൨. ഉപോസഥക്ഖന്ധകവണ്ണനാ

സന്നിപാതാനുജാനനാദികഥാവണ്ണനാ

൧൩൨-൩. തേന സമയേനാതി അത്തനോ ഓവാദപാതിമോക്ഖുദ്ദേസേ ധുരം നിക്ഖിപിത്വാ ഭിക്ഖൂനംയേവ വിസും ഉപോസഥകരണം അനുജാനിത്വാ ഠിതസമയേന. കോ പന സോതി? മജ്ഝിമബോധിയം പാതിമോക്ഖുദ്ദേസപ്പഹോനകസിക്ഖാപദാനം പരിനിട്ഠാനകാലോ. തേനേവാഹ ‘‘താനി നേസം പാതിമോക്ഖുദ്ദേസം അനുജാനേയ്യ’’ന്തി. ‘‘ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഉദ്ദിസിതബ്ബ’’ന്തി നിദാനുദ്ദേസം പഞ്ഞാപേതുകാമതായ ച സിക്ഖാപദാനം ഉദ്ദേസപരിച്ഛേദനിദസ്സനത്ഥഞ്ച വുത്തം. അഞ്ഞഥാ ‘‘ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യഥാ’’തി സബ്ബസിക്ഖാപദാനം ഉദ്ദിസിതബ്ബക്കമസ്സ ദസ്സിതത്താ ഇദാനി ‘‘ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഉദ്ദിസിതബ്ബ’’ന്തി ഇദം നിരത്ഥകം ആപജ്ജതി, ഇദഞ്ച സബ്ബസങ്ഘുപോസഥം സന്ധായ വുത്തം.

൧൩൪. ‘‘യംനൂന അയ്യാപി…പേ… സന്നിപതേയ്യു’’ന്തി ബഹൂനം അധികാരപ്പവത്തി. തത്രാപി വിനയം ആഗമ്മ വുത്തോ ഭിക്ഖു സാമി, ന കേവലം സങ്ഘത്ഥേരോതി ദസ്സനത്ഥം, സങ്ഘസ്സ ഗാരവയുത്തവചനാരഹതാദസ്സനത്ഥഞ്ച ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ’’തി ആഹ. തത്ഥ സയം ചേ ഥേരോ, ഭിക്ഖും സന്ധായ ‘‘ആവുസോ’’തി വത്തും യുജ്ജതി. കഥം പഞ്ഞായതി? ബുദ്ധകാലേ സങ്ഘത്ഥേരോ അബ്യത്തോ നാമ ദുല്ലഭോ. സബ്ബകമ്മവാചായ പയോഗനിദസ്സനേ ച ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ’’ ഇച്ചേവ ഭഗവാ ദസ്സേതീതി ചേ? ഏവമേതം തഥാ ദസ്സനതോ. സങ്ഘം ഉപാദായ സങ്ഘത്ഥേരേനാപി ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ’’തി വത്തബ്ബം, ഭിക്ഖും ഉപാദായ ‘‘ആവുസോ’’തി മഹാകസ്സപസ്സ കമ്മവാചായ പയോഗദസ്സനതോ, പാരിസുദ്ധിഉപോസഥേ ച ഥേരേന ഭിക്ഖുനാ ‘‘പരിസുദ്ധോ അഹം, ആവുസോ’’തി പയോഗദസ്സനതോ ച. ‘‘യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ല’’ന്തി പരതോ പഞ്ഞാപേതബ്ബേ ഉപോസഥകരണന്തരായേ സന്ധായാഹ. ഉപോസഥസ്സ ബഹുവിധത്താ സരൂപതോ വത്തും ‘‘പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസേയ്യാ’’തി ആഹ. ഏത്താവതാ ഞത്തിം നിട്ഠപേസി. ഞത്തിദുതിയകമ്മതോ ഏവ ഹി ഉപോസഥകമ്മം. ന, തതിയാനുസ്സാവനസമ്ഭവതോതി ചേ? ന, അഞ്ഞേഹി ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മേഹി അസദിസത്താ. ന ഹി ഏത്ഥ ചതുക്ഖത്തും ‘‘സുണാതു മേ’’തി ആരഭീയതീതി. അഞ്ഞേഹി ഞത്തിദുതിയേഹി അസദിസത്താ ഞത്തിദുതിയമ്പി മാഹോതൂതി ചേ? ന, ഞത്തിദുതിയകമ്മസ്സ അഞ്ഞഥാപി കത്തബ്ബതോ. തഥാ ഹി ഞത്തിദുതിയകമ്മം ഏകച്ചം അപലോകനവസേനപി കാതും വട്ടതി, ന അഞ്ഞം അഞ്ഞഥാ കാതും വട്ടതി. കഥം പഞ്ഞായതീതി? ഇദമേവ ഉപോസഥകമ്മം ഞാപകം.

‘‘കിം സങ്ഘസ്സ പുബ്ബകിച്ച’’ന്തി ഇദം ന ഞത്തി നിട്ഠപേത്വാ വത്തബ്ബം, തഞ്ഹി ഞത്തിതോ പുരേതരമേവ കരീയതീതി. തസ്മാ ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, കിം സങ്ഘസ്സ പുബ്ബകിച്ചം, യദി സങ്ഘസ്സാ’’തി വത്തബ്ബം സിയാതി? തഥാപി ന വത്തബ്ബം, ന ഹി തം ഞത്തിയാ അന്തോകരീയതീതി. യദി ഏവം സബ്ബത്ഥ ന വത്തബ്ബം പയോജനാഭാവാതി ചേ? ന, യഥാഗതട്ഠാനേയേവ വത്തബ്ബതോ, പരപദാപേക്ഖതായാതി വുത്തം ഹോതി. ഇദം പുബ്ബകിച്ചം അകത്വാ ഉപോസഥം കരോന്തോ സങ്ഘോ, പുഗ്ഗലോ വാ ഠപനക്ഖേത്താതിക്കമേ ആപജ്ജതി. ന ഹി തസ്മിം ഖേത്തേ അതിക്കന്തേ സമ്മജ്ജനാസനോദകപദീപകരണേ ആപത്തിമോക്ഖോ ഹോതി. ഉപോസഥകമ്മതോ പുബ്ബേ കത്തബ്ബകിച്ചാകരണപച്ചയത്താ തസ്സാ ആപത്തിയാ, ന സാ കമ്മപരിയോസാനാപേക്ഖാ ഏത്ഥാഗതസമ്പജാനമുസാവാദാപത്തി വിയ, തസ്മാ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകോ ഭിക്ഖു ‘‘പാരിസുദ്ധിം ആയസ്മന്തോ ആരോചേഥാ’’തി വത്തുകാമോ പഠമംയേവ പരിസുദ്ധാപരിസുദ്ധപച്ചയം പുബ്ബകിച്ചം സരാപേതി. തഞ്ഹി കതം പരിസുദ്ധപച്ചയോ ഹോതി, അകതം അപരിസുദ്ധപച്ചയോ, തേനേവ ഉഭയാപേക്ഖാധിപ്പായേന ‘‘കതം ന കത’’ന്തി അവത്വാ ‘‘കിം സങ്ഘസ്സ പുബ്ബകിച്ച’’ മിച്ചേവാഹ. തത്ഥ അകതപക്ഖേ താവ പാരിസുദ്ധിആരോചനക്കമനിദസ്സനത്ഥം പരതോ ‘‘യസ്സ സിയാ ആപത്തി, സോ ആവി കരേയ്യാ’’തി ച, കതപക്ഖേ ‘‘അസന്തിയാ ആപത്തിയാ തുണ്ഹീ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ച വക്ഖതി.

പാരിസുദ്ധിം ആയസ്മന്തോ ആരോചേഥ. കിംകാരണാ? യസ്മാ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിസ്സാമി. ഏത്ഥ ച ‘‘ഉദ്ദിസാമീ’’തി വത്തമാനകാലം അപരാമസിത്വാ ‘‘ഉദ്ദിസിസ്സാമീ’’തി അനാഗതകാലപരാമസനേന യ്വായം ‘‘ദാനി നേസം പാതിമോക്ഖുദ്ദേസം അനുജാനേയ്യ’’ന്തി (മഹാവ. ൧൫൦) ഏത്ഥ വുത്തപാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ, തം സന്ധായ ‘‘പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിസ്സാമീ’’തി വുത്തന്തി ഏകേ. യസ്മാ ‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, പാതിമോക്ഖുദ്ദേസാ’’തി വുത്തം, തസ്മാ വത്തമാനസ്സ നിദാനുദ്ദേസസങ്ഖാതസ്സ പാതിമോക്ഖസ്സ യദേതം അന്തേ ‘‘കച്ചിത്ഥ പരിസുദ്ധാ’’തിആദികം യാവതതിയാനുസ്സാവനം, തസ്സേവ ആപത്തിഖേത്തത്താ, അവയവേപി അവയവീവോഹാരസമ്ഭവതോ ച ഇധ ആപത്തിഖേത്തമേവ സന്ധായ ‘‘പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിസ്സാമീ’’തി വുത്തം. ഏവഞ്ഹി വുത്തേ യസ്മാ പരതോ ആപത്തിഖേത്തം ആഗമിസ്സതി, തസ്മാ ആപത്തിഭീരുകാ തുമ്ഹേ സബ്ബേവ പഠമമേവ പാരിസുദ്ധിം ആരോചേഥാതി അയമത്ഥോ സമ്ഭവതി. വത്തമാനകാലവസേന വുത്തേ ‘‘പാരിസുദ്ധിം ആയസ്മന്തോ ആരോചേഥാ’’തി വചനമേവ ന സമ്ഭവതി തദാരോചനസ്സ പഠമം ഇച്ഛിതബ്ബത്താ, പഗേവ തസ്സ കരണാഭാവേന ‘‘പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിസ്സാമീ’’തി വചനം. അയം നയോ സന്തിയാ ആപത്തിയാ ആരോചനേ യുജ്ജതി, ന തുണ്ഹീഭാവേ, അകമ്മപരിയോസാനാ തുണ്ഹീഭാവപ്പത്തിതോ, ഏവം സന്തേപി തസ്മിം യുജ്ജതേവ. പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകോ ഹി അഞ്ഞമഞ്ഞം ആപത്തിആവികരണം അകത്വാ തുണ്ഹീഭൂതേ ഭിക്ഖൂ പസ്സിത്വാ തേനേവ തുണ്ഹീഭാവേന ആരോചിതപാരിസുദ്ധികോ ഹുത്വാ ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ’’തി പാതിമോക്ഖുദ്ദേസം ആരഭി.

ഏത്ഥാഹ – പഠമം ‘‘സങ്ഘോ ഉപോസഥം കരേയ്യ, പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസേയ്യാ’’തി വുത്തത്താ ഇധാപി ‘‘സങ്ഘോ ഉപോസഥം കരിസ്സതി, പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിസ്സതീ’’തി വത്തബ്ബം, അഥ ‘‘പുഗ്ഗലസ്സ ഉദ്ദേസാ’’തി ലക്ഖണത്താ യഥാരുതമേവ വത്തബ്ബം, തഥാപി ‘‘ഉപോസഥം കരിസ്സാമി, പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിസ്സാമീ’’തി വത്തബ്ബന്തി? ന വത്തബ്ബം ലക്ഖണവിരോധതോ, അനിട്ഠപ്പസങ്ഗതോ ച. പുഗ്ഗലസ്സ ഉദ്ദേസാ ഏവ ഹി സങ്ഘസ്സ ഉപോസഥോ കതോ ഹോതി, ന പുഗ്ഗലസ്സ ഉപോസഥകരണേന. തഞ്ച സോവ കരിസ്സതി, ന സങ്ഘോതി അനിട്ഠപ്പസങ്ഗോവ ആപജ്ജതി. ‘‘സുണാഥാ’’തി വുത്തേ അചിത്തസാമഗ്ഗിപ്പസങ്ഗഭയാ ‘‘സുണോമാ’’തി വുത്തം. ‘‘സുണിസ്സാമാ’’തി വത്തബ്ബം ‘‘ഉദ്ദിസിസ്സാമീ’’തി വുത്തത്താതി ചേ? ന വത്തബ്ബം, ആപത്തിഖേത്തദസ്സനാധിപ്പായനിരപേക്ഖതായ ‘‘സുണോമ’’ ഇച്ചേവ വത്തബ്ബം. ഏകപദേനേവ ഹിസ്സ തദധിപ്പായോ അതിക്കന്തോതി. യദി ഏവം കിമത്ഥം തം സബ്ബേഹേവ ആരദ്ധന്തി ചേ? ‘‘ഉദ്ദിസിസ്സാമീ’’തി ഇമിനാ അസാധാരണവചനേന ആപന്നസ്സ അചിത്തസാമഗ്ഗിപ്പസങ്ഗനിവാരണത്ഥം. സരമാനേനാതി ഇമിനാ ചസ്സ സമ്പജാനമുസാവാദസ്സ സചിത്തകതം ദസ്സേതി. അന്തരായികോ ധമ്മോ വുത്തോ ഭഗവതാതി ഏവം അകിരിയസമുട്ഠാനസ്സാപി ഏവം പരിത്തകസ്സ ഇമസ്സ മുസാവാദസ്സ മഹാദീനവതം ദസ്സേതി. വിസുദ്ധാപേക്ഖേനാതി സാവസേസം ആപത്തിം ഉപാദായ അനാപത്തിഭാവസങ്ഖാതം അനവസേസഞ്ച ഉപാദായ ഗിഹിഭാവസങ്ഖാതം വിസുദ്ധിം ഇച്ഛന്തേന കസ്മാ ആവി കാതബ്ബാ? അന്തരായഭാവാനുപഗമനേന ഫാസുവിഹാരപച്ചയത്താ. ഇധ ‘‘അജ്ജുപോസഥോ പന്നരസോ’’തി ന വുത്തം പരതോ ദിവസനിയമസ്സ കത്തുകാമതാധിപ്പായേന അവുത്തത്താ. ഏവം പന തേ ഭിക്ഖൂ സബ്ബദിവസേസു ഉദ്ദിസിംസു.

൧൩൫. ‘‘ആദിമേത’’ന്തി സീലപാതിമോക്ഖമേവ വുത്തം, കിഞ്ചാപി ഗന്ഥപാതിമോക്ഖോ അധിപ്പേതോ. ‘‘പഞ്ചന്നം വാ’’തി മാതികായം വുത്താനം വസേന വുത്തം. അനജ്ഝാപന്നോ വാതി പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനദേസനാ. പോരാണഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘‘ഉപോസഥം കരേയ്യാ’തി ഏത്താവതാ ഞത്തി ഹോതി. യാവതതിയാനുസ്സാവനാ നാമ ‘യസ്സ സിയാ ആപത്തീ’തിആദിവചനത്തയം, അന്തേ ‘ദുതിയമ്പി തതിയമ്പി പുച്ഛാമീ’തി ഇദഞ്ചാതി ദുവിധം. തത്ഥ പഠമം ആപത്തിം സരിത്വാ നിസിന്നസ്സ, ദുതിയം അസരന്തസ്സ സാരണത്ഥ’’ന്തി വുത്തം. ‘‘വചീദ്വാരേ’’തി പാകടവസേന ഉജുകമേവ വുത്തം. കിഞ്ചാപി കായവിഞ്ഞത്തിയാപി കരീയതി, കായകമ്മാഭാവാ പന വചീവിഞ്ഞത്തിയായേവ ആവി കാതബ്ബാ. ‘‘സങ്ഘമജ്ഝേ വാ’’തിആദി ലക്ഖണവചനം കിര. സങ്ഘുപോസഥകരണത്ഥം സങ്ഘമജ്ഝേ ചേ നിസിന്നോ, തസ്മിം സങ്ഘമജ്ഝേ. ഗണുപോസഥകരണത്ഥഞ്ചേ ഗണമജ്ഝേ നിസിന്നോ, തസ്മിം ഗണമജ്ഝേ. ഏകസ്സേവ സന്തികേ ചേ പാരിസുദ്ധിഉപോസഥം കത്തുകാമോ, തസ്മിം ഏകപുഗ്ഗലേ ആവി കാതബ്ബാതി, ‘‘ഏതേന ന കേവലം സങ്ഘമജ്ഝേ ഏവായം മുസാവാദോ സമ്ഭവതി, അഥ ഖോ ഏത്ഥ വുത്തലക്ഖണേന അസതിപി ‘പാരിസുദ്ധിം ആയസ്മന്തോ ആരോചേഥാ’തിആദിവിധാനേ ഗണുപോസഥേപി സാപത്തികോ ഹുത്വാ ഉപോസഥം കത്തുകാമോ അനാരോചേത്വാ തുണ്ഹീഭൂതോവ കരോതി ചേ, സമ്പജാനമുസാവാദാപത്തിം ആപജ്ജതീതി ഇമസ്സത്ഥസ്സ ആവികരണതോ ലക്ഖണവചനം കിരേത’’ന്തി വദന്തി തക്കികാ. അഞ്ഞഥാ ‘‘ഗണമജ്ഝേവാ’’തി ന വുത്തന്തി തേസം അധിപ്പായോ. ആരോചനാധിപ്പായവസേന വുത്തന്തി നോ തക്കോതി ആചരിയോ. ആരോചേന്തോ ഹി സങ്ഘസ്സ ആരോചേമീതി അധിപ്പായേന ആവി കരോന്തോ സങ്ഘമജ്ഝേ ആവി കരോതി നാമ. അത്തനോ ഉഭതോപസ്സേ നിസിന്നാനം ആരോചേന്തോ ഗണമജ്ഝേ. ഏകസ്സേവാരോചേസ്സാമി സഭാഗസ്സാതി അധിപ്പായേന ആരോചേന്തോ ഏകപുഗ്ഗലേ ആരോചേതി നാമ. പുബ്ബേ വിഭത്തപദസ്സ പുന വിഭജനം അത്ഥവിസേസാഭാവദീപനത്ഥന്തി വേദിതബ്ബം.

൧൩൬-൭. ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ദേവസികം…പേ… ദുക്കടസ്സാ’’തി വത്വാ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഉപോസഥേ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതു’’ന്തി ഇദം അനുപോസഥേ ഏവ തം ദുക്കടം, ഉപോസഥേ പന ദേവസികമ്പി വട്ടതീതി ദീപേതി, തസ്മാ തേ ഭിക്ഖൂ ചാതുദ്ദസിയം ഉദ്ദിസിത്വാപി പന്നരസിയം ഉദ്ദിസിംസു, തേനാഹ ‘‘സകിം പക്ഖസ്സാ’’തി. തത്ഥ പുരിമേന സാമഗ്ഗീദിവസോ ഉപോസഥദിവസോ ഏവാതി ദീപേതി. ഉഭയേന അട്ഠമിം പടിക്ഖിപിത്വാ ദേവസികം പടിക്ഖേപസ്സ അതിപ്പസങ്ഗം നിവാരേതി. കിം വുത്തം ഹോതി? ഭിന്നോ ചേ സങ്ഘോ പാടിപദദിവസേ സമഗ്ഗോ ഹോതി, തസ്മിം ദിവസേ സാമഗ്ഗീഉപോസഥം കരോന്തോ ഉഭയമ്പി ദുക്കടം ആപജ്ജന്തോ ഉഭയേന ഏകീഭൂതേന നിവാരിതോ ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി. അഞ്ഞഥാ സാമഗ്ഗീഉപോസഥോ ന ദേവസികോ. ചേ, അഹോരത്തം കാതബ്ബോ. തസ്മിഞ്ച പക്ഖേ പകതിഉപോസഥോ ന ദേവസികോ. ചേ, അഹോരത്തം കാതബ്ബോ. തസ്മിഞ്ച പക്ഖേ പകതിഉപോസഥോ അനുദ്ദിട്ഠോ. ചേ ഹോതി, സാമഗ്ഗീഉപോസഥോ കാതബ്ബോതി ആപജ്ജതി. ന അപവാദനയേന ഗഹേതബ്ബത്താതി ചേ? ന, അനിട്ഠപ്പസങ്ഗതോ. കിം വുത്തം ഹോതി? സാമഗ്ഗീദിവസേ സാമഗ്ഗീഉപോസഥം കത്വാ പുന തസ്മിം പക്ഖേ പകതിഉപോസഥദിവസേ സമ്പത്തേ പകതിഉപോസഥോ ന കാതബ്ബോതി. അപവാദോതി. അപവാദിതബ്ബട്ഠാനതോ അഞ്ഞത്ഥ ഉസ്സഗ്ഗവിധാനം നിവാരേതി.

കിത്താവതാ നു ഖോ സാമഗ്ഗീതി ഏത്ഥായമധിപ്പായോ – സാമഗ്ഗീ നാമേസാ സഭാഗാനം സന്നിപാതോ. സഭാഗാ ച നാമ യത്തകാ സഹധമ്മികാ, തേ സബ്ബേപി ഹോന്തി, ഉദാഹു ആവാസസഭാഗതായ സഭാഗാ നാമ ഹോന്തീതി. തത്ഥ യദി സഹധമ്മികാനം സാമഗ്ഗീ സാമഗ്ഗീ നാമ, സബ്ബേസം പുഥുവിഭത്താനം സാമഗ്ഗീ ഇച്ഛിതബ്ബാ. അഥാവസഥവസേന, ഏകാവാസസഭാഗാനന്തി വുത്തം ഹോതി. അഞ്ഞഥാ ഏകാവാസേ സാമഗ്ഗീതി ആപജ്ജതി. മാ നോ അഗമാസീതി അഗതോ മാ ഹോതി.

സീമാനുജാനനകഥാവണ്ണനാ

൧൩൮. ഏകാവാസഗതാനം വസേന സാമഗ്ഗിം പടിക്ഖിപിത്വാ ഏകസീമഗതാനം വസേന അനുജാനിതുകാമോ ഭഗവാ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സീമം സമ്മന്നിതു’’ന്തി ആഹ. അഥ ആവാസപരിച്ഛേദം വത്തുകാമോ ഭവേയ്യ. ഏത്താവതാ ഏകാവാസോ യാവതാ ഏകാസീമാ. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സീമം സമ്മന്നിതു’’ന്തി വദേയ്യ. തസ്മാ ന ഇധ അനുഞ്ഞാതബദ്ധസീമാവസേന ഏകാവാസപരിച്ഛേദോ ഹോതി, ഉപചാരസീമാവസേനേവ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. കഥം ജാനിതബ്ബന്തി ചേ? പാളിതോവ, യഥാഹ ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ ഉപനന്ദോ സക്യപുത്തോ ഏകോ ദ്വീസു ആവാസേസു വസ്സം വസി…പേ… ഏകാധിപ്പായ’’ന്തി (മഹാവ. ൩൬൪). അഞ്ഞഥാ വസ്സച്ഛേദോതി അനിട്ഠപ്പസങ്ഗോവ, കഥം? ഏകാവാസവസേനേവ ചേ സാമഗ്ഗീ, ബഹുആവാസഅനാവാസേസു ന സമ്ഭവേയ്യ. തതോ സോ തം ആവാസം ഗച്ഛന്തോ ബഹിദ്ധാ ഉപോസഥം കരോതി. ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, തദഹുപോസഥേ സഭിക്ഖുകോ അനാവാസോ ഗന്തബ്ബോ’’തിആദി (മഹാവ. ൧൮൧)-പാളിവിരോധോ സതിപി സങ്ഘേ അനാവാസേ ഉപോസഥസ്സ അകത്തബ്ബതോ. അനാവാസേപി ചേ സാമഗ്ഗീ ലബ്ഭതി, ‘‘ഏത്താവതാ സാമഗ്ഗീ, യാവതാ ഏകാവാസോ’’തി ന വത്തബ്ബം, തസ്മാ സബ്ബഥാ പുരിമനയോ പച്ഛിമേനേവ പടിക്ഖിത്തോതി കത്വാ നാനാവാസവസേനപി സാമഗ്ഗീതി വേദിതബ്ബം. ‘‘തം കമ്മം കരോമാതി വത്വാ ന അകംസൂ’തിആദീസു വിയ അനാഗതമ്പി അപേക്ഖതി, തസ്മാ ‘കരോമാ’തി വുത്തേ ന വട്ടതീ’’തി വദന്തി. ‘‘സീമം അസോധേത്വാപി നിമിത്തം കിത്തേതും വട്ടതീ’’തി ലിഖിതം. ഹേട്ഠിമകോടിയാ അഡ്ഢട്ഠമരതനുബ്ബേധോ ഹത്ഥിപ്പമാണോ. സചേ ഏകോ ബദ്ധോ ഹോതി, ന കാതബ്ബോതി ഏത്ഥ ‘‘ചതൂസു ദിസാസു ചതുന്നം പബ്ബതകൂടാനം ഹേട്ഠാ പിട്ഠിപാസാണസദിസേ പാസാണേ ഠിതത്താ ഏകാബദ്ധഭാവേ സതിപി പഥവിതോ ഉദ്ധം തേസം സമ്ബന്ധേ അസതി ഹേട്ഠാ പഥവിഗതസമ്ബന്ധമത്തേ അബ്ബോഹാരികം കത്വാ കിത്തേതും വട്ടതി. തേനേവ ‘പിട്ഠിപാസാണോ അതിമഹന്തോപി പാസാണസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതീ’തി വുത്തം. പഥവിതോ ഹേട്ഠാ തസ്സ മഹന്തഭാവേ ഗയ്ഹമാനേ പബ്ബതമേവ ഹോതീ’’തി അനുഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. ‘‘ചിനിത്വാ കതപംസുപുഞ്ജേ തിണഗുമ്ബരുക്ഖാ ചേ ജായന്തി, പബ്ബതോ ഹോതീതി ധമ്മസിരിത്ഥേരോ. നേവാതി ഉപതിസ്സത്ഥേരോ’’തി വുത്തം.

പാസാണോതി ‘‘സുധാമയപാസാണോപി വട്ടതീ’’തി വദന്തി. വീമംസിതബ്ബം ഇട്ഠകായ പടിക്ഖിത്തത്താ. ദ്വത്തിംസപലഗുളപിണ്ഡപ്പമാണോ തുലതായ, ന തുലഗണനായ. സോപീതി ഖാണുകോ വിയ ഉട്ഠിതപാസാണോ.

ചതുപഞ്ചരുക്ഖനിമിത്തമത്തമ്പീതി ഏകച്ചേസു നിമിത്തസദ്ദോ നത്ഥി. ഏത്ഥ തയോ ചേ സാരരുക്ഖാ ഹോന്തി, ദ്വേ അസാരരുക്ഖാ, സാരരുക്ഖാനം ബഹുത്തം ഇച്ഛിതബ്ബം. ‘‘സുസാനമ്പി ഇധ ‘വനമേവാ’തി സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി സയംജാതത്താ’’തി വുത്തം. കേചി പന ‘‘ചതൂസു ദ്വേ അന്തോസാരാ ചേ, വട്ടതി. അന്തോസാരാ അധികാ, സമാ വാ, വട്ടതി. തസ്മാ ബഹൂസുപി ദ്വേ ചേ അന്തോസാരാ അത്ഥി, വട്ടതീ’’തി വദന്തി.

പരഭാഗേതി ഏത്ഥ ‘‘ഏതേഹി ബദ്ധട്ഠാനതോ ഗതത്താ വട്ടതി. തഥാ ദീഘമഗ്ഗേപി ഗഹിതട്ഠാനതോ ഗതട്ഠാനസ്സ അഞ്ഞത്താ’’തി വദന്തി.

അന്വദ്ധമാസന്തി ഏത്ഥ ‘‘അനുബദ്ധോ അദ്ധമാസോ, അദ്ധമാസസ്സ വാ അനൂ’’തി ലിഖിതം. ‘‘അന്തരവാസകോ തേമിയതീ’’തി വുത്തത്താ തത്തകപ്പമാണഉദകേയേവ കാതും വട്ടതീതി കേചി. തേമിയതീതി ഇമിനാ ഹേട്ഠിമകോടിയാ നദിലക്ഖണം വുത്തം. ഏവരൂപായ നദിയാ യസ്മിം ഠാനേ ചത്താരോ മാസേ അപ്പം വാ ബഹും വാ ഉദകം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ പവത്തതി, തസ്മിം ഠാനേ അപ്പോദകേപി ഠത്വാ കാതും വട്ടതീതി ഏകേ. ‘‘പവത്തനട്ഠാനേ നദിനിമിത്ത’ന്തി വുത്തത്താ സേതുതോ പരതോ തത്തകം ഉദകം യദി പവത്തതി, നദീ ഏവാ’’തി വദന്തി.

ജാതസ്സരാദീസു ഠിതോദകം ജാതസ്സരാദിപദേസേന അനന്തരികമ്പി നിമിത്തം കാതും വട്ടതി നദിപാരസീമായ നിമിത്തം വിയ. സചേ സോ പദേസോ കാലന്തരേന ഗാമഖേത്തഭാവം പാപുണാതി, തത്ഥ അഞ്ഞം സീമം സമ്മന്നിതും വട്ടതി. ഉക്ഖേപിമന്തി ഉദ്ധരിത്വാ ഗഹേതബ്ബകം.

അബദ്ധസീമവിഹാരാനം സീമായ ഉപചാരം ഠപേത്വാതി ‘‘ആയതിം സമ്മന്നിതബ്ബായ ഓകാസം ഠപേത്വാ’’തി ലിഖിതം. അന്തോനിമിത്തഗതേഹി പനാതി ‘‘ഏകസ്സ ഉപഡ്ഢം അന്തോകത്തുകാമതായ സതി സബ്ബേസം ആഗമനേ പയോജനം നത്ഥീതി കത്വാ ‘അന്തോനിമിത്തഗതേഹീ’തി വുത്തം, തഞ്ച സാമീചിവസേനാ’’തി വദന്തി. അനാഗമനമ്പി വട്ടതീതി ‘‘സീമായ അബദ്ധത്താ വഗ്ഗം നാമ ന ഹോതീ’’തി ലിഖിതം. ‘‘അഞ്ഞസ്മിം ഗാമഖേത്തേ ഠത്വാ നിമിത്തകിത്തനകാലേ, സമാനസംവാസകസീമായ സമ്മന്നനകാലേ ച ആഗമനപയോജനം നത്ഥീ’’തി വുത്തം. ഭേരിസഞ്ഞം വാതി ‘‘സമ്മന്നനപരിയോസാനം കരോമാതി വത്വാ’’തി ലിഖിതം, തേന താദിസേ കാലേ തം കപ്പതീതി സിദ്ധം ഹോതി. കിം ഇമിനാ? സുഖകരണത്ഥന്തി മഹാജനസന്നിപാതനപരിസ്സമം അകത്വാ അപ്പതരേഹി സുഖകരണത്ഥം. യദി മഹാസീമാബന്ധനകാലേ അന്തരായോ ഹോതി, തത്തകേനപി സുഖവിഹാരോതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘പഠമ’’ന്തി വുത്തന്തി ഏകേ. തതോ ഓരം ന വട്ടതീതി കഥം പഞ്ഞായതീതി? വീസതിവഗ്ഗകരണീയപരമത്താ സങ്ഘകമ്മസ്സ. കമ്മാരഹേന സദ്ധിം ഏകവീസതി ഭിക്ഖൂ ചേ ഗണ്ഹാതി, വട്ടതി. തത്തകപ്പമാണം സുഖനിസജ്ജവസേന വേദിതബ്ബം. തമേവ നിമിത്തം അഞ്ഞേപി കിത്തേത്വാ സചേ ബന്ധന്തി, വട്ടതീതി ഏകേ.

‘‘ഏവം ബദ്ധാസു പന…പേ… സീമന്തരികാ ഹി ഗാമഖേത്തം ഭജതീ’’തി ന ആവാസവസേന സാമഗ്ഗീപരിച്ഛേദോ, കിന്തു സീമാവസേനേവാതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ‘‘നിമിത്തുപഗപാസാണേ ഠപേത്വാ’’തി സഞ്ചാരിമനിമിത്തസ്സ തപ്പരതോ വുത്തം. ഇതോ പട്ഠായ ഗണ്ഠിപദക്കമോ ഹോതി – ന സക്ഖിസ്സന്തീതി തേ അവിപ്പവാസം അസല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘സമാനസംവാസകമേവ സമൂഹനിസ്സാമാ’’തി വായാമന്താ സമൂഹനിതും ന സക്ഖിസ്സന്തി. ‘‘ഏകരതനപ്പമാണാ’’തി സുവിഞ്ഞേയ്യന്തരാ ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം. ഏകങ്ഗുലമത്തമ്പി വട്ടതേവ. ഖണ്ഡസീമതോ പട്ഠായ ബന്ധനം ആചിണ്ണം. ആചിണ്ണകരണേന വിഗതസമ്മോഹോ ഹോതീതി. കുടിഗേഹേതി കുടിഘരേ ഭൂമിഘരേ. ഉദുക്ഖലംവാതി ഭൂമിഉദുക്ഖലം വിയ ഖുദ്ദകാവാടം. ‘‘പമുഖേ’’തി ഭൂമികുടിം സന്ധായ വുത്തന്തി ഏകേ. ഹേട്ഠാ ന ഓതരതീതി ഭിത്തിതോ ഓരം നിമിത്താനി ഠപേത്വാ കിത്തിതത്താ ഹേട്ഠാ ആകാസേ ന ഓതരതി, ഉപരി കതേ പാസാദേതി അത്ഥോ. ഭിത്തിലഗ്ഗേതി ഭിത്തിനിസ്സിതകേ. ഇമേ കിര ഭിത്തിലഗ്ഗാപി ‘‘ഏകാബദ്ധാ’’തി ന വുച്ചന്തി. സബ്ബോ പാസാദോ സീമട്ഠോ ഹോതീതി ഏകാബദ്ധോ വാ ഹോതു, മാ വാ. താലമൂലകപബ്ബതോ നാമ അനുപുബ്ബേന തനുകോ. ആകാസപബ്ഭാരന്തി അപരിക്ഖേപപബ്ഭാരം. സുസിരപാസാണോ നാമ ലേണം ഹോതി. അന്തോലേണന്തി പബ്ബതസ്സ അന്തോലേണം. ദ്വാരം പന സന്ധായ പരതോ ‘‘ഓരതോ’’തി വുത്തം, സബ്ബഥാപി സീമതോ ബഹിലേണേന ഓതരതീതി അധിപ്പായോ.

മഹാസീമം സോധേത്വാതി സീമട്ഠം ദൂരഗതമ്പി സീമഗതം സീമസമ്ബന്ധംവ, തസ്മാ തം അനാമസിത്വാ ഠാതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. യദി ഏവം ‘‘തന്നിസ്സിതകം അപനേത്വാ കമ്മം കാതും വട്ടതീ’’തി വത്തബ്ബം. മഹാഅട്ഠകഥായമ്പി ‘‘സീമം സോധേത്വാ കാതബ്ബ’’ന്തി ഏത്തകമേവ വുത്തം. മഹാഥേരാപി ‘‘സോധേതബ്ബ’’മിച്ചേവ വദന്തീതി ഏകേ. ‘‘മഹാസീമം സോധേത്വാ വാ കമ്മം കാതബ്ബ’’ന്തി ച പാഠോ അത്ഥി. ‘‘വുത്തനയേനേവാ’’തി ച പരതോ വക്ഖതി, തസ്മാ സാധാരണപാഠോവ സുന്ദരോതി ഏകേ. പുരിമനയേപീതി ഖണ്ഡസീമായ ഉട്ഠഹിത്വാ മഹാസീമായ ഓനതേപീതി അത്ഥോ. ഉക്ഖിപാപേത്വാ കാതും ന വട്ടതി. കസ്മാ? അന്തോ ഠിതത്താ. രുക്ഖസ്സ ഹേട്ഠാ പഥവിഗതം മൂലം ഖണ്ഡസീമാവ ഹോതി, അബ്ബോഹാരികം വാതി അപരേ. ‘‘മജ്ഝേ പന ഛിന്നേ മഹാസീമായ ഠിതമൂലം മഹാസീമമേവ ഭജതി, ഖണ്ഡസീമായ ഠിതം ഖണ്ഡസീമമേവ ഭജതി തദായത്തപഥവിരസാദീഹി അനുഗ്ഗഹിതത്താ’’തി വുത്തം. ‘‘സീമായ പച്ഛാ ഉട്ഠിതരുക്ഖേ നിസീദിത്വാ കമ്മം കാതും വട്ടതി പച്ഛാസീമായം കതഗേഹേ വിയാ’’തി വത്വാ ‘‘ബന്ധനകാലേ ഠിതരുക്ഖേ നിസീദിത്വാ കാതും ന വട്ടതി ഉപരിസീമായ അഗമനതോ’’തി കാരണം വദന്തി. ഏവം സതി ബന്ധനകാലേ പുന ആരോഹണം നാമ നത്ഥി, ബന്ധിതകാലേ ഏവ ആരുഹതീതി ആപജ്ജതി. പച്ഛാ ഉട്ഠിതരുക്ഖോ പന തപ്പടിബദ്ധത്താ സീമസങ്ഖ്യമേവ ഗതോ, ഏവം പുബ്ബേ ഉട്ഠിതരുക്ഖോപീതി ഗഹേതബ്ബം. ‘‘യം കിഞ്ചിപീ’’തി വചനതോ തിണാദിപി സങ്ഗഹിതം. മഹാഥേരാപി തിണം സോധേത്വാവ കരോന്തീതി.

൧൪൦. യസ്മാ മജ്ഝതോ കോണം ഹോതി, തസ്മാ ‘‘കോണതോ കോണ’’ന്തി വുത്തം. ‘‘ആപത്തിഞ്ച ആപജ്ജതി അചിത്തകത്താ’’തി വദന്തി. പാരയതീതി അജ്ഝോത്ഥരതി. കാ സാ? സീമാ. ‘‘യാ സബ്ബന്തിമേന…പേ… വഹതീ’’തി തതോ ഹേട്ഠിമാ നാവാസങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതീതി കത്വാ വുത്തന്തി ഏകേ, തം ന യുത്തം ദുതിയപാരാജികേ നാവട്ഠഭണ്ഡാധികാരേ തസ്സാപി അധിപ്പേതത്താ. മജ്ഝിമപുരിസസ്സ ഭാരപ്പമാണേന വുത്തന്തി ഏകേ. ഭിക്ഖുനീനമ്പി നദീപാരസീമാസമ്ഭവതോ താസം ‘‘ഏകാ വാ നദീപാരം ഗച്ഛേയ്യാ’’തി വുത്തദോസപരിഹരണത്ഥന്തി ആചരിയസ്സ തക്കോ. ഉഭയത്ഥാപി ധുവ-സദ്ദോ ഗഹിതോ. തേന ഉപോസഥന്തരായ പരിഹരണത്ഥം ഉപോസഥദിവസോ നിയമതോവ വുത്തോ. ഏത്ഥ ച നാവാ നാമ പമാണയുത്താ സബ്ബസാധാരണാ ഥമ്ഭനാവാ അധിപ്പേതാ, ന കുല്ലനാവാതി നോ തക്കോതി ആചരിയോ. രുക്ഖം ഛിന്ദിത്വാ കതോതി അത്ഥോ. സചേ ഏകം ഗാമഖേത്തം, സബ്ബനിമിത്താനം അന്തോ ഠിതേ ഭിക്ഖൂ ഹത്ഥപാസഗതേ കത്വാ സമ്മന്നിതബ്ബാ. നാനാഗാമഖേത്തം ചേ, അനാഗമനമ്പി വട്ടതി. ഉഭയതീരേ നിമിത്തകിത്തനമത്തേന ദീപകോ സങ്ഗഹിതോ ന ഹോതി, തസ്മാ ദീപകേ നിമിത്താനി കിത്തേതബ്ബാനേവ. ‘‘നദിയാ ഹേട്ഠാ നിസിന്നഭിക്ഖു കമ്മം കോപേതി. ഉപരിയേവ ഹി നദീ ഹോതീ’’തി വദന്തി.

സീമാനുജാനനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉപോസഥാഗാരാദികഥാവണ്ണനാ

൧൪൧. ‘‘യം സങ്ഘോ ആകങ്ഖതി വിഹാരം വാ…പേ… ഗുഹം വാ’’തി വചനതോ ന കേവലം പഥവിയംയേവ, വിഹാരാദീനം ഉപരിപി സീമാ അനുഞ്ഞാതാ ഹോതി ഉപോസഥകമ്മപധാനത്താതി സിദ്ധം. തപ്പധാനാ സീമാതി കഥം പഞ്ഞായതീതി ചേ? തദധികാരാനുഞ്ഞാതത്താ, സമ്മുതിയം ‘‘സമാനസംവാസാ’’തി ഏത്താവതാ സിദ്ധേ വിസും ‘‘ഏകൂപോസഥാ’’തി വചനതോ ച. ‘‘ഉപോസഥം ഠപേത്വാ സേസകമ്മാനി സമാനസംവാസാ നാമാ’’തി ലിഖിതം. ‘‘ഏകം സമൂഹനിത്വാ’’തി പാളിപാഠോ.

൧൪൨. കതോവസ്സാതി ഏകസീമായ സമഗ്ഗേ സന്ധായ വുത്തം. അഞ്ഞഥാ നാനാസീമായം ഠിതാനം സവനം പമാണം, ഏകസീമായപി ഹത്ഥപാസം മുഞ്ചിത്വാ ഠിതാനം വാ സവനമേവ പമാണന്തി അനിട്ഠം ആപജ്ജതി. തത്ഥ സമ്മതായ വാ അസമ്മതായ വാതി ഉപോസഥാഗാരസമ്മുതിയാ, ന സീമാസമ്മുതിയാ. കഥം പഞ്ഞായതീതി? അധികാരതോ, പരതോ ഛന്ദദാനപഞ്ഞത്തിതോ, പാരിസുദ്ധിദാനപഞ്ഞത്തിതോ ച. തത്ഥ പുരിമം കാരണം പുരിമം അനിട്ഠം നിവാരേതി, പച്ഛിമം പച്ഛിമന്തി വേദിതബ്ബം. ഉപോസഥമുഖന്തി ഉപോസഥട്ഠാനം. ‘‘ഉപോസഥമുഖസ്സാതി ഉപോസഥാഗാരട്ഠാനസ്സാ’’തി ലിഖിതം. യാനി കാനിചി നിമിത്താനി കിത്തേതും വട്ടേതീതി ഇദം കഥം പഞ്ഞായതീതി? ‘‘പഠമം നിമിത്താ കിത്തേതബ്ബാ നിമിത്തേ കിത്തേത്വാ’’തി ഏത്തകമേവ വുത്തത്താ. പഠമം വുത്തത്താ ന വുച്ചന്തീതി ചേ? തം പന അകാരണം, ന ഹി ബുദ്ധാനം ദേസനായ ആലസിയം അത്ഥി. സീമാസമൂഹനനകാലേ ഉപോസഥാഗാരം സമൂഹനിത്വാവ സീമാസമൂഹനനം ഇജ്ഝതീതി ഏകേ. തം അയുത്തം അബദ്ധായ സീമായ ഉപോസഥാഗാരസമ്മുതിസിദ്ധിതോതി നോ തക്കോതി ആചരിയോ. ഉപോസഥമുഖന്തി ഉപോസഥാഗാരസ്സ മുഖന്തി ആചരിയാ. ഉപോസഥമുഖസ്സ നിമിത്തകിത്തനാ സീമായ വുത്തനയേന കാതബ്ബാ. ഏകേനാപി കിത്തേതും വട്ടതീതി ഏകേ. ‘‘പാസാദോ വാ ഹോതു, മണ്ഡപാദീസു വാ അഞ്ഞതരോ. കമ്മവാചായ പന ‘ഉപോസഥമുഖ’മിച്ചേവ വത്തബ്ബ’’ന്തി വദന്തി. ‘‘പോരാണകോ ആവാസോ നാമ മൂലാവാസോ’’തി ലിഖിതം. വദതി ഘടമത്താ ഇതി ഹി ലക്ഖണം.

അവിപ്പവാസസീമാനുജാനനകഥാവണ്ണനാ

൧൪൩-൪. ‘‘മനമ്ഹി വൂള്ഹോ’’തി വാ പാഠോ. തത്ഥ മനമ്ഹി വൂള്ഹോതി മനം വൂള്ഹോ അമ്ഹീതി അത്ഥോ. ഠപേത്വാ ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ചാതി അന്തരഘരസങ്ഖാതം ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ച ഠപേത്വാ. കേചി ‘‘പരിക്ഖിത്തം ഗാമം സന്ധായ ‘ഗാമ’ന്തി വുത്തം, അപരിക്ഖിത്തം സന്ധായ ‘ഗാമൂപചാര’’ന്തി വദന്തി, തം പന അട്ഠകഥായ വിരുജ്ഝതി. തസ്മാ നിവേസനരച്ഛാദയോ സന്ധായ ഗാമം, പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനാനി സന്ധായ ‘‘ഗാമൂപചാര’’ന്തി ച വുത്തം. ഏത്ഥ പന അനേകധാ പഠന്തി. കിം തേന, പാളിഞ്ച അട്ഠകഥഞ്ച സുട്ഠു ഉപപരിക്ഖിത്വാ യഥാ സമേന്തി, തഥാ ഗഹേതബ്ബം. ഭിക്ഖൂനം പുരിമകമ്മവാചാ ന വട്ടതീതി ഗാമഗാമൂപചാരേ അന്തോകത്വാ സമാനസംവാസകസീമായ സമ്മതായ ഉപരി അവിപ്പവാസസീമാസമ്മുതിയം യുജ്ജതി. യത്ഥ പന കേവലം അരഞ്ഞംയേവ സമ്മതം, തത്ഥ കഥം ന വട്ടതീതി. തത്ഥ ‘‘ഠപേത്വാ ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ചാ’’തി വചനം ന സാത്ഥകന്തി ചേ? വുച്ചതേ – ഏവമേതം, കിന്തു അനുസ്സാവനഹാനിപ്പസങ്ഗതോ തം വചനം വത്തബ്ബമേവാതി ഇമിനാവ അധിപ്പായേന ‘‘പുരിമകമ്മവാചാ ന വട്ടതീ’’തി വുത്തം സിയാ. ഏകസ്മിം വാ അത്ഥേ കമ്മവാചാദ്വയആഭാവതോതി വുത്തം. ‘‘ന ഹി തേ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ കമ്മേ ഗണപൂരകാ ഹോന്തീ’’തി വുത്തത്താ ഉഭിന്നം നാനാസംവാസകസങ്ഘാനമ്പി അയമേവ വിധി ആപജ്ജേയ്യാതി ചേ? നാപജ്ജതി പടിഗ്ഗഹസന്നിധീനം അനുഞ്ഞാതത്താ, ഓമസനാദിപച്ചയാ അവിസേസതോ, കമ്മപടിപ്പസ്സദ്ധിമത്താപേക്ഖതായ ച. തസ്സാതി ഭിക്ഖുനിസങ്ഘസ്സ. ന കമ്മവാചം വഗ്ഗം കരോന്തീതി കമ്മം ന കോപേന്തീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥാതി ഠപേത്വാ ഗാമന്തി ഏത്ഥ. ‘‘യദി ഭിക്ഖൂനം അവിപ്പവാസസീമാ ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ച ന ഓതരതി, അഥ കസ്മാ ഗാമേ സീമാബന്ധനകാലേ അവിപ്പവാസം സമ്മന്നന്തീതി ചേ? ആചിണ്ണകപ്പേന, ന തതോ അഞ്ഞം കഞ്ചി അത്ഥം അപേക്ഖിത്വാ’’തി ലിഖിതം. ‘‘അത്ഥതോ ഹി സാ ബഹിദ്ധാപി അബദ്ധാ ഏവ ഹോതീ’’തി വുത്തം. അന്തരഗാമേ ബദ്ധാ സമാനസംവാസസീമാ യസ്മാ ഗാമസങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതി, തസ്മാതി ഏകേ. സോപി സീമാസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതീതി അവിപ്പവാസസീമാസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. ഇദം പനേത്ഥ വിചാരേതബ്ബം – ഗാമം അന്തോകത്വാ ബദ്ധായ സീമായ പുന അവിപ്പവാസസമ്മുതിയം അരഞ്ഞപദേസേ ഠത്വാ അവിപ്പവാസകമ്മവാചാ കാതബ്ബാ, ഉദാഹു ഗാമേ ഠത്വാതി? ഗാമേ ഠത്വാ കതായപി കപ്പിയഭൂമിയാ ഫരതീതി. ബഹിസീമേ ഠിതസമ്മതദോസാനുലോമത്താ അകപ്പിയഭൂമിയം ഠത്വാ ന കാതബ്ബാതി നോ തക്കോ, ഏസ നയോ സമൂഹനനേപീതി ആചരിയോ. ഖണ്ഡസീമായം ഠത്വാ അവിപ്പവാസസീമാതിആദീസു മഹാസീമാ കിര ‘‘അവിപ്പവാസസീമാ’’തി വുത്താ.

൧൪൬. ‘‘യസ്സായസ്മതോ ഖമതി ഏതിസ്സാ സീമായ സമാനസംവാസായ ഏകൂപോസഥായ സമുഗ്ഘാതോ, സോ തുണ്ഹസ്സാ’’തി അന്ധകപോത്ഥകേ, സീഹളപോത്ഥകേസു ച കേസുചി പാഠോ അത്ഥി. കേസുചി ‘‘സമുഗ്ഘാതോ ഏതിസ്സാ സീമായാ’’തി പഠമം ലിഖന്തി, കേസുചി ‘‘ഏതിസ്സാ സീമായ സമുഗ്ഘാതോ’’തി ച.

ഗാമസീമാദികഥാവണ്ണനാ

൧൪൭. സാ ചാതി സാ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ദിന്നഗാമസീമാ ച ഇതരാ ച. സാ കതമാതി ചേ? ‘‘പകതിഗാമാ’’തിആദിമാഹ. ബദ്ധസീമാസദിസായേവ ഹോന്തീതി സാ ച ഹോതി ഇതരാ ച ഹോതീതി അധിപ്പായോ, തസ്മായേവ ‘‘തിചീവരവിപ്പവാസപരിഹാരം ലഭതീ’’തി ഏകവചനം കതം, തം ന യുത്തം ഉഭിന്നമ്പി ഗാമത്താതി ഏകേ. ‘‘ഹോന്തി, ന ലഭന്തീ’’തി ച ബഹുവചനമ്പി കരോന്തീതി. ‘‘സാ ച ഇതരാ ചാ’’തി വുത്താ ‘‘മജ്ഝേ ഭിന്ദിത്വാ ദിന്നഗാമസീമാ പകതിഗാമാദയോ അഭിന്നാ’’തി ച വദന്തി. ‘‘ഭിക്ഖുവസതീ’’തി പാഠോ, ‘‘വസന്തീ’’തി ച ലിഖിതം. ‘‘അഥസ്സ ഠിതോകാസതോ’’തി വുത്തത്താ ഏകവചനമേവ യുത്തം. സബ്ബാ, ഭിക്ഖവേ, നദീ അസീമാതി കതരം സീമം പടിക്ഖിപതി? ബദ്ധസീമം, ഏകാദസവിപത്തിസീമഞ്ഞതരപ്പസങ്ഗതോതി ആചരിയാ. സചേ പഠമം സീമായ ബദ്ധായ പച്ഛാ നദിആദയോ ഹോന്തി, പടിക്ഖേപോതി പസങ്ഗോ ആപജ്ജതി, തസ്മാ അബദ്ധസീമമേവ പടിക്ഖിപതി. യഥാ സബ്ബോ ഗാമോ ഗാമസീമാ, തഥാ സബ്ബാ നദീ അസീമാ. കിന്തു തസ്സ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഉദകുക്ഖേപസീമാതി സീമാനാനത്തം ദസ്സേതീതി നോ തക്കോതി ആചരിയോ. യം മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ സമന്താ ഉദകുക്ഖേപാതി പന ഏകിസ്സാ നദിയാ ചതുവഗ്ഗാദീനം സങ്ഘാനം വിസും ചതുവഗ്ഗകരണീയാദികമ്മകരണകാലേ സീമാപരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥം വുത്തം. തിചീവരേന വിപ്പവാസാവിപ്പവാസപരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥമ്പി സത്തബ്ഭന്തരസീമായ പരിച്ഛേദദസ്സനം വിയാതി ആചരിയാ, തസ്മാ ഉദകുക്ഖേപപരിച്ഛേദാഭാവേപി അന്തോനദിയം കമ്മം കാതും വട്ടതീതി സിദ്ധം.

അയം പന വിസേസോ – തത്ഥ നാവാഗതോ ചേ, നാവായം വുത്തനയേന. സത്ഥഗതോ ചേ, സത്ഥേ വുത്തനയേന. സോ ചേ അതിരേകചാതുമാസനിവിട്ഠോ, ഗാമേ വുത്തനയേന തിചീവരാവിപ്പവാസോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥാപി അയം വിസേസോ – സചേ സത്ഥോ ഉദകുക്ഖേപസ്സ അന്തോ ഹോതി, ഉദകുക്ഖേപസീമാപമാണന്തി ഏകേ. സത്ഥോവ പമാണന്തി ആചരിയാ. സചേ പനേത്ഥ ബഹൂ ഭിക്ഖൂതിആദിമ്ഹി കേചി അധിട്ഠാനുപോസഥം, കേചി ഗണുപോസഥം, കേചി സങ്ഘുപോസഥന്തി വത്തുകാമതായ ‘‘ബഹൂ സങ്ഘാ’’തി അവത്വാ ‘‘ഭിക്ഖൂ’’തി വുത്തം. ഊനകം പന ന വട്ടതീതി ഏത്ഥ സീമാസമ്ഭേദസമ്ഭവതോതി ഉപതിസ്സത്ഥേരോ. ഠപേന്തേ ഹി ഊനകം ന ഠപേതബ്ബം. ‘‘അഠപേതുമ്പി വട്ടതി ഏവാ’’തി വുത്തം. ഗച്ഛന്തിയാ പനാതി ഏത്ഥ ‘‘ഉദകുക്ഖേപമനതിക്കമിത്വാ പരിവത്തമാനായ കാതും വട്ടതീ’’തി ലിഖിതം. അഞ്ഞിസ്സാ സീമായ ഞത്തീതിആദി കിം സീമതോ കമ്മവിപത്തിഭയാ വുത്തം, ഉദാഹു പരിസതോതി? ഏകകമ്മസ്സ നാനാസീമായ അസമ്ഭവതോ സീമതോതി. ഏകകമ്മസ്സ നാനാസീമട്ഠസങ്ഘേന അസമ്ഭവതോ പരിസതോതിപി ഏകേ. ‘‘സവനം ഹാപേതീ’’തി വുത്തദോസപ്പസങ്ഗതോതി നോ തക്കോ. ഏകിസ്സാ ഹി സീമായ ഏകം കമ്മം അനിട്ഠപേന്തോ ഹാപേതീതി ആചരിയോ.

ബഹിനദിതീരേ ജാതരുക്ഖസ്സ അന്തോനദിയം പവിട്ഠസാഖായ വാതി ഏത്ഥ ച നദിതീരേ ഖാണുകം കോട്ടേത്വാതി ഏത്ഥ ച സചേ പന സേതു വാ സേതുപാദാ വാ ബഹിതീരേ പതിട്ഠിതാതി ഏത്ഥ ച സീമാസോധനം നാമ ഗാമസീമട്ഠേ ഹത്ഥപാസാനയനം. ഖണ്ഡസീമായ ഉട്ഠിതരുക്ഖതോ വിയോജേത്വാ കാതും വട്ടതി. കസ്മാ? തീരട്ഠേ രുക്ഖേ ബദ്ധനാവായ ഗാമോ ആധാരോതി. ‘‘ഉഭതോഭാഗേന ഗാമസീമം ഫുസിത്വാ ഠിതസേതു ഖണ്ഡസീമാമഹാസീമായോ ഫുസിത്വാ ഠിതരുക്ഖേന ഉപമേതബ്ബോ’’തി ച ലിഖിതം. തത്ഥ പുരിമനയേ താവ ഇദം വിചാരേതബ്ബം – താദിസേ ഠാനേ കതകമ്മം കിം നദിയം കതസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി, ഉദാഹു ഗാമസീമായം, അഥ ഉഭയത്ഥാതി? കിഞ്ചേത്ഥ തം ചേ നദിയം കതസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി, ഉദകുക്ഖേപസീമാവ സോധേതബ്ബാ, ന ഇതരാ. അഥ ഗാമസീമായം കതസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി, ഉദകുക്ഖേപസീമാ ന സോധേതബ്ബാ. യദി ഉഭയത്ഥ കതസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി, ദ്വീസു സീമാസു ഏകകമ്മം കാതും വട്ടതീതി അനിട്ഠപ്പസങ്ഗോ ആപജ്ജതി. തതോ ‘‘അഞ്ഞിസ്സാ സീമായ ഞത്തി, അഞ്ഞിസ്സാ അനുസ്സാവനാ ഹോതീ’’തി ഇദഞ്ച ‘‘ഖണ്ഡസീമാമഹാസീമട്ഠാനം കായസാമഗ്ഗിയാ കമ്മം കാതും വട്ടതീ’’തി ഇദഞ്ചാനിട്ഠം ആപജ്ജതീതി? ഏത്ഥ വുച്ചതേ – യഥാവുത്തം കമ്മം ഉഭയത്ഥ കതസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി, ന ച യഥാവുത്തം അനിട്ഠം ആപജ്ജതി. കസ്മാ? ‘‘ഞത്തിഅനുസ്സാവനാനം ഏകേകസീമായം പവത്തത്താ, കാരകഭിക്ഖൂനം വാ ഏകേകസീമായം ഠിതത്താ’’തി വദന്തി. ഉഭയത്ഥാപി ഠാതും സക്കുണേയ്യതായ പന തം അകാരണം. ഏകീഭാവം ഉപഗതസീമട്ഠാനേ കതത്താതി ഇദം അചലകാരണം. ഏകീഭാവം ഉപഗതാസു ഹി ദ്വീസു നദീഗാമസീമാസു കമ്മം കാതും വട്ടതീതി ച. സത്തബ്ഭന്തരസീമായം ചേ നദീ ഹോതി, സമുദ്ദോ വാ, ജാതസ്സരോ വാ. തേസു ഠിതഭിക്ഖു സത്തബ്ഭന്തരസീമായം ഠിതസങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതി. തത്ഥ ചേ നദിആദിലക്ഖണം അപ്പത്തോ ദീപകോ, പാസാണോ, രുക്ഖോ വാ ഹോതി, സത്തബ്ഭന്തരസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. മനുസ്സേഹി വളഞ്ജനട്ഠാനം ചേ തം ഹോതി, ഗാമഖേത്തസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. കതരഗാമഖേത്തം? യതോ മനുസ്സാ സഞ്ചരന്തി, സബ്ബേ ചേ സഞ്ചരന്തി, വിസും ഗാമഖേത്തസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതീതി ച ആചരിയാ.

പച്ഛിമനയേ സചേ സേതു നദീലക്ഖണട്ഠാനം അഫുസിത്വാ ഠിതോ, ഗാമസീമാസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. തത്ഥ ഏകോ ചേ ഗാമോ, തം സോധേത്വാ, ദ്വീസു തീരേസു സചേ ദ്വേ, ദ്വേപി ഗാമേ സോധേത്വാ കമ്മം കാതബ്ബം. ഏവഞ്ഹി കതം ഉഭയത്ര കതം ഹോതി. ഇമിനാ നയേന ദ്വീസു നദീസു, ജാതസ്സരേസു ച ഏകകമ്മപസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. അയം പന നയോ ഖണ്ഡസീമാമഹാസീമാനമ്പി ലബ്ഭതേവ. സചേ സേതു നദീലക്ഖണട്ഠാനം ഫുസിത്വാ ഠിതോ, ഉദകുക്ഖേപസീമാപി സോധേതബ്ബാ.

സീമാനമേവ ചേകത്തം, വേഹാസട്ഠം വിനാ ഗതോ;

വിദിത്വാ ഏകകമ്മസ്സ, സീമതോ ഇദമാദിസേ.

ഏകസീമം ദ്വിസീമം വാ, തിസീമം ചതുസീമകം;

ഏകകമ്മം സിയാ തസ്സ, കോപോ പരിസതോ സിയാതി.

അയം പനേത്ഥ വിസേസോ – നദിയം കരോന്താനം ഉദകുക്ഖേപതോ ബഹി രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധോ അപ്പമാണം. ഗാമേ കരോന്താനം നദിയം സമ്ബന്ധരുക്ഖസ്സ ഉദകുക്ഖേപതോ ബഹി ഠിതഭിക്ഖു അപ്പമാണം, തതോ ഓരം പമാണം. ബദ്ധസീമായ സമ്ബന്ധരുക്ഖസ്സ ബദ്ധസീമായ ഠിതഭിക്ഖു പമാണന്തി വേദിതബ്ബം, തേനേവ വുത്തം ‘‘സീമം സോധേത്വാ കമ്മം കാതബ്ബ’’ന്തി. ‘‘സചേ പന സേതു വാ സേതുപാദാ വാ ബഹിതീരേ പതിട്ഠിതാ കമ്മം കാതും ന വട്ടതീ’’തി വചനമ്പി പാരോഹാദീസു വിയ സകലസീമാസോധനമേവ കാതബ്ബന്തി സാധേതി, വീമംസിതബ്ബം. അതിവുട്ഠികാലേ പനാതി ഏത്ഥ അതിവുട്ഠി നാമ യഥാ ചാതുമാസികായാതി വേദിതബ്ബാ, തസ്മാ ചതുമാസം അതിവുട്ഠിയേവ സചേ ഹോതി, സബ്ബോപി ഓഘേന ഓത്ഥടോകാസോ നദീ ഏവ. അഥ ഏകിസ്സാപി അതിവുട്ഠിയാ ഓഘോ ചതുമാസം തിട്ഠതി, സന്ദതി വാ, ബഹിതീരേ പതിട്ഠിതഓഘേന ഓത്ഥടോകാസോ സബ്ബോപി നദീ ഏവ. നദിം ഓത്ഥരിത്വാ സന്ദനട്ഠാനതോ പട്ഠായാതി തമേവ വാ നദിം അഞ്ഞം വാ അപുബ്ബം വാ പദേസം അത്തനോ പവത്തവസേന നദിലക്ഖണപ്പത്തം ഓത്ഥരിത്വാ സന്ദനട്ഠാനതോ പട്ഠായ വട്ടതി. ഗാമനിഗമസീമം ഓത്ഥരിത്വാതി ചതുമാസപ്പവത്തിം സന്ധായ വുത്തം. ‘‘അഗമനപഥേതി തദഹു ഗതപച്ചാഗതം കാതും അസക്കുണേയ്യകേ’’തി ലിഖിതം. യം പന അന്ധകട്ഠകഥായം വുത്തം, തം ന ഗഹേതബ്ബം. കസ്മാ? നദിയമ്പി തംദോസപ്പസങ്ഗതോ. തിപുസകാദീതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന കമലുപ്പലാദീനിപി സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. സബ്ബോപി അജാതസ്സരോ ഹോതി, ഗാമസീമാസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതീതി യേഹി കതം, തേസം ഗാമസീമാസങ്ഖ്യം വാ, സമന്തതോ തീരട്ഠഗാമേഹി ചേ കതം, സബ്ബഗാമസങ്ഖ്യം വാ, അഞ്ഞേഹി ഗാമഖേത്തേഹി അസമ്ബന്ധട്ഠാനം ചേ, വിസുംഗാമസീമാസങ്ഖ്യം വാ ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ.

൧൪൮. സംസട്ഠവിടപാതി ഇമിനാ ആസന്നത്തം ദീപേതി, തേന പദേസസമ്ഭിന്ദനാ ഇധ സമ്ഭേദോതി ദീപേതി. സോ പന വഡ്ഢന്തോ സീമാസങ്കരം കരോതീതി ബദ്ധസീമട്ഠാനപ്പവേസനവസേന ‘‘ഏകദേസബദ്ധസീമാ’’തി വത്തബ്ബതോ സങ്കരദോസോ ഹോതി. ന, ഭിക്ഖവേ, സീമായ സീമാ സമ്ഭിന്ദിതബ്ബാതി ഏത്ഥ ‘‘പഠമം ബദ്ധസീമായ പച്ഛാ അത്തനാ ബന്ധിതബ്ബസീമാ ന സമ്ഭിന്ദിതബ്ബാ’’തി ഏകേ അധിപ്പായം സംവണ്ണയന്തി. പഠമം സമ്മതസീമായം സമ്ഭേദാഭാവതോ സ്വാധിപ്പായോ അജ്ഝോത്ഥരണേന യുജ്ജതി, തസ്മാ പച്ഛാ ബന്ധിതബ്ബസീമായ പഠമം ബദ്ധസീമാ ന സമ്ഭിന്ദിതബ്ബാ. സകലം വാ ഏകദേസതോ വാ നിമിത്താനം അന്തോകരണേന പഠമം ബദ്ധസീമായ സീമന്തരികേ അകിത്തേത്വാ സമ്മന്നനതോ ഹി സമ്ഭിന്ദതി നാമ, പരേസം ബദ്ധസീമം സകലം വാ ഏകദേസതോ വാ നിമിത്താനം അന്തോകരണേന അജ്ഝോത്ഥരതി നാമ, തേനേവാഹ ‘‘സീമം സമ്മന്നന്തേന സീമന്തരികം ഠപേത്വാ’’തിആദി. തസ്സത്ഥോ – പഠമം ബദ്ധസീമായ സീമന്തരികം പച്ഛാ ബന്ധിതബ്ബസീമായ നിമിത്തഭൂതം ഠപേത്വാ പച്ഛാ സീമം സമ്മന്നിതുന്തി. ഇമാ ദ്വേപി വിപത്തിയോ ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീസീമാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം ന സമ്ഭവന്തി. സോ പന വഡ്ഢന്തോ സീമാസങ്കരം കരോതീതി ഏത്ഥ കേവലം സീമാസങ്കരമേവ കരോതി. തസ്മിം കതകമ്മാനി ന കുപ്പന്തീതി കേചി, തം നയുത്തം സാഖാപാരോഹഛേദനസീമാസോധനാനം വുത്തത്താ. ഇദം സബ്ബം സുട്ഠു വിചാരേത്വാ ഗരുകുലേ പയിരുപാസിത്വാ ഗഹേതബ്ബയുത്തകം ഗഹേതബ്ബം, ഇതരം ഛഡ്ഡേതബ്ബം.

ഉപോസഥഭേദാദികഥാവണ്ണനാ

൧൪൯. ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, ഉപോസഥാ’’തി തദാ സാമഗ്ഗീഉപോസഥസ്സ അനനുഞ്ഞാതത്താ വുത്തം. സാമഗ്ഗീഉപോസഥസ്സ പുബ്ബകിച്ചേ ‘‘അജ്ജുപോസഥോ സാമഗ്ഗീ’’തി വത്തബ്ബം, ന ച കമ്മവാചായ ഭഗവതാ പയോഗോ ദസ്സിതോ, പാളിനയതോ അട്ഠകഥാചരിയേഹി ഉദ്ദിസിതബ്ബക്കമോ ദസ്സിതോ. തഥാ പഞ്ചന്നം പാതിമോക്ഖുദ്ദേസാനം ഉദ്ദേസക്കമോ സിദ്ധോതി വേദിതബ്ബം. തയോ വാ ദ്വേ വാ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസന്തി, അധമ്മേന സമഗ്ഗം നാമ ഹോതീതി ഏത്ഥ കാമം സങ്ഘസ്സ സാമഗ്ഗീ നാമ ഹോതി വഗ്ഗകഥായ യഥാകമ്മം സാമഗ്ഗീവവത്ഥാനതോ. തഥാപി വഗ്ഗപടിപക്ഖഭാവേന സമഗ്ഗം, സമഗ്ഗപടിപക്ഖഭാവേന ച വഗ്ഗം നാമ കതം. ആവേണികതോ വാ ഗണകമ്മാദിസമ്ഭവതോ, തസ്സ ച സമഗ്ഗവഗ്ഗഭാവസമ്ഭവതോ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ധമ്മേന വഗ്ഗന്തി ഏത്ഥ പാരിസുദ്ധികരണം ധമ്മികം, സങ്ഘസ്സേവ ഛന്ദാഗമനം, ന ഗണസ്സാതി കത്വാ വഗ്ഗം നാമ ഹോതി. ‘‘ഏകവാരം കതം സുകതം, ആപത്തിം പന ആപജ്ജതി, പുന കാതും ന ലഭന്തീ’’തി വദന്തി. ‘‘പഞ്ചസു ഏകസ്സ ഛന്ദം ആഹരിത്വാ ചതൂഹി പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതും വട്ടതീ’’തി വദന്തി, തം യുത്തം, ഛന്ദഹാരകേ ഭിക്ഖൂനം സന്തികം പത്തേ തേന സങ്ഘോ പഹോതി, തസ്മാ ഛന്ദോ സങ്ഘപ്പത്തോ ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം.

പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകഥാവണ്ണനാ

൧൫൦. മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ) ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ…പേ… ആവികതാ ഹിസ്സ ഫാസു ഹോതി, തത്ഥായസ്മന്തേ പുച്ഛാമി…പേ… തസ്മാ തുണ്ഹീ. ഏവമേതം ധാരയാമീ’തി വത്വാ ‘ഉദ്ദിട്ഠം ഖോ ആയസ്മന്തോ നിദാന’ന്തിആദിനാ നയേന അവസേസേ സുതേന സാവിതേ ഉദ്ദിട്ഠോ ഹോതീ’’തി വുത്തത്താ ‘‘ഏവമേതം ധാരയാമീതി സുതാ ഖോ പനായസ്മന്തേഹീ’’തി ഏത്ഥ ‘‘ധാരയാമീ’’തി വത്വാ ‘‘ഉദ്ദിട്ഠം ഖോ ആയസ്മന്തോ നിദാന’’ന്തി വചനം സംഖിത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം, തേനേവ ഖുദ്ദകപേയ്യാലവസേന ലിഖിതം. ഏവം മാതികാട്ഠകഥായമ്പി ‘‘ആവികതാ ഹിസ്സ ഫാസു ഹോതി, തത്ഥായസ്മന്തേ’’തി ഏത്ഥാപി ‘‘ഉദ്ദിട്ഠം ഖോ ആയസ്മന്തോ നിദാന’’ന്തി വചനം സംഖിത്തന്തി ഗഹേതബ്ബന്തി ഏകേ. കേചി ‘‘അവിവദമാനേഹി സിക്ഖിതബ്ബ’ന്തി വുത്തേ നിദാനുദ്ദേസോ നിട്ഠിതോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ അനാവികരോന്തോ ആപത്തിം ആപജ്ജതീ’’തി വദന്തി, തം ന യുത്തം. കസ്മാ? ‘‘നിദാനം ഉദ്ദിസിത്വാ’’തി നിട്ഠാനവചനേന ഹി നിദാനസ്സ നിട്ഠിതഭാവോ വുത്തോ, നിദാനാവസാനേ ച ആപത്തി വുത്താതി. ‘‘സരഭഞ്ഞം നാമ സരേന ഭണന’’ന്തി ലിഖിതം. സജ്ഝായം അധിട്ഠഹിത്വാതി ‘‘സജ്ഝായം കരോമീ’’തി ചിത്തം ഉപ്പാദേത്വാ. ‘‘ആപുച്ഛാമീതി വുത്തമത്തേന കഥേതും വട്ടതീ’’തി വദന്തി. തം തുണ്ഹീഭാവേ യുജ്ജതി. ‘‘അഥാപി ലാഭാദിനാ അഭിഭൂതോ വാരേതി, തം ന പമാണ’’ന്തി വദന്തി. ഏസേവ നയോതി കഥേന്തോ യദി വിച്ഛിന്ദതി, പുന ആപുച്ഛിതബ്ബന്തി.

അധമ്മകമ്മപടിക്കോസനാദികഥാവണ്ണനാ

൧൫൪. ‘‘തേസം അനുപദ്ദവത്ഥായാ’’തി സങ്ഘോ സങ്ഘസ്സ കമ്മം ന കരോതി, അഞ്ഞോപി ഉപദ്ദവോ ബഹൂനം ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം.

പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകഅജ്ഝേസനാദികഥാവണ്ണനാ

൧൫൫. ‘‘ഥേരാധികം പാതിമോക്ഖ’’ന്തി വത്വാപി പച്ഛാ അവിസേസേന ‘‘യോ തത്ഥ ബ്യത്തോ പടിബലോ, തസ്സാധേയ്യ’’ന്തി വുത്തത്താ ‘‘ഭന്തേ’’തി വചനം ഥേരസ്സാപി അത്ഥീതി സിദ്ധം ഹോതി. ‘‘ഗച്ഛാവുസോ സംഖിത്തേന വാ വിത്ഥാരേന വാ’’തി വചനതോ അസതിപി അന്തരായേ ഥാമം പമാണന്തി സിദ്ധം ഹോതി.

ദിസംഗമികാദിവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ

൧൬൩. ‘‘സചസ്സ സദ്ധിംചരാ ഭിക്ഖുഉപട്ഠാകാ അത്ഥീ’’തി പാഠോ. ‘‘ഉതുവസ്സേതി ഉതുസംവച്ഛരേ ഹേമന്തഗിമ്ഹേസൂ’’തി ലിഖിതം.

പാരിസുദ്ധിദാനകഥാവണ്ണനാ

൧൬൪. പാരിസുദ്ധിം ദമ്മീതി ‘‘സാപത്തികോ ഥേരാനം ദേതി, സമ്പജാനമുസാവാദേ ദുക്കടം സമ്ഭവതീ’’തി ആചരിയേന ലിഖിതം. കിം നു ഖോ കാരണം? സമ്പജാനമുസാവാദേന ദുക്കടാപത്തി നാമ കേവലം ഭഗവതാ വുത്തത്താ അകിരിയസമുട്ഠാനാ ഹോതീതി. ‘‘പാരിസുദ്ധിം ദമ്മീ’’തി ഏത്ഥ പന കിരിയാ പഞ്ഞായതി, തസ്മാ സമ്പജാനമുസാവാദേ പാചിത്തിയം വിയ ദിസ്സതി, സുട്ഠു ഉപപരിക്ഖിതബ്ബം. മഹന്താ ഹി തേ ആചരിയാ നാമ. തത്ഥ ‘‘ദമ്മീ’’തി അത്തനോ ഉപോസഥകമ്മനിബ്ബത്തിനിമിത്തം വുത്തം. ‘‘ഹരാ’’തി ച ‘‘ആരോചേഹീ’’തി ച ഹാരകസ്സ അനാരോചനപച്ചയാ ദുക്കടമോചനത്ഥം വുത്തം. ഏസേവ നയോ ഛന്ദദാനേപി. തത്ഥ ‘‘ദമ്മീ’’തി അത്തനോ ചിത്തസാമഗ്ഗിദീപനവചനം, സേസം വുത്തനയമേവ, ഏവം ഉപതിസ്സത്ഥേരോ വണ്ണേതി. അഥ വാ പഠമം സമഗ്ഗഭാവം സന്ധായ, ദുതിയം പച്ഛാ വിധാതബ്ബഭാവം, തതിയം ഛന്ദഹാരകസ്സ ദുക്കടമോചനത്ഥം വുത്തം. ഉഭയത്ഥാപി ‘‘സങ്ഘപ്പത്തോ പക്കമതീ’’തിആദിവചനതോ സങ്ഘേ സമഗ്ഗേ ഏവ ഛന്ദപാരിസുദ്ധിദാനം രുഹതി, നാസമഗ്ഗേതി സിദ്ധം. ‘‘സങ്ഘപ്പത്തോ ഉക്ഖിത്തകോ പടിജാനാതി, ആഹടാ ഹോതി പാരിസുദ്ധീ’’തിആദിവചനതോ ഉക്ഖിത്തകാദീനമ്പി ഛന്ദപാരിസുദ്ധിദാനം രുഹതീതി സിദ്ധം, തഞ്ച ഖോ പകതത്തസഞ്ഞായ, നോ അഞ്ഞഥാതി തക്കോ. ജാനിത്വാ സാമണേരസ്സ ദിന്നേ ന യാതി, ആപത്തി ച, അജാനിത്വാ ദിന്നേ യാതി ച, അനാപത്തീതി ഏകേ. ബിളാലസങ്ഖലികാ നാമ പാരിസുദ്ധീതി ഏത്ഥ സങ്ഖലികാ നാമ അനന്തരേന സമ്ബജ്ഝതി, അഞ്ഞേന ച സങ്ഖലികേനാതി കേവലം സങ്ഖലികാ പാരിസുദ്ധി നാമ ഹോതീതി ഉപതിസ്സത്ഥേരോ. ഏവം സന്തേ വിസേസനം നിരത്ഥകം ഹോതി. ബിളാലസങ്ഖലികാ ബദ്ധാവ ഹോതി അന്തോഗേഹേ ഏവ സമ്പയോജനത്താ. യഥാ സാ ന കത്ഥചി ഗച്ഛതി, തഥാ സാപി ന കത്ഥചി ഗച്ഛതീതി കിര അധിപ്പായോ.

ഛന്ദദാനാദികഥാവണ്ണനാ

൧൬൫-൭. ‘‘ഛന്ദം ദത്വാ ഖണ്ഡസീമം വാ സീമന്തരികം വാ ബഹിസീമം വാ ഗന്ത്വാ ആഗതോ ഭിക്ഖു കമ്മം ന കോപേതി, തസ്മാ ഗമികഭിക്ഖൂനം ഛന്ദം ഗണ്ഹിത്വാ ഖണ്ഡസീമം ബന്ധിത്വാ പുന വിഹാരസീമം ബന്ധിതും തേസം ഛന്ദം ന ഗണ്ഹന്തീ’’തി വദന്തി. ‘‘മുഹുത്തം ഏകമന്തം ഹോഥാ’’തിആദിവചനതോ യം കിഞ്ചി ഭിക്ഖുകമ്മം ഗഹട്ഠാദീസു ഹത്ഥപാസഗതേസു ന വട്ടതീതി സിദ്ധം. നിസ്സീമന്തി ബഹിസീമം. തസ്സ സമ്മുതിദാനകിച്ചം നത്ഥീതി തസ്മിം സതിപി വട്ടതീതി അത്ഥോ. ആസനേന സഹ ഉദകന്തി അത്ഥോ. പന്നരസോപീതി അപി-സദ്ദോ ചാതുദ്ദസിം സമ്പിണ്ഡേതി, തേന വുത്തം മഹാഅട്ഠകഥായം ‘‘യദി നോ ഏത’’ന്തി. ‘‘അജ്ജ മേ ഉപോസഥോ പന്നരസോ’’തി അധിട്ഠാനം സദാ ന കിഞ്ചി, ന അഞ്ഞഥാതി ഏകേ.

ആപത്തിപടികമ്മവിധികഥാദിവണ്ണനാ

൧൬൯-൧൭൦. പടിദേസേമീതി യായ കായചി ഭാസായ വുത്തേ ദേസനാ ച പടിഗ്ഗഹോ ച ഹോതിയേവ ദിട്ഠാവികമ്മേന വിസുദ്ധിയാ വുത്തത്താതി കേചി. വേമതികേന ‘‘അഹം, ഭന്തേ, ഏകിസ്സാ ഥുല്ലച്ചയാപത്തിയാ വേമതികോ, യദാ നിബ്ബേമതികോ ഭവിസ്സാമി, തദാ തം ആപത്തിം പടികരിസ്സാമീ’’തി വത്തബ്ബം. ഏവം കതേ യാവ നിബ്ബേമതികോ ന ഹോതി, താവ സഭാഗാപത്തിം പടിഗ്ഗഹേതും ന ലഭതി, അഞ്ഞേസഞ്ച കമ്മാനം പരിസുദ്ധോ നാമ ഹോതി. പുന നിബ്ബേമതികോ ഹുത്വാ ദേസേതബ്ബം. ന ചാതി നേവ പാളിയം ന അട്ഠകഥായം അത്ഥി, ദേസിതേ പന ദോസോ നത്ഥീതി. തഥാ ഇതോ വുട്ഠഹിത്വാ തം ആപത്തിം പടികരിസ്സാമീതി ഏത്ഥ ച സകലസങ്ഘേ സഭാഗാപത്തിം ആപന്നേ, വേമതികേ ച. തഥാ ച ‘‘സബ്ബോ സങ്ഘോ സഭാഗാപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ യദാ സുദ്ധം പസ്സിസ്സതീ’’തി, ‘‘തദാ തസ്സ സന്തികേ തം ആപത്തിം പടികരിസ്സതീ’തി വത്വാ ‘ഉപോസഥം കാതും ലഭതീ’’തി ച ലിഖിതം.

അനാപത്തിപന്നരസകാദികഥാവണ്ണനാ

൧൭൨-൩. ‘‘അത്ഥഞ്ഞേ’’തി പുബ്ബവാരേ, ‘‘അഥഞ്ഞേ’’തി പച്ഛാവാരേ പാഠോ. സീമം ഓക്കന്തേ വാ ഓക്കമന്തേ വാ പസ്സന്തി. ധമ്മസഞ്ഞിനോ പന അഞ്ഞാണേന ഹോന്തി. ‘‘വേമതികപന്നരസകം ഉത്താനമേവാ’’തി പാഠോ.

സീമോക്കന്തികപേയ്യാലകഥാവണ്ണനാ

൧൭൮. ‘‘ന അകാമാ ദാതബ്ബാ’’തിവചനതോ ഇച്ഛായ സതി ദാതബ്ബാതി സിദ്ധം.

ലിങ്ഗാദിദസ്സനകഥാവണ്ണനാ

൧൮൦. നാഭിവിതരന്തീതി ഏത്ഥ ലദ്ധിനാനാസംവാസകാ കിര തേ. കമ്മനാനാസംവാസകഞ്ഹി ദിട്ഠിം പടിനിസ്സജ്ജാപേത്വാ തസ്സ ഓസാരണകമ്മം കാതബ്ബം. ഏവഞ്ഹി കതേ തേന സദ്ധിം ഉപോസഥം കാതും വട്ടതി. ഇതരേന ലദ്ധിനിസ്സജ്ജനമത്തേന കാതുന്തി വുത്തം. ആപത്തിയാ അദസ്സനേ അപ്പടികമ്മേ ഉക്ഖിത്തകഞ്ച ദിട്ഠിയാ അപ്പടിനിസ്സഗ്ഗേ ഉക്ഖിത്തകഞ്ച ജാനിത്വാ തേന സദ്ധിം കരോന്തസ്സ പാചിത്തിയം, തസ്മാ ഇമേ ഉക്ഖിത്താനുവത്തകാതി വേദിതബ്ബാതി ഏകേ.

നഗന്തബ്ബഗന്തബ്ബവാരകഥാവണ്ണനാ

൧൮൧. ന ഗന്തബ്ബോതി കിം സന്ധായ? ‘‘അഞ്ഞത്ര സങ്ഘേനാ’’തി വചനതോ യസ്മിം വിഹാരേ സതം ഭിക്ഖൂ വിഹരന്തി, തേ സബ്ബേ കേനചിദേവ കരണീയേന ദസ ദസ ഹുത്വാ വിസും വിസും നാനാഉദകുക്ഖേപസീമാദീസു ഠത്വാ ഉപോസഥം കാതും ലഭന്തി. നവകമ്മസാലാദികാ നാനാസീമാകോടി ഉപോസഥാധിട്ഠാനത്ഥം സീമാപി നദീപി ന ഗന്തബ്ബാ. ഗരുകം പാതിമോക്ഖുദ്ദേസം വിസ്സജ്ജിത്വാ ലഹുകസ്സ അകത്തബ്ബത്താ ‘‘അഞ്ഞത്ര സങ്ഘേനാ’’തി വചനം സാധേതി. തത്ഥ ‘‘യസ്മിം ആവാസേ ഉപോസഥകാരകാ …പേ… അകത്വാ ന ഗന്തബ്ബോ’’തി വചനതോ വിസ്സട്ഠഉപോസഥാപി ആവാസാ ഗന്തും വട്ടതീതി സിദ്ധം. ‘‘തതോ പാരിസുദ്ധിഉപോസഥകരണത്ഥം വിസ്സട്ഠഉപോസഥാ ഗന്തും വട്ടതി, ഖണ്ഡസീമം വാ പവിസിതുന്തി അപരേ വദന്തീ’’തി വുത്തം. ഇമിനാ നേവ ഉപോസഥന്തരായോതി ‘‘അത്തനോ ഉപോസഥന്തരായോ’’തി ലിഖിതം.

വജ്ജനീയപുഗ്ഗലസന്ദസ്സനകഥാവണ്ണനാ

൧൮൩. ‘‘അന്തിമവത്ഥും അജ്ഝാപന്നസ്സ നിസിന്നപരിസായ കലഹാദിഭയേന നാഹം കരിസ്സാമീ’’തി ചിത്തം ഉപ്പാദേത്വാ നിസീദിതും വട്ടതി. അഞ്ഞകമ്മേ തസ്സ നിസിന്നപരിസായ ആപത്തി നത്ഥീതി ഏകേ. ‘‘ന ച, ഭിക്ഖവേ, അനുപോസഥേ ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ അഞ്ഞത്ര സങ്ഘസാമഗ്ഗിയാ’’തി (മഹാവ. ൧൮൩) വചനതോ സാമഗ്ഗീദിവസോ അനുപോസഥദിവസോതി അത്ഥതോ വുത്തം വിയ ദിസ്സതി. ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, ഉപോസഥാ’’തി വുത്തവചനവസേനേതം വുത്തം, അഞ്ഞഥാ പരിവാരപാളിയാ വിരുജ്ഝതീതി ആചരിയാ. ചാതുദ്ദസിയം, പന്നരസിയം വാ ചേ സങ്ഘോ സമഗ്ഗോ ഹോതി, ‘‘അജ്ജുപോസഥോ സാമഗ്ഗീ’’തി അവത്വാ പകതിനീഹാരേനേവ കത്തബ്ബന്തി ദസ്സനത്ഥം യഥാദേസനാ കതാതി നോ തക്കോ. അഞ്ഞഥാ യഥാവുത്തദ്വയേ ചേ സാമഗ്ഗീ ഹോതി, തത്ഥ ഉപോസഥം അകത്വാ അനുപോസഥദിവസേ ഏവ സാമഗ്ഗീഉപോസഥോ കാതബ്ബോതി ആപജ്ജതി. അഞ്ഞഥാ പുബ്ബേ പടിസിദ്ധത്താ ഇദാനി പടിസേധനകിച്ചം നത്ഥി. ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ദേവസികം പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതബ്ബ’’ന്തി (മഹാവ. ൧൩൬) പുബ്ബേ ഹി വുത്തം. അഥ വാ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഉപോസഥേ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതു’’ന്തി പുബ്ബേ വുത്തത്താ ‘‘സകിം പക്ഖസ്സ ചാതുദ്ദസേ വാ പന്നരസേ വാ’’തി ച ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, ഉപോസഥാ’’തി (മഹാവ. ൧൪൯) ച പച്ഛാ വുത്തത്താ തതോ അഞ്ഞസ്മിം ദിവസേ ഉപോസഥോ ന കാതബ്ബോതി അത്ഥതോ ആപന്നം അനിട്ഠം, സതി സങ്ഘസാമഗ്ഗിയാ അഞ്ഞോ ദിവസോ പകതിവസേന അനുപോസഥോപി ഉപോസഥദിവസോ നാമ ഹോതീതി ദസ്സനവസേന നിവാരേതുമ്പി ഏവംദേസനാ കതാതി വേദിതബ്ബാ.

ഉപോസഥക്ഖന്ധകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.