൬. ഭേസജ്ജക്ഖന്ധകവണ്ണനാ

പഞ്ചഭേസജ്ജാദികഥാവണ്ണനാ

൨൬൦. ‘‘യം ഭേസജ്ജഞ്ചേവ അസ്സാ’’തി പരതോ ‘‘തദുഭയേന ഭിയ്യോസോ മത്തായ കിസ്സാ ഹോന്തീ’’തിആദിനാ വിരോധദസ്സനതോ നിദാനാനപേക്ഖം യഥാലാഭവസേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. യഥാനിദാനം കസ്മാ ന വുത്തന്തി ചേ? തദഞ്ഞാപേക്ഖാധിപ്പായതോ. സബ്ബബുദ്ധകാലേപി ഹി സപ്പിആദീനം സത്താഹകാലികഭാവാപേക്ഖാതി തഥാ വചനേന ഭഗവതോ അധിപ്പായോ, തേനേവ ‘‘ആഹാരത്ഥഞ്ച ഫരേയ്യ, ന ച ഓളാരികോ ആഹാരോ പഞ്ഞായേയ്യാ’’തി വുത്തം. തഥാ ഹി കാലേ പടിഗ്ഗഹേത്വാ കാലേ പരിഭുഞ്ജിതുന്തി ഏത്ഥ ച കാലപരിച്ഛേദോ ന കതോ. കുതോയേവ പന ലബ്ഭാ തദഞ്ഞാപേക്ഖാധിപ്പായോ ഭഗവതോ മൂലഭേസജ്ജാദീനി താനി പടിഗ്ഗഹേത്വാ യാവജീവന്തി കാലപരിച്ഛേദോ. യം പന ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, താനി പഞ്ച ഭേസജ്ജാനി കാലേ പടിഗ്ഗഹേത്വാ കാലേ പരിഭുഞ്ജിതു’’ന്തി വചനം, തം ‘‘സന്നിധിം കത്വാ അപരാപരസ്മിം ദിവസേ കാലേ ഏവ പരിഭുഞ്ജിതും അനുജാനാമീ’’തി അധിപ്പായതോ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അഞ്ഞഥാ അതിസയത്താഭാവതോ ‘‘യം ഭേസജ്ജഞ്ചേവ അസ്സാ’’തിആദി വിതക്കുപ്പാദോ ന സമ്ഭവതി. പണീതഭോജനാനുമതിയാ പസിദ്ധത്താ ആബാധാനുരൂപസപ്പായാപേക്ഖായ വുത്താനീതി ചേ? തഞ്ച ന, ഭിയ്യോസോ മത്തായ കിസാദിഭാവാപത്തിദസ്സനതോ. യഥാ ‘‘ഉച്ഛുരസം ഉപാദായ ഫാണിത’’ന്തി വുത്തം, തഥാ ‘‘നവനീതം ഉപാദായ സപ്പി’’ന്തി വത്തബ്ബതോ നവനീതം വിസും ന വത്തബ്ബന്തി ചേ? ന, വിസേസദസ്സനാധിപ്പായതോ. യഥാ ഫാണിതഗ്ഗഹണേന സിദ്ധേപി പരതോ ഉച്ഛുരസോ വിസും അനുഞ്ഞാതോ ഉച്ഛുസാമഞ്ഞതോ ഗുളോദകട്ഠാനേ ഠപനാധിപ്പായതോ. തഥാ നവനീതേ വിസേസവിധിദസ്സനാധിപ്പായതോ നവനീതം വിസും അനുഞ്ഞാതന്തി വേദിതബ്ബം. വിസേസവിധി പനസ്സ ഭേസജ്ജസിക്ഖാപദട്ഠകഥാവസേന വേദിതബ്ബം. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ ‘‘പചിത്വാ സപ്പിം കത്വാ പരിഭുഞ്ജിതുകാമേന അധോതമ്പി പചിതും വട്ടതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൨൨). തത്ഥ സപ്പി പക്കാവ ഹോതി, നാപക്കാ. തഥാ ഫാണിതമ്പി. നവനീതം അപക്കമേവ.

ഏത്ഥാഹ – നവനീതം വിയ ഉച്ഛുരസോപി സത്താഹകാലികപാളിയം ഏവ വത്തബ്ബോതി? ന വത്തബ്ബോ. കസ്മാ? സത്താഹകാലികപാളിയം വുത്തേ ഉച്ഛുരസോ ഗുളാപദേസേന യഥാ അഗിലാനസ്സ ഫാണിതം പടിസിദ്ധം, തഥാ ഉച്ഛുരസോപീതി ആപജ്ജതി, അവുത്തേ പന ഗുളം വിയ സോ ഫാണിതസങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതി. ഇധ അവത്വാ പച്ഛാ വചനേന ഗുളോദകട്ഠാനേവ ഠപിതോ ഹോതി. തദത്ഥമേവ പച്ഛാഭത്തം വട്ടനകപാനകാധികാരേ വുത്തോ, തസ്മാ ഏവ യാമകാലികോതി ചേ? ന, അട്ഠകഥാവിരോധതോ. ന ഉപാദായത്ഥസ്സ നിസ്സയത്ഥത്താതി ചേ? കിം വുത്തം ഹോതി – ‘‘ഉച്ഛുരസം ഉപാദായ ഉച്ഛുവികതി ഫാണിതന്തി വേദിതബ്ബാ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൨൩) യദേതം നിസ്സഗ്ഗിയട്ഠകഥാവചനം, തത്ഥ ‘‘ഉപാദായാ’’തി ഇമസ്സ നിസ്സായ പച്ചയം കത്വാതി അത്ഥോതി. ന, പരതോ അപരകിരിയായ അദസ്സനതോ. യഥാ ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ചാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൦൪, ൪൦൦; ൩.൪൨൧, ൪൨൫; സം. നി. ൨.൪൩) ‘‘പടിച്ചാ’’തി ഇമസ്സ ഉസ്സുക്കവചനസ്സ ‘‘ഉപ്പജ്ജതീ’’തി അപരകിരിയാ ദിസ്സതി, ന തഥാ ‘‘ഉച്ഛുരസം ഉപാദായാ’’തി ഏത്ഥ അപരകിരിയാ ദിസ്സതീതി. അയുത്തമേതം തത്ഥ തദഭാവേപി സിദ്ധത്താ. യഥാ ‘‘ചത്താരോ ച മഹാഭൂതാ ചതുന്നഞ്ച മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ രൂപ’’ന്തി (ധ. സ. ൫൮൪) ഏത്ഥ അപരകിരിയായ അഭാവേപി ഉസ്സുക്കവചനം സിദ്ധം, തഥാ ഏത്ഥാപി സിയാതി? ന, തത്ഥ പാഠസേസാപേക്ഖത്താ. യഥാ ചത്താരോ മഹാഭൂതാ ഉപാദായ വുത്തം, പവത്തകം വാ രൂപന്തി ഇമം പാഠസേസം സാ പാളി അപേക്ഖതി, ന തഥാ ഇദം അട്ഠകഥാവചനം കഞ്ചി പാഠം അപേക്ഖതി. പരിപുണ്ണവാദിനോ ഹി അട്ഠകഥാചരിയാ. സഞ്ഞാകരണമത്തം വാ തസ്സ രൂപസ്സ. ‘‘അത്ഥി രൂപം ഉപാദായാ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൫൮൪) ഹി സഞ്ഞാകരണമത്തം, ഏവമിധാപീതി വേദിതബ്ബം. ഇധ പന ‘‘ഉച്ഛുരസം ഉപാദായാ’’തി ഉച്ഛുരസം ആദിം കത്വാ, തതോ പട്ഠായാതി അത്ഥോ, തസ്മാ ‘‘ഉച്ഛുരസേന സംസട്ഠം ഭത്തം അഗിലാനോ ഭിക്ഖു വിഞ്ഞാപേത്വാ ഭുഞ്ജന്തോ പണീതഭോജനസിക്ഖാപദേന കാരേതബ്ബോ, ഭിക്ഖുനീ പാടിദേസനിയേനാ’’തി വുത്തം, തം അയുത്തന്തി ഏകേ. തേ വിസേസഹേതുനോ അഭാവം ദസ്സേത്വാ പഞ്ഞാപേതബ്ബാ.

ഏത്താവതാ ‘‘ഉച്ഛുരസം ഉപാദായാതി ഉച്ഛുരസം ആദിം കത്വാ’’തിആദീനം പദാനം അത്ഥം മിച്ഛാ ഗഹേത്വാ യദി ‘‘ഉച്ഛുരസം ഉപാദായാ’’തി വചനേന ഉച്ഛുരസോ ഫാണിതം സിയാ, ‘‘അപക്കാ വാ’’തി വചനം നിരത്ഥകം അപക്കവചനേന ഉച്ഛുരസസ്സ ഗഹിതത്താ. അഥ ‘‘പക്കാ വാ’’തി വചനേന ഉച്ഛുരസോ ഫാണിതന്തി സിദ്ധം, ‘‘ഉച്ഛുരസം ഉപാദായാ’’തി വചനം നിരത്ഥകന്തി ഉത്തരം വുത്തം, തം അനുത്തരന്തി സാധിതം ഹോതി. സോ ചേതേഹി അപക്കാ വാതി സാമം ഭിക്ഖുനാ അപക്കാ വാ. അവത്ഥുകപക്കാ വാതി ഭിക്ഖുനാവ സാമം വിനാ വത്ഥുനാ പക്കാ വാതി അത്ഥോ. തസ്മാ അഞ്ഞഥാ ‘‘സവത്ഥുകപക്കാ വാ’’തി ച വത്തബ്ബന്തി അത്ഥോ ദസ്സിതോ, സോ ദുട്ഠു ദസ്സിതോ. കസ്മാ? മഹാഅട്ഠകഥായം ‘‘ഝാമഉച്ഛുഫാണിതം വാ കോട്ടിതഉച്ഛുഫാണിതം വാ പുരേഭത്തമേവ വട്ടതീ’’തി വുത്തത്താ, ‘‘സവത്ഥുകപക്കാ വാ’’തി വചനസ്സ ച ലദ്ധിവിരോധതോ അവുത്തത്താ. ‘‘മഹാപച്ചരിയം പന ‘ഏതം സവത്ഥുകപക്കം വട്ടതി നോ വട്ടതീ’തി പുച്ഛം കത്വാ ‘ഉച്ഛുഫാണിതം പച്ഛാഭത്തം നോ വട്ടനകം നാമ നത്ഥീ’തി വുത്തം, തം യുത്ത’’ന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൨൩) വുത്തത്താ ച സവത്ഥുകപക്കാ വാതി അത്ഥോ ച വുത്തോയേവ ഹോതി, തസ്മാ ദുദ്ദസ്സിതോതി സിദ്ധം. ആഹാരത്ഥന്തി ആഹാരപയോജനം. ആഹാരകിച്ചം യാപനന്തി അത്ഥോതി ച.

൨൬൨. തേലപരിഭോഗേനാതി സത്താഹകാലികപരിഭോഗേന.

൨൬൩. സതി പച്ചയേതി ഏത്ഥ സതിപച്ചയതാ ഗിലാനാഗിലാനവസേന ദ്വിധാ വേദിതബ്ബാ. വികാലഭോജനസിക്ഖാപദസ്സ ഹി അനാപത്തിവാരേ യാമകാലികാദീനം തിണ്ണമ്പി അവിസേസേന സതിപച്ചയതാ വുത്താ. ഇമസ്മിം ഖന്ധകേ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഗിലാനസ്സ ഗുളം, അഗിലാനസ്സ ഗുളോദകം, അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഗിലാനസ്സ ലോണസോവീരകം, അഗിലാനസ്സ ഉദകസമ്ഭിന്ന’’ന്തി വുത്തം. തസ്മാ സിദ്ധം സതിപച്ചയതാ ഗിലാനാഗിലാനവസേന ദുവിധാതി. അഞ്ഞഥാ അസതി പച്ചയേ ഗുളോദകാദീസു ആപജ്ജതി. തതോ ച പാളിവിരോധോ.

പിട്ഠേഹീതി പിസിതതേലേഹി. കോട്ഠഫലന്തി കോട്ഠരുക്ഖസ്സ ഫലം. ‘‘മദനഫലം വാ’’തി ച ലിഖിതം. ഹിങ്ഗുജതു നാമ ഹിങ്ഗുരുക്ഖസ്സ ദണ്ഡപല്ലവപവാളപാകനിപ്ഫന്നാ. ഹിങ്ഗുസിപാടികാ നാമ തസ്സ മൂലസാഖപാകനിപ്ഫന്നാ. തകം നാമ തസ്സ രുക്ഖസ്സ തചപാകോദകം. തകപത്തീതി തസ്സ പത്തപാകോദകം. തകപണ്ണീതി തസ്സ ഫലപാകോദകം. അഥ വാ ‘‘തകം നാമ ലാഖാ. തകപത്തീതി കിത്തിമലോമലാഖാ. തകപണ്ണീതി പക്കലാഖാ’’തി ലിഖിതം. ഉബ്ഭിദം നാമ ഊസപംസുമയം.

൨൬൪. ഛകണം ഗോമയം. പാകതികചുണ്ണം നാമ അപക്കകസാവചുണ്ണം, തേന ‘‘ഠപേത്വാ ഗന്ധചുണ്ണം സബ്ബം വട്ടതീ’’തി വദന്തി. ചാലിതേഹീതി പരിസ്സാവിതേഹി.

൨൬൫. നാനാസമ്ഭാരേഹി കതന്തി നാനോസധേഹി.

ഗുളാദിഅനുജാനനകഥാവണ്ണനാ

൨൭൪. സാമം പക്കം സമപക്കന്തി ദുവിധം വിയ ദീപേതി, തസ്മാ ഖീരാദീസു ഉണ്ഹമത്തമേവ പാകോ. തേന ഉത്തണ്ഡുലാദിസമാനാ ഹോന്തി.

൨൭൬-൮. ‘‘ബുദ്ധപ്പമുഖ’ന്തി ആഗതട്ഠാനേ ‘ഭിക്ഖുസങ്ഘോ’തി അവത്വാ ‘സങ്ഘോ’തി വുച്ചതി ഭഗവന്തമ്പി സങ്ഗഹേതു’’ന്തി വദന്തി. നാഗോതി ഹത്ഥീ.

൨൭൯. സമ്ബാധേതി വച്ചമഗ്ഗേ ഭിക്ഖുസ്സ ഭിക്ഖുനിയാ ച പസ്സാവമഗ്ഗേപി അനുലോമതോ. ദഹനം പടിക്ഖേപാഭാവാ വട്ടതി. സത്ഥവത്തികമ്മാനുലോമതോ ന വട്ടതീതി ചേ? ന, പടിക്ഖിത്തപടിക്ഖേപാ, പടിക്ഖിപിതബ്ബസ്സ തപ്പരമതാദീപനതോ, കിം വുത്തം ഹോതി? പുബ്ബേ പടിക്ഖിത്തമ്പി സത്ഥകമ്മം സമ്പിണ്ഡേത്വാ പച്ഛാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ…പേ… ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി ദ്വിക്ഖത്തും സത്ഥകമ്മസ്സ പടിക്ഖേപോ കതോ. തേന സമ്ബാധസ്സ സാമന്താ ദ്വങ്ഗുലം പടിക്ഖിപിതബ്ബം നാമ. സത്ഥവത്തികമ്മതോ ഉദ്ധം നത്ഥീതി ദീപേതി. കിഞ്ച ഭിയ്യോ പുബ്ബേ സമ്ബാധേയേവ സത്ഥകമ്മം പടിക്ഖിത്തം, പച്ഛാ സമ്ബാധസ്സ സാമന്താ ദ്വങ്ഗുലമ്പി പടിക്ഖിത്തം, തസ്മാ തസ്സേവ പടിക്ഖേപോ, നേതരസ്സാതി സിദ്ധം. ഏത്ഥ ‘‘സത്ഥം നാമ സത്ഥഹാരകം വാസ്സ പരിയേസേയ്യാ’’തിആദീസു വിയ യേന ഛിന്ദതി, തം സബ്ബം. തേന വുത്തം ‘‘കണ്ടകേന വാ’’തിആദി. ഖാരദാനം പനേത്ഥ ഭിക്ഖുനിവിഭങ്ഗേ പസാഖേ ലേപമുഖേന അനുഞ്ഞാതന്തി വേദിതബ്ബം. ഏകേ പന ‘‘സത്ഥകമ്മം വാ’’തി പാഠം വികപ്പേത്വാ വത്ഥികമ്മം കരോന്തി. ‘‘വത്ഥീ’’തി കിര അഗ്ഘികാ വുച്ചതി. തായ ഛിന്ദനം വത്ഥികമ്മം നാമാതി ച അത്ഥം വണ്ണയന്തി, തേ ‘‘സത്ഥഹാരകം വാസ്സ പരിയേസേയ്യാ’’തി ഇമസ്സ പദഭാജനീയം ദസ്സേത്വാ പടിക്ഖിപിതബ്ബാ. അണ്ഡവുഡ്ഢീതി വാതണ്ഡകോ. ആദാനവത്തീതി ആനഹവത്തി.

മനുസ്സമംസപടിക്ഖേപകഥാവണ്ണനാ

൨൮൦. ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സമംസം…പേ… ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി വുത്തത്താ, ‘‘ന ച, ഭിക്ഖവേ, അപ്പടി…പേ… ദുക്കടസ്സാ’’തി ച വുത്തത്താ അപ്പടിവേക്ഖണദുക്കടഞ്ച ഥുല്ലച്ചയഞ്ചാതി ദ്വേ ആപജ്ജതി, തസ്മാ കപ്പിയമംസേപി അപ്പടിവേക്ഖണപച്ചയാ ദുക്കടമേവ. കേചി ‘‘മംസഭാവം ജാനന്തോവ ആപജ്ജതി. പൂവാദീസു അജാനന്തസ്സ കാ പച്ചവേക്ഖണാ’’തി വദന്തി. അജാനന്തോപി ആപജ്ജതി സാമഞ്ഞേന വുത്തത്താതി കേചി.

ഹത്ഥിമംസാദിപടിക്ഖേപകഥാവണ്ണനാ

൨൮൧. ഇമേസം …പേ… സബ്ബം ന വട്ടതീതി ഇദം ദസന്നമ്പി മനുസ്സമംസാദീനം അകപ്പിയഭാവമത്തപരിദീപനവചനം, നാപത്തിവിഭാഗദസ്സനവചനം. യം കിഞ്ചി ഞത്വാ വാ അഞത്വാ വാ ഖാദന്തസ്സ ആപത്തിയേവാതി ഇദമ്പി അനിയമിതവചനമേവ ‘‘അയം നാമ ആപത്തീ’’തി അവുത്തത്താ. തദുഭയമ്പി ഹേട്ഠാ മനുസ്സാദീനം മംസാദീസു ഥുല്ലച്ചയദുക്കടാപത്തിയോ ഹോന്തീതി ഗഹിതനയേഹി അധിപ്പായോ ജാനിതും സക്കാതി ഏവം വുത്തം. തത്രായം അധിപ്പായോ – യസ്മാ ഏതേസം മനുസ്സാദീനം മംസാദീനി അകപ്പിയാനി, തസ്മാ മനുസ്സാനം മംസാദീസു ഥുല്ലച്ചയാപത്തി. സേസാനം സബ്ബത്ഥ ദുക്കടാപത്തീതി. പാഠേയേവ ഹി ലോഹിതാദിം മംസഗതികം കത്വാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സമംസം…പേ… ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി വുത്തം. തത്ഥേവ ഹത്ഥാദീനം മംസാദീസുപി ദുക്കടാപത്തി പഞ്ഞത്താ. തേന വുത്തം സീഹളട്ഠകഥായം ‘‘മനുസ്സമംസേ വാ കേസേ വാ നഖേ വാ അട്ഠിമ്ഹി വാ ലോഹിതേ വാ ഥുല്ലച്ചയമേവാ’’തി വുത്തം. ഇമിനാ ഏവ –

‘‘അട്ഠിപി ലോഹിതം ചമ്മം, ലോമമേസം ന കപ്പതീ’’തി. –

ഖുദ്ദസിക്ഖാഗാഥാപദസ്സ അത്ഥോ ച അധിപ്പായോ ച സുവിഞ്ഞേയ്യോതി. പടിഗ്ഗഹണേതി ഏത്ഥ അനാദരിയദുക്കടം വുത്തം. ‘‘ഉദകമനുസ്സാദിമംസമ്പി ന വട്ടതീ’’തി വദന്തി. നാഗരാജേന വുത്താദീനവേ സതിപി ഉജ്ഝായനാധികാരമേവ ഗഹേത്വാ ‘‘പടികൂലതായാ’’തി വുത്തം.

യാഗുമധുഗോളകാദികഥാവണ്ണനാ

൨൮൩. യഥാധമ്മോ കാരേതബ്ബോതി ഇദം സങ്ഗീതികാരകവചനം. ന ഹി ഭഗവാ തമേവ സിക്ഖാപദം ദ്വിക്ഖത്തും പഞ്ഞപേസി, ഏവം ഏവരൂപേസൂതി ഏകേ. പഠമപഞ്ഞത്തമേവ സന്ധായ വുത്തം, തഥാപി ന ച തേ ഭിക്ഖൂ സാപത്തികാ ജാതാ. കഥം? പരമ്പരഭോജനസിക്ഖാപദസ്സ അട്ഠുപ്പത്തിയാ. ‘‘അപിച മയം കാലസ്സേവ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ഭുഞ്ജിമ്ഹാ’’തി വുത്തം. മാതികാവിഭങ്ഗേ (പാചി. ൨൨൭) ച ‘‘പരമ്പരഭോജനം നാമ പഞ്ചന്നം ഭോജനാനം അഞ്ഞതരേന ഭോജനേന നിമന്തിതോ, തം ഠപേത്വാ അഞ്ഞം പഞ്ചന്നം ഭോജനാനം അഞ്ഞതരം ഭോജനം ഭുഞ്ജതി, ഏതം പരമ്പരഭോജനം നാമാ’’തി വുത്തം, തസ്മാ അഞ്ഞം ഭോജനം നാമ നിമന്തനതോ ലദ്ധം യം കിഞ്ചീതി സിദ്ധം. യസ്മാ ന ഭോജ്ജയാഗുനിമന്തനതോ ലദ്ധഭോജനം, തസ്മാ ‘‘ഏത്ഥ അനാപത്തീ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ പരിഭുഞ്ജിംസൂതി. ഏത്ഥ ‘‘യഥാധമ്മോ കാരേതബ്ബോ’’തി വുത്തത്താ പന അഞ്ഞനിമന്തനതോ ലദ്ധഭോജനമേവ ഭുഞ്ജന്തസ്സ ആപത്തി, നേതരന്തി അനുഞ്ഞാതം. തതോ പട്ഠായ തസ്സ അനാപത്തിവാരേ ‘‘നിച്ചഭത്തേ സലാകഭത്തേ പക്ഖികേ ഉപോസഥികേ പാടിപദികേ’’തി വുത്തം. പുബ്ബേ വേസാലിയാ പഞ്ഞത്തകാലേ നത്ഥി, യദി അത്ഥി, അട്ഠുപ്പത്തിമാതികാവിഭങ്ഗവിരോധോ, തസ്മാ ‘‘അപിച മയം കാലസ്സേവ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ഭുഞ്ജിമ്ഹാ’’തി അട്ഠുപ്പത്തിയം വുത്തത്താ, പദഭാജനേപി ‘‘അഞ്ഞം പഞ്ചന്നം ഭോജനാനം അഞ്ഞതരം ഭോജനം ഭുഞ്ജതീ’’തി അവിസേസേന വുത്തത്താ ച പഠമം വാ പച്ഛാ വാ നിമന്തിതം ഭോജനം ഠപേത്വാ അനിമന്തിതമേവ ഭുഞ്ജന്തസ്സ ആപത്തി, നേതരന്തി കിഞ്ചാപി ആപന്നം, ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞത്ര നിമന്തിതേന അഞ്ഞസ്സ ഭോജ്ജയാഗു പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാ’’തി വുത്തത്താ പന പഠമനിമന്തിതഭോജനതോ അഞ്ഞം പച്ഛാ ലദ്ധം നിമന്തിതഭോജനം, നിച്ചഭത്താദീനി ച ഭുഞ്ജന്തസ്സ ആപത്തീതി ആപജ്ജമാനം വിയ ജാതന്തി അനുപഞ്ഞത്തിപ്പസങ്ഗനിവാരണം, അനിമന്തനഭോജനേ ആപത്തിപ്പസങ്ഗനിവാരണഞ്ച കരോന്തോ, പഠമപഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദമേവ ഇമിനാ അത്ഥേന പരിണാമേന്തോ ച ‘‘യഥാധമ്മോ കാരേതബ്ബോ’’തി ഭഗവാ ആഹ, തസ്മാ തതോ പട്ഠായ പച്ഛാ നിമന്തനഭോജനം ഭുഞ്ജന്തസ്സേവ ആപത്തി. തേസു ന നിച്ചഭത്താദീനീതി ആപന്നം. തേനേവായസ്മാ ഉപാലിത്ഥേരോ തസ്സ അനാപത്തിവാരേ ‘‘നിച്ചഭത്തേ’’തിആദീനി പഞ്ച പദാനി പക്ഖിപിത്വാ സങ്ഗായി. അധിപ്പായഞ്ഞൂ ഹി തേ മഹാനാഗാ, തസ്മാ പഠമമേവ യം ഭഗവതാ വുത്തം ‘‘പഞ്ച ഭോജനാനി ഠപേത്വാ സബ്ബത്ഥ അനാപത്തീ’’തി വചനം, പച്ഛാപി തം അനുരക്ഖന്തേന അഭോജനം മധുഗോളകം അപരാമസിത്വാ ഭോജ്ജയാഗു ഏവ വുത്താതി ഏവം ആചരിയോ.

ഏത്ഥാഹ – യഥാ പച്ഛാലദ്ധലേസേന ഥേരേന നിച്ചഭത്താദിപക്ഖേപോ കതോ, ഏവം കഥിനക്ഖന്ധകേ പരമ്പരഭോജനം പക്ഖിപിത്വാ ‘‘അത്ഥതകഥിനാനം വോ, ഭിക്ഖവേ, ഛ കപ്പിസ്സന്തീ’’തി കിമത്ഥം ന വുച്ചന്തി? വുച്ചതേ – യഥാവുത്തലേസനിദസ്സനത്ഥം. അഞ്ഞഥാ ഇദം സിക്ഖാപദം വേസാലിയം, അന്ധകവിന്ദേ ചാതി ഉഭയത്ഥ ഉപഡ്ഢുപഡ്ഢേന പഞ്ഞത്തം സിയാ. നോ ചേ, സാപത്തികാ ഭിക്ഖൂ സിയും, ന ച തേ സാപത്തികാ അപ്പടിക്ഖിത്തേപി തേസം കുക്കുച്ചദസ്സനതോ. ‘‘തേന ഹി, ബ്രാഹ്മണ, ഭിക്ഖൂനം ദേഹീതി. ഭിക്ഖൂ കുക്കുച്ചായന്താ ന പടിഗ്ഗണ്ഹന്തീ’’തി ഹി വുത്തം. തേസഞ്ഹി ‘‘പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി ഭഗവതോ ആണത്തിയാ പരിഭുത്താനമ്പി ‘‘ഓദിസ്സകം നു ഖോ ഇദം അമ്ഹാക’’ന്തി വിമതിപ്പത്താനം വിമതിവിനോദനത്ഥം ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, യാഗുഞ്ച മധുഗോളകഞ്ചാ’’തി വുത്തം. ഏവമിധാപേതേ പഞ്ഞത്തം പരമ്പരഭോജനസിക്ഖാപദം ഓമദ്ദിത്വാ പരമ്പരഭോജനം കഥം ഭുഞ്ജിസ്സന്തീതി. ഏത്ഥാഹു കേചി ആചരിയാ പരമ്പരഭോജനസിക്ഖാപദേനേവ ‘‘അഞ്ഞസ്സ ഭോജനം ന കപ്പതീ’’തി ജാനന്താപി ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, യാഗുഞ്ചാ’’തി വിസും അനുഞ്ഞാതത്താ ‘‘പടഗ്ഗിദാനമഹാവികടാദി വിയ കപ്പതീ’’തി സഞ്ഞായ ഭുഞ്ജിംസു. തേന വുത്തം ‘‘അപിച മയം കാലസ്സേവ ഭോജ്ജയാഗുയാ ധാതാ’’തിആദി, തം അയുത്തം തത്ഥ അട്ഠുപ്പത്തിമാതികാവിഭങ്ഗവിരോധേന അനാപത്തിവാരേ നിച്ചഭത്താദീനം അസമ്ഭവപ്പസങ്ഗതോ, ഭിക്ഖൂനം സാപത്തികഭാവാനതിക്കമനതോ, മിച്ഛാഗാഹഹേതുപ്പസങ്ഗേന ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതപ്പസങ്ഗതോ ച. തേ ഹി ഭിക്ഖൂ യസ്മാ ഭഗവാ കത്ഥചി വിനയവസേന കപ്പിയമ്പി ‘‘ഗാഥാഭിഗീതം മേ അഭോജനേയ്യ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൧൯൪; സു. നി. ൮൧; മി. പ. ൪.൫.൯) പടിക്ഖിപതി, തസ്മാ ഭഗവതോ അധിപ്പായം പതി ‘‘കുക്കുച്ചായന്താ ന പടിഗ്ഗണ്ഹന്തീ’’തി വുത്തം, സിക്ഖാപദം പതി ഭഗവാപി അത്തനോ അധിപ്പായപ്പകാസനത്ഥമേവ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, യാഗുഞ്ചാ’’തി ആഹ. ദുരവഗ്ഗാഹോ ഹി ഭഗവതോ അധിപ്പായോ. തഥാ ഹി ഭാരദ്വാജസ്സ പായാസം അഭോജനേയ്യന്തി അകതവിഞ്ഞത്തിപ്പസങ്ഗതോ പടിക്ഖിപി. ആനന്ദത്ഥേരേന വിഞ്ഞാപേത്വാ സജ്ജിതം തേകടുലയാഗും പന ‘‘യദപി, ആനന്ദ, വിഞ്ഞത്തം, തദപി അകപ്പിയ’’ന്തി അവത്വാ ‘‘യദപി, ആനന്ദ, അന്തോവുത്ഥ’’ന്തിആദിമേവാഹ. തേന നോ ചേ തം അന്തോവുത്ഥം കപ്പതീതി അധിപ്പായദസ്സനേന പണീതഭോജനസൂപോദനവിഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദാനി ഉപത്ഥമ്ഭേതി ഭഗവതോപി കപ്പതി, പഗേവ അമ്ഹാകന്തി.

൨൮൪. ഗിലാനസ്സേവ ഭഗവതാ ഗുളോ അനുഞ്ഞാതോതി ‘‘യാനി ഖോ പന താനി ഗിലാനാനം ഭിക്ഖൂനം പടിസായനീയാനീ’’തി (പാരാ. ൬൨൨) വചനവസേന വുത്തം, തേനേവ തേ ഇധ പടിഗ്ഗഹണേ കുക്കുച്ചായിംസു. ഇധ പന ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഗിലാനസ്സ ഗുളോദക’’ന്തി വത്തബ്ബേ ഗുളാധികാരത്താ പുബ്ബേ അനുഞ്ഞാതഞ്ച വത്വാ അഗിലാനസ്സ ഗുളോദകം അനുഞ്ഞാതം, തേന ഗിലാനേന സതി പച്ചയേ ഗുളോ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബോ, ഗുളോദകം അസതി പച്ചയേപി വട്ടതീതി ഇമം വിസേസം ദീപേതി. തത്ഥ ‘‘ഗുളോദകം കാലികേസു സത്താഹകാലികം, ഭഗവതാ ഓദിസ്സാനുഞ്ഞാതത്താ സത്താഹാതിക്കമേന ദുക്കട’’ന്തി വദന്തി, തം ന യുത്തം, ഉദകസമ്ഭിന്നത്താ സത്താഹകാലികഭാവം ജഹതി. ‘‘യഥാ അമ്ബാദി ഉദകസമ്ഭിന്നം യാമകാലികം ജാതം, തഥാ സത്താഹകാലികം ജഹിത്വാ തദനന്തരേ യാവജീവികേ ഠിത’’ന്തി വദന്തി, തം യുത്തം, തഞ്ച ഭഗവതാ ഓദിസ്സാനുഞ്ഞാതത്താ പച്ചവേക്ഖണാഭാവേ ദോസോ നത്ഥി. ‘‘ഗുളോദക’ന്തി വുത്തത്താ ഉദകഗതിക’’ന്തി വദന്തി. യദി ഉദകമിസ്സം ഉദകഗതികം ഹോതി, മധുപി സിയാ തം തഥാ അനുഞ്ഞാതത്താ. മാ ഹോതു, അപ്പടിഗ്ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം സിയാ ഉദകഗതികത്താ, തഞ്ച ന ഹോതി, ‘‘സബ്ബത്ഥാപി ഉപപരിക്ഖിത്വാ ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി അഞ്ഞതരസ്മിം ഗണ്ഠിപദേ വുത്തം.

൨൮൫. സുഞ്ഞാഗാരന്തി ചതുത്ഥജ്ഝാനം.

കപ്പിയഭൂമിഅനുജാനനകഥാവണ്ണനാ

൨൯൫. ഓരവസദ്ദന്തി മഹാസദ്ദം. ബഹൂഹി സമ്പരിവാരേത്വാതി ഏത്ഥ ഏകേനാപി വട്ടതി. ‘‘ബഹൂസു ഏകസ്സപി വചനേന സഹ സിയാതി വുത്ത’’ന്തി വദന്തി. ‘‘ആമസിത്വാ’’തി വുത്തത്താ അനാമസിതേ ന വട്ടതി. ‘‘ദോസോ നത്ഥീ’’തി വചനേന സേസാപി അനുഞ്ഞാതാ. ‘‘ഭിത്തിഞ്ചേ ഉപസന്തേ പച്ഛാ തം പൂരേന്തി, തത്ഥ കാതും ന വട്ടതി, പകതിഭൂമിയംയേവ കാതും വട്ടതീ’’തി വദന്തി. തം ഉപരി അട്ഠകഥായം ‘‘ഇട്ഠകാദീഹി കതാചയസ്സാ’’തിആദിനാ വിരുജ്ഝതി വിയ. മത്തികാപിണ്ഡം വാതി ഏത്ഥ ‘‘അസതിയാ അനധിട്ഠിതായ സരിതട്ഠാനതോ പട്ഠായ ചേ ഉപരി അധിട്ഠിതാ, ഹേട്ഠാ ഠിതം ഭണ്ഡം അകപ്പിയം, ഉപരിട്ഠിതമേവ കപ്പിയം, അയമേത്ഥ വിസേസോ’’തി വുത്തം. ഏത്ഥ കപ്പിയകുടി ലദ്ധും വട്ടതീതി ഏവംവിധേ പുന കാതബ്ബാതി അത്ഥോ. കപ്പിയകുടിം കാതും ദേമാതി ഏത്ഥ കപ്പിയകുടികിച്ചം കാതുന്തി അധിപ്പായോ. ഭോജനസാലാ പന സേനാസനമേവ, തസ്മാ തത്ഥ കാതബ്ബന്തി അപരേ. ‘‘അകതേപി വട്ടതീ’’തി വുത്തം.

‘‘മുഖസന്നിധി നാമ ഭോജനകാലേ സന്നിധീ’’തി ലിഖിതം. മുഖസന്നിധീതി തസ്സ നാമം. ‘‘യദി സന്നിധി ഹോതി, പാചിത്തിയം ഭവേയ്യ, മുഖസന്നിധി പന ദുക്കടം, തസ്മാ സന്നിധി അനധിപ്പേതാ’’തി വുത്തം. ‘‘തസ്സ സന്തകം കത്വാ’’തി വുത്തത്താ അനപേക്ഖവിസ്സജ്ജനം നാധിപ്പേതം. ചീവരവികപ്പനേ വിയ കപ്പിയമത്തം ഞാതബ്ബന്തി കേചി.

കേണിയജടിലവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ

൩൦൦. ‘‘അത്തനാ പടിഗ്ഗഹിതം പുരേഭത്തമേവ പരിച്ചജിത്വാ സാമണേരാദീഹി പാനകം കത്വാ ദിന്നേ പുരേഭത്തമേവ വട്ടതി, ന പച്ഛാഭത്തം സവത്ഥുകപടിഗ്ഗഹിതത്താ’’തി വദന്തി, തത്ഥ പുന പടിഗ്ഗഹണേ നിദ്ദോസത്താ, പുരേഭത്തമേവ പടിഗ്ഗഹണസ്സ നിസ്സട്ഠത്താ, അത്തനാ ച അഗ്ഗഹിതത്താ ദോസോ ന ദിസ്സതി, ഉപപരിക്ഖിത്വാ ഗഹേതബ്ബം. സാലൂകാ നാമ കന്ദാ, ‘‘ഇതോ കിഞ്ചിതക’’ന്തി വോഹരന്തി. ‘‘ഫാരുസകന്തി ഗോളവിസയേ ഏകോ രുക്ഖോ’’തി ച ലിഖിതം. ‘‘പക്കഡാകരസ’’ന്തി വിസേസിതത്താ ‘‘അപക്കം വട്ടതീ’’തി വുത്തം. കുരുന്ദിവചനേനപി സിദ്ധമേവ. തണ്ഡുലധോവനോദകമ്പി ധഞ്ഞരസോ ഏവ. ‘‘നിക്കസടോ ഉച്ഛുരസോ സത്താഹകാലികോ’’തി ലിഖിതം. സാവിത്തീതി ഗായത്തി. ഛന്ദസോതി വേദസ്സ. ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, പബ്ബജിതേന അകപ്പിയേ സമാദപേതബ്ബ’ന്തി വുത്തത്താ അനുപസമ്പന്നസ്സാപി ന കേവലം ദസസു ഏവ സിക്ഖാപദേസു, അഥ ഖോ യം ഭിക്ഖുസ്സ ന കപ്പതി, തസ്മിമ്പീതി അധിപ്പായോ’’തി വുത്തം.

൩൦൫. ദ്വേ പടാ ദേസനാമേനേവാതി ചീനപട്ടസോമാരപട്ടാനി. തീണീതി പത്തുണ്ണേന സഹ തീണി. ഇദ്ധിമയികം ഏഹിഭിക്ഖൂനം നിബ്ബത്തം. ദേവദത്തിയം അനുരുദ്ധത്ഥേരേന ലദ്ധം. ‘‘യാമാതിക്കമേ സന്നിധിവസേന സത്താഹാതിക്കമേ ഭേസജ്ജസിക്ഖാപദവസേനാ’’തി ലിഖിതം.

ഭേസജ്ജക്ഖന്ധകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.