൧. ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൯. ഫരസും നിഗ്ഗഹേതും അസക്കോന്തോതി ദസ്സിതഭാവം ജാനാപേതി. കസ്മാ അയം ഫരസും ഉഗ്ഗിരീതി ചേ? മനുസ്സാനന്തിആദി തസ്സ പരിഹാരോ. ‘‘ആകോടേസി ഛിന്ദീതി ച വചനതോ രുക്ഖദേവതാനം ഹത്ഥാനി ഛിജ്ജന്തി, ന ചാതുമഹാരാജികാദീനം വിയ അച്ഛേജ്ജാനീ’’തി വദന്തി.

൯൦-൯൨. ഭവന്തി അഹുവുഞ്ചാതി ദ്വികാലികോ ഭൂതസദ്ദോ. യദി ബീജതോ നിബ്ബത്തേന ബീജം ദസ്സിതം, തദേവ സന്തകം യദിദം. സോവ കുക്കുടോ മംസിമക്ഖിതോതി അയമേവ ഹി പരിഹാരോ. അട്ഠകഥാസുപി ഹി ‘‘ബീജേ ബീജസഞ്ഞീ’’തി ലിഖിതം. യം ബീജം ഭൂതഗാമോ നാമ ഹോതി, തസ്മിം ബീജേ ഭൂതഗാമബീജേതി യോജേത്വാ. അമൂലകത്താ കിര സമ്പുണ്ണഭൂതഗാമോ ന ഹോതി, ‘‘സമൂലപത്തോ ഏവ ഹി ഭൂതഗാമോ നാമാ’’തി കാരണം വദന്തി. ‘‘അഭൂതഗാമമൂലത്താതി ഭൂതഗാമതോ അനുപ്പന്നത്താ അഭൂതഗാമമൂലം, ഭൂതഗാമസ്സ അമൂലകത്താ വാ. ന ഹി തതോ അഞ്ഞോ ഭൂതഗാമോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ദ്വിധാപി ലിഖിതം. പിയങ്ഗു അസനരുക്ഖോ വഡ്ഢനത്തചോ ഖജ്ജഫലോ, ‘‘പീതസാലോ’’തിപി വുച്ചതി. അമൂലകഭൂതഗാമേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീതി നാളികേരസ്സേവായം. ഘടപിട്ഠിജാതത്താ, ബീജഗാമാനുലോമത്താ ച ദുക്കടവത്ഥു. ന വാസേതബ്ബം ‘‘ദുരൂപചിണ്ണത്താ’’തി ലിഖിതം, ‘‘യേസം രുക്ഖാനം സാഖാ രുഹതീതി വചനതോ യേസം ന രുഹതി, തേസം സാഖായ കപ്പിയകരണകിച്ചം നത്ഥീതി സിദ്ധ’’ന്തി വുത്തം. മുദ്ദതിണന്തി തസ്സ നാമം. ‘‘മുഞ്ജതിണന്തി പാഠോ’’തി ലിഖിതം.

സമണകപ്പേഹീതി സമണവോഹാരേഹി, തസ്മാ വത്തബ്ബം ഭിക്ഖുനാ ‘‘കപ്പിയം കരോഹീ’’തി. തസ്സ ആണത്തിയാ കരോന്തേനാപി സാമണേരാദിനാ ‘‘കപ്പിയ’’ന്തി വത്വാവ അഗ്ഗിപരിജിതം കാതബ്ബന്തി സിദ്ധം. അഗ്ഗിപരിജിതാദീനി വിയ കപ്പിയത്താ അബീജനിബ്ബട്ടബീജാനിപി ‘‘പഞ്ചഹി സമണകപ്പേഹീ’’തി (ചൂളവ. ൨൫൦) ഏത്ഥ പവിട്ഠാനി, യഥാലാഭതോ വാ സമണകപ്പവചനം ഗഹേതബ്ബം. ‘‘കപ്പിയ’ന്തി വത്തുകാമോ ‘കപ്പ’ന്തി ചേ വദതി, ‘വട്ടതീ’തി വദന്തീ’’തി വുത്തം. ‘‘കപ്പിയ’ന്തി വചനം സകസകഭാസായപി വട്ടതീ’’തി വദന്തി. ‘‘കപ്പിയന്തി വത്വാ’’തി വുത്തത്താ ഭിക്ഖുനാ ‘കപ്പിയം’ഇച്ചേവ വത്തബ്ബം, ‘‘ഇതരേന പന യായ കായചി ഭാസായാ’’തി വദന്തി, വീമംസിതബ്ബം. ‘‘ഉച്ഛും കപ്പിയം കരിസ്സാമീതി ദാരും വിജ്ഝതീ’’തി വചനതോ കപ്പിയം കാതബ്ബം സന്ധായ വിരദ്ധേതി വുത്തം ഹോതി, ആചരിയാ പന ‘‘കപ്പിയം കാരേതബ്ബം സന്ധായ കപ്പിയന്തി സിത്ഥാദിം കാരേതി, വട്ടതീ’’തി വദന്തി, തസ്സ കാരണം വദന്താ കാതും വട്ടനഭാവേനേവ വിരജ്ഝിത്വാ കതേപി കപ്പിയം ജാതം. യദി ന വട്ടേയ്യ, സിത്ഥാദിമ്ഹി കതേ ന വട്ടേയ്യാതി, ഉപപരിക്ഖിതബ്ബം. ഉട്ഠിതസേവാലഘടം ആതപേ നിക്ഖിപിതും വട്ടതി, വികോപേതുകാമതായ സതി ദുക്കടം യുത്തം വിയ. ‘‘പുപ്ഫരജ്ജുഭാജനഗതികാ, തസ്മാ ന വട്ടതി. നാളേ വാ ബദ്ധപുപ്ഫകലാപേ നാളസ്മിം കതേപി വട്ടതി തസ്മിം പുപ്ഫസ്സ അത്ഥിതായാ’’തി വദന്തി. പോരാണഗണ്ഠിപദേ ‘‘ബീജഗാമേന ഭൂതഗാമോ ദസ്സിതോ അനവസേസപരിയാദാനത്ഥ’’ന്തി വുത്തം.

ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.