൧. പഠമകഥിനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൫൯. സമിതാവിനാതി സമിതാ’നേന കിലേസാതി സമിതാവീ, തേന സമിതാവിനാ. ‘‘തീണി ചീവരാനീ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘തിചീവര’’ന്തി വുത്തം. സങ്ഖ്യാപുബ്ബോ ദിഗുനേകവചനന്തി ഏത്ഥ ലക്ഖണം വേദിതബ്ബം. തം പന അധിട്ഠിതസ്സപി അനധിട്ഠിതസ്സപി നാമം ‘‘ഏകരത്തമ്പി ചേ ഭിക്ഖു തിചീവരേന വിപ്പവസേയ്യാ’’തിആദീസു തിചീവരാധിട്ഠാനേന അധിട്ഠിതസ്സ നാമം. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തിചീവരം അധിട്ഠാതു’’ന്തി (മഹാവ. ൩൫൮) ഏത്ഥ അനധിട്ഠിതസ്സ നാമം, ഇധ തദുഭയമ്പി സമ്ഭവതി. ‘‘ഭഗവതാ ഭിക്ഖൂനം തിചീവരം അനുഞ്ഞാതം ഹോതീ’’തി ഏത്ഥ അധിട്ഠിതമേവ. ‘‘അഞ്ഞേനേവ തിചീവരേന ഗാമം പവിസന്തീ’’തി ഏത്ഥ അനധിട്ഠിതമേവ. ഏകസ്മിംയേവ ഹി ചീവരേ തിചീവരാധിട്ഠാനം രുഹതി, ന ഇതരസ്മിം പത്താധിട്ഠാനം വിയ, തസ്മാ ഇതരം അതിരേകട്ഠാനേ തിട്ഠതി. തേന വുത്തം ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ അതിരേകചീവരം ധാരേസ്സന്തീ’’തിആദി.

൪൬൦-൧. പഠമപഞ്ഞത്തിയാ പനേത്ഥ ഏകരത്തമ്പി അതിരേകചീവരം ധാരേയ്യ, നിസ്സഗ്ഗിയം വുത്തം ഹോതി, തതോ പരം ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ദസാഹപരമം അതിരേകചീവരം ധാരേതും. ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥ ‘ദസാഹപരമം അതിരേകചീവരം ധാരേതബ്ബം, തം അതിക്കാമയതോ നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയ’’’ന്തി ഏവം ഭഗവാ പരിപുണ്ണം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞാപേസി. അഥ പച്ഛിമബോധിയം അജാതസത്തുകാലേ കഥിനം അനുഞ്ഞാതം, തതോ പട്ഠായ ഭിക്ഖൂ ഇദം സിക്ഖാപദം ‘‘നിട്ഠിതചീവരസ്മിം ഭിക്ഖുനാ ഉബ്ഭതസ്മിം കഥിനേ ദസാഹ…പേ… പാചിത്തിയ’’ന്തി ഉദ്ദിസന്തി, ഏസ നയോ ദുതിയതതിയകഥിനേസുപി. തഥാപി കങ്ഖാവിതരണിയം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. കഥിനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ‘‘ദസാഹപരമന്തി അയമേത്ഥ അനുപഞ്ഞത്തീ’’തി ഏത്തകംയേവ വുത്തം, തസ്മാ ‘‘നിട്ഠിതചീവരസ്മിം ഭിക്ഖുനാ ഉബ്ഭതസ്മിം കഥിനേ’’തി വചനം ന പഞ്ഞത്തി, ന ച അനുപഞ്ഞത്തീതി സിദ്ധം. ന ഹി പഞ്ഞത്തിവത്ഥുസ്മിം, അനുപഞ്ഞത്തിവത്ഥുമ്ഹി വാ കഥിനാധികാരോ ദിസ്സതീതി യഥാവുത്തനയോവ സാരോതി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം. അഥാപി സിയാ ‘‘കഥിനസ്സുപ്പത്തികാലതോ പട്ഠായ ഭഗവതോ വചനം അനുപഞ്ഞത്തിഭാവേന വുത്ത’’ന്തി. യദി ഏവം ദ്വേ അനുപഞ്ഞത്തിയോ സിയും, തതോ പരിവാരേ (പരി. ൨൪) ‘‘ഏകാ അനുപഞ്ഞത്തീ’’തിവചനവിരോധോ. അപിച യഥാവുത്തനയദീപനത്ഥം ഇധ തം വചനം പഠമപഞ്ഞത്തികാലേ അവത്വാ പച്ഛാ വുത്തം. ഏത്ഥ സാധിതത്താ ദുതിയതതിയേസു പച്ഛാ വുത്തപഠമപഞ്ഞത്തീസു ഏവം വുത്തം. അഞ്ഞഥാ തത്ഥപി തം വചനം പച്ഛാ വത്തബ്ബം സിയാ. അനുഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘പച്ഛാ വുത്തഭാവം സന്ധായ നിട്ഠിതചീവരസ്മിന്തിആദീസു അനുപഞ്ഞത്തീ’’തി വുത്തം. സേക്ഖപുഥുജ്ജനാനം പേമം, അരഹന്താനം ഗാരവോ. ദസമം വാ നവമം വാതി ഏത്ഥ ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനം.

൪൬൨-൩. നിട്ഠിതചീവരസ്മിന്തി ഇദം കേവലം ചീവരപലിബോധാഭാവമത്തദീപനത്ഥം വുത്തം, തസ്മാ ‘‘നട്ഠം വാ വിനട്ഠം വാ ദഡ്ഢം വാ ചീവരാസാ വാ ഉപച്ഛിന്നാ’’തി വുത്തം. യദി ദസാഹപരമം ധാരേതബ്ബചീവരദസ്സനത്ഥം വുത്തം സിയാ, നട്ഠാദികം സോ ധാരേയ്യ. ധാരണഞ്ചേത്ഥ ഠപനം, പരിഭോഗോ വാ. തം ദ്വയം കതേപി യുജ്ജതി, അകതേപി യുജ്ജതി, തസ്മാ ‘‘കതം വാ ഹോതീ’’തിപി ന വത്തബ്ബം. ന ഹി കതമേവ അതിക്കാമയതോ നിസ്സഗ്ഗിയന്തി, തസ്മാ യം ചീവരം ഉപാദായ ‘‘നിട്ഠിതചീവരസ്മി’’ന്തി വുത്തം. തമ്പി ഉബ്ഭതസ്മിം കഥിനേ ദസാഹപരമം കാലം ധാരേതബ്ബന്തി അത്ഥോ ന ഗഹേതബ്ബോ. തഞ്ഹി ചീവരം സന്തഞ്ചേ, ഉബ്ഭതസ്മിം കഥിനേ ഏകദിവസമ്പി പരിഹാരം ന ലബ്ഭതി. അപിച ‘‘ചീവരം നാമ വികപ്പനുപഗം പച്ഛിമ’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ ച കതം നാമ ഹോതി, തസ്മാപി ന തം സന്ധായ ധാരേതബ്ബന്തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം അസമ്ഭവതോ.

അനുഗണ്ഠിപദേ പനേതം വുത്തം ‘‘തത്ഥ സിയാ – തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ചീവരം നട്ഠാദീസു അഞ്ഞതരം യദി ഭവേയ്യ, കതമം ചീവരം ദസാഹപരമം ധാരേയ്യ. യസ്മാ ധാരേതബ്ബചീവരം നത്ഥി, തസ്മാ അത്ഥുദ്ധാരവസേന കരണപലിബോധദസ്സനത്ഥം ‘നട്ഠം വാ’തിആദിപദാനി വുത്താനി. അയം പനത്ഥോ ‘നട്ഠം വാ’തിആദിനാ നയേന വുത്തചീവരാനം അഞ്ഞതരസ്മിം ചീവരേ അസതി ഗഹേതബ്ബോ, സതി തം ദസാഹപരമം അതിക്കാമയതോ നിസ്സഗ്ഗിയം. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ‘കതം വാ ഹോതീ’തി വുത്തചീവരമേവാധിപ്പേതം. കസ്മാ പന കതചീവരം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതന്തി ന വുത്തന്തി ചേ? പാകടത്താ. കഥം? നട്ഠവിനട്ഠചീവരാദീനം ധാരണസ്സ അഭാവതോ കതചീവരമേവ ഇധാധിപ്പേതന്തി പാകടം. യഥാ കിം? യഥാ പഠമാനിയതേ മേഥുനകായസംസഗ്ഗരഹോനിസജ്ജാനമേവാഗതത്താ സോതസ്സ രഹോ അത്ഥുദ്ധാരവസേന വുത്തോതി പാകടോ, തസ്മാ ‘ചക്ഖുസ്സ രഹോ ഇതരസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതോ’തി ന വുത്തോ. ഏവംസമ്പദമിദന്തി വേദിതബ്ബം. ‘കതം വാ ഹോതീ’തി ഇദം ന വത്തബ്ബം, കസ്മാ? അകതം അതിക്കാമയതോപി നിസ്സഗ്ഗിയത്താ, കിഞ്ചാപി നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതി, ഇധ പന തിചീവരാധിട്ഠാനമധിപ്പേതം. തസ്മിം തിചീവരാധിട്ഠാനേ അകതം, അരജിതം, അകപ്പിയകതഞ്ച ‘ഇമം സങ്ഘാടിം അധിട്ഠാമീ’തിആദിനാ നയേന അധിട്ഠാതും ന വട്ടതി, തദത്ഥദീപനത്ഥം ‘കതം വാ ഹോതീ’തി വുത്തം. ഇതരഥാ ‘നിട്ഠിതചീവരസ്മിം പടിലദ്ധേ’തി വദേയ്യ, ഏവം സന്തേ തിചീവരം ദസാഹം അതിക്കാമയതോ നിസ്സഗ്ഗിയന്തി കഥം പഞ്ഞായതീതി ചേ? വചനപ്പമാണതോ. ‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തിചീവരം അധിട്ഠാതും ന വികപ്പേതു’ന്തി വുത്തത്താ ഇധാപി ‘അതിരേകചീവരം നാമ അനധിട്ഠിത’ന്തി ഏത്തകമേവ വത്തബ്ബം സിയാ. യസ്മാ ‘കതം വാ ഹോതീ’തി വചനേന ഇധാധിപ്പേതചീവരേന സദ്ധിം സേസമ്പി ദസാഹപരമതോ ഉത്തരി ധാരേതും ന ലബ്ഭതീതി അനുജാനന്തോ ‘അതിരേകചീവരം നാമ അനധിട്ഠിതം അവികപ്പിത’ന്തി ആഹ. തത്ഥ സിയാ – യഥാ ‘അവികപ്പിത’ന്തി അത്ഥുദ്ധാരവസേന വുത്തം, തഥാ ‘വികപ്പനുപഗം പച്ഛിമ’ന്തിപി. കസ്മാ? യസ്മാ തിചീവരമേവ ദസാഹപരമം ധാരേതബ്ബം ‘നിട്ഠിതചീവരസ്മി’ന്തിആദിഅനുപഞ്ഞത്തിവസേന. ഇതരഥാ ഏകാഹാതിക്കമേപി നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതി ‘യോ പന, ഭിക്ഖു, അതിരേകചീവരം ധാരേയ്യ, നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയ’ന്തി വചനതോ. ന തിചീവരതോ അഞ്ഞമ്പി ചീവരം ദസാഹപരമം ധാരേതബ്ബം, തതോ പരം നിസ്സഗ്ഗിയം ‘അന്തോദസാഹ’ന്തി വുത്തത്താ. യഥാഹ ‘അനാപത്തി അന്തോദസാഹം അധിട്ഠേതി, വികപ്പേതീ’തി, ഇതരഥാ ‘അന്തോദസാഹം അധിട്ഠേതീ’തി വചനമത്തമേവ ഭവേയ്യ, തസ്മാ അട്ഠകഥായം വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. ഇദം സബ്ബം അപരേ വദന്തീ’’തി. ഏത്ഥ അന്തോകഥിനേ ഉപ്പന്നചീവരം കതമേവ സന്തഞ്ചേ, ദസാഹപരമം ധാരേതബ്ബന്തി ഇദഞ്ചിമസ്സ സാധനത്ഥം വുത്തവചനഞ്ച പരതോ ഇധേവ വുത്തവിചാരണായ യഥാവുത്തയുത്തിയാ ച വിരുജ്ഝതീതി ന ഗഹേതബ്ബം.

ഇധേവ വുത്തവിചാരണാ നാമ – ‘‘സ്വേ കഥിനുദ്ധാരോ ഭവിസ്സതീ’’തി അജ്ജ ഉപ്പന്നചീവരം തദഹേവ അനധിട്ഠഹന്തസ്സ അരുണുഗ്ഗമനേ നിസ്സഗ്ഗിയം. കസ്മാ? ‘‘നിട്ഠിതചീവരസ്മി’’ന്തിആദിനാ സിക്ഖാപദസ്സ വുത്തത്താ. അന്തോകഥിനേ അതിരേകദസാഹമ്പി പരിഹാരം ലഭതി, കഥിനതോ ഉദ്ധം ഏകദിവസമ്പി ന ലഭതി. യഥാ കിം? യഥാ അത്ഥതകഥിനോ സങ്ഘോ അത്ഥതദിവസതോ പട്ഠായ യാവ ഉബ്ഭാരാ ഏകദിവസാവസേസേപി കഥിനുബ്ഭാരേ ആനിസംസം ലഭതി, പുനദിവസേ ന ലഭതി. സചേ സതിസമ്മോസാ ഭാജനീയചീവരം ന ഭാജിതം, പുനദിവസേ അനത്ഥതകഥിനാനമ്പി സാധാരണം ഹോതി. ദിവസാ ചേ സാവസേസാ, അത്ഥതകഥിനസ്സേവ സങ്ഘസ്സ പാപുണാതി, ഏവമേവ അത്ഥതദിവസതോ പട്ഠായ യാവ ഉബ്ഭാരാ അനധിട്ഠിതം അവികപ്പിതം വട്ടതി അനുഞ്ഞാതദിവസബ്ഭന്തരത്താ. കഥിനദിവസോ ഗണനുപഗോ ഹോതി, ഉബ്ഭതദിവസതോ പട്ഠായ ദസാഹപരമം കാലം ഉപ്പന്നചീവരം പരിഹാരം ലഭതി, തതോ പരം ന ലഭതി. കസ്മാ? ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ദസാഹപരമം അതിരേകചീവരം ധാരേതു’’ന്തി വചനതോ. അന്തോകഥിനേപി ഏകാദസേ അരുണുഗ്ഗമനേ നിസ്സഗ്ഗിയപ്പസങ്ഗം ‘‘നിട്ഠിതചീവരസ്മിം ഉബ്ഭതസ്മിം കഥിനേ’’തി അയം അനുപഞ്ഞത്തി വാരേത്വാ ഠിതാ, ന ച തേ ദിവസേ അദിവസേ അകാസീതി. തഥാ തതിയകഥിനേ ച വിചാരിതം ‘‘നിട്ഠിതചീവരസ്മിം ഭിക്ഖുനാ ഉബ്ഭതസ്മിം കഥിനേ ഭിക്ഖുനോ പനേവ അകാലചീവരം ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’തി വദന്തേന ഭഗവതാ യം മയാ ഹേട്ഠാ പഠമസിക്ഖാപദേ ‘ദസാഹപരമം അതിരേകചീവരം ധാരേതബ്ബ’ന്തി അനുഞ്ഞാതം, തമ്പി കഥിനമാസതോ ബഹി ഉപ്പന്നമേവ, ന അന്തോതി ദീപിതം ഹോതീ’’തി ച, ‘‘‘കാലേപി ആദിസ്സ ദിന്നം ഏതം അകാലചീവര’ന്തി (പാരാ. ൫൦൦) വചനതോ കഥിനുബ്ഭാരതോ ഉദ്ധം ദസാഹപരിഹാരം ന ലഭതീതി ദീപിതം ഹോതി, തേഹി സദ്ധിം പുന കഥിനുബ്ഭാരതോ ഉദ്ധം പഞ്ച ദിവസാനി ലഭതീതി പസങ്ഗോപി ‘നിട്ഠിതചീവര…പേ… ഖിപ്പമേവ കാരേതബ്ബ’ന്തി അകാലചീവരസ്സ ഉപ്പത്തികാലം നിയമേത്വാ വുത്തത്താ വാരിതോ ഹോതി. തദുഭയേന കഥിനബ്ഭന്തരേ ഉപ്പന്നചീവരം കഥിനുബ്ഭാരതോ ഉദ്ധം ഏകദിവസമ്പി പരിഹാരം ന ലഭതീതി സിദ്ധം ഹോതീ’’തി ച. തസ്മാ ദുവിധമ്പേതം വിചാരണം സന്ധായ അമ്ഹേഹി ‘‘ഇധേവ വുത്തവിചാരണായ യഥാവുത്തയുത്തിയാ ച വിരുജ്ഝതീതി ന ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

ഏത്ഥാഹ – ‘‘നിട്ഠിതചീവരസ്മിം ഉബ്ഭതസ്മിം കഥിനേ’’തി ഇദം ഭുമ്മം കിം ചീവരസ്സ ഉപ്പത്തി നിയമേതി, ഉദാഹു ധാരണം, ഉദാഹു ഉഭയന്തി, കിഞ്ചേത്ഥ, യദി ഉപ്പത്തിം നിയമേതി, പച്ഛിമകത്തികമാസേ ഏവ ഉബ്ഭതസ്മിം കഥിനേ ഉപ്പന്നചീവരം തതോ പട്ഠായ ദസാഹം ധാരേതബ്ബം അനിട്ഠിതേപി തസ്മിം മാസേതി ആപജ്ജതി. അഥ ധാരണം നിയമേതി, അന്തോകഥിനേ ഉപ്പന്നചീവരം ഉബ്ഭതേപി ദസാഹപരമം ധാരേതബ്ബന്തി ആപജ്ജതി. അഥ ഉഭയം നിയമേതി, തതിയകഥിനേ വിയ വിസേസേത്വാ വത്തബ്ബന്തി? വുച്ചതേ – കാമം ഉഭയം നിയമേതി, ന പന വിസേസനേ പയോജനം അത്ഥി. യം അന്തോകഥിനേ ഉപ്പന്നചീവരം സന്ധായ ‘‘നിട്ഠിതചീവരസ്മി’’ന്തി വുത്തം, ന തം സന്ധായ ‘‘ധാരേതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം, സാധിതഞ്ഹേതം. ‘‘കതം വാ ഹോതീ’’തിആദിവചനതോ തദത്ഥസിദ്ധി, തേന പുന വിസേസനേ പയോജനം നത്ഥി, ന ഹി കതമേവ നിസ്സഗ്ഗിയം കരോതി, ന ച നട്ഠാദികം ധാരേതും സക്കാതി. യേന വാ അധിപ്പായേന ഭഗവതാ ഇദം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം, സോ അധിപ്പായോ തതിയകഥിനേ പകാസിതോതി വേദിതബ്ബോ. കസ്മാ തത്ഥ പകാസിതോതി ചേ? വിസേസവിധാനദസ്സനാധിപ്പായതോ. വിസേസവിധാനഞ്ഹി ‘‘നോ ചസ്സ പാരിപൂരീ’’തിആദി. തത്ഥാപി ‘‘ചീവരം ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി അവത്വാ ‘‘അകാലചീവരം ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി വിസേസനേന ഉബ്ഭതേപി കഥിനേ കാലചീവരം അത്ഥീതി ദീപേതി. കിഞ്ചേതം? പച്ഛിമകത്തികമാസേ ഉപ്പന്നചീവരം, തേനേവ തത്ഥ ‘‘അനത്ഥതേ കഥിനേ ഏകാദസമാസേ ഉപ്പന്ന’’ന്തി വുത്തം, തസ്മാ ഉപ്പത്തിനിയമേ വുത്തദോസാഭാവസിദ്ധി. യഞ്ച തത്ഥ ‘‘കാലേപി ആദിസ്സ ദിന്നം ഏതം അകാലചീവരം നാമാ’’തി വുത്തം, തസ്സ ദ്വേ അത്ഥവികപ്പാ. ആദേസവസേന ‘‘അകാലചീവര’’ന്തി ലദ്ധസങ്ഖ്യമ്പി കാലേ ഉപ്പന്നത്താ കാലപരിഹാരം ലഭതി, പഗേവാനാദേസന്തി അയം പഠമോ വികപ്പോ ഉപ്പത്തിനിയമേ വുത്തദോസാഭാവമേവ ഉപത്ഥമ്ഭേതി. തഥാ ആദേസവസേന അകാലചീവരസങ്ഖ്യം ഗതം ചീവരകാലേ ഉപ്പന്നത്താ ചീവരകാലതോ പരം ദസാഹപരിഹാരം ന ലഭതി, പഗേവാനാദേസന്തി അയം ദുതിയോ ധാരണനിയമേ വുത്തദോസാഭാവമേവ ഉപത്ഥമ്ഭേതി. യദി ഏവം ആദേസവസേന അകാലചീവരസ്സ അകാലചീവരതാ കിമത്ഥികാതി ചേ? സങ്ഘുദ്ദേസികസ്സ തസ്സ അത്ഥതകഥിനസ്സപി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ സാധാരണഭാവത്ഥികാതി വേദിതബ്ബാ.

അപിച പുഗ്ഗലസ്സ കഥിനദിവസാപി ദിവസാവ. ഏവം ഗണനുപഗത്താ അകാലചീവരസങ്ഖയാപടിലാഭാനുഭാവേന ‘‘ഉബ്ഭതസ്മിം കഥിനേ’’തി വചനാപേക്ഖസ്സ അനിസ്സഗ്ഗിയത്താ തദനുലോമത്താ ‘‘കാലചീവരസ്സപീ’’തി ഏവം സബ്ബഥാ ചതുബ്ബിധം ഏത്ഥ വചനന്തി വേദിതബ്ബം. അപിച അത്ഥി ഏകച്ചേന കഥിനുദ്ധാരേന ഉബ്ഭതേ കഥിനേ ഉപ്പന്നം ഏകച്ചസ്സ ഭിക്ഖുനോ കാലചീവരം ഹോതി, ഏകച്ചസ്സ അകാലചീവരം, തം സീമാതിക്കന്തസ്സ, നോ ഉബ്ഭാരഗതം. തം ദ്വിന്നം വസേന ഉബ്ഭതേ ഉപ്പന്നം ഠപേത്വാ ഇതരേസം അഞ്ഞതരേന ഉബ്ഭതേ ഉപ്പന്നന്തി വേദിതബ്ബം. തഞ്ഹി യസ്സ ഉബ്ഭതം, തസ്സ അകാലചീവരം, ഇതരസ്സ കാലചീവരം. തഥാ അത്ഥി ഏകച്ചേന കഥിനുദ്ധാരേന ഉബ്ഭതേ കഥിനേ ഉപ്പന്നം സബ്ബസ്സപി അകാലചീവരമേവ ഹോതി. തം യഥാഠപിതം വേദിതബ്ബം. തഥാ അത്ഥി ഉബ്ഭതസ്മിം കഥിനേ ഉപ്പന്നം ഠപേത്വാ വസ്സാനസ്സ പച്ഛിമേ മാസേ ഉപ്പന്നം. തഥാ അത്ഥി ഉബ്ഭതസ്മിം കഥിനേ ഉപ്പന്നം അകാലചീവരം, തം ഹേമന്തേ, ഗിമ്ഹേ വാ ഉപ്പന്നന്തി വേദിതബ്ബം. ഏവം പുഗ്ഗലകാലഭേദതോ ബഹുവിധത്താ ഉപ്പന്നസ്സ ‘‘ഉബ്ഭതസ്മിം കഥിനേ ഉപ്പന്ന’’ന്തി ന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അനേകംസികത്താ ഇമമ്പി അത്ഥവികപ്പം ദസ്സേതും ‘‘ഉബ്ഭതസ്മിം കഥിനേതി ഭിക്ഖുനോ കഥിനം ഉബ്ഭതം ഹോതീ’’തി. ഏത്താവതാ സിദ്ധേപി ‘‘അട്ഠന്നം മാതികാനം അഞ്ഞതരായാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘ധാരയാമീ’’തി ഭിക്ഖുനീവിഭങ്ഗേ ആഗതോതി വത്തബ്ബോ. ‘‘ഏവ’’ന്തി വചനേന വചനഭേദോ തത്ഥ നത്ഥീതി വുത്തം ഹോതി.

‘‘വികപ്പനുപഗം പച്ഛിമ’’ന്തി ഇദം സബ്ബസങ്ഗാഹികത്താ വുത്തം. ‘‘അധിട്ഠാനുപഗം പച്ഛിമ’’ന്തി അസബ്ബസങ്ഗാഹികം. ന ഹി യത്തകം സങ്ഘാടി അധിട്ഠാനുപഗം പച്ഛിമം, തത്തകം അന്തരവാസകാദി അധിട്ഠാനുപഗം പച്ഛിമം ഹോതി അധിട്ഠാനസ്സ ബഹുവിധത്താ. ന ഏവം വികപ്പനായ ഭേദോ തസ്സാ ഏകവിധത്താതി വേദിതബ്ബം. ‘‘ഏകാദസേ അരുണുഗ്ഗമനേ നിസ്സഗ്ഗിയ’’ന്തി അന്തിമം ഠപേത്വാ തതോ പുരിമതരസ്മിന്തി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അന്തിമം നാമ അപരകത്തികായ പഠമാരുണുഗ്ഗമനം. തഞ്ഹി കാലത്താ നിസ്സഗ്ഗിയം ന കരോതി, തേനേവാഹ അച്ചേകചീവരസിക്ഖാപദട്ഠകഥായം ‘‘ഛട്ഠിതോ പട്ഠായ പന ഉപ്പന്നം അനച്ചേകചീവരമ്പി പച്ചുദ്ധരിത്വാ ഠപിതചീവരമ്പി ഏതം പരിഹാരം ലഭതിയേവാ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൪൬-൯). ഇമംയേവ നയം സന്ധായ ‘‘അച്ചേകചീവരസ്സ അനത്ഥതേ കഥിനേ ഏകാദസദിവസാധികോ മാസോ, അത്ഥതേ കഥിനേ ഏകാദസദിവസാധികാ പഞ്ച മാസാ, തതോ പരം ഏകദിവസമ്പി പരിഹാരോ നത്ഥീ’’തി തത്ഥേവാഹ. ഇമസ്മിം നയേ സിദ്ധേ അനച്ചേകചീവരം ദ്വാദസാഹേ ന ലഭതീതി സിദ്ധമേവ ഹോതി. തതോ ‘‘അനച്ചേകചീവരേ അനച്ചേകചീവരസഞ്ഞീ, അനാപത്തീ’’തി (പാരാ. ൬൫൦) ഏത്ഥ അച്ചേകചീവരസദിസേ അഞ്ഞസ്മിം അനധിട്ഠിതേതി സിദ്ധം ഹോതി. തത്ഥ പന ‘‘പഞ്ച മാസാ’’തി ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദവചനം. വസ്സികസാടികഞ്ച അവസ്സികസാടികഭാവം പത്വാ ഏകാദസമാസേ പരിഹാരം ലഭതീതി വേദിതബ്ബം.

ദസാഹാതിക്കന്തം നിസ്സഗ്ഗിയന്തി ഏത്ഥ ആപത്തിവുട്ഠാനേ ‘‘ദസാഹപ്പടിച്ഛന്നം പക്ഖഅതിരേകപക്ഖമാസഅതിരേകമാസപടിച്ഛന്ന’’ന്തിആദിവചനഭേദോ വിയ, ന ഇധ വചനഭേദോ, തസ്മാ സംവച്ഛരാതിക്കന്തമ്പി ദസാഹാതിക്കന്തമേവ നാമ, തഥാ ദുതിയകഥിനേപി സംവച്ഛരവിപ്പവുത്ഥമ്പി രത്തിവിപ്പവുത്ഥമേവ. തതിയേ സംവച്ഛരാതിക്കന്തമ്പി മാസാതിക്കന്തമേവ നാമാതി വേദിതബ്ബം. ‘‘അനധിട്ഠിതേ അധിട്ഠിതസഞ്ഞീ നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയ’’ന്തി ഇദമേകസ്സ തികപാചിത്തിയസ്സ ആദിപദദീപനം. ഏസ നയോ അവികപ്പിതേതിആദീസുപി, തസ്മാ ഏത്ഥ അട്ഠസു തികച്ഛേദേസു ഏകം വിത്ഥാരേത്വാ ഇതരേസം ഏകേകമാദിപദം വിത്ഥാരേഹ്വാ ദ്വേ ദ്വേ ഭഗവതാവ സങ്ഖിത്തത്താതി ബഹൂസുപി തികച്ഛേദേസു സമ്ഭവന്തേസു ഏകോ ഏവ വുച്ചതി, ‘‘അയം വിനയസ്സ ധമ്മതാ’’തി വദന്തി. ദുക്കടവാരേസു പന ഏകം ദുക്കടം വിത്ഥാരേത്വാ സേസാനി സത്ത തഥേവ സങ്ഖിത്താനി. തഥാ അന്തിമന്തിമോ ഏകേകോ അനാപത്തികോട്ഠാസോതി വേദിതബ്ബം.

അനാപത്തി അന്തോദസാഹന്തി അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – തം ദസാഹപരമം ധാരേതബ്ബം. തം അതിരേകചീവരം യഥാസകം അധിട്ഠാനം അന്തോദസാഹം അധിട്ഠേതി വാ വികപ്പേതി വാ വിസ്സജ്ജേതി വാ അത്തനോ ധമ്മതായ നസ്സതി വാ വിനസ്സതി വാ ഡയ്ഹതി വാ അഞ്ഞോ വാ തം അച്ഛിന്ദിത്വാ ഗണ്ഹാതി വിസ്സാസന്തോ വാ ഗണ്ഹാതി പാചിത്തിയതോ അനാപത്തി. ദുക്കടതോ പന സിയാ ആപത്തി സിയാ അനാപത്തി സഞ്ഞാഭേദേന. അന്തിമാനം പനേത്ഥ ദ്വിന്നം പദാനം വസേന അനച്ഛിന്നേ അച്ഛിന്നസഞ്ഞീ നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം. അവിസ്സാസഗ്ഗാഹേ വിസ്സാസഗ്ഗാഹസഞ്ഞീ നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയന്തിആദികാ ദ്വേ തികപാചിത്തിയാ, ദ്വേ ച ദുക്കടാ സങ്ഖിത്താതി വേദിതബ്ബാ. ഏത്ഥ ഹി യദി അന്തോദസാഹം അധിട്ഠേതി, ദസാഹപരമം അരുണം അതിക്കമിത്വാ തസ്സ ദിവസഭാഗേ അധിട്ഠഹതീതി വേദിതബ്ബം. അയം താവ പാളിവിനിച്ഛയോ.

അട്ഠകഥായം പന ഇതോ ഗരുകതരാനീതിആദിമ്ഹി അയം ചോദനാപുബ്ബങ്ഗമോ വിനിച്ഛയോ – ഗണ്ഠിപദേ പനസ്സ ഇതോ നിസ്സട്ഠചീവരദാനതോ ഗരുകമ്പി ഞത്തിദുതിയകമ്മം യഥാ അപലോകനേന കരോന്തി, ഏവമിദം ഞത്തിയാ കത്തബ്ബമ്പി പകതിവചനേന വട്ടതീതി. യദി ഏവം പരിവാരേ കമ്മവഗ്ഗസ്സ അട്ഠകഥായം ‘‘ഞത്തികമ്മമ്പി ഏകം ഞത്തിം ഠപേത്വാവ കാതബ്ബം, അപലോകനകമ്മാദിവസേന ന കാതബ്ബ’’ന്തി (പരി. അട്ഠ. ൪൮൨) യം വുത്തം, തേന വിരുജ്ഝേയ്യ. തേനേതം വുച്ചതി ‘‘തേസം ഏതം അനുലോമ’’ന്തി, തസ്മാ അനുലോമനയേനേവ തം വുത്തം. നിയമം പന യഥാ ദ്വിന്നം പാരിസുദ്ധിഉപോസഥോ വിനാ ഞത്തിയാ ഹോതി, ഏവം ദ്വിന്നം നിസ്സട്ഠചീവരദാനമ്പീതി വദാമ, തസ്മാ ‘‘ആയസ്മതോ ദേമാ’’തി വത്തും വട്ടതി. കഥം പനേതം ഞാതബ്ബന്തി? തദനുലോമത്താതി. ഏകദേവേദം ഞത്തികമ്മം അപലോകനേനാപി കാതും വട്ടതീതി സാധനന്തി വേദിതബ്ബന്തി ആചരിയോ. അനുഗണ്ഠിപദേ പനേത്ഥ ചോദനം കത്വാ ‘‘ഏതം സാധിതം. ഞത്തികമ്മം ഏകം ഞത്തിം ഠപേത്വാവ കാതബ്ബ’’ന്തി പാളിയാ ആഗതം സന്ധായ വുത്തം, ഇദം പന പാളിയം നാഗതം, ലേസതോ ആഹരിത്വാ വുത്തന്തി കത്വാ ഏതം അപലോകനേനാപി വട്ടതീതി.

൪൬൮. ഏസ നയോതി അഞ്ഞേസം ചീവരേസു ഉപചികാദീഹി ഖായിതേസു മമപി ഖായിതാനീതിആദി. ‘‘അഞ്ഞേന കതം…പേ… സാധക’’ന്തി വചനതോ സമാനജാതികം, ഏകത്ഥജാതികഞ്ച തതിയകഥിനം പഠമസമാനമേവാതി സിദ്ധം ഹോതി.

൪൬൯. തിചീവരം അധിട്ഠാതുന്തി ഏത്ഥ തിചീവരം തിചീവരാധിട്ഠാനേന അധിട്ഠാതബ്ബയുത്തകം, യം വാ തിചീവരാധിട്ഠാനേന അധിട്ഠാതും അവികപ്പേതും അനുജാനാമി, തസ്സ അധിട്ഠാനകാലപരിച്ഛേദാഭാവതോ സബ്ബകാലം ഇച്ഛന്തസ്സ അധിട്ഠാതുംയേവ അനുജാനാമി, തം കാലപരിച്ഛേദം കത്വാ വികപ്പേതും നാനുജാനാമി. സതി പന പച്ചയേ യദാ തദാ വാ പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേതും വട്ടതീതി ‘‘അനാപത്തി അന്തോദസാഹം അധിട്ഠേതി, വികപ്പേതീ’’തി വചനതോ സിദ്ധം ഹോതീതി വുത്തമേതം. വസ്സികസാടികം തതോ പരം വികപ്പേതുംയേവ നാധിട്ഠാതും. വത്ഥഞ്ഹി കതപരിയോസിതം അന്തോചതുമാസേ വസ്സാനദിവസം ആദിം കത്വാ അന്തോദസാഹേ അധിട്ഠാതും അനുജാനാമി, ചതുമാസതോ ഉദ്ധം അത്തനോ സന്തകം കത്വാ ഠപിതുകാമേന വികപ്പേതും അനുജാനാമീതി അത്ഥോ. സുഗതചീവരതോ ഊനകന്തി തിണ്ണമ്പി ചീവരാനം ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദോ. ‘‘തിചീവരം പന പരിക്ഖാരചോളം അധിട്ഠാതും വട്ടതീ’’തി വാദേ പന സതി തഥാരൂപപച്ചയേ വട്ടതി. യഥാ സതി പച്ചയേ വികപ്പേതും വട്ടതീതി സാധിതമേതം, പഗേവ അഞ്ഞേന അധിട്ഠാനേന അധിട്ഠാതും. ‘‘അന്തോദസാഹം അധിട്ഠേതി, വികപ്പേതീ’’തി അനിയമതോ വുത്തന്തി സങ്ഘാടി, ഉത്തരാസങ്ഗോ, അന്തരവാസകന്തി അധിട്ഠിതാനധിട്ഠിതാനം സമാനമേവ നാമം. ‘‘അയം സങ്ഘാടീ’’തിആദീസു (മഹാവ. ൧൨൬) ഹി അനധിട്ഠിതാ വുത്താ. ‘‘തിചീവരേന വിപ്പവസേയ്യാ’’തി ഏത്ഥ അധിട്ഠിതാ വുത്താ. സാമന്തവിഹാരേ വാതി ഗോചരഗാമതോ വിഹാരേതി ധമ്മസിരിത്ഥേരോ. ദൂരതരേപി ലബ്ഭതേവാതി ആചരിയോ. അനുഗണ്ഠിപദേപി ‘‘സാമന്തവിഹാരേ വാതി ദേസനാസീസമത്തം, തസ്മാ ഠപിതട്ഠാനം സല്ലക്ഖേത്വാ ദൂരേ ഠിതമ്പി അധിട്ഠാതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. സാമന്തവിഹാരോ നാമ യത്ഥ തദഹേവ ഗന്ത്വാ നിവത്തിതും സക്കാ. രത്തിവിപ്പവാസം രക്ഖന്തേന തതോ ദൂരേ ഠിതം അധിട്ഠാതും ന വട്ടതി, ഏവം കിര മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തന്തി. കേചി ‘‘ചീവരവംസേ ഠപിതം അഞ്ഞോ പരിവത്തിത്വാ നാഗദന്തേ ഠപേതി, തം അജാനിത്വാ അധിട്ഠഹന്തസ്സപി രുഹതി ചീവരസ്സ സല്ലക്ഖിതത്താ’’തി വദന്തി. അധിട്ഠഹിത്വാതി പരിക്ഖാരചോളാദിവസേന. മഹന്തതരമേവാതിആദി സബ്ബാധിട്ഠാനസാധാരണലക്ഖണം. തത്ഥ പുന അധിട്ഠാതബ്ബമേവാതി അധിട്ഠിതചീവരസ്സ ഏകദേസഭൂതത്താ. അനധിട്ഠിതഞ്ചേ, അധിട്ഠിതസ്സ അപ്പഭാവേന ഏകദേസഭൂതം അധിട്ഠിതസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതി. തഥാ അധിട്ഠിതഞ്ചേ, അനധിട്ഠിതസ്സ ഏകദേസഭൂതം അനധിട്ഠിതസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതീതി ഹി ലക്ഖണം, ന കേവലഞ്ചേത്ഥ ദുതിയപട്ടമേവ, തതിയപട്ടാദികമ്പി. യഥാഹ ‘‘അനുജാനാമി…പേ… ഉതുദ്ധടാനം ദുസ്സാനം ചതുഗ്ഗുണം സങ്ഘാടിം…പേ… പംസുകൂലേ യാവദത്ഥ’’ന്തി (മഹാവ. ൩൪൮).

അവസേസാ ഭിക്ഖൂതി വക്ഖമാനകാലേ നിസിന്നാ ഭിക്ഖൂ. തസ്മാ വട്ടതീതി യഥാ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തിചീവരം അധിട്ഠാതും ന വികപ്പേതു’’ന്തി വുത്തം, ഏവം പരിക്ഖാരചോളമ്പി വുത്തം, ന തസ്സ ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദോ വുത്തോ, ന ച സങ്ഖ്യാപരിച്ഛേദോ, തസ്മാ തീണിപി ചീവരാനി പച്ചുദ്ധരിത്വാ ‘‘ഇമാനി ചീവരാനി പരിക്ഖാരചോളാനി അധിട്ഠാമീ’’തി അധിട്ഠഹിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതീതി അത്ഥോ. ‘‘നിധാനമുഖമേത’’ന്തി കഥം പഞ്ഞായതീതി ചേ? ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂനം പരിപുണ്ണം ഹോതി തിചീവരം, അത്ഥോ ച ഹോതി പരിസ്സാവനേഹിപി ഥവികാഹിപീ’’തി ഏതസ്മിം വത്ഥുസ്മിം ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പരിക്ഖാരചോള’’ന്തി (മഹാവ. ൩൫൮) അനുഞ്ഞാതത്താ. ഭിക്ഖൂനഞ്ച ഏകമേവ പരിസ്സാവനം, ഥവികാ വാ വട്ടതി, ന ദ്വേ വാ തീണി വാതി പടിക്ഖേപാഭാവതോ വികപ്പനുപഗപച്ഛിമപ്പമാണാനി, അതിരേകപ്പമാണാനി വാ പരിസ്സാവനാദീനി പരിക്ഖാരാനി കപ്പന്തീതി സിദ്ധം. യദി ഏവം ‘‘യംനൂനാഹം ഭിക്ഖൂനം ചീവരേ സീമം ബന്ധേയ്യം മരിയാദം ഠപേയ്യ’’ന്തി (മഹാവ. ൩൪൬) വചനവിരോധോതി ചേ? ന, അനുസന്ധിയാ അജാനനതോ, വിരോധതോ ച. കിം വുത്തം ഹോതി? ചീവരക്ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൩൨൬ ആദയോ) പഠമം ഗഹപതിചീവരം അനുഞ്ഞാതം, തതോ പാവാരകോസിയകോജവകമ്ബലാദി. തതോ ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന സങ്ഘസ്സ ഉച്ചാവചാനി ചീവരാനി ഉപ്പന്നാനി ഹോന്തി. അഥ ഖോ ഭിക്ഖൂനം ഏതദഹോസി ‘കിം നു ഖോ ഭഗവതാ ചീവരം അനുഞ്ഞാതം, കിം അനനുഞ്ഞാത’’’ന്തി ഏതസ്മിം വത്ഥുസ്മിം ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഛ ചീവരാനി ഖോമ’’ന്തിആദിനാ (മഹാവ. ൩൩൯) കപ്പിയചീവരജാതി അനുഞ്ഞാതാ, ന പന സങ്ഖ്യാപമാണം. തതോ ‘‘അദ്ദസ ഭഗവാ…പേ… സമ്ബഹുലേ ഭിക്ഖൂ ചീവരേഹി ഉബ്ഭണ്ഡിതേ സീസേപി ചീവരഭിസിം കരിത്വാ ഖന്ധേപി ചീവരഭിസിം കരിത്വാ കടിയാപി ചീവരഭിസിം കരിത്വാ ആഗച്ഛന്തേ, ദിസ്വാന ഭഗവതോ ഏതദഹോസി…പേ… യേപി ഖോ തേ കുലപുത്താ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ സീതാലുകാ സീതഭീരുകാ, തേപി സക്കോന്തി തിചീവരേന യാപേതും, യംനൂനാഹം ഭിക്ഖൂനം ചീവരേ സീമം ബന്ധേയ്യം മരിയാദം ഠപേയ്യം തിചീവരം അനുജാനേയ്യ’’ന്തി (മഹാവ. ൩൪൬) ചീവരം അനുഞ്ഞാതം, തഞ്ച ഖോ ഏകമേവ. ഛബ്ബഗ്ഗിയാ പന മിച്ഛാ ഗഹേത്വാ ബഹൂനി പരിഹരിംസു. താനി നേസം അതിരേകട്ഠാനേ ഠിതാനി ഹോന്തി. തതോ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ദസാഹപരമം അതിരേകചീവരം ധാരേതു’’ന്തി (മഹാവ. ൩൪൭) അനുഞ്ഞാതം, തേനേതം പഞ്ഞായതി. അതിരേകാനി ബഹൂനി ചീവരാനി തേ പരിഹരിംസു, ‘‘താനി ദസാഹപരമമേവ ധാരേതും അനുജാനാമി, ന തമേവേക’’ന്തി വദന്തേന യാ പുബ്ബേ തിചീവരാധിട്ഠാനസങ്ഖാതാ ചീവരേ സീമാബദ്ധാ, മരിയാദാ ച ഠപിതാ, തായ സതിപി തിചീവരബാഹുല്ലപരിഹരണക്കമോ ദസ്സിതോ ദിവസപരിച്ഛേദവസേന. തതോ പരം ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അതിരേകചീവരം വികപ്പേതു’’ന്തി (മഹാവ. ൩൪൭) അനുജാനന്തേന വിനാപി ദിവസപരിച്ഛേദേന അതിരേകചീവരപരിഹരണക്കമോ ദസ്സിതോതി ദ്വേപി താനി നിധാനമുഖാനീതി സിദ്ധം. തഥാ പരിക്ഖാരചോളാധിട്ഠാനമ്പി സിയാ, അഞ്ഞഥാ ഇതരചീവരാധിട്ഠാനാനുജാനനവിരോധോ സിയാ സീമാമരിയാദട്ഠപനവിരോധതോ. തിചീവരാധിട്ഠാനപഞ്ഞത്തിയേവ തിചീവരമരിയാദാ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘പാടേക്കം നിധാനമുഖമേത’’ന്തി. ‘‘പഠമം തിചീവരം തിചീവരാധിട്ഠാനേന അധിട്ഠാതബ്ബം, പുന പരിഹരിതും അസക്കോന്തേന പച്ചുദ്ധരിത്വാ പരിക്ഖാരചോളം അധിട്ഠാതബ്ബം, ന ത്വേവ ആദിതോവ ഇദം വുത്ത’’ന്തി വുത്തം. ‘‘യഥാ തിചീവരം പരിഹരിതും അസക്കോന്തസ്സ ഗിലാനസ്സ വിപ്പവാസസമ്മുതി അനുഞ്ഞാതാ, അഗിലാനസ്സപി സാസങ്കസിക്ഖാപദേ (പാരാ. ൬൫൨) തസ്സ അന്തരഘരേ നിക്ഖേപോ ച, തതോപി സതി പച്ചയേ ഛാരത്തവിപ്പവാസോ, തതോപി അസക്കോന്തസ്സ പച്ചുദ്ധാരോ, പച്ചുദ്ധടമ്പി അന്തോദസാഹേ അധിട്ഠാതും, അസക്കോന്തസ്സ വികപ്പനാ ച അനുഞ്ഞാതാ. തഥേവ ദ്വിന്നമ്പി സമ്മുഖാപരമ്മുഖാവികപ്പനാനം പരസന്തകത്താ വികപ്പനപച്ചയേ അസതി ‘പരിക്ഖാരചോള’ന്തി അധിട്ഠഹിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതം സിയാ, യതോ തദധിപ്പായഞ്ഞൂ ഏവം വദന്തീ’’തി മഹാപച്ചരിയമ്പി വുത്തം. പുബ്ബേതിആദി ‘‘പാടേക്കം നിധാനമുഖ’’ന്തി വുത്തസ്സ പയോഗദസ്സനത്ഥം വുത്തം. അബദ്ധസീമായം ദുപ്പരിഹാരന്തി വികപ്പനാദിഅത്ഥായ ഉപചാരം അതിക്കമിത്വാപി ഗമനസമ്ഭവതോ.

വസ്സികസാടികാ അനതിരിത്തപ്പമാണാതി തസ്സാ ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദസ്സ വുത്തത്താ വുത്തം. പച്ചത്ഥരണമ്പി അധിട്ഠാതബ്ബമേവാതി ‘‘ഇദം, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം സേനാസനസ്സ ഉപരി അത്ഥരിതബ്ബ’’ന്തിആദിനാ ദിന്നം നാധിട്ഠാതബ്ബം, ‘‘ഇദം തുമ്ഹാക’’ന്തി ദിന്നം സയം അധിപ്പേതംവ അധിട്ഠാതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. ‘‘സകിം അധിട്ഠിതം അധിട്ഠിതമേവ ഹോതി, ന പുന പച്ചുദ്ധരീയതി കാലപരിച്ഛേദാഭാവതോ’’തി ലിഖിതം. ‘‘ഏകവചനേനപി വട്ടതീതി അപരേ’’തി വുത്തം. ഭേസജ്ജനവകമ്മമാതാപിതുആദീനം അത്ഥായാതി ഏത്ഥ ‘‘ഇമിനാ ഭേസജ്ജം ചേതാപേസ്സാമി, ഇദം മാതുയാ ദസ്സാമീ’’തി ഠപേന്തേന അധിട്ഠാതബ്ബം. ‘‘‘ഇദം ഭേസജ്ജസ്സ, ഇമം മാതുയാ’തി വിഭജന്തേന അധിട്ഠാനകിച്ചം നത്ഥീതി അപരേ’’തി വുത്തം. ‘‘സകഭാവം മോചേത്വാ ഠപനം സന്ധായാഹാ’’തി ലിഖിതം.

‘‘പുന അധിട്ഠാതബ്ബന്തി അയം സങ്ഗീതിതോ പട്ഠായ ആഗതഅട്ഠകഥാവാദോ. തതോ പരം ആചരിയാനം തത്ഥ തത്ഥ യുത്തിവിചാരണാ’’തി വുത്തം. പമാണചീവരസ്സാതി പച്ഛിമപ്പമാണസ്സ. ദ്വേ ചീവരാനീതി സഹ ഉത്തരാസങ്ഗേന. ഏസ നയോതി പമാണയുത്തേസു യത്ഥ കത്ഥചീതിആദിനയോവ. ‘‘തം അതിക്കാമയതോ ഛേദനക’’ന്തി (പാചി. ൫൩൩) വചനതോ ഉത്തരി പടിസിദ്ധം, തതോ ഹേട്ഠാ അപ്പടിസിദ്ധത്താ വട്ടതി. തത്ഥ സിയാ – തിചീവരസ്സ പച്ഛിമപ്പമാണം വിസും സുത്തേ നത്ഥീതി, ന വത്തബ്ബം, സിക്ഖാകരണീയേഹി സിദ്ധത്താ. കിം വുത്തം ഹോതി? ‘‘‘പരിമണ്ഡലം നിവാസേസ്സാമി, പാരുപിസ്സാമി, സുപ്പടിച്ഛന്നോ അന്തരഘരേ ഗമിസ്സാമീ’തി (പാചി. ൫൭൬-൫൭൯) വചനതോ യത്തകേന പമാണേന പരിമണ്ഡലതാ, സുപ്പടിച്ഛന്നതാ ച അട്ഠകഥായം വുത്തക്കമേന സമ്പജ്ജതീ’’തി വത്തബ്ബം. തേസം വസേന പച്ഛിമപ്പമാണന്തി സിദ്ധം, തഞ്ച ഖോ മുട്ഠിപഞ്ചകാദി യഥാവുത്തമേവ വുച്ചതേ. തേനേവാഹ ലേസം ഠപേത്വാ ‘‘വിസും സുത്തേ നത്ഥീ’’തി.

അപിചേത്ഥ അധിപ്പേതം, തഥാപി ന സമേതിയേവാതി അത്ഥോ, തസ്മാ ‘‘യദീ’’തിആദിസമ്ബന്ധോ അദ്ധാ വുത്തോ. യസ്മാ പരിച്ഛിന്നോ സമേതി ച. ഇതരേസു പന ഏകച്ചസ്മിം ആചരിയവാദേ നേവ പരിച്ഛേദോ അത്ഥി. ഏകച്ചസ്മിം ന പുബ്ബാപരം സമേതീതി സമ്ബന്ധോ. അധിട്ഠാനം അധിട്ഠാനമേവ, പരിഭോഗകാലേ പന അരജിതം ന വട്ടതി. ഇദം സബ്ബം തിചീവരേ ഏവ. ഇമസ്സ പന സിക്ഖാപദസ്സ അയം സങ്ഖേപവിനിച്ഛയോ – അനത്ഥതേ കഥിനേ ഹേമന്താനം പഠമദിവസതോ പട്ഠായ അത്ഥതേ കഥിനേ ഗിമ്ഹാനം പഠമദിവസതോ പട്ഠായ ഉപ്പന്നചീവരം സന്ധായ ‘‘നിട്ഠിതചീവരസ്മി’’ന്തിആദി വുത്തന്തി.

ഏത്ഥാഹ – ‘‘രജകേഹി ധോവാപേത്വാ സേതം കാരാപേന്തസ്സാപി അധിട്ഠാനം അധിട്ഠാനമേവാ’’തി വചനതോ അരജിതേപി അധിട്ഠാനം രുഹതി, തേന സൂചികമ്മം കത്വാ രജിത്വാ കപ്പബിന്ദും ദത്വാ അധിട്ഠാതബ്ബന്തി നിയമോ ന കാതബ്ബോതി? വുച്ചതേ, കാതബ്ബോവ പത്തോ വിയ അധിട്ഠിതോ. യഥാ പുന സേതഭാവം, തമ്ബഭാവം വാ പത്തോ അധിട്ഠാനം ന വിജഹതി, ന ച പന താദിസോ അധിട്ഠാനം ഉപഗച്ഛതി, ഏവമേതം ദട്ഠബ്ബന്തി. ‘‘യതോ പട്ഠായ പരിഭോഗാദയോ വട്ടന്തി, തതോ പട്ഠായ അന്തോദസാഹേ അധിട്ഠാതബ്ബ’’ന്തി വദന്തി.

അവിസേസേന വുത്തവചനന്തി അധിട്ഠാതബ്ബം അധിട്ഠേതി, വികപ്പേതബ്ബം വികപ്പേതീതി ഏവം സവിസേസം കത്വാ അവചനം ‘‘ന വികപ്പേതു’’ന്തി (മഹാവ. ൩൫൮) ഇമിനാ വിരുദ്ധം വിയ ദിസ്സതി. ഇദാനി ഇദം അധിട്ഠാനവികപ്പനനയപടിബദ്ധം ഖന്ധകം, പരിവാരഞ്ച മിസ്സേത്വാ പകിണ്ണകം വുച്ചതി – ഖന്ധകേ താവ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തിചീവരം അധിട്ഠാതും ന വികപ്പേതും, വസ്സികസാടികം വസ്സാനം ചാതുമാസം അധിട്ഠാതും, തതോ പരം വികപ്പേതു’’ന്തിആദി വുത്തം. പരിവാരേ ‘‘ന നവ ചീവരാനി അധിട്ഠാതബ്ബാനി, ന നവ ചീവരാനി വികപ്പേതബ്ബാനീ’’തി (പരി. ൩൨൯), ‘‘ദസകേ ദസ, ഏകാദസകേ ഏകാദസ ചീവരാനി അധിട്ഠാതബ്ബാനി, ന വികപ്പേതബ്ബാനീ’’തി (പരി. ൩൩൧) ച അനേകക്ഖത്തും വചനേന സുട്ഠു ദള്ഹം കത്വാ ‘‘സബ്ബാനി ചീവരാനി അധിട്ഠാതബ്ബാനി, ന വികപ്പേതബ്ബാനീ’’തി വുത്തം, തസ്മാ ഉഭോപി തേ വിരുദ്ധാ വിയ ദിസ്സന്തി, ഖന്ധകേ ഏവ ച ‘‘വസ്സികസാടികം വസ്സാനം ചാതുമാസം അധിട്ഠാതും തതോ പരം വികപ്പേതു’’ന്തി (മഹാവ. ൩൫൮) വുത്തം. തദട്ഠകഥായം ‘‘വസ്സികസാടികാ അനതിരിത്തപ്പമാണാ നാമം ഗഹേത്വാ വുത്തനയേനേവ ചത്താരോ വസ്സികേ മാസേ അധിട്ഠാതബ്ബാ, തതോ പരം പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേതബ്ബാ’’തി വുത്തം. ഇദഞ്ച വിരുദ്ധം വിയ ദിസ്സതി അഞ്ഞമഞ്ഞം ഹേമന്തേ പച്ചുദ്ധാരസമ്ഭവതോ, വസ്സാനേ വികപ്പനാസമ്ഭവതോ ച. തഥാ ഇധ ‘‘അനാപത്തി അന്തോദസാഹം അധിട്ഠേതി വികപ്പേതീ’’തി വചനപ്പമാണതോ സബ്ബത്ഥ വികപ്പനായ അപ്പടിസിദ്ധഭാവോ വേദിതബ്ബോതി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൬൯) അട്ഠകഥാവചനം പരിവാരവചനേന വിരുദ്ധം വിയ ദിസ്സതി, ന ഹി വിരുദ്ധം തഥാഗതാ ഭാസന്തി, തസ്മാ അട്ഠകഥാനയോവേത്ഥ പടിസരണം, യേന സബ്ബമ്പി തം ഏകരസം ഹോതി. പരിവാരട്ഠകഥായഞ്ച വുത്തം ‘‘ന വികപ്പേതബ്ബാനീതി അധിട്ഠിതകാലതോ പട്ഠായ ന വികപ്പേതബ്ബാനീ’’തി (പരി. അട്ഠ. ൩൨൯). തിചീവരാനി അധിട്ഠിതകാലതോ പട്ഠായ, വസ്സികസാടികാദീനി ച അത്തനോ അത്തനോ അധിട്ഠാനഖേത്തേ ന അകാമാ വികപ്പേതബ്ബാനീതി അത്ഥോ, അവസേസപാളി, അത്ഥോ ച ഇധ അട്ഠകഥായം വുത്തോ, തസ്മാ സബ്ബമ്പേതം ഏകരസന്തി.

ഏത്ഥാഹ – യദി ഏവം ‘‘നവ ചീവരാനി നാധിട്ഠാതബ്ബാനീ’’തി ച വത്തബ്ബം. വികപ്പിതകാലതോ പട്ഠായ ഹി നാധിട്ഠാതബ്ബാനീതി? ഏത്ഥ വുച്ചതേ – ‘‘തിചീവരം അധിട്ഠാതും ന വികപ്പേതും…പേ… പരിക്ഖാരചോളം അധിട്ഠാതും ന വികപ്പേതു’’ന്തി ഏത്ഥ സബ്ബത്ഥ അധിട്ഠാനേ പടിസേധാദസ്സനതോ, വികപ്പനായ അദസ്സനതോ ച ‘‘തതോ പര’’ന്തി ദ്വീസ്വേവ പരിച്ഛേദദസ്സനതോ ച ‘‘നവ ചീവരാനി അധിട്ഠാതബ്ബാനി, ന വികപ്പേതബ്ബാനി ചേവ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അപരോ നയോ – അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തിചീവരം അധിട്ഠാതും അകാമാ. കസ്മാ? കാലേ ഉപ്പന്നം അനധിട്ഠഹന്തസ്സ കാലാതിക്കമേ ആപത്തിസമ്ഭവതോ, അകാലേ ഉപ്പന്നം അനധിട്ഠഹന്തസ്സ ദസാഹാതിക്കമേ ആപത്തിസമ്ഭവതോ ച. തത്ഥ യം കാലേ ഉപ്പന്നം അപ്പഹോന്തേപി ദസാഹേ കാലാതിക്കമേ ആപത്തികരം, തം നിസ്സജ്ജനകാലേ ‘‘ഇദം മേ, ഭന്തേ, അതിരേകചീവരം ധാരിതം നിസ്സഗ്ഗിയം, ഇമാഹം സങ്ഘസ്സാ’’തിആദിനാ നിസ്സജ്ജിതബ്ബം, ഇതരം യഥാപാളിമേവ. തത്ഥ പഠമനയോ ‘‘യോ പന, ഭിക്ഖു, അതിരേകചീവരം ധാരേയ്യ നിസ്സഗ്ഗിയ’’ന്തി ഇമായ പഠമപഞ്ഞത്തിയാ വസേന വുത്തോ, ദുതിയോ അനുപഞ്ഞത്തിയാ വസേന വുത്തോ.

യഥാ ച നിസ്സജ്ജിതബ്ബവത്ഥുമ്ഹി അസതി യഥാപാളിം അവത്വാ കേവലം ആപത്തി ഏവ ദേസേതബ്ബാ, യഥാ ച വസ്സികസാടികനിസ്സജ്ജനേ കേവലം പരിയിട്ഠമത്തേ യഥാപാളിം അവത്വാ യഥാസമ്ഭവം നിസ്സജ്ജിതബ്ബം, തഥാ ഇദമ്പീതി വേദിതബ്ബം. യഥാ സംവച്ഛരാതിക്കന്തം അതിരേകചീവരം ‘‘ദസാഹാതിക്കന്ത’’മിച്ചേവ വുച്ചതി. സംവച്ഛരവിപ്പവുത്ഥതിചീവരം, മാസാതിക്കന്തഞ്ച ‘‘രത്തിവിപ്പവുത്ഥ’’ന്തി ച ‘‘ഛാരത്തവിപ്പവുത്ഥ’’ന്തി ച വുച്ചതി, തഥാ ഇദമ്പി ‘‘ദസാഹാതിക്കന്ത’’മിച്ചേവ വുച്ചതീതി ഏകേ, തസ്മാ സിദ്ധമിദം ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തിചീവരം അധിട്ഠാതും അകാമാ’’തി, തഥാ അകാമാ ന വികപ്പേതുന്തി അത്ഥോ. ഇച്ഛായ ഹി സതി ‘‘പച്ചുദ്ധരിത്വാ വിപ്പവാസസുഖത്ഥം വികപ്പനായ ഓകാസോ ദിന്നോ ഹോതി, ദസാഹാതിക്കമേ ച അനാപത്തീ’’തി വചനതോ വികപ്പേതും അനുജാനാമീതി വുത്തം ഹോതി. തഥാ വസ്സികസാടികാ അകാമാ അധിട്ഠാതും ദസാഹാതിക്കമേ ആപത്തിസമ്ഭവതോ. കിത്തകം കാലന്തി ചേ? വസ്സാനം ചാതുമാസം, ഇച്ഛായ പന സതി ഉദ്ധംയേവ വികപ്പേതബ്ബം. ‘‘സബ്ബത്ഥ വികപ്പനായ അപ്പടിസിദ്ധഭാവോ വേദിതബ്ബോ’’തി ഹി വുത്തം. ‘‘അത്ഥാപത്തി ഹേമന്തേ ആപജ്ജതി, നോ ഗിമ്ഹേ, നോ വസ്സേ’’തി (പരി. ൩൨൩) ച വുത്തം, തേന വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘തതോ പരം പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേതബ്ബാ’’തി.

തത്രായം വിചാരണാ – കദാ പച്ചുദ്ധരിതബ്ബാ, കദാ വികപ്പേതബ്ബാ, കിഞ്ചേത്ഥ യസ്മാ ‘‘തതോ പര’’ന്തി വുത്തം. ഹേമന്തഞ്ച പത്തമത്തേ സാ അധിട്ഠാനം വിജഹതി, തസ്മാ ‘‘പച്ചുദ്ധരിത്വാ’’തി ന വത്തബ്ബം അധിട്ഠാനസ്സ നത്ഥിതായ, അഥ ‘‘അന്തോചാതുമാസേ വികപ്പേതബ്ബാ’’തി ന വത്തബ്ബം. ‘‘തതോ പരം വികപ്പേതു’’ന്തി ഹി വുത്തന്തി? ഏത്ഥ ഏകച്ചേ വദന്തി ‘‘വത്തബ്ബമേത’’ന്തി. യഥാ പരിവുത്ഥപരിവാസോ, ചിണ്ണമാനത്തോ ച സന്തോ നിട്ഠിതേസുപി പരിവാസമാനത്തദിവസേസു, തഥാ നിട്ഠിതേസുപി അധിട്ഠാനദിവസേസു സാധിട്ഠാനമേതന്തി ഏകേ. അട്ഠകഥാചരിയാനം ഇദം സന്നിട്ഠാനം ‘‘കത്തികപുണ്ണമദിവസേ പച്ചുദ്ധരിത്വാ പാടിപദദിവസേ വികപ്പേതബ്ബാ’’തി. വുത്തഞ്ഹേതം പരിവാരട്ഠകഥായം ‘‘കത്തികപുണ്ണമാസിയാ പച്ഛിമേ പാടിപദദിവസേ വികപ്പേത്വാ ഠപിതം വസ്സികസാടികം നിവാസേന്തോ ഹേമന്തേ ആപജ്ജതി. കുരുന്ദിയം പന ‘കത്തികപുണ്ണമദിവസേ അപച്ചുദ്ധരിത്വാ ഹേമന്തേ ആപജ്ജതീ’തി വുത്തം, തമ്പി സുവുത്തം. ‘ചാതുമാസം അധിട്ഠാതും, തതോ പരം വികപ്പേതു’ന്തി ഹി വുത്ത’’ന്തി (പരി. അട്ഠ. ൩൨൩). തത്ഥ കുരുന്ദിനയോ പച്ഛാ വുത്തത്താ സാരതോ ദട്ഠബ്ബോ, ന പുരിമോ. നിവാസേന്തോ ഹി ഗിമ്ഹേപി ഓരേനദ്ധമാസം ആപജ്ജതി ഏവ. ഇധ ച ‘‘അത്ഥാപത്തി ഹേമന്തേ ആപജ്ജതി, നോ ഗിമ്ഹേതി വുത്ത’’ന്തി കുരുന്ദിവചനസ്സായമത്ഥോ ദിസ്സതി.

‘‘കത്തികപുണ്ണമദിവസേ അപച്ചുദ്ധരിത്വാ തസ്മിംയേവ ദിവസേ അവികപ്പേന്തോ പച്ഛിമപാടിപദദിവസേ അപച്ചുദ്ധാരപച്ചയാ ദുക്കടം ആപജ്ജതി, ന, അവികപ്പനപച്ചയാ ദസാഹപരിഹാരസമ്ഭവതോ’’തി കാരണമേകേ വദന്തി. ഏവം സതി ഹേമന്തേ പത്തമത്തേ അധിട്ഠാനം വിജഹതീതി ആപജ്ജതി, തഞ്ച അയുത്തം. അധിട്ഠാനഞ്ഹി ‘‘അഞ്ഞസ്സ ദാനേന…പേ… ഛിദ്ദഭാവേനാതി ഇമേഹി നവഹി കാരണേഹി വിജഹതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൬൯) വുത്തം, ന ‘‘അധിട്ഠാനഖേത്താതിക്കമേന വാ’’തി. അസാധാരണത്താ ന വുത്തന്തി ചേ? ന, ‘‘ഛിദ്ദഭാവേനാ’’തി ന വത്തബ്ബപ്പസങ്ഗതോ, ഛിദ്ദഭാവേന പന തിചീവരസ്സേവ സബ്ബട്ഠകഥാസു അധിട്ഠാനവിജഹനസ്സ വുത്തത്താ. തസ്മാ ഹേമന്തസ്സ പഠമദിവസേ അപച്ചുദ്ധാരപച്ചയാ ദുക്കടം ആപജ്ജതി, ന പച്ചുദ്ധരിത്വാ അവികപ്പനപച്ചയാ. ‘‘വികപ്പേതു’’ന്തി വചനതോ തതോ അധിട്ഠാനം ന വിജഹതീതി പഞ്ഞായതി. ന ഹി കത്തികപുണ്ണമാസിയാ പച്ഛിമേ പാടിപദദിവസേ അവികപ്പേത്വാ ഹേമന്തേ ആപജ്ജതീതി വുത്തന്തി അധിപ്പായോ, യസ്മാ തം അപച്ചുദ്ധാരപച്ചയാ ദുക്കടം ഹേമന്തസ്സ പഠമഅരുണക്ഖണേ ഏവ ആപജ്ജതി, തസ്മാ ‘‘കത്തികപുണ്ണമദിവസേ അപച്ചുദ്ധരിത്വാ’’തി വുത്തം. പച്ചുദ്ധടം പന ഹേമന്തേ ദസാഹപരിഹാരം ലഭതി. ‘‘ദസാഹേ അപ്പഹോന്തേ ചീവരകാലം നാതിക്കാമേതബ്ബാ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൩൦) ഹി വുത്തം, തഞ്ച ഖോ സമയേ ഉപ്പന്നം ചേ, നാസമയേ. തഥാ ച സാധിതം അപച്ചുദ്ധടം ന നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതി, നോ ച തം പരിദഹിതം, തസ്മാ കത്തികപുണ്ണമദിവസേ ഏവ പച്ചുദ്ധരണഞ്ച വികപ്പനഞ്ച കത്തബ്ബന്തി സിദ്ധം, ഏത്ഥ ച യഥാ അതിരേകചീവരം ദസമേ ദിവസേ വികപ്പേന്തേന ദസാഹപരമം ധാരിതം ഹോതി, അന്തോദസാഹേ ച വികപ്പിതം ഹോതി, തഥാ കത്തികപുണ്ണമായ വികപ്പേന്തേന വസ്സാനം ചാതുമാസം അധിട്ഠിതഞ്ച ഹോതി, തതോ പരം അനാപത്തിഖേത്തേ ഏവ വികപ്പനാ ച ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. ഏത്താവതാ അത്ഥി വികപ്പനാഖേത്തേ അധിട്ഠാനം, അധിട്ഠാനഖേത്തേ ച വികപ്പനാതി ദീപിതം ഹോതി. അഞ്ഞഥാ ‘‘അത്ഥാപത്തി അധിട്ഠാനേന ആപജ്ജതി, അനധിട്ഠാനേന ആപജ്ജതി. അത്ഥാപത്തി വികപ്പനായ ആപജ്ജതി, അവികപ്പനായ ആപജ്ജതീ’’തി ദുകേസു ദ്വേ ദുകാനി വത്തബ്ബാനി സിയും. തത്ഥ പഠമദുകേ പഠമപദം സമ്ഭവതി. വികപ്പനഖേത്തേ ഹി വസ്സികസാടികാദീനം അധിട്ഠാനേന വിനയാതിസാരദുക്കടം ആപജ്ജതി. ഏതേനേവ ദുതിയദുക്കടസ്സ ദുതിയപദം വുത്തം ഹോതി. അനധിട്ഠാനേന ആപജ്ജതീതി നത്ഥി. അന്തോദസാഹേ അനാപജ്ജനതോ, വികപ്പനാദിസമ്ഭവതോ ച വികപ്പനായ ആപജ്ജതീതി നത്ഥി സബ്ബത്ഥ വികപ്പനായ അപ്പടിസിദ്ധത്താ, തസ്മാ താനി ദുകാനി ‘‘ന ലബ്ഭന്തീ’’തി ന വുത്താനി. ഏത്ഥാഹ – യാ സാ ‘‘അത്ഥാപത്തി ഹേമന്തേ ആപജ്ജതീ’’തി (പരി. ൩൨൩) വചനപ്പമാണതോ ദുക്കടാപത്തി സാധിതാ, സാ സഞ്ചിച്ച അപച്ചുദ്ധരന്തസ്സ യുജ്ജതി, അസതിയാ ചേ, കഞ്ചി, അനാപത്തി. കത്തികപുണ്ണമായ പച്ചുദ്ധടം സഞ്ചിച്ച അവികപ്പയതോ ദുക്കടേന സഹ പുനദിവസേ നിസ്സഗ്ഗിയം, അസതിയാ അവികപ്പയതോ നിസ്സഗ്ഗിയമേവ ഇധ പഠമപഞ്ഞത്തിയാ. യം പന വുത്തം മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. കഥിനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ‘‘വസ്സികസാടികാ വസ്സാനമാസാതിക്കമേനാപി, കണ്ഡുപടിച്ഛാദി ആബാധവൂപസമേനാപി അധിട്ഠാനം വിജഹതി, തസ്മാ സാ തതോ പരം വികപ്പേതബ്ബാ’’തി, തേനേതം വിരുജ്ഝതി, ന കേവലം ഇദമേവ, ‘‘തതോ പരം പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേതബ്ബാ’’തി അട്ഠകഥാവചനഞ്ച വിരുജ്ഝതി. തതോ പരം നാമ ഹി ഹേമന്തം, തത്ഥ ചേ പച്ചുദ്ധാരോ, ‘‘വസ്സികസാടികാ വസ്സാനമാസാതിക്കമേനാപീ’’തിആദി ന യുത്തം അധിട്ഠാനാഭാവേന പച്ചുദ്ധാരാഭാവതോ. അവിരോധോ ച ഇച്ഛിതബ്ബോ, തസ്മാ ‘‘പച്ചുദ്ധരണം വത്തമത്ത’’ന്തിവാദോ ഏത്ഥാപി സമ്ഭവതീതി ചേ? ന, കുരുന്ദി വചനവിരോധതോ. തത്ഥ ഹി കത്തികപുണ്ണമായ പച്ചുദ്ധാരോ വുത്തോ, തസ്മാ വസ്സാനദിവസത്താ സാധിട്ഠാനാവസാ പച്ചുദ്ധരീയതീതി ന പച്ചുദ്ധാരോ വത്തമത്തം, തസ്മാ ‘‘തതോ പര’’ന്തി യാവ പുണ്ണമാ അധിപ്പേതാ സിയാ. യഥാ ചായം വികപ്പോ, തഥാ ‘‘വസ്സാനമാസാതിക്കമേനാപി ആബാധവൂപസമേനാപീ’’തി ഇദമ്പി അവസ്സം പച്ചുദ്ധരിതബ്ബതായ വുത്തം സിയാ. ഏവഞ്ച സതി ഇധ സമന്തപാസാദികായ തദവചനേന സമേതി. അഞ്ഞഥാ ഇധപി തം വത്തബ്ബം സിയാതി യഥാവുത്തോവ വിധി ഏത്ഥ സമ്ഭവതി, കിഞ്ചാപി സമ്ഭവതി, ദുവിഞ്ഞാപയസ്സ പന ലോകസ്സ സുവിഞ്ഞാപനത്ഥം വുത്താ. യസ്മാ പന സാ വസ്സാനാതിക്കമേന അധിട്ഠാനം വിജഹതി, ഹേമന്തപഠമാരുണേ ച അപച്ചുദ്ധാരപച്ചയാ ദുക്കടാ സാധിതാ, തസ്മാ കത്തികപുണ്ണമായമേവ പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേതബ്ബാ, അവികപ്പിതായ ‘‘നിസ്സഗ്ഗിയാപജ്ജനമേവാ’’തി വത്തബ്ബം. ഏത്താവതാപി സന്തോസം അകത്വാ വിനിച്ഛയോ പരിയേസിതബ്ബോ. ഹോതി ചേത്ഥ –

‘‘ഏവം അഭാവം വിനയസ്സ പാളി,

ഭിന്നം അഭിന്നഞ്ച തദത്ഥയുത്തിം;

വിഞ്ഞാതുകാമേന തദത്ഥവിഞ്ഞൂ,

പരിയേസിതബ്ബാ വിനയേ വിഞ്ഞായാ’’തി.

‘‘തുയ്ഹം ഗണ്ഹാഹീ’’തി വുത്തേ വിനാപി ‘‘മയ്ഹം ഗണ്ഹാമീ’’തി വചനേന സുദിന്നം ഹോതി. ഇതരോ ചേ അധിവാസേതി, തേനാപി സുഗ്ഗഹിതം ഹോതി, നോ ചേ അധിവാസേതി, ദേന്തേന സുദിന്നം. തം പന വത്ഥു ന കസ്സചി ഹോതി. തഥാ ‘‘മയ്ഹം ഗണ്ഹാമീ’’തി വദതി, സാമികോ ചേ അധിവാസേതി, വിനാപി ‘‘ഗണ്ഹാഹീ’’തി വചനേന സുഗ്ഗഹിതം. നോ ചേ അധിവാസേതി, സാമികസ്സേവ തം, ന ഹി തസ്സേതം വിനയകമ്മന്തി ഏത്ഥ വിനയകമ്മസ്സത്ഥായ ചേ ഗണ്ഹാതി, ന വട്ടതി. ന കേവലം അത്തനോ അത്ഥായ ഗഹിതം, പുന തസ്സപി ദേതി, വട്ടതീതി ച. തഥാ അനപേക്ഖോ ഹുത്വാ പരസ്സ വിസ്സജ്ജേത്വാ പുന തേന ദിന്നം വാ തസ്സ വിസ്സാസന്തോ വാ പരിഭുഞ്ജതി, വട്ടതി. തത്ഥാപി വിനയകമ്മവസേന ന വട്ടതീതി ഏകേ. തേ ഏവ ‘‘മഹന്തം വാ ഖുദ്ദകം കരോതീ’’തി ഏത്ഥ ‘‘തിചീവരേ ദീഘതോ വിദത്ഥി അനതിക്കമിത്വാ ഛിന്ദിത്വാ കരോതി, ഏവം സേസേസുപീ’’തി വദന്തി. ഏവരൂപേസു ഠാനേസു പോരാണാചരിയാനം കഥാമഗ്ഗം സുട്ഠു ആചരിയകുലസേവനായ സഞ്ജാനിത്വാ തേന സംസന്ദിത്വാ സതോ സമ്പജാനോ ഹുത്വാ സോതൂനഞ്ച ചിത്തം അവിമോഹേത്വാ കഥേതബ്ബം. ഏസാ അമ്ഹാകം ആയാചനാ.

പഠമകഥിനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.