പാചിത്തിയവണ്ണനാ

൫. പാചിത്തിയകണ്ഡോ

൧. മുസാവാദവഗ്ഗോ

൧. മുസാവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧. വാദക്ഖിത്തോതി ഏത്ഥ അവിസേസേന വാദജപ്പവിതണ്ഡസങ്ഖാതോ തിവിധോപി കഥാമഗ്ഗോ ‘‘വാദോ’’ ഇച്ചേവ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. തേസു ‘‘തിത്ഥിയേഹി സദ്ധി’’ന്തി വചനതോ ഠപേത്വാ വാദം ‘‘സേസാ’’തി വദന്തി. ഛലജാതിനിഗ്ഗഹട്ഠാനകുസലതായ കദാചി കത്ഥചി അവജാനിത്വാ പടിജാനാതി, തഥാ പുബ്ബേ കിഞ്ചി വചനം പടിജാനിത്വാ പച്ഛാ അവജാനാതി. ഏവം വാ അഞ്ഞഥാ വാ അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരതി. ഏവം പവത്തോ സമ്പജാനമുസാ ഭാസം പടിസ്സുണിത്വാ അസച്ചായന്തോ സങ്കേതം കത്വാ വിസംവാദേന്തോ ഏവം സോ വാദക്ഖിത്തോ സമാനോ പാചിത്തിയവത്ഥുഞ്ച പരിപൂരേന്തോ വിചരതീതി ഏവമധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ. അത്തനോ വാദേതി ഏത്ഥ ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’’തി (ധ. പ. ൨൭൯; ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൭; നേത്തി. ൫; മഹാനി. ൨൭) പഠമമാരദ്ധേ അത്തനോ വാദേ. ‘‘യം ദുക്ഖം തദനത്താ’’തി (സം. നി. ൩.൧൫) നോ സമയോ. ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ’’തി വുത്തേ നിബ്ബാനമ്പി സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. ‘‘നിബ്ബാനം പരമം സുഖ’’ന്തി (ധ. പ. ൨൦൩-൨൦൪; മ. നി. ൨.൨൧൫) വുത്തത്താ പന തം ന ദുക്ഖം. നോ ഠാനമേതം വിജ്ജതി. അയം പരവാദീ ‘‘യം ദുക്ഖം തദനത്താ’’തി സുത്തം ദസ്സേത്വാ സിദ്ധന്തം സമ്ഭമേത്വാ ‘‘വിരോധി വിരുദ്ധോ’’തി വുത്തം ദോസം ആരോപേസ്സതീതി തസ്മിം പഠമവാദേ കഞ്ചി ദോസം സല്ലക്ഖേന്തോ ആരോപിതേ വാ ദോസേ അനാരോപിതേ വാ ‘‘നായം മമ വാദോ’’തി തം അവജാനിത്വാ ‘‘നിബ്ബാനന്ത്വേവ സസ്സത’’ന്തി, ‘‘അനത്താ ഇതി നിച്ഛയാ’’തി ച സുത്തം ദിസ്വാ തസ്സ പഠമവാദസ്സ നിദ്ദോസതം സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘മമേവ അയം വാദോ’’തി തമേവ പച്ഛാ പടിജാനാതി. ഏവം തത്ഥ യഥാവുത്തമാനിസംസം സല്ലക്ഖേന്തോ തം പടിജാനിത്വാ യദി അനത്താ സബ്ബേ ധമ്മാ, ധമ്മാ ഏവ ന തേ ഭവന്തി. സഭാവം ധാരേന്തീതി ഹി ‘‘ധമ്മാ’’തി വുച്ചന്തി.

അയഞ്ച അത്ത-സദ്ദോ സഭാവവാചീതി ഏവം ആരോപിതേ വാ ദോസേ അനാരോപിതേ വാ ദോസോതി സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘നായം മമ വാദോ’’തി തമേവ പഠമവാദം പച്ഛാ അവജാനാതി. അഥ സോ പരവാദീ സപക്ഖം പടിസേധേ പടിജാനനത്താപനയനം. പടിജാനാതി പത്യാസ്സ ഇതി വചനതോ ‘‘പടിഞ്ഞാ അഞ്ഞാ സോ നാമ തേ നിഗ്ഗഹോ’’തി വുത്തോ. സഭാവാതിരിത്തം അത്ഥം പടിസേധാധിപ്പായതോ സഭാവതോ അതിരിത്തം ബാലപരികപ്പിതമത്താനം സന്ധായ ‘‘അനത്താ സബ്ബേ ധമ്മാ’’തി മേ പടിഞ്ഞാതകഥാ, സാ ച തദവത്ഥായേവാതി ന മേ തം പടിഞ്ഞാതത്താപനയനം അത്ഥി, ‘‘നായം മമ വാദോ’’തി അവജാനനം പന സഭാവസങ്ഖാതം അത്താനം സന്ധായ ‘‘അനത്താ സബ്ബേ ധമ്മാ’’തി ന വദാമീതി അധിപ്പായേന കതന്തി ഇമിനാ അഞ്ഞേന കാരണേന തം പുബ്ബേ പടിഞ്ഞാതത്താപനയനം കാരണം പടിച്ഛാദേതി. ‘‘അനത്താ സബ്ബേവ ധമ്മാ’’തി ന വത്തബ്ബം ‘‘അത്ത-സദ്ദസ്സ സഭാവവാചിത്താ’’തി ഇദം കാരണം പടിച്ച തേന പുബ്ബേ പടിഞ്ഞാതത്താപനയനം കതം. തമഞ്ഞകാരണം പച്ഛാ ദസ്സിതേന അഞ്ഞേന കാരണേന പടിച്ഛാദേതീതി അധിപ്പായോ.

യസ്മാ ന കേവലം യഥാദസ്സിതനയേന സോ അത്ഥമേവ അവജാനാതി, പടിജാനാതി ച, കിന്തു വചനമ്പി, തസ്മാ അട്ഠകഥായം (പാചി. അട്ഠ. ൧) ‘‘ജാനിതബ്ബതോ’’തി പഠമം കാരണം വത്വാ പരവാദിനാ ‘‘യദി ജാനിതബ്ബതോ അനിച്ചം, നിബ്ബാനം തേ അനിച്ചം സിയാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന മയാ ‘ജാനിതബ്ബതോ’തി കാരണം വുത്തം, ‘ജാതിധമ്മതോ’തി മയാ വുത്തം, തം തയാ ബധിരതായ അഞ്ഞേന സല്ലക്ഖിതന്തിആദീനി വദതീതി അധിപ്പായോ. ‘ജാനിതബ്ബതോ’തി വത്വാ പുന ‘ജാതിധമ്മതോ’തിആദീനി വദതീ’’തി വുത്തം. ‘‘അവജാനിത്വാ പുന പടിജാനന്തോ തം അവജാനനം ഇമിനാ പടിച്ഛാദേതി നാമാ’’തി ലിഖിതം.

൨. ജാനിത്വാ ജാനന്തസ്സ ചാതി ജാനിത്വാ വാ ജാനന്തസ്സ വാതി അത്ഥദ്വയം ദീപേതീതി.

൩. അപിച മിച്ഛാവാചാപരിയാപന്നാതി ചതുബ്ബിധമിച്ഛാവാചാപരിയാപന്നാ. സീഹളാദിനാമഭേദഗതാതി കേചി, തസ്മാ ഏവം വദതോ വചനം, തംസമുട്ഠാപികാ ചേതനാതി ഉഭയം വുത്തന്തി മാതികായം ഉഭിന്നം സങ്ഗഹിതത്താ. വിഭങ്ഗേ തം വചനം യസ്മാ വിനാ വിഞ്ഞത്തിയാ നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘വാചസികാ വിഞ്ഞത്തീ’’തി വിഞ്ഞത്തി ച ദസ്സിതാ. ‘‘ഏവം വദതോ വചന’’ന്തി ലോകവോഹാരേന വത്വാ പരമത്ഥതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘തംസമുട്ഠാപികാ വാ ചേതനാതി വുത്ത’’ന്തി ച വദതി. ഓളാരികേനേവാതി ചേതനാസമുട്ഠാനവാചാനം സുഖുമത്താ വിസയവസേനേവ കതാതി.

൯. ദിട്ഠസ്സ ഹോതീതി ദിട്ഠോ അസ്സ, അനേന വാ ഉപചാരജ്ഝാനവസേന ന മയാ അബ്യാവടോ മതോ, ‘‘ന മയാ പവന്തോ പടോ ദിട്ഠോ’’തിആദിം ഭണന്തസ്സ ച പരമത്ഥസുഞ്ഞതം ഉപാദായ ഏവ ‘‘ഇത്ഥിം ന പസ്സാമി, ന ച പുരിസ’’ന്തി ഭണന്തസ്സ ച ന മുസാവാദോ.

൧൧. ആപത്തിം ആപജ്ജതിയേവാതി ഏത്ഥ ‘‘ദുബ്ഭാസിതാപത്തീ’’തി വദന്തി. കസ്മാ? ‘‘കേളിം കുരുമാനോ’’തി വുത്തത്താ. ‘‘വാചാ ഗിരാ…പേ… വാചസികാ വിഞ്ഞത്തീ’’തി ഉജുകം സന്ധായ, കായോ ന ഉജുകോ.

മുസാവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഓമസവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൩. ‘‘പുന അരേ പത്തേതി പുന തം ഠാനം പരിവട്ടേത്വാ ആഗതേ അഞ്ഞസ്മിം അരേ’’തി ലിഖിതം. പതിട്ഠിതാരപ്പദേസന്തി ഭൂമിം. പുന അരേതി പുന തസ്മിംയേവ അരേ ഭൂമിം പത്തേതി അത്ഥോതി കേചി, തം ന സുന്ദരം വിയ. ജാപിതോതി പരാജിതോ, ‘‘പരാജിതോ’’തി വാ പാഠോ. പാപേസീതി അഭിഭവസി. മനാപം ഭാസമാനസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഗരും ഭാരം. ഉദബ്ബഹീതി ആകഡ്ഢീതി അത്ഥോ, അനാദരത്ഥേ വാ സാമിവചനം. ധനഞ്ച നം അലാഭേസീതി യഥാ സോ ധനം അലഭി, തഥാ അകാസീതി അധിപ്പായോ.

൧൫. പുബ്ബേതി നിദാനേ. അവകണ്ണകന്തി ഛിന്നകണ്ണകനാമം. ജവകണ്ണകന്തി വങ്കകണ്ണകനാമം. ധനിട്ഠകം ധനവഡ്ഢകനാമം, സിരിവഡ്ഢകനാമം കുലവഡ്ഢകസ്സേവ നാമം. തച്ഛകകമ്മന്തി ഖണനകമ്മകാരാ കോട്ഠകാ, പാസാണകമ്മകാരാതി കേചി. ‘‘മുദ്ദാതി പബ്ബഗണനാ. ഗണനാതി മഹാഗണനാ’’തി പോരാണഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. ‘‘മധുമേഹം ഓമേഹ’’ന്തി ലിഖിതം. ഥൂലകായസ്സ മംസൂപചയോതി ഏകേ. യഭ മേഥുനേ. വീതരാഗതാദീഹി അക്കോസന്തോപി കിലേസേഹേവ കിര അക്കോസതി നാമ, തഥാ ‘‘സോതാപന്നോ’’തി അക്കോസന്തോ ആപത്തിയാ അക്കോസതി നാമാതി ഏകേ. ലിങ്ഗായത്തത്താ അച്ചോദാതാദിപി ലിങ്ഗമേവ ജാതം.

൧൬. സബ്ബത്ഥ വദേതീതി ഉദ്ദേസോ. ഭണതീതി വിത്ഥാരോ. വദേതീതി വാ ഇമിനാ പരവിഞ്ഞാപനം ദീപേതി.

൨൬. അഞ്ഞാപദേസവാരേസു പന ‘‘ഏവം വദേതീ’’തി വുത്തം. കസ്മാ? പുബ്ബേ ദസ്സിതഉദ്ദേസക്കമനിദസ്സനത്ഥം. പുബ്ബേപി ‘‘ഹീനേന ഹീനം, ഹീനേന ഉക്കട്ഠം, ഉക്കട്ഠേന ഹീനം, ഉക്കട്ഠേന ഉക്കട്ഠ’’ന്തി ജാത്യാദീസു ഏകേകസ്മിം ചതുധാ ചതുധാ ദസ്സിതഉദ്ദേസക്കമസ്സ നിദസ്സനം ‘‘ഏവ’’ന്തി ഇമിനാ കരോതി. ‘‘ഹീനേന ഹീനം വദേതീ’’തി വുത്തട്ഠാനേയേവ ഹി ‘‘ഏവം വദേതീ’’തി വുത്തേ സോ ആകാരോ നിദസ്സിതോ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. അഞ്ഞഥാ അഞ്ഞാപദേസേന സോ ആകാരോ ന സമ്ഭവതീതി ആപജ്ജതി. ന സമ്ഭവതി ഏവാതി ചേ? ന, വിസേസകാരണാഭാവാ, തത്ഥ അനാപത്തിപ്പസങ്ഗതോ, അനിയമനിദ്ദേസേന അനിയമത്ഥസമ്ഭവതോ ച. ‘‘സന്തി ഇധേകച്ചേ ചണ്ഡാലാ’’തിആദിനാ ഹി അനിയമനിദ്ദേസേന ചണ്ഡാലം വാ അചണ്ഡാലം വാ സന്ധായ ഭണന്തസ്സ ആപത്തീതി അനിയമത്ഥോ സമ്ഭവതീതി അധിപ്പായോ. യദി ഏവം ഏത്തകമേവ വത്തബ്ബം താവതാ പുബ്ബേ ദസ്സിതഉദ്ദേസക്കമനിദസ്സനസിദ്ധിതോതി? ന, ‘‘വദേതീ’’തി ഇമിനാ അയോജിതേ ‘‘ഏവ’’ന്തി പദേ ഇമം നാമ ആകാരം ദസ്സേതീതി അനവബോധതോ. അഞ്ഞാപദേസനയേപി പരവിഞ്ഞാപനേയേവ ദുക്കടപാചിത്തിയം വിയാതി നിയമനപയോജനം വാ ‘‘വദേതീ’’തി പദന്തി വേദിതബ്ബം. അഥ വാ അത്തനോ സമീപേ ഠത്വാ അഞ്ഞം ഭിക്ഖും ആണാപേന്തോ ഹീനേന ഹീനം വദേതി ഭണതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. സചേ സയം ഹീനോ ഹീനേന ഹീനം ചണ്ഡാലം…പേ… പുക്കുസം ‘‘പുക്കുസോ’’തി ഭണതി ആപത്തി വാചായ വാചായ പാചിത്തിയസ്സ, ഏസ നയോ അഞ്ഞാപദേസവാരേസുപീതി യോജനാ വേദിതബ്ബാ. അയമത്ഥോ ദുട്ഠദോസേസു പരിയേസിതബ്ബോ. അഞ്ഞഥാ ‘‘വദേതി ഭണതീ’’തി ഏതേസം അഞ്ഞതരം ഉഭയത്ഥ അനഞ്ഞാപദേസവാരഅഞ്ഞാപദേസവാരേസു, വിസേസേന വാ അഞ്ഞാപദേസവാരേസു നിരത്ഥകം ആപജ്ജതി വിനായേവ തേന വചനസിലിട്ഠതാസമ്ഭവതോ. അത്തതോ പാളിയം അവുത്തത്താ പനേത്ഥ ‘‘സാണത്തിക’’ന്തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തത്രായം പദസന്ധി വദേതീതി വദ ഇതീതി. അസമ്മുഖാ വദന്തസ്സ ദുക്കടം ‘‘സമ്മുഖാ പന സത്തഹിപി ആപത്തിക്ഖന്ധേഹി വദന്തസ്സ ദുക്കട’’ന്തി അന്ധകട്ഠകഥായം വുത്തത്താ. ദവകമ്യതാ നാമ കേളി, തം ദസ്സേതും ‘‘ഹസാധിപ്പായതാ’’തി വുത്തം. ‘‘അസമ്മുഖാപി ദവകമ്യതായ വദന്തസ്സ ദുബ്ഭാസിതമേവാ’’തി ആചരിയാ വദന്തി. പാപഗരഹിതായ കുജ്ഝിത്വാപി വദന്തസ്സ ദുക്കടം, അസമ്മുഖാ അനാപത്തീതി.

ഓമസവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പേസുഞ്ഞസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൬-൭. ‘‘ഇമസ്സ സുത്വാ അമുസ്സാ’’തി പാഠോ. ‘‘ഇമേസം സുത്വാ’’തി ന സുന്ദരം. ഭേദായപീതി ഭേദായ. തിണ്ണമ്പി ഭിക്ഖുഭാവതോയേവ നിപജ്ജനതോ ‘‘ഭിക്ഖൂനം പേസുഞ്ഞേ’’തി ബഹുവചനം കതം.

൩൮-൯. ‘‘ഇത്ഥന്നാമോ ആയസ്മാ ചണ്ഡാലോ…പേ… പുക്കുസോതി ഭണതീ’’തി വത്വാ പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹരതീതി യോജനാ. അഞ്ഞഥാ ‘‘പുക്കുസോതി ഭണതീ’’തി വത്തബ്ബതാ ആപജ്ജതി. ഏത്ഥ അനുപസമ്പന്നവാരോ ലബ്ഭമാനോപി ന ഉദ്ധടോ ഓമസവാദേ ദസ്സിതനയത്താ, സങ്ഖേപതോ അന്തേ ദസ്സേതുകാമതായ വാ. തഥാ ഹി അന്തേ തീണി ദുക്കടാനി ദസ്സിതാനി. താനി പന ദസ്സേന്തോ ഭഗവാ യസ്മാ ‘‘ഉപസമ്പന്നസ്സ സുത്വാ ഉപസമ്പന്നസ്സ പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹരതീ’’തി വുത്താനം ദ്വിന്നം പദാനം അഞ്ഞതരവിപല്ലാസവസേന വാ ഉഭയവിപല്ലാസവസേന വാ പാചിത്തിയന്തി കത്വാ ദ്വേപി താനി ഏകതോ വുത്താനീതി ദസ്സേതുകാമോ, തസ്മാ സബ്ബപഠമംയേവ ‘‘ഉപസമ്പന്നോ ഉപസമ്പന്നസ്സ സുത്വാ ഉപസമ്പന്നസ്സ പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹരതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തി ആഹ. ‘‘ദ്വീസു പനേതേസു യസ്മാ പാരാജികം അജ്ഝാപന്നോപി ഉപസമ്പന്നോ താദിസംയേവ ഉപസമ്പന്നം ഖുംസേതുകാമോ ഓമസതി, താദിസസ്സ സുത്വാ താദിസസ്സ പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹരതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ, തസ്മാ ‘ഉപസമ്പന്നോ’തി ഇദം ആദിപദം സബ്ബത്ഥ വുത്ത’’ന്തി കേചി വദന്തി, തം ന യുത്തം, അനവസേസആപത്തിം ആപന്നസ്സ പുന ആപത്തിയാ അസമ്ഭവതോ, തസ്മാ കേവലം മാതികായം ഭിക്ഖുപദാഭാവതോയേവ ‘‘ഭണതി ഉപസംഹരതീ’’തി പദാനം കാരകനിദ്ദേസാഭാവേ അസമ്ഭവതോ ഏവ തം ആദിപദം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഇദം പാളിലേസാഭാവതോ അനാണത്തികമേവ. ‘‘ന പിയകമ്യസ്സ, ന ഭേദാധിപ്പായസ്സാ’’തി ഉപസംഹരണാപേക്ഖം സാമിവചനം തുണ്ഹീഭൂതസ്സ വചനപ്പയോജനാഭാവതോ, തേന വുത്തം ‘‘പാപഗരഹിതായ ഭണന്തസ്സ അനാപത്തീ’’തി.

പേസുഞ്ഞസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പദസോധമ്മസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൫-൬. സബ്ബമേതം പദസോ ധമ്മോ നാമാതി ഏത്ഥ ധമ്മോ നാമ ബുദ്ധഭാസിതോതി ഏവം സമ്ബന്ധോ. അക്ഖരസമൂഹോതി അസമത്തപദേ. പച്ചേകബുദ്ധഭാസിതം ബുദ്ധഭാസിതേ ഏവ. അനുപാസകഗഹട്ഠേഹി ഭാസിതോ ഇസിഭാസിതാദിസങ്ഗഹം ഗച്ഛതീതി വേദിതബ്ബം. കത്ഥചി പോത്ഥകേ ‘‘ദേവതാഭാസിതോ’’തി പദം നത്ഥി, യത്ഥ അത്ഥി, സാ പാളി. ഗാഥാബന്ധേപി ച ഏസ നയോതി ഏകമേവ അക്ഖരം വത്വാ ഠാനം ലബ്ഭതി ഏവ. ‘‘ഏവം മേ സുത’’ന്തിആദിസുത്തം ഭണാപിയമാനോ ഏകാരം വത്വാ തിട്ഠതി ചേ, അന്വക്ഖരേന പാചിത്തിയം, അപരിപുണ്ണപദം വത്വാ ഠിതേ അനുബ്യഞ്ജനേന. പദേസു ഏകം പഠമപദം വിരുജ്ഝതി ചേ, അനുപദേന പാചിത്തിയം. അട്ഠകഥാനിസ്സിതോതി അട്ഠകഥാനിസ്സിതവസേന ഠിതോ. പുബ്ബേ പകതിഭാസായ വുത്തം അട്ഠകഥം സന്ധായ. പാളിനിസ്സിതോതി പാളിയം ഏവാഗതോ. മഗ്ഗകഥാദീനിപി പകരണാനി.

൪൮. ഉപചാരന്തി ദ്വാദസഹത്ഥം. ‘‘ഓപാതേതീതി ഏകതോ ഭണതി സമാഗച്ഛതീ’’തി ലിഖിതം. കിഞ്ചാപി അപലാലദമനമ്പി സീലുപദേസോപി ഭഗവതോ കാലേ ഉപ്പന്നോ, അഥ ഖോ തേസു യം യം ബുദ്ധവചനതോ ആഹരിത്വാ വുത്തം, തം തദേവ ആപത്തിവത്ഥു ഹോതീതി വിഞ്ഞാപനത്ഥം മഹാഅട്ഠകഥായം ‘‘വദന്തീ’’തി വചനേഹി സിഥിലം കതം. ബുദ്ധവചനതോ ആഹരിത്വാ വുത്തസ്സ ബഹുലതായ തബ്ബഹുലനയേന തേസു ആപത്തി വുത്താ, തസ്മാ മഹാപച്ചരിയം തസ്സാധിപ്പായോ പകാസിതോതി അത്ഥോ. ‘‘സബ്ബേസമേവ വചനന്തി അപരേ’’തി വുത്തം. സചേ ആചരിയോ ഠിതോ നിസിന്നാനം പാഠം ദേതി, ‘‘ന ഠിതോ നിസിന്നസ്സ ധമ്മം ദേസേസ്സാമീ’’തി വുത്താപത്തിം നാപജ്ജതീതി ഏകേ. തേസമ്പി പാഠദാനം ധമ്മദേസനതോ ന അഞ്ഞന്തി തം ന യുത്തം, ഛത്തപാണികാദീനം പാഠദാനേന അനാപത്തിപ്പസങ്ഗതോ, ആപത്തിഭാവോ ച സിദ്ധോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ഉഭോ അത്ഥം ന ജാനന്തി, ഉഭോ ധമ്മം ന പസ്സരേ;

യോ ചായം മന്തം വാചേതി, യോ ചാധമ്മേനധീയതീ’’തി. (പാചി. ൬൪൭);

ഏത്ഥ അധീയതീതി അത്ഥോ, തസ്മാ പാഠദാനമ്പി ധമ്മദേസനാവ. സേഖിയട്ഠകഥായം (പാചി. അട്ഠ. ൬൩൪) ‘‘ധമ്മപരിച്ഛേദോ പനേത്ഥ പദസോധമ്മേ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ’’തി വുത്തം, തസ്മാ അയമേവ ധമ്മോ സബ്ബത്ഥ ധമ്മപടിസംയുത്തസിക്ഖാപദേസു വേദിതബ്ബോ. യദി ഏവം സങ്ഖാരഭാസാദിവസേന ചിത്തധമ്മം ദേസേന്തസ്സ സേഖിയവസേന അനാപത്തി സിയാ, തതോ ഛപകജാതകവിരോധോ. തത്ഥ മന്താനം ബാഹിരഗന്ഥത്താതി ചേ? ന, തദധിപ്പായാജാനനതോ. അയഞ്ഹി തത്ഥ അധിപ്പായോ ‘‘ബാഹിരകഗന്ഥസങ്ഖാതമ്പി മന്തം ഉച്ചേ ആസനേ നിസിന്നസ്സ വാചേതും മേ ഭിക്ഖവേ അമനാപം, പഗേവ ധമ്മം ദേസേതു’’ന്തി. ‘‘തദാപി മേ, ഭിക്ഖവേ, അമനാപം നീചേ ആസനേ നിസീദിത്വാ ഉച്ചേ ആസനേ നിസിന്നസ്സ മന്തം വാചേതും, കിമങ്ഗം പന ഏതരഹി…പേ… ധമ്മം ദേസേതു’’ന്തി (പാചി. ൬൪൭) ഹി അയം പാളി യഥാവുത്തമേവ അധിപ്പായം ദീപേതി, ന അഞ്ഞം. തേനേവ ‘‘മന്തം വാചേതും ധമ്മം ദേസേതു’’ന്തി വചനഭേദോ കതോ. അഞ്ഞഥാ ഉഭയത്ഥ ‘‘ധമ്മം ദേസേതു’’മിച്ചേവ വത്തബ്ബന്തി.

മയാ സദ്ധിം മാ വദാതിആദിമ്ഹി പന അനുഗണ്ഠിപദേ ഏവം വുത്തോ ‘‘സചേ ഭിക്ഖു സാമണേരേന സദ്ധിം വത്തുകാമോ, തഥാ സാമണേരോപി ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം വത്തുകാമോ സഹസാ ഓപാതേതി, ‘യേഭുയ്യേന പഗുണം ഗന്ഥം ഭണന്തം ഓപാതേതീ’’തിആദീസു വിയ അനാപത്തി, ന ഹി ഏത്താവതാ ഭിക്ഖു സാമണേരസ്സ ഉദ്ദിസതി നാമ ഹോതി. യസ്മാ മഹാഅട്ഠകഥായം നത്ഥി, തസ്മാപി യുത്തമേവേതം. സചേ തത്ഥ വിചാരേത്വാ പടിക്ഖിത്തം സിയാ ആപത്തി, കിരിയാകിരിയഞ്ച നാപജ്ജതി. കസ്മാ? യസ്മാ ചിത്തേന ഏകതോ വത്തുകാമോ, അഥ ഖോ നം ‘ഏകതോ മാ വദാ’തി പടിക്ഖിപിത്വാപി ഏകതോ വദന്തോ ആപജ്ജതി. അവത്തുകാമസ്സ സഹസാ വിരജ്ഝിത്വാ ഏകതോ വദന്തസ്സ അനാപത്തി, തേന വുത്തം ‘മയാ സദ്ധിം മാ വദാതി വുത്തോ യദി വദതി, അനാപത്തീ’തി. തഥാപി ആചരിയാനം മതിമനുവത്തന്തേന ഏവരൂപേസു ഠാനേസു യഥാവുത്തനയേനേവ പടിപജ്ജിതബ്ബം. കസ്മാ? യസ്മാ മഹാഅട്ഠകഥായം നത്ഥി, നത്ഥിഭാവതോയേവ ആപത്തി. സചേ തത്ഥ അനാപത്തിഅവചനം ന സമ്ഭവതി അയമട്ഠാനത്താ’’തി.

തത്രായം വിചാരണാ – ‘‘മയാ സദ്ധിം മാ വദാ’’തി വുത്തോ യദി വദതി, ഭിക്ഖുനോ അനാപത്തീതി യുത്തമേതം ഭിക്ഖുനോ വത്തുകാമതായാഭാവതോ, ഭാവേപി സജ്ഝായകരണാദീസു തീസു അനാപത്തിതോ ച. അഥ സാമണേരേന ബ്യത്തതായ ‘‘മയാ സദ്ധിം മാ വദാ’’തി വുത്തോ ഭിക്ഖു അബ്യത്തതായ വദതി, ആപത്തി ഏവ വത്തുകാമതാസബ്ഭാവതോ. സഹസാ ചേ വദതി, അനാപത്തി തദഭാവതോ. സചേ ഭിക്ഖു ഏവം ‘‘മയാ സദ്ധിം മാ വദാ’’തി വത്വാ തേന സദ്ധിം സയം വദതി, ആപത്തി ഏവ. ന ഹി ഏതം സിക്ഖാപദം കിരിയാകിരിയം. യദി ഏതം സിക്ഖാപദം കിരിയാകിരിയം ഭവേയ്യ, യുത്തം. തത്ഥ അനാപത്തീതി അധിപ്പായോ. മഹാപച്ചരിയം ഇമിനാവ അധിപ്പായേന ‘‘മയാ സദ്ധിം മാ വദാ’’തി വുത്തം സിയാ. ന ഹി സാമണേരസ്സ കിരിയാ ഇധ പമാണന്തി, ഇമസ്മിം പന അധിപ്പായേ വുത്തേ അതിയുത്തംവാതി അത്ഥോ. അക്ഖരത്ഥോ ബ്യഞ്ജനത്ഥോ. കിഞ്ചാപി ‘‘യഞ്ച പദം യഞ്ച അനുപദം യഞ്ച അന്വക്ഖരം യഞ്ച അനുബ്യഞ്ജനം, സബ്ബമേതം പദസോധമ്മോ നാമാ’’തി വുത്തം, തഥാപി ‘‘പദേന വാചേതി, പദേ പദേ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ, അക്ഖരായ വാചേതി, അക്ഖരക്ഖരായ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തി ഇദമേവ ദ്വയം യോജിതം, തം കസ്മാതി ചേ? പദേന അനുപദഅനുബ്യഞ്ജനാനം സങ്ഗഹിതത്താ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘അനുപദന്തി ദുതിയപാദോ. അനുബ്യഞ്ജനന്തി പുരിമബ്യഞ്ജനേന സദിസം പച്ഛാബ്യഞ്ജന’’ന്തി (പാചി. അട്ഠ. ൪൫), തസ്മാ അനുപദേകദേസമത്തമേവ അനുബ്യഞ്ജനന്തി സിദ്ധം. ‘‘അക്ഖരാനുബ്യഞ്ജനസമൂഹോ പദ’’ന്തി ച വുത്തത്താ പദമത്തമേവ വത്തബ്ബം തേന അനുപദാദിത്തയഗ്ഗഹണതോതി ചേ? ന വത്തബ്ബം വചനവിസേസതോ. പദേന വാചേന്തോ ഹി പദേ വാ അനുപദേ വാ അനുബ്യഞ്ജനേ വാ ആപത്തിം ആപജ്ജതി. ന അക്ഖരേന. അക്ഖരേന വാചേന്തോ പന പദാദീസു അഞ്ഞതരസ്മിം ആപജ്ജതി. ന ഹി ‘‘വരോ വരഞ്ഞൂ വരദോ വരാഹരോ’’തിആദിമ്ഹി പഠമം വ-കാരം വാചേന്തോ ദുതിയാദിവ-കാരേ ഓപാതേതി, പഠമം രോ-കാരം വാചേന്തോ ദുതിയരോ-കാരേ ഓപാതേതി, പഠമം ര-കാരം വാചേന്തോ ദുതിയര-കാരേ ഓപാതേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാതി സമ്ഭവതി. അനുബ്യഞ്ജനാനുലോമതോ സമ്ഭവതി ഏവാതി ചേ? ന, ‘‘പദേ പദേ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തി ഇമിനാ വിരുദ്ധത്താ. ഇദഞ്ഹി വചനം ഏകസ്മിം പദേ ഏകാ ആപത്തീതി ദീപേതി. ‘‘രൂപം അനിച്ചന്തി വുച്ചമാനോ രൂതി ഓപാതേതീ’’തി വചനതോ സകലം പാദം വാചേന്തസ്സ പഠമഅക്ഖരമത്തേ ഏകതോ വുത്തേ ആപത്തീതി സിദ്ധന്തി ചേ? ന, ‘‘അക്ഖരക്ഖരായ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തി ഇമിനാ വിരുദ്ധത്താ, തസ്മാ രൂതി ഓപാതേതീതി വത്തും അസമ്ഭവതോ രൂ-കാരസ്സ യഥാവുത്തധമ്മപരിയാപന്നഭാവസിദ്ധിതോ തം അവത്വാ കേവലം അക്ഖരായ വാചേന്തസ്സ യഥാവുത്തധമ്മപരിയാപന്നഅക്ഖരഭാവദസ്സനത്ഥം ‘‘രൂപം അനിച്ചന്തി വുച്ചമാനോ’’തി വുത്തം, വചനസിലിട്ഠതാവസേന വാ അനുബ്യഞ്ജനേ വേദനാവചനം വിയാതി വേദിതബ്ബം.

പദസോധമ്മസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. പഠമസഹസേയ്യസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൦. ‘‘ന സഹസേയ്യം കപ്പേതബ്ബ’’ന്തി ഭാവവസേന വുത്തം, കേസുചി ‘‘ന സഹസേയ്യാ കപ്പേതബ്ബാ’’തി പാഠോ, ന കപ്പേതബ്ബാ ഭിക്ഖുനാതി പഞ്ഞത്തന്തി അധിപ്പായോ. ‘‘അപസ്സേനം വാതി വായിമമഞ്ചകമേവ ഹോതീ’’തി ലിഖിതം. യം ഏതേസം ന കപ്പതി, തം തേസമ്പീതി ഉപജ്ഝായാദീനം സന്തികം അഗന്ത്വാ സഹസേയ്യം കപ്പേയ്യാതി പാഠസേസോ.

൫൨. ‘‘അനുപസമ്പന്നോ നാമ ഭിക്ഖും ഠപേത്വാ അവസേസോ’തി വുത്തത്താ മാതുഗാമോ അനുപസമ്പന്നോതി ചതുത്ഥരത്തിയം മാതുഗാമോ ദ്വേപി സഹസേയ്യാപത്തിയോ ജനേതീതി അപരേ’’തി വുത്തം, ‘‘ഭിക്ഖും ഠപേത്വാ…പേ… പന്നോതി പാരാജികവത്ഥുഭൂതോ തിരച്ഛാനപുരിസോ അധിപ്പേതോ’’തി ച, ഉഭയമ്പി വീമംസിതബ്ബം. ദുതിയസിക്ഖാപദേ മാതുഗാമോ നാമാതി മനുസ്സിത്ഥിംയേവ ഗഹേത്വാ യക്ഖീ പേതീ തിരച്ഛാനഗതാ പാരാജികവത്ഥുഭൂതാ ന ഗഹിതാ തേസു ദുക്കടത്താ. ‘‘സചേ പന അത്തനോപി സിക്ഖാപദേ ദുക്കടം ഭവേയ്യ, അഥ കസ്മാ പഠമസിക്ഖാപദേ പാചിത്തിയ’’ന്തി ച വുത്തം. ‘‘അപരിക്ഖിത്തേ പമുഖേ അനാപത്തീ’’തി സീഹളട്ഠകഥാവചനം, തസ്സത്ഥം ദീപേതും അന്ധകട്ഠകഥായം ‘‘ഭൂമിയം വിനാ ജഗതിയാ പമുഖം സന്ധായ കഥിത’’ന്തി വുത്തം. പുന വസതീതി ചതുത്ഥദിവസേ വസതി. ഭിക്ഖുനിപന്നേതി ഭിക്ഖുമ്ഹി നിപന്നേ. സന്നിപതിതമണ്ഡപം നാമ മഹാവിഹാരേ സന്നിപാതട്ഠാനം. ‘‘തീണി ച ദിവസാനി ദുക്കടഖേത്തേ വസിത്വാ ചതുത്ഥേ ദിവസേ സഹസേയ്യാപത്തിപഹോനകേ സയതി, പാചിത്തിയേവാ’’തി ഏകച്ചേ വദന്തി കിര, തം ന യുത്തം.

പഠമസഹസേയ്യസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ദുതിയസഹസേയ്യസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൫. ‘‘അഥ ഖോ തേ മനുസ്സാ’’തി ച ‘‘തേ അദ്ധികാ’’തി ച പാഠോ. ‘‘ഏകരത്ത’’ന്തിപി അത്ഥി, സോ ന സുന്ദരോ. പണ്ഡകേ പാളിയം ദുക്കടസ്സ വുത്തത്താ ‘‘ഉഭതോബ്യഞ്ജനേഹി മൂലാപത്തീതി ദിസ്സതീ’’തി, ‘‘അനിമിത്താദയോ ഇത്ഥിയോവാ’’തി ച വദന്തി ഉഭതോബ്യഞ്ജനകേ വുത്തം വിയ. കിഞ്ചാപി മതിത്ഥീ പാരാജികവത്ഥു ഹോതി, അനുപാദിന്നപക്ഖേ ഠിതത്താ പന ഇധ ആപത്തിം ന കരോതി. പാരാജികാപത്തിട്ഠാനഞ്ചേത്ഥ ന ഓലോകേതബ്ബം.

ദുതിയസഹസേയ്യസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ധമ്മദേസനാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൬. ‘‘വിഞ്ഞൂ പടിബലാ’’തി വചനതോ അവിഞ്ഞൂ ഇത്ഥിയാപി ദേസേന്തസ്സ അനാപത്തി. ഇധ യക്ഖീആദയോ മനുസ്സിത്ഥീ വിയ അനോളാരികത്താ ദുക്കടവത്ഥുകാ ജാതാ. തിരച്ഛാനഗതമനുസ്സവിഗ്ഗഹിത്ഥിയാ പടിബലതായ വുത്തത്താ ഇതരാപി ദുക്കടവത്ഥുയേവാതി ഏകേ. ‘‘മാതുഗാമായാ’’തി ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന വുത്തം. ‘‘അട്ഠകഥാദിപാഠം ഠപേത്വാ ദമിളാദിനാ യഥാരുചി കഥേതും ലഭതി കിരാ’’തി ലിഖിതം, യഥാ യക്ഖീആദയോ ദുക്കടവത്ഥുകാ ജാതാ, തഥാ പുരിസവിഗ്ഗഹം ഗഹേത്വാ ഠിതേന യക്ഖാദിനാ സദ്ധിം ഠിതസ്സ മാതുഗാമസ്സ ധമ്മം ദേസേന്തോ ദുക്കടം അനാപജ്ജിത്വാ കസ്മാ പാചിത്തിയമാപജ്ജതീതി ചേ? ഈസകമ്പി ദുതിയപക്ഖം അഭജനതോ. മനുസ്സമാതുഗാമോപി ന ദുതിയോ, പഗേവ യക്ഖാദയോതി. ന ദുതിയാനിയതേ തസ്സ ദുതിയത്താതി ചേ? ന തത്ഥ ദുട്ഠുല്ലവാചാപേക്ഖാ ദുതിയതാ, കിന്തു നിസജ്ജാപേക്ഖാ, ഇധ ച ന നിസജ്ജമത്തം, കിന്തു ദേസനാ ഇധാധിപ്പേതാ. സാ ച നിപജ്ജനതോ ഓളാരികാ, തസ്മാ അസമത്ഥനിദസ്സനം.

ധമ്മദേസനാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ഭൂതാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൭. ‘‘ചതുത്ഥപാരാജികവത്ഥു ച ഇദഞ്ച ഏകമേവാ’’തി വുത്തം, ന യുത്തം. കസ്മാ? തത്ഥ ‘‘മോഘപുരിസാ’’തി വുത്തത്താ. തേ അരിയമിസ്സകാ ന ഹോന്തീതി ദ്വേപി ഏകസദിസാനീതി മമ തക്കോ. ‘‘അരിയാപി പടിജാനിംസു, തേസമ്പി അബ്ഭന്തരേ വിജ്ജമാനത്താ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസ്സാ’’തി ലിഖിതം. ‘‘സബ്ബേപി ഭൂതം ഭഗവാതി പുഥുജ്ജനഅരിയാനം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസ്സ ആരോചിതത്താ ‘ഭൂത’ന്തി വുത്തം, ന അത്തനോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം സന്ധായാതി അപരേ’’തി വുത്തം.

൭൭. പുബ്ബേ അവുത്തേഹീതി ചതുത്ഥപാരാജികേ അവുത്തേഹീതി.

ഭൂതാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ദുട്ഠുല്ലാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൭൮-൮൦. ‘‘തേനേവ ഹത്ഥേന ഉപക്കമിത്വാ അസുചിം മോചേസീ’’തി പാഠോ സമ്പതിപാഠോ സുന്ദരോ. അപലോകേത്വാവ കാതബ്ബാ. നോ ചേ, പാളിയംയേവ വുത്തം സിയാ. ‘‘ഓത്തപ്പേനാ’’തി വത്തബ്ബേ രുള്ഹീവസേന പരേസു ‘‘ഹിരോത്തപ്പേനാ’’തി വുത്തം. മഹാഅട്ഠകഥായം ഉത്താനത്താ ന വുത്തം, പാചിത്തിയാസമ്ഭവദസ്സനേനേവ ഹി ദുക്കടന്തി സിദ്ധം.

൮൩. തത്ഥ ‘‘കമ്മ’’ന്തി വുത്തഅജ്ഝാചാരേപി പരിയാപന്നത്താ തം തസ്സ ദണ്ഡകമ്മവത്ഥു. ‘‘തത്ഥ കമ്മം ആപന്നോ’’തി പുബ്ബേപി ലിഖിതം. മഹാഅട്ഠകഥായം ‘‘അത്തകാമം ആപന്നോ’’തി പാഠോ, ‘‘അയമേവ ഗഹേതബ്ബോ’’തി വദന്തി, വീമംസിതബ്ബം.

ദുട്ഠുല്ലാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. പഥവീഖണനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൬. കടസക്ഖരാ സേതമത്തികാ വിയ മുദുകാ സക്ഖരജാതി. ‘‘അകതപബ്ഭാരേതി അവലഞ്ജിതബ്ബട്ഠാനദസ്സനത്ഥം വുത്ത’’ന്തി ലിഖിതം. ‘‘അനോവസ്സകട്ഠാനദസ്സനത്ഥ’’ന്തി വത്തബ്ബം. മൂസികുക്കുരന്തി മൂസികാഹി ഉദ്ധടപംസു. സുദ്ധചിത്താതി കിഞ്ചാപി ‘‘ഏവം പവട്ടിതേ പഥവീ ഭിജ്ജിസ്സതീ’’തി ജാനന്തി, നോ പന ചേ പഥവീഭേദത്ഥികാ, സുദ്ധചിത്താ നാമ ഹോന്തി. പംസുആദയോ ദ്വേ കോട്ഠാസാ ആപത്തികരാ. കേചി ‘‘സബ്ബച്ഛന്നാദീസു ഉപഡ്ഢേ ദുക്കടസ്സ വുത്തത്താ സചേ ദുക്കടം, യുത്ത’’ന്തി വദന്തി. തത്ഥ യുത്തം താദിസസ്സ വത്ഥുനോ സമ്ഭവാ, ഇധ പന ജാതപഥവീ ച അജാതപഥവീ ചാതി ദ്വേയേവ വത്ഥൂനി, തസ്മാ ദ്വിന്നം ഏകേന ഭവിതബ്ബന്തി ന യുത്തം. ഏത്ഥാപി ദുക്കടവചനം അത്ഥീതി ചേ? തം പന സഞ്ഞാവസേന, ന വത്ഥുവസേനാതി ന യുത്തമേവ.

൮൭. അഗ്ഗിം കാതും വട്ടതീതി ഏത്ഥ ഏത്താവതാ ഉസുമം ഗണ്ഹാതി, തസ്മാ വട്ടതീതി കേചി. ഏവം സതി പഥവിയാ അഗ്ഗിമ്ഹി കതേ ദൂരതോപി ഭൂമി ഉണ്ഹാ ഹോതി, തത്തകം കോപേതബ്ബം സിയാ, ന ച കപ്പതി, തസ്മാ യസ്മിം ഠാനേ പതതി, തം സോ അഗ്ഗി ഡഹതി, തസ്മാ വട്ടതീതി ഏകേ. അഡഹിതേപി ‘‘അദഡ്ഢായ പഥവിയാ അഗ്ഗിം ഠപേതും ന വട്ടതീ’’തി വുത്തത്താ അത്തനാ പാതനായേവ ദോസോ പതിതേ ഉപദാഹേതി വേദിതബ്ബം.

പഥവീഖണനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സമത്തോ വണ്ണനാക്കമേന മുസാവാദവഗ്ഗോ പഠമോ.

൨. ഭൂതഗാമവഗ്ഗോ

൧. ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൯. ഫരസും നിഗ്ഗഹേതും അസക്കോന്തോതി ദസ്സിതഭാവം ജാനാപേതി. കസ്മാ അയം ഫരസും ഉഗ്ഗിരീതി ചേ? മനുസ്സാനന്തിആദി തസ്സ പരിഹാരോ. ‘‘ആകോടേസി ഛിന്ദീതി ച വചനതോ രുക്ഖദേവതാനം ഹത്ഥാനി ഛിജ്ജന്തി, ന ചാതുമഹാരാജികാദീനം വിയ അച്ഛേജ്ജാനീ’’തി വദന്തി.

൯൦-൯൨. ഭവന്തി അഹുവുഞ്ചാതി ദ്വികാലികോ ഭൂതസദ്ദോ. യദി ബീജതോ നിബ്ബത്തേന ബീജം ദസ്സിതം, തദേവ സന്തകം യദിദം. സോവ കുക്കുടോ മംസിമക്ഖിതോതി അയമേവ ഹി പരിഹാരോ. അട്ഠകഥാസുപി ഹി ‘‘ബീജേ ബീജസഞ്ഞീ’’തി ലിഖിതം. യം ബീജം ഭൂതഗാമോ നാമ ഹോതി, തസ്മിം ബീജേ ഭൂതഗാമബീജേതി യോജേത്വാ. അമൂലകത്താ കിര സമ്പുണ്ണഭൂതഗാമോ ന ഹോതി, ‘‘സമൂലപത്തോ ഏവ ഹി ഭൂതഗാമോ നാമാ’’തി കാരണം വദന്തി. ‘‘അഭൂതഗാമമൂലത്താതി ഭൂതഗാമതോ അനുപ്പന്നത്താ അഭൂതഗാമമൂലം, ഭൂതഗാമസ്സ അമൂലകത്താ വാ. ന ഹി തതോ അഞ്ഞോ ഭൂതഗാമോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ദ്വിധാപി ലിഖിതം. പിയങ്ഗു അസനരുക്ഖോ വഡ്ഢനത്തചോ ഖജ്ജഫലോ, ‘‘പീതസാലോ’’തിപി വുച്ചതി. അമൂലകഭൂതഗാമേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീതി നാളികേരസ്സേവായം. ഘടപിട്ഠിജാതത്താ, ബീജഗാമാനുലോമത്താ ച ദുക്കടവത്ഥു. ന വാസേതബ്ബം ‘‘ദുരൂപചിണ്ണത്താ’’തി ലിഖിതം, ‘‘യേസം രുക്ഖാനം സാഖാ രുഹതീതി വചനതോ യേസം ന രുഹതി, തേസം സാഖായ കപ്പിയകരണകിച്ചം നത്ഥീതി സിദ്ധ’’ന്തി വുത്തം. മുദ്ദതിണന്തി തസ്സ നാമം. ‘‘മുഞ്ജതിണന്തി പാഠോ’’തി ലിഖിതം.

സമണകപ്പേഹീതി സമണവോഹാരേഹി, തസ്മാ വത്തബ്ബം ഭിക്ഖുനാ ‘‘കപ്പിയം കരോഹീ’’തി. തസ്സ ആണത്തിയാ കരോന്തേനാപി സാമണേരാദിനാ ‘‘കപ്പിയ’’ന്തി വത്വാവ അഗ്ഗിപരിജിതം കാതബ്ബന്തി സിദ്ധം. അഗ്ഗിപരിജിതാദീനി വിയ കപ്പിയത്താ അബീജനിബ്ബട്ടബീജാനിപി ‘‘പഞ്ചഹി സമണകപ്പേഹീ’’തി (ചൂളവ. ൨൫൦) ഏത്ഥ പവിട്ഠാനി, യഥാലാഭതോ വാ സമണകപ്പവചനം ഗഹേതബ്ബം. ‘‘കപ്പിയ’ന്തി വത്തുകാമോ ‘കപ്പ’ന്തി ചേ വദതി, ‘വട്ടതീ’തി വദന്തീ’’തി വുത്തം. ‘‘കപ്പിയ’ന്തി വചനം സകസകഭാസായപി വട്ടതീ’’തി വദന്തി. ‘‘കപ്പിയന്തി വത്വാ’’തി വുത്തത്താ ഭിക്ഖുനാ ‘കപ്പിയം’ഇച്ചേവ വത്തബ്ബം, ‘‘ഇതരേന പന യായ കായചി ഭാസായാ’’തി വദന്തി, വീമംസിതബ്ബം. ‘‘ഉച്ഛും കപ്പിയം കരിസ്സാമീതി ദാരും വിജ്ഝതീ’’തി വചനതോ കപ്പിയം കാതബ്ബം സന്ധായ വിരദ്ധേതി വുത്തം ഹോതി, ആചരിയാ പന ‘‘കപ്പിയം കാരേതബ്ബം സന്ധായ കപ്പിയന്തി സിത്ഥാദിം കാരേതി, വട്ടതീ’’തി വദന്തി, തസ്സ കാരണം വദന്താ കാതും വട്ടനഭാവേനേവ വിരജ്ഝിത്വാ കതേപി കപ്പിയം ജാതം. യദി ന വട്ടേയ്യ, സിത്ഥാദിമ്ഹി കതേ ന വട്ടേയ്യാതി, ഉപപരിക്ഖിതബ്ബം. ഉട്ഠിതസേവാലഘടം ആതപേ നിക്ഖിപിതും വട്ടതി, വികോപേതുകാമതായ സതി ദുക്കടം യുത്തം വിയ. ‘‘പുപ്ഫരജ്ജുഭാജനഗതികാ, തസ്മാ ന വട്ടതി. നാളേ വാ ബദ്ധപുപ്ഫകലാപേ നാളസ്മിം കതേപി വട്ടതി തസ്മിം പുപ്ഫസ്സ അത്ഥിതായാ’’തി വദന്തി. പോരാണഗണ്ഠിപദേ ‘‘ബീജഗാമേന ഭൂതഗാമോ ദസ്സിതോ അനവസേസപരിയാദാനത്ഥ’’ന്തി വുത്തം.

ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അഞ്ഞവാദകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൯൮-൯. അഞ്ഞം വദതീതി അഞ്ഞവാദകം, ‘‘വചനം കരേയ്യാ’’തി ലിഖിതം. ‘‘തുണ്ഹീഭൂതസ്സേതം നാമ’’ന്തി പാഠോ. ഉഗ്ഘാതേതുകാമോതി സമോഹനിതുകാമോ, അന്തരായം കത്തുകാമോതി പോരാണാ.

൧൦൦. ‘‘സുദിട്ഠോ ഭന്തേ, ന പനേസോ കഹാപണോതിആദീസു അനാരോപിതേ ദുക്കടേന മുസാവാദപാചിത്തിയം, അരോപിതേ പാചിത്തിയദ്വയം ഹോതീ’’തി വദന്തി, വീമംസിതബ്ബം.

൧൦൨. അധമ്മേന വാ വഗ്ഗേന വാ ന കമ്മാരഹസ്സ വാതി ഏത്ഥ ‘‘മയി വുത്തേ മം വാ അഞ്ഞം വാ സങ്ഘോ അധമ്മേന വാ കമ്മം, വഗ്ഗേന വാ കമ്മം കരിസ്സതി, ന കമ്മാരഹസ്സ വാ മേ, അഞ്ഞസ്സ വാ കമ്മം കരിസ്സതീ’’തി ന കഥേതീതി യോജേതബ്ബം.

അഞ്ഞവാദകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഉജ്ഝാപനകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൦൩. ‘‘ഛന്ദായാ’’തി അക്ഖരക്ഖരായാതിആദി വിയ ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന വുത്തം, ഛന്ദത്ഥന്തി വാ അത്ഥോ. യേസം സേനാസനാനി പഞ്ഞപേതി, തേസം അത്തനി ഛന്ദത്ഥന്തി അധിപ്പായോ.

൧൦൬. അനുപസമ്പന്നന്തിആദീസു കരണത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. അഞ്ഞം അനുപസമ്പന്നന്തി അഞ്ഞേന അനുപസമ്പന്നേന. തസ്സ വാതി അനുപസമ്പന്നസ്സ. ‘‘സമ്മുതികാലേ പഞ്ചങ്ഗവിരഹാദയോ അസമ്മതാ നാമാ’’തി, ‘‘ഉപസമ്പന്നേന ലദ്ധസമ്മുതി സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനേന വിനസ്സതീ’’തി ച വുത്തം. സങ്ഘേനാതി സബ്ബേന സങ്ഘേന കമ്മവാചായ അസ്സാവേത്വാ ‘‘തവേസോ ഭാരോ’’തി കേവലം ആരോപിതഭാരോ. കേവല-സദ്ദോ ഹേത്ഥ കമ്മവാചായ അസ്സാവിതഭാവമത്തമേവ ദീപേതി. സയമേവാതി ഇതരേസം ഭിക്ഖൂനം അനുമതിയാ. അഭൂതേന ഖീയനകസ്സ ആദികമ്മികസ്സ കഥം അനാപത്തീതി ചേ? ഇമിനാ സിക്ഖാപദേന. മുസാവാദേ ആപത്തിയേവ ദ്വേ പാചിത്തിയോ വുത്താ വിയ ദിസ്സന്തി പുബ്ബപയോഗേ രുക്ഖാദിഛിന്ദനാദീസു വിയ, വിചാരേതബ്ബം.

ഉജ്ഝാപനകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പഠമസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൧൦. ‘‘ഏവഞ്ചിദം ഭഗവതാ ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം ഹോതീ’’തി വചനതോ, പരിവാരേ ‘‘ഏകാ പഞ്ഞത്തി, ഏകാ അനുപഞ്ഞത്തീ’’തി (പരി. ൨൨൬) വചനതോ ച ഇധ അത്ഥി അനുപഞ്ഞത്തീതി സിദ്ധം. കിഞ്ചാപി സിദ്ധം, ‘‘ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥാ’’തിആദിനാ പന പഞ്ഞത്തിട്ഠാനം ന പഞ്ഞായതി, കേവലം ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠമാസേ…പേ… നിക്ഖിപിതു’’ന്തി ഏത്തകമേവ വുത്തം, തം കസ്മാതി ചേ? പഠമപഞ്ഞത്തിയം വുത്തനയേനേവ വത്തബ്ബതോ അവിസേസത്താ ന വുത്തം. യദി ഏവം കാ ഏത്ഥ അനുപഞ്ഞത്തീതി? അജ്ഝോകാസേതി. അയമനുപഞ്ഞത്തി പഞ്ഞത്തിയമ്പി അത്ഥീതി ചേ? അത്ഥി, തം പന ഓകാസമത്തദീപനം, ദുതിയം ചാതുവസ്സികമാസസങ്ഖാതകാലദീപനം. യസ്മാ ഉഭയമ്പി ഏകം കാലോകാസം ഏകതോ കത്വാ ‘‘അജ്ഝോകാസേ’’തി വുത്തന്തി ദീപേന്തോ ഭഗവാ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ…പേ… നിക്ഖിപിതു’’ന്തി ആഹാതി വേദിതബ്ബം. തേനേവ മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. പഠമസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) വുത്തം ‘‘യത്ഥ ച യദാ ച സന്ഥരിതും ന വട്ടതി, തം സബ്ബമിധ അജ്ഝോകാസസങ്ഖ്യമേവ ഗതന്തി വേദിതബ്ബ’’ന്തി. ഹേമന്തകാലസ്സ അനാപത്തിസമയത്താ ഇദം സിക്ഖാപദം നിദാനാനപേക്ഖന്തി സിദ്ധം, തഥാ ഹി അജ്ഝോകാസപദസാമത്ഥിയേന അയം വിസേസോ – വസ്സാനകാലേ ഓവസ്സകട്ഠാനേ അജ്ഝോകാസേ, മണ്ഡപാദിമ്ഹി ച ന വട്ടതി. ഹേമന്തകാലേ പകതിഅജ്ഝോകാസേ ന വട്ടതി, സബ്ബമിധ ഓവസ്സകേപി മണ്ഡപാദിമ്ഹി വട്ടതി, തഞ്ച ഖോ യത്ഥ ഹിമവസ്സേന സേനാസനം ന തേമേതി, ഗിമ്ഹകാലേ പകതിഅജ്ഝോകാസേപി വട്ടതി, തഞ്ച ഖോ അകാലമേഘാദസ്സനേയേവാതി അയം വിസേസോ ‘‘അട്ഠ മാസേ’’തി ച ‘‘അവസ്സികസങ്കേതേ’’തി ച ഏതേസം ദ്വിന്നം പദാനം സാമത്ഥിയതോപി സിദ്ധോ.

കിഞ്ച ഭിയ്യോ – അട്ഠകഥായം സന്ദസ്സിതവിസേസോവ. ചമ്മാദിനാ ഓനദ്ധകോ വാ നവവായിമോ വാ ന സീഘം വിനസ്സതി. കായാനുഗതികത്താതി കായേ യത്ഥ, തത്ഥ ഗതത്താ. സങ്ഘികമഞ്ചാദിമ്ഹി കായം ഫുസാപേത്വാ വിഹരിതും ന വട്ടതീതി ധമ്മസിരിത്ഥേരോ. ‘‘സങ്ഘികം പന ‘അജ്ഝോകാസപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജഥ, ഭന്തേ, യഥാസുഖ’ന്തി ദായകാ ദേന്തി സേനാസനം, ഏവരൂപേ അനാപത്തീ’’തി അന്ധകട്ഠകഥായം വചനതോ, ഇധ ച പടിക്ഖേപാഭാവതോ വട്ടതി. ‘‘അഞ്ഞഞ്ച ഏവരൂപന്തി അപരേ’’തി വുത്തം. ‘‘പാദട്ഠാനാഭിമുഖാതി നിസീദന്തസ്സ പാദപതനട്ഠാനാഭിമുഖാ’’തി ലിഖിതം. സമ്മജ്ജന്തസ്സ പാദട്ഠാനാഭിമുഖന്തി ആചരിയസ്സ തക്കോ.

൧൧൧. ‘‘പാദുദ്ധാരേനാതി ബഹിഉപചാരേ ഠിതത്താ’’തി ലിഖിതം. ഗച്ഛന്തി, ദുക്കടം ധമ്മകഥികസ്സ വിയ. കസ്മാ ന പാചിത്തിയം? പച്ഛാ ആഗതേഹി വുഡ്ഢതരേഹി ഉട്ഠാപേത്വാ ഗഹേതബ്ബതോ. ധമ്മകഥികസ്സ പന അനുട്ഠപേതബ്ബത്താ. ‘‘അനാണത്തിയാ പഞ്ഞത്തിയമ്പി തസ്സ ഭാരോ’’തി വുത്തം.

൧൧൨. പരിഹരണേയേവാതി ഏത്ഥ ഗഹേത്വാ വിചാരണേതി ധമ്മസിരിത്ഥേരോ. അത്തനോ സന്തകകരണേതി ഉപതിസ്സത്ഥേരോ. ബീജനീപത്തകം ചതുരസ്സബീജനീ.

൧൧൩. ‘‘യോ ഭിക്ഖു വാ സാമണേരോ വാ…പേ… ലജ്ജീ ഹോതീ’തി വുത്തത്താ അലജ്ജിം ആപുച്ഛിത്വാ ഗന്തും ന വട്ടതീ’’തി വദന്തി. പാഠേ ‘‘കേനചി പലിബുദ്ധം ഹോതീ’’തി ച അട്ഠകഥായം ‘‘പലിബുദ്ധ’’ന്തി ച സേനാസനംയേവ സന്ധായ വുത്തം, തസ്മാ തഥാപി അത്ഥീതി ഗഹേതബ്ബം. ‘‘അനാപുച്ഛം വാ’’തി പാഠോ.

പഠമസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ദുതിയസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൧൬-൭. ഏത്തകമേവ വുത്തമട്ഠകഥാസു, തഥാപി പദട്ഠാദയോപി ലബ്ഭന്തി ഏവ. അനുഗണ്ഠിപദേ ‘‘അഞ്ഞം അത്ഥരണാദി അകപ്പിയത്താ ന വുത്ത’’ന്തി വുത്തം. ‘‘മഞ്ചം വാ പീഠം വാ വിഹാരേ വാ വിഹാരൂപചാരേ വാ’തി ഇമിനാപി സംസന്ദനത്ഥം ‘കിഞ്ചാപി വുത്തോ, അഥ ഖോ’തിആദി ആരദ്ധ’’ന്തി ച വുത്തം. ഉപചാരമത്തഞ്ചേതം ‘‘രുക്ഖമൂലേ’’തി, തത്ഥ വത്തബ്ബം നത്ഥി.

൧൧൮. അനാപുച്ഛിത്വാപി ഗന്തും വട്ടതീതി അസതിയാ ഗച്ഛതോപി അനാപത്തി, ആപുച്ഛനം പന വത്തം സഞ്ചിച്ച അനാപുച്ഛതോ വത്തഭേദദുക്കടത്താ. പുഗ്ഗലികസേനാസനേ സങ്ഘികസേയ്യം, സങ്ഘികസേനാസനേ വാ പുഗ്ഗലികസേയ്യം അത്ഥരിത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ ദുക്കടം യുത്തം വിയ. കസ്മാ? ‘‘സേയ്യാമത്തമേവ നസ്സേയ്യാ’’തി വുത്തത്താ. ഇധ പന ‘‘പലിബുദ്ധം പലിബുദ്ധോ’’തി ദുവിധമ്പി അത്ഥി.

ദുതിയസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. അനുപഖജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൨൧. ഛബ്ബഗ്ഗിയേസുയേവ ഥേരാ ഭിക്ഖൂതി കേചി. പാദേ ധോവിത്വാതിആദിമ്ഹി പവിസന്തസ്സ വാ പാദധോവനപാസാണതോ യാവ മഞ്ചപീഠം പസ്സാവത്ഥായ നിക്ഖമന്തസ്സ വാ യാവ പസ്സാവട്ഠാനന്തി യോജനാ കാതബ്ബാ. ഏവം സന്തേ ‘‘പസ്സാവത്ഥായ നിക്ഖമന്തസ്സ വാ’’തി ന വത്തബ്ബം, ‘‘പസ്സാവട്ഠാനതോ നിക്ഖമന്തസ്സ വാ’’തി വത്തബ്ബം. പസ്സാവട്ഠാനന്തി കത്ഥചി പോത്ഥകേ. തഥാ ഹി മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. അനുപഖജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ‘‘പവിസന്തസ്സ പാദധോവനപാസാണതോ യാവ മഞ്ചപീഠം നിക്ഖമന്തസ്സ മഞ്ചപീഠതോ യാവ പസ്സാവട്ഠാനം, താവ ഉപചാരോ’’തി വുത്തം, തസ്മാ ‘‘പാദേ ധോവിത്വാ പവിസന്തസ്സ, പസ്സാവത്ഥായ നിക്ഖമന്തസ്സ ച ദ്വാരേ നിക്ഖിത്തപാദധോവനപാസാണതോ, പസ്സാവട്ഠാനതോ ച മഞ്ചപീഠ’’ന്തി കത്ഥചി പോത്ഥകേ പാഠോ, സോ അപാഠോ. കസ്മാ? മഞ്ചപീഠാനം ഉപചാരസ്സ വുത്തത്താ. പവിസന്തസ്സ യാവ മഞ്ചപീഠാനം ഉപചാരോ, നിക്ഖമന്തസ്സ തതോ പട്ഠായ യാവ പസ്സാവട്ഠാനം വച്ചകുടിചങ്കമട്ഠാനന്തി ഇമിനാ അത്ഥേന യഥാ സംസന്ദതി, തഥാവിധോ പാഠോതി ആചരിയോ.

൧൨൨. ഉപചാരം ഠപേത്വാതി ഇധ വുത്തഉപചാരം ഠപേത്വാ. ‘‘ദസ്സനസവനൂപചാരേപി സന്ഥരന്തസ്സാ’’തി ലിഖിതം.

അനുപഖജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. നിക്കഡ്ഢനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൨൬-൭. ഛസത്തകോട്ഠകാനി വാതി ഏത്ഥ ദ്വാരകോട്ഠകം അധിപ്പേതം. ‘‘നിക്ഖമാ’’തി വചനം സുത്വാപി അത്തനോ രുചിയാ നിക്ഖമതി, അനാപത്തി; ഇധ അഗ്ഗിസാലാദി ഏവ ഉപചാരോതി.

നിക്കഡ്ഢനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. വേഹാസകുടിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൨൯. ‘‘പമാണമജ്ഝിമസ്സ ഗലപ്പമാണേ ദിന്നതുലാപി വേഹാസകുടിയേവാ’’തി ലിഖിതം, ‘‘ന സാ ഇധ അധിപ്പേതാ’’തി വുത്തം.

വേഹാസകുടിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. മഹല്ലകവിഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൩൫. യാവ ദ്വാരകോസാതി ദ്വാരസമീപാ, യാവ ഭിത്തീതി അത്ഥോ, തം സുവുത്തം. കവാടവിത്ഥാരപ്പമാണോതി ഹത്ഥപാസസ്സാധിപ്പേതത്താ, സമന്താ കവാടവിത്ഥാരപ്പമാണഉപചാരസ്സ ഗഹിതത്താ അപരിപൂരഉപചാരാപി ഹോതി. ആലോകം കരോതീതി ആലോകം സന്ധേതി പിധേതീതി സന്ധി ഏവ ആലോകസന്ധിനാമകാ ഹോന്തി. വാതപാനകവാടലേപകമ്മേ അപ്പഹരിതട്ഠാനകിച്ചം നത്ഥി.

൧൩൬. ഇട്ഠകാതി ഛദനകപാലാസിലാദിഇട്ഠകാ. ഛദനൂപരീതി ഏത്ഥ പഠമം താവ ഏകവാരം അപരിസേസം ഛാദേത്വാ പുന ഛാദനദണ്ഡകേ ബന്ധിത്വാ ദുതിയവാരം തഥേവ ഛാദേതബ്ബം. ‘‘തതിയവാരചതുത്ഥവാരേ സമ്പത്തേ ദ്വേ മഗ്ഗേ അധിട്ഠഹിത്വാ തതിയമഗ്ഗം ആണാപേത്വാ പക്കമിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം, തം ‘‘പുനപ്പുനം ഛാദാപേതീ’’തി ഇമിനാ യുജ്ജതി.

പോരാണാ പന ‘‘പഠമവാരേയേവ തയോ മഗ്ഗേ അധിട്ഠാതും വട്ടതി, ചതുത്ഥതോ പട്ഠായ ആപത്തി പാചിത്തിയം, ചതുത്ഥലേപതോ പട്ഠായ ആപത്തീ’’തി വദന്തി. തത്ഥ ഛദനേ വുത്തവിധിനിദാനേന സമേതി, ലേപേ വുത്തവിധിതികച്ഛേദേന സമേതി. തഥാപി സോ ന യുത്തോവ. നിദാനേ, അട്ഠകഥായഞ്ച സിദ്ധലേപത്താ സബ്ബസോവാപി അച്ഛന്നേ, ഛന്നേവാപി അനേകസോ പരിയായസ്സ തതിയസ്സേവ അധിട്ഠാനന്തി നോ സമേതീതി ആചരിയോ. ‘‘ദ്വേ മഗ്ഗേ’’തി, ‘‘ദ്വേ ഛദനേ’’തി ച ‘‘തതിയവാരതോ പട്ഠായ ഏവം ഛാദാപേഹീ’തി ആണാപേത്വാ പക്കമിതബ്ബ’’ന്തി ച ഉപതിസ്സത്ഥേരോ വദതി കിര.

മഹല്ലകവിഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. സപ്പാണകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൪൦. സപ്പാണകസിക്ഖാപദം ഉത്താനത്ഥമേവ.

സമത്തോ വണ്ണനാക്കമേന ഭൂതഗാമവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

൩. ഓവാദവഗ്ഗോ

൧. ഓവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൪൪. കഥാനുസാരേനാതി യോ ഭിക്ഖുനോവാദകത്ഥികോ കിംസീലോ കിംസമാചാരോ കതരകുലാ പബ്ബജിതോതിആദി കഥാനുസാരേനാതി അത്ഥോ. സഗ്ഗമഗ്ഗഗമനേപീതി അപി-സദ്ദേന മോക്ഖഗമനേപി. ‘‘ലക്ഖണപ്പടിവേധപടിസംയുത്തോ’’തി അട്ഠഗരുധമ്മാനുസാരേന വത്തബ്ബം ധമ്മകഥം സന്ധായ വുത്തം.

൧൪൫-൧൪൭. നിസ്സീമന്തി വിഹാരേ ബദ്ധസീമതോ അഞ്ഞം അബദ്ധസീമം, ഗാമസീമാദിന്തി അത്ഥോ. ‘‘സുപിനന്തേനപീ’’തി ന സബ്ബേസന്തി ഇധ ബാഹുല്ലനയേന വുത്തം. ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഹി കേചി വീസതിവസ്സാപി അത്ഥി അതിരേകവീസതിവസ്സാപീതി ഇമിനാ ഇമം മജ്ഝിമബോധികാലേ പഞ്ഞത്തന്തി വിഞ്ഞായതി. ‘‘സീലവാ ഹോതീ’’തി വത്വാ തസ്സ ചതുബ്ബിധത്താ ഇധ അധിപ്പേതസീലമേവ ദസ്സേതും ‘‘പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ’’തിആദി വുത്തം. ഗണ്ഠാനുഗണ്ഠിപദേസു ‘‘സതിസംവരാദയോ ഇധ നാധിപ്പേതാ, തേന വിഭങ്ഗപാഠം ദസ്സേതി അട്ഠകഥാചരിയോ’’തി വുത്തം. അത്ഥതോതി പാളിഅത്ഥതോ. കാരണതോതി കാരണൂപപത്തിതോ, അട്ഠകഥാതോതി അധിപ്പായോ. അഥ വാ കാരണതോതി ധമ്മതോ, തേന അത്ഥതോ ധമ്മതോതി വുത്തം ഹോതി. അഥ വാ അത്ഥതോതി ഫലതോ. ‘‘കാരണതോതി ഹേതുതോ. ധമ്മപദമ്പി ജാതകേന സഹാ’’തി ലിഖിതം. പഞ്ഹം കഥേതുന്തി ‘‘പഞ്ഹം പുട്ഠോ കഥേതീ’’തി ഏത്ഥ ഭിക്ഖുനിയാ പുട്ഠേന ‘‘ന ജാനാമീ’’തി ന സക്കാ കഥേതും. ‘‘ന ഖോ പന തം ഭഗവന്ത’’ന്തി പാഠോ. ‘‘ന ഖോ പനേത’’ന്തി ച ലിഖന്തി, തം ന സുന്ദരം. ‘‘കാസായവത്ഥവസനായാ’’തി വചനതോ പാരാജികായപി ന വട്ടതി. ഭിക്ഖുനിയാ കായസംസഗ്ഗമേവ വുത്തം. മേഥുനേന ഹി ഭിക്ഖുനീദൂസകോ ഹോതി.

൧൪൮-൯. ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ ഉപസമ്പന്നാ നാമ പരിവത്തലിങ്ഗാ, പഞ്ചസതാ സാകിയാനിയോ വാ. ‘‘ധമ്മദേസനാപത്തിമോചനത്ഥം പനാ’’തി വചനതോ മാതുഗാമഗ്ഗഹണേന സബ്ബത്ഥ ഭിക്ഖുനീസങ്ഗഹം ഗച്ഛതീതി സിദ്ധം. ഭിക്ഖുനിഗ്ഗഹണേന പന മാതുഗാമോ തിരിയം തരണസിക്ഖാപദേ (പാചി. ൧൮൭-൧൯൦) സങ്ഗഹിതോ, ന അഞ്ഞത്ഥ. ‘‘ഓസാരേതബ്ബാ’’തി പാളിപാഠോ, പാളി ഓസാരേതബ്ബാതി അത്ഥോ. ‘‘ഓസാരേതബ്ബ’’ന്തി അട്ഠകഥാപാളി. ഏകസ്മിം ഠാനേ വന്ദിതേ ദോസാഭാവതോ ബഹൂസു ഏകായ വന്ദിതേ വട്ടതീതി ചേ? ഭിക്ഖൂഹി കത്തബ്ബം നത്ഥി, ഭിക്ഖുനിയായേവ കത്തബ്ബം, തസ്മാ ന വട്ടതി. ‘‘യത്ഥ കത്ഥചി നിസിന്നായാതി അന്തോദ്വാദസഹത്ഥേ നിസിന്നായാ’’തി വദന്തി. ന നിമന്തിതാ ഹുത്വാ ഗന്തുകാമാതി നിമന്തിതാ ഹുത്വാ ഗന്തുകാമാ ഭിക്ഖൂ ഇധ നാധിപ്പേതാ, വസ്സം ഉപഗന്തുകാമാവ അധിപ്പേതാതി അത്ഥോ. യതോ പനാതി ഭിക്ഖുനീവിഹാരതോ. തത്ഥാതി ഭിക്ഖുനീവിഹാരേ. കിഞ്ചാപി ‘‘ഓവാദദായകാ ഭിക്ഖൂ’’തി വചനതോ ഓവാദദായകേഹേവ സഭിക്ഖുകോ ആവാസോ ഹോതി, ന സബ്ബേഹീതി ആപന്നോ, തഥാപി അസതി ഭിക്ഖുനോവാദകേ ഓവാദസംവാസാനം അത്ഥായ യാചനത്ഥായ അവസ്സം ഗന്തബ്ബത്താ അഞ്ഞേഹിപി ഭിക്ഖൂഹി സഭിക്ഖുകോപി സഭിക്ഖുകോ ഏവാതി വേദിതബ്ബോ. സാ രക്ഖിതബ്ബാതി വസ്സച്ഛേദാപത്തി രക്ഖിതബ്ബാ. കസ്മാ? ആപദാസു ഹീതിആദി. ‘‘അയം ഉപോസഥോ ചാതുദ്ദസികോതി പുച്ഛിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം, തമ്പി തേരസിയംയേവ, ഏതരഹി പന ഭിക്ഖുനിയോ ചാതുദ്ദസിയംയേവ ഗന്ത്വാ ‘‘കദാ അയ്യ ഉപോസഥോ’’തി പുച്ഛന്തി. ‘‘ജായായോ വാ ജാരിയോ വാ’’തി അധിപ്പായേന വുത്തം കിര. ‘‘ഗച്ഛേയ്യ ചേ, ആപത്തീ’’തി പാഠോ. ദ്വേ തിസ്സോതി ദ്വീഹി തീഹി. ഏകതോ ആഗതാനം വസേന ‘‘താഹീ’’തി ബഹുവചനം വുത്തന്തി അധിപ്പായോ. ‘‘ഏകാ ഭിക്ഖുനീ വാ ബഹൂ ഭിക്ഖുനീ വാ ബഹൂഹി ഭിക്ഖുനുപസ്സയേഹി ഓവാദത്ഥായ പേസിതാ’’തി വചനസ്സ വിത്ഥാരോ ‘‘ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ ച അയ്യ ഭിക്ഖുനിയോ ചാ’’തിആദിനാ വുത്തോ. ‘‘ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ ച അയ്യ ഭിക്ഖുനിയോ ചാ’തിആദി നാനാഉപസ്സയേഹി പേസിതായ വചന’’ന്തി ച ‘‘അപരിപുണ്ണസങ്ഘപുഗ്ഗലനാനാവാസദുതിയവചനവസേന പഞ്ചക്ഖത്തും ഉപസങ്കമനം വുത്ത’’ന്തി ച ലിഖിതം. യസ്മിം ആവാസേ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ ന പവത്തതി, തത്ഥാപി യാചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ പുനദിവസേ യേന പടിഗ്ഗഹിതം, തേന ‘‘നത്ഥി കോചി ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുനോവാദകോ സമ്മതോ’’തിആദി വത്തബ്ബം. അത്ഥി ചേ സമ്മതോ, നിദ്ദിസിതബ്ബോ. ‘‘സയമേവ ചേ സമ്മതോ, അഹ’ന്തി വത്തബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. സചേ സമ്മതോ വാ ഓവാദപടിഗ്ഗാഹകോ വാ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസതി, അഞ്ഞേന ആരോചാപേതബ്ബന്തി ഏകേ, ‘‘അത്തനാപി ആരോചേതും വട്ടതീ’’തി ച വദന്തി. കേസുചി പോത്ഥകേസു ‘‘അയ്യാനം പവാരേതീ’’തി ലിഖിതം, ഏവം സതി ‘‘അയ്യസ്സ പവാരേമീ’’തി വത്തബ്ബം, പോത്ഥകേ നത്ഥി.

ഓവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അത്ഥങ്ഗതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൫൩. മുനാതീതി ജാനാതി. അന്തരധായതിപീതി ഏത്ഥ തദുത്തമം ചേ അത്ഥി, തം പസ്സാമി, യം വിചിത്തം വാ, തദത്ഥഞ്ച. തഗ്ഘ കാരണം. സഹ ഉപ്പാദമനന്തരാ കിരിയാ. യമാ ച തേ മനസാ കതത്ര നേത്വാതി. യഥാ പാതോ സിയാ പാതോ ഭവം പാതോവ ഉദകതോ ഉഗ്ഗന്ത്വാ ഠിതം, തഥാ വിരോചമാനം അങ്ഗീരസം ബുദ്ധം പസ്സ, ന കേവലം പദുമം വിയ, വിരോചമാനം തപന്തമാദിച്ചമിവന്തലിക്ഖേതി സമ്ബന്ധോ. അഥ വാ അങ്ഗീരസം ബുദ്ധം പദുമംവ വിരോചമാനം സൂരിയംവ തപന്തം പസ്സ ബുദ്ധം. യഥാ പാതോ സിയാ ഫുല്ലമവീതഗന്ധം കോകനുദസങ്ഖാതം പദുമം പസ്സസി, തഥാ വിരോചമാനം അങ്ഗീരസം ബുദ്ധം പസ്സ. ഉഭയേനേവ ഹി ഭഗവതോ കന്തി ദീപിതാതി കത്വാ ദീപിതഗുണസുഭം ബുദ്ധം സക്കത്വാ തം കന്തിം പൂജേയ്യ. പൂജനേയ്യതോപി വീതിനാമേയ്യ ഇതി ലക്ഖയേ. ‘‘ഏകതോ ഉപസമ്പന്നായാ’’തി പാളി.

൧൫൬. ‘‘ഏകതോ ഉപസമ്പന്നാന’’ന്തി അട്ഠകഥാപാഠോ. ‘‘അഭബ്ബോ ത്വ’’ന്തിആദിവചനതോ അനുകമ്പാവസേന സദ്ധിവിഹാരികാദിം സങ്ഘികാ വിഹാരാ നിക്കഡ്ഢാപേന്തസ്സ അനാപത്തി വിയ ദിസ്സതി. അഭബ്ബോ ഹി ഥേരോ സഞ്ചിച്ച തം കാതും, ഗവേസിതബ്ബാവ ഏത്ഥ യുത്തീതി കേചി. ഥേരേന സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിതോ പുബ്ബേ കതന്തി മമ തക്കോ.

അത്ഥങ്ഗതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഭിക്ഖുനുപസ്സയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൬൨. ‘‘ഏകരത്തമ്പി വസന്തീ’’തി (പാചി. ൧൬൧) വചനതോ യത്ഥ രത്തിയം ന വസന്തി, തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഓവദിതും വട്ടതീതി ഏകേ. യദി ഏവം സങ്കേതട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ഓവദിതും വട്ടതീതി സിദ്ധം. ‘‘തതോ അദ്ധയോജനേയേവ സഭിക്ഖുകോ ആവാസോ ഇച്ഛിതബ്ബോ’’തി ന വത്തബ്ബം. ഭിക്ഖുനോവാദകോ ചേ അദ്ധയോജനം ഗന്ത്വാ ഓവദിതുകാമോ ഹോതി, ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ ച അദ്ധയോജനം ഗന്ത്വാ സോതുകാമോ, ‘‘വട്ടതീ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ, തഞ്ച ന വുത്തം, തസ്മാ ന വട്ടതി. ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദേന പന ‘‘ഏകരത്തമ്പീ’’തി വുത്തം. തതോ പട്ഠായ ഉപസ്സയം ഹോതി, ന ഉപസ്സയസങ്ഖേപേന കതമത്തേനാതി വുത്തം ഹോതി. യത്ഥ വാസൂപഗതാ ഭിക്ഖുനിയോ, സോ ഉപസ്സയസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി, തത്ഥ ന ഗന്ത്വാ ഓവാദോ ദാതബ്ബോ. ഏകാവാസേ ദിവാ വട്ടതീതി ഏകേ, വിചാരേത്വാ യുത്തതരം ഗഹേതബ്ബം.

ഭിക്ഖുനുപസ്സയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ആമിസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൬൪. ‘‘ഉപസമ്പന്നം സങ്ഘേന അസമ്മത’’ന്തി പാളിവചനതോ, ‘‘സമ്മതേന വാ സങ്ഘേന വാ ഭാരം കത്വാ ഠപിതോ’’തി അട്ഠകഥാവചനതോ ച അട്ഠഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ സമ്മതേന വാ വിപ്പവസിതുകാമേന ‘‘യാവാഹം ആഗമിസ്സാമി, താവ തേ ഭാരോ ഹോതൂ’’തി യാചിത്വാ ഠപിതോ, തസ്സാഭാവതോ സങ്ഘേന വാ തഥേവ ഭാരം കത്വാ ഠപിതോ അട്ഠഹി ഗരുധമ്മേഹി ഓവദിതും ലഭതി, പഗേവ അഞ്ഞേന ധമ്മേനാതി സിദ്ധം. ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു അസമ്മതോ ഭിക്ഖുനിയോ ഓവദേയ്യ, പാചിത്തിയ’’ന്തി പഗേവ ഭാരം കത്വാ അട്ഠപിതം സന്ധായ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അഭയഗിരിവാസീനമ്പി ഇദമേവ മതം, അനുഗണ്ഠിപദേ പന ഇമം നയം പടിക്ഖിപിത്വാ ‘‘നത്ഥി കോചീ’’തിആദിനാ ‘‘ഏതരഹി ഓവാദകോ അസമ്മതോ ഭിക്ഖുനോവാദകോ നാമാ’’തി വത്വാ ‘‘യം പന അന്ധകട്ഠകഥായം വുത്തം ‘ഉപസമ്പന്നം സങ്ഘേന കമ്മവാചായ അസമ്മതം, ഭിക്ഖുസങ്ഘേന പന ഭിക്ഖുനിസങ്ഘസ്സ അനുഗ്ഗഹം കരോഥ, ഭിക്ഖുനിയോ ഓവദഥ, ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച കരോഥ ഫാസുവിഹാരന്തി ഏവം യാചിത്വാ ഠപിതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘം ആപുച്ഛിത്വാ, തതോ സോ ഥേരോ ഭിക്ഖുനിയോ ഓവദതി, ഏവരൂപം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന അസമ്മതന്തി, തത്ര വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ’’തി വുത്തം. പോരാണഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘അസമ്മതോ ഗാമം ഓവാദത്ഥായ ആഗതാനം ഭിക്ഖുനീനം വചനം സുത്വാ പടിവചനം ദേന്തോ സങ്ഘാനുമതിയാ, ന ഞത്തിചതുത്ഥേനാ’’തി വുത്തം, തം അനുഗണ്ഠിപദമതേന സമേതി, അന്ധകട്ഠകഥായം വുത്തവചനം തേന സമേതി, തഞ്ച പാളിവചനം, ന ഹി ഓവാദപടിഗ്ഗാഹകോ, പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകോ വാ ‘‘പാസാദികേന സമ്പാദേതൂ’’തി വചനമത്തേന ഭിക്ഖുനോവാദകോ നാമ ഹോതി. ഹോതീതി ചേ, അനുപസമ്പന്നോപി തത്തകേന വചനേന ‘‘ഭിക്ഖുനോവാദകോ ഹോതൂ’’തി വത്തബ്ബോ. ഹോതീതി ചേ, യം വുത്തം ഗണ്ഠാനുഗണ്ഠിപദേസു ‘‘അസമ്മതോ നാമ അസമ്മതഭാവേന ‘ബഹുസ്സുതോ ത്വം ഓവദാഹീ’തി സങ്ഘേന ഭാരം കത്വാ ഠപിതോ’’തി. ഏത്ഥ ബാഹുസച്ചേന കിം പയോജനം. അനുഗണ്ഠിപദേയേവ ‘‘അഭയഗിരിവാസീ വദതീതി സുത്വാ സമ്മതേന വാ ആണത്തോ ഓവദിതും ലഭതീതി ധമ്മസിരിത്ഥേരോ പച്ഛാ അനുജാനാതീ’’തി വുത്തം. കിം ബഹുകായ. ‘‘പാസാദികേന സമ്പാദേതൂ’’തി ഏത്തകമത്തേന ഭിക്ഖുനോവാദകോ ഹോതി. അട്ഠകഥായം ‘‘ഭാരം കത്വാ’’തി ഇമിനാ കിം പയോജനം, തത്തകമ്പി വത്തും അഞ്ഞോ ന ലഭതി, തേന ച ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഠപേത്വാ ബാലം ഗിലാനം ഗമികം അവസേസേഹി ഓവാദം ഗഹേതു’’ന്തി (ചൂളവ. ൪൧൪) അയം പാളി വിരുജ്ഝേയ്യ. കഥം? തസ്സ ഹി ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഓവാദോ ന പച്ചാഹരിതബ്ബോ’’തി (ചൂളവ. ൪൧൫) ചനതോ സമ്മതാസമ്മതഭാവേന നത്ഥി കോചീതി ‘‘പാസാദികേന സമ്പാദേതൂ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ, വദന്തോ ച ഇധ പഠമേന ആപത്തിയാ കാരേതബ്ബോ ഹോതീതി. ഹോതു അസമ്മതത്താ, അകതഭാരത്താ ച. ഇമസ്സ ച ഭിക്ഖുനോവാദകത്തേ ഇമസ്സ ഖീയനേന ദുക്കടം സിയാ, സബ്ബമേതം അനിട്ഠം, തസ്മാ അട്ഠകഥായം ‘‘അയമേത്ഥ ഭിക്ഖുനോവാദകോ നാമാ’’തി അവുത്തത്താ തഥാ ഭാരം കത്വാ ഠപിതോ ഓവദിതും ലഭതിയേവ, നാഞ്ഞോതി ആചരിയോ.

ആമിസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ചീവരദാനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൬൯. സാദിയിസ്സസീതി പുച്ഛാ.

ചീവരദാനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ചീവരസിബ്ബനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൭൬. വഞ്ചേത്വാതി ‘‘തവ ഞാതികായാ’’തി അവത്വാ ‘‘ഏകിസ്സാ ഭിക്ഖുനിയാ’’തി ഏത്തകമേവ വത്വാ, തേ ഹി ‘‘ഏകിസ്സാ’’തി വചനം സുത്വാ അഞ്ഞാതികായ സന്തകസഞ്ഞിനോ സിബ്ബേസും. ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ ‘‘ചീവരം നാമ ഛന്നം ചീവരാനം അഞ്ഞതരം ചീവര’’ന്തി ഏത്തകമേവ പാളി, തേന വുത്തം ‘‘ചീവരന്തി യം നിവാസേതും വാ പാരുപിതും വാ’’തിആദി. ‘‘വികപ്പനുപഗം പച്ഛിമ’’ന്തി ച ലിഖിതം, സോ പമാദലേഖോ.

ചീവരസിബ്ബനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സംവിധാനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൮൧. താ ഭിക്ഖുനിയോ ദൂസയിംസൂതി വിപരിണാമോ കാതബ്ബോ.

൧൮൨-൪. സമ്പദന്തീതി പദസാ ഗച്ഛന്തി. വുത്തനയേനേവാതി ‘‘സമ്പതന്തി ഏത്ഥാതി സമ്പാതോ’’തിആദിനാ. പദഗതേ ഉപചാരോ ന ലബ്ഭതി, അച്ചാസന്നത്താ മിസ്സം വിയ ഹോതീതി. കുക്കുടവസ്സിതപരിച്ഛിന്നോ മഹാഅട്ഠകഥായം. ‘‘തമ്പി വോഹാരേനാ’’തി ലിഖിതം. ‘‘യേഭുയ്യേന തഥാ സന്നിവേസോ ഹോതീതി കത്വാ അട്ഠകഥായം വുത്തം, തസ്മാ ന പമാദലേഖോ’’തി ച, ‘‘ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന വുത്തം അട്ഠകഥായം, തതോ ഉദ്ധം അദ്ധയോജനലക്ഖണസമ്പത്തം നാമ ഹോതീതി ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി ച വുത്തം. ‘‘കപ്പിയഭൂമി കിരായം…പേ… ന വദന്തീ’’തി വുത്തം. ദുദ്ദസഞ്ഹേത്ഥ കാരണം. കതരം പന തന്തി? ‘‘ഗച്ഛാമാതി സംവിദഹതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘ഗച്ഛാമാ’’തി വത്തമാനവചനന്തഞ്ച, അമഗ്ഗേ ഭിക്ഖുനുപസ്സയാദിമ്ഹി ന സമ്ഭവതിയേവ മനുസ്സാനം അന്തരഘരാദിമ്ഹി മഗ്ഗസങ്ഖേപഗമനതോ, ഉച്ചാസയനാദിഉപ്പത്തിട്ഠാനത്താ ച. ന തിത്ഥിയസേയ്യായ വാ പബ്ബജിതാവാസത്താ. ദ്വാരേതി സമീപത്ഥേ ഭുമ്മം, തസ്മാ തം ദസ്സേതും പുന ‘‘രഥികായാ’’തി ആഹ. സേസഅട്ഠകഥായം ‘‘ഏത്ഥന്തരേ സംവിദഹിതേപി ഭിക്ഖുനോ ദുക്കട’’ന്തി ആഗതത്താ ന സമേതി. ‘‘ഗാമന്തരേ’’തി വചനതോ അഞ്ഞഗാമസ്സ ഉപചാരോക്കമനേ ഏവ ആപത്തി. ‘‘അദ്ധയോജനേ’’തി വചനതോ അതിക്കമനേയേവ യുത്തം.

൧൮൫. രട്ഠഭേദേതി വിലോപേ. പോരാണഗണ്ഠിപദേ ‘‘തയോപി സങ്കേതാ കാലദിവസമഗ്ഗവസേന, തത്ഥ പച്ഛിമേനേവ ആപത്തീ’’തി വുത്തം. ‘‘ഇമിനാ മഗ്ഗേനാ’’തി വിസ്സജ്ജേത്വാ അഞ്ഞേന ഗച്ഛന്തി ചേ, ആപത്തിയേവാതി അത്ഥോ.

സംവിധാനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. നാവാഭിരുഹനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൮൯. നദിയാ കുതോ ഗാമന്തരന്തി ചേ? ‘‘യസ്സാ നദിയാ’’തിആദിമാഹ. ഗാമന്തരഗണനായാതി യസ്മിം ഗാമതിത്ഥേ ആരുള്ഹോ, തം ഠപേത്വാ അഞ്ഞഗാമഗണനായ. ‘‘മാതുഗാമോപി ഇധ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീ’’തി ആചരിയസ്സ തക്കോ, തേനേവ ‘‘ഉഭയത്ഥ ഏകതോ ഉപസമ്പന്നായ ദുക്കടം, സിക്ഖമാനായ സാമണേരിയാ അനാപത്തീ’’തി ച ന വുത്തം. ഏസേവ നയോ അഞ്ഞേസുപി ഏവരൂപേസു.

൧൯൧. ‘‘ലോകസ്സാദമിത്തസന്ഥവവസേന കേളിപുരേക്ഖാരാ സംവിദഹിത്വാ’’തി വുത്തത്താ അകുസലചിത്തം ലോകവജ്ജന്തി വത്തബ്ബന്തി? ന വത്തബ്ബം, ‘‘കേളിപുരേക്ഖാരാ’’തി വചനം യേഭുയ്യതായ വുത്തം. പോരാണഗണ്ഠിപദേ ച ‘‘തീണി ചിത്താനി തിസ്സോ വേദനാ’’തി വുത്തം, സംവിദഹനകാലേ വാ കേളിപുരേക്ഖാരോ ഭിക്ഖു സംവിദഹതി, ആപത്തി ഭിക്ഖുനോ ഗാമന്തരോക്കമനേ, അദ്ധയോജനാതിക്കമേ വാ. കുസലചിത്തോ വാ ഹോതി പച്ചവേക്ഖന്തോ, ചേതിയാദീനി വാ പസ്സന്തോ, അബ്യാകതചിത്തോ വാ ഹോതി കിലമഥവസേന നിദ്ദായന്തോതി തിചിത്താനി ഗഹിതാനീതി വേദിതബ്ബാ.

നാവാഭിരുഹനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. പരിപാചിതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൯൨. ചേടകേതി ദാരകേ. തരുണപോതകേതി പോരാണാ. ‘‘പാപഭിക്ഖൂനം പക്ഖുപച്ഛേദായ ഇദം പഞ്ഞത്തം, തസ്മാ പഞ്ച ഭോജനേയേവാപത്തി വുത്താ’’തി ലിഖിതം.

൧൯൪-൭. നിപ്ഫാദിതന്തി വിഞ്ഞത്തിയാ ന ഹോതി, കിന്തു പരികഥാദീഹി, തസ്മാ ഇമിനാ സിക്ഖാപദേന അനാപത്തി, തം സന്ധായ ‘‘സബ്ബത്ഥ അനാപത്തീ’’തി വുത്തം. ‘‘കഥാനുസാരേന തത്ഥ പസീദിത്വാ ദേന്തി, ഇദം പരിപാചിതം ന ഹോതി, വട്ടന്തീ’’തി പഠമസിക്ഖാപദേ വുത്തത്താതി ധമ്മസിരിത്ഥേരോ, ഉപതിസ്സത്ഥേരോ പന ‘‘ഇതരമ്പി വട്ടതിയേവാ’’തി ആഹ. പോരാണഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘യസ്മാ ദേവദത്തോ പകതിയാ തത്ഥ ഭിക്ഖുനിപരിപാചിതം ഭുഞ്ജതി, തസ്മാ ഇമം അട്ഠുപ്പത്തിം നിദാനം കത്വാ ഇദം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്ത’’ന്തി വുത്തം.

പരിപാചിതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. രഹോനിസജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൯൮. ‘‘ഉപനന്ദസ്സ ചതുത്ഥസിക്ഖാപദേന ചാ’’തി പാഠോ.

രഹോനിസജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സമത്തോ വണ്ണനാക്കമേന ഓവാദവഗ്ഗോ തതിയോ.

൪. ഭോജനവഗ്ഗോ

൧. ആവസഥപിണ്ഡസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൨൦൩-൪. പൂഗസ്സാതി പൂഗേന. കുക്കുച്ചായന്തോതി നിസ്സരണേനേത്ഥ ഭവിതബ്ബം, തം മയം ന ജാനാമാതി സന്നിട്ഠാനസ്സ കരണവസേന ‘‘കുക്കുച്ചായന്തോ’’തി വുച്ചതി. യഥാ ഹി ആയസ്മാ ഉപാലി നയഗ്ഗാഹേന ‘‘അനാപത്തി ആവുസോ സുപിനന്തേനാ’’തി (പാരാ. ൭൮) ആഹ, തഥാ ഥേരോപി ‘‘അനാപത്തി ഗിലാനസ്സാ’’തി കസ്മാ ന പരിച്ഛിന്ദതീതി? അനത്താധികാരത്താ വിനയപഞ്ഞത്തിയാ, ‘‘നായം അത്തനോ ഓകാസോ’’തി പടിക്ഖിത്തത്താ, സിക്ഖാപദസ്സ അപരിപുണ്ണത്താ. പഠമപാരാജികസിക്ഖാപദേ പരിപുണ്ണം കത്വാ പഞ്ഞത്തേയേവ ഹി സോ ഥേരോ ‘‘അനാപത്തി സുപിനന്തേനാ’’തി ആഹ ‘‘അഞ്ഞത്ര സുപിനന്താ’’തി വുത്തപദാനുസാരേനാതി. യസ്മാ ഓദിസ്സ അയാവദത്ഥേവ ദായകാനം പീളാ നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘അനോദിസ്സ യാവദത്ഥോ’’തി വുത്തം.

൨൦൮. ‘‘അന്തരാമഗ്ഗേ ഏകദിവസ’ന്തി ഏകംയേവ സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി ച ‘‘ഏസേവ നയോതി വുത്തനയമേവ ദസ്സേതും ഗന്ത്വാ പച്ചാഗച്ഛന്തോ ഹീതിആദിമാഹാ’’തി ച ‘‘സുദ്ധചിത്തോ ഹുത്വാ പകതിഗമനേവ ഭുഞ്ജിതും ലഭതീ’’തി ച ‘‘അഗിലാനസ്സ ഗിലാനസഞ്ഞിനോ കായേന സമുട്ഠാതീ’’തി ച ലിഖിതം.

ആവസഥപിണ്ഡസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഗണഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൨൦൯-൨൧൮. ഗുള്ഹപടിച്ഛന്നോതി അപാകടോവ. ഏകോ പുത്തേനാതി ഏകസ്സേകം ഭത്തം ‘‘അഹം അഞ്ഞേന നിമന്തിതോ’’തി ന വുച്ചതി. ‘‘സചേ ഏകതോ ഗണ്ഹന്തി , ഗണഭോജനം ഹോതീ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൨൧൭-൨൧൮) വുത്തത്താ ചത്താരോ ഉപാസകാ ചത്താരോ ഭിക്ഖൂ വിസും വിസും നിമന്തേത്വാ ഹത്ഥപാസേ ഠിതാനം ചേ ദേന്തി, ഗണഭോജനം ഹോതി ഏവാതി ഏകേ, തം ന യുത്തം വിയ. ‘‘വിഞ്ഞത്തിതോ പസവനേ ഗണസ്സ ഏകതോ ഗഹണേ ഇമിനാ സിക്ഖാപദേന ആപത്തി, വിസും ഗഹണേ പണീതഭോജനസൂപോദനവിഞ്ഞത്തീഹീ’’തി ലിഖിതം. ‘‘വിഞ്ഞത്തിതോ പസവനം അട്ഠുപ്പത്തിവസേന അട്ഠകഥായം അനുഞ്ഞാതം. സൂപോദനാദിവസേന തത്ഥ ആപത്തി ഏവാ’’തി വുത്തം, തം ന യുത്തം. കസ്മാ? പരിവാരേ (പരി. ൧൬൮) ഏവ ദ്വിന്നം ആകാരാനം ആഗതത്താ, തസ്മാ അട്ഠകഥായം ‘‘അനുഞ്ഞാത’’ന്തി ദുവുത്തം. അട്ഠുപ്പത്തിയംയേവ പാകടന്തി ‘‘പദഭാജനേ ന വുത്ത’’ന്തി വത്തബ്ബം. ഏകതോ ഗണ്ഹന്തീതി ഗഹിതഭത്താപി അഞ്ഞേ യാവ ഗണ്ഹന്തി, താവ ചേ തിട്ഠന്തി, ഏകതോ ഗണ്ഹന്തിയേവ നാമ. ‘‘ഗച്ഛതി ചേ, അനാപത്തീ’’തി വദന്തി.

ഏത്ഥാഹ – ‘‘പടിഗ്ഗഹണമേവ ഹേത്ഥ പമാണ’’ന്തി വുത്തം, അഥ കസ്മാ പാളിയം ‘‘ഗണഭോജനം നാമ യത്ഥ ചത്താരോ…പേ… ഭുഞ്ജന്തി, ഏതം ഗണഭോജനം നാമാ’’തി (പാചി. ൨൧൮) വുത്തന്തി? വുച്ചതി – യത്ഥാതി ഉപയോഗത്ഥേ ഭുമ്മവചനം. ചത്താരോതി ഗണസ്സ ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദനിദസ്സനം. പഞ്ചന്നം ഭോജനാനന്തി ആപത്തിപ്പഹോനകഭോജനനിദസ്സനം. അഞ്ഞതരേന ഭോജനേന നിമന്തിതാതി അകപ്പിയനിമന്തനനിദസ്സനം. നിമന്തനവസേനേവ പന ഗണഭോജനസ്സ വുത്തത്താ ‘‘നിമന്തിതാ ഭുഞ്ജന്തീതി വുത്ത’’ന്തി വുത്തം. ‘‘അഞ്ഞതരം ഭോജനം വിഞ്ഞാപേത്വാ ഭുഞ്ജന്തീ’’തി പന ന വുത്തം അട്ഠുപ്പത്തിയംയേവ പാകടത്താ. യം ഭുഞ്ജന്തീതി ഏവം സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ ഭുഞ്ജന്തീതി പടിഗ്ഗാഹകനിയമവചനം. ന ഹി അപ്പടിഗ്ഗഹിതകം ഭിക്ഖൂ ഭുഞ്ജന്തി. ഇദം വുത്തം ഹോതി ‘‘ഗണസ്സ യതോ പടിഗ്ഗഹിതാഹാരഭോജനഹേതു പാചിത്തിയ’’ന്തി. ആഗന്തുകപട്ടം മോഘസുത്തേന സിബ്ബിത്വാ ഠപേന്തി, തത്ഥ അനുവാതേ യഥാ ഏകതലം ഹോതി, തഥാ ഹത്ഥേഹി ഘട്ടേതി. വലേതീതി ആവട്ടേതി. പരിവത്തനന്തി സുത്തം ഗണ്ഹന്താനം സുഖഗ്ഗഹണത്ഥം സുത്തപരിവത്തനം കരോതി, പട്ടം സിബ്ബന്താനം സുഖസിബ്ബനത്ഥം പട്ടപരിവത്തനഞ്ച. നവചീവരകാരകോ ഇധാധിപ്പേതോ, ന ഇതരോതി. ‘‘ബിമ്ബിസാരം ആപുച്ഛിത്വാ സമ്ഭാരേ കയിരമാനേയേവ കാലാ അതിക്കന്താ, പച്ഛാ ഗണഭോജനസിക്ഖാപദേ പഞ്ഞത്തേ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛീ’’തി വദന്തി, അഞ്ഞഥാ അട്ഠകഥായ വിരുജ്ഝനതോ.

൨൨൦. ‘‘ദ്വേ തയോ ഏകതോതി യേപി അകപ്പിയനിമന്തനം സാദിയിത്വാ’’തിആദിവചനേന അകപ്പിയനിമന്തനപച്ചയാ ഏവ അനാപത്തി, വിഞ്ഞത്തിതോ ആപത്തിയേവാതി ദീപേതി. അനിമന്തിതോ ചതുത്ഥോ യസ്സ തദേതം അനിമന്തിതചതുത്ഥം. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. പവേസേത്വാതി നിസീദാപേത്വാ. ചീവരദാനസമയലദ്ധകചതുക്കം ചീവരകാരസമയലദ്ധകചതുക്കന്തി ഏവമാദീനി. താനി ചാതി യേഹി ഭോജനേഹി വിസങ്കേതോ നത്ഥി, താനി. മഹാഥേരേതി ഉപസമ്പന്നേ. അട്ഠത്വാതി ഠിതേന നിമിത്തം ദസ്സിതം ഹോതി. തത്ഥ തത്ഥ ഗന്ത്വാതി രഥികാദീസു ഭിക്ഖുസമീപേ ഗന്ത്വാ. ഇമസ്മിം പന സിക്ഖാപദേ കത്ഥചി പോത്ഥകേ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ചീവരദാനസമയേ ഗണഭോജനം ഭുഞ്ജിതും. ഏവഞ്ചിദം ഭഗവതാ ഭിക്ഖൂന’’ന്തി പാഠോ ദിസ്സതി. കത്ഥചി ‘‘ഭുഞ്ജിതു’’ന്തി വത്വാ ‘‘ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥാ’’തി പാഠോ, അയം സോഭനോ.

ഗണഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പരമ്പരഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൨൨൧. അധിട്ഠിതാതി നിച്ചപ്പവത്താ. ബദരചുണ്ണസക്കരാദീഹി യോജിതം ബദരസാളവം. കിരകമ്മകാരേനാതി കിരസ്സ കമ്മകാരേന.

൨൨൬. ‘‘വികപ്പേത്വാ ഗണ്ഹാഹീ’’തി ഏത്ഥാഹു പോരാണത്ഥേരാ ‘‘ഭഗവതോ സമ്മുഖാ അവികപ്പേത്വാ ഗേഹതോ നിക്ഖമിത്വാ രഥികായ അഞ്ഞതരസ്സ ഭിക്ഖുനോ സന്തികേ വികപ്പേസി, വികപ്പേന്തേന പന ‘മയ്ഹം ഭത്തപച്ചാസം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ദമ്മീ’തി വത്തബ്ബം, ഇതരേന വത്തബ്ബം ‘തസ്സ സന്തകം പരിഭുഞ്ജ വാ യഥാപച്ചയം വാ കരോഹീ’’’തി. പഞ്ചസുസഹധമ്മികേസൂതി സമ്മുഖാ ഠിതസ്സ സഹധമ്മികസ്സ യസ്സ വികപ്പേതുകാമോ, തം സഹധമ്മികം അദിസ്വാ ഗഹട്ഠസ്സ വാ സന്തികേ, സയമേവ വാ ‘‘പഞ്ചസു സഹധമ്മികേസു ഇത്ഥന്നാമസ്സ വികപ്പേമീ’’തി വത്വാ ഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി ഏകേ, ഏവം സതി ഥേരോ തസ്മിംയേവ നിസിന്നോവ തഥാ വാചം നിച്ഛാരേത്വാ പടിഗ്ഗണ്ഹാതീതി തക്കോ ദിസ്സതി. മഹാപച്ചരിയാദീസു പന പരമ്മുഖാ വികപ്പനാവ വുത്താ, സാ ‘‘തേന ഹാനന്ദ, വികപ്പേത്വാ ഗണ്ഹാഹീ’’തി ഇമിനാ സമേതി, തഥാപി മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. പരമ്പരഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ‘‘തസ്മാ യോ ഭിക്ഖു പഞ്ചസു സഹധമ്മികേസു അഞ്ഞതരസ്സ ‘മയ്ഹം ഭത്തപച്ചാസം തുയ്ഹം ദമ്മീ’തി വാ ‘വികപ്പേമീ’തി വാ ഏവം സമ്മുഖാ വാ ‘ഇത്ഥന്നാമസ്സ ദമ്മീ’തി വാ ‘വികപ്പേമീ’തി വാ ഏവം പരമ്മുഖാ വാ’’തി വചനതോ സഹധമ്മികസ്സ സന്തികേ ഏവ വത്തബ്ബം, ന സയമേവാതി ദിസ്സതി. യസ്മാ അയം പച്ഛിമനയോ പോരാണഗണ്ഠിപദേനപി സമേതി, തസ്മാ ഇധ മാതികാട്ഠകഥാനുസാരേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി ‘‘തേ മനുസ്സാ…പേ… ഭോജനമദംസൂ’’തി വചനതോ അകപ്പിയനിമന്തനം പഞ്ഞായതി, തഥാപി ഥേരസ്സ കുക്കുച്ചുപ്പത്തികാരണേന ഭത്തേന സോ നിമന്തിതോതി വേദിതബ്ബോ. അഞ്ഞഥാ പരതോ ‘‘ദ്വേ തയോ നിമന്തനേ ഏകതോ ഭുഞ്ജതീ’’തി വചനേന, അനാപത്തിവാരേന ച വിരുജ്ഝതി.