പാരാജികവണ്ണനാ

വേരഞ്ജകണ്ഡോ

വേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനാ

‘‘തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. തേന ഖോ പന സമയേന വേസാലിയാ അവിദൂരേ കലന്ദഗാമോ നാമ ഹോതീ’’തി വിനയനിദാനേ ആരഭിതബ്ബേ വേരഞ്ജകണ്ഡസ്സ ആരമ്ഭോ കിമത്ഥോതി ചേ? വുച്ചതേ – മൂലതോ പഭുതി വിനയനിദാനം ദസ്സേതും. യദി ഏവം ‘‘പഠമം ആവുസോ ഉപാലി പാരാജികം കത്ഥ പഞ്ഞത്തന്തി, വേസാലിയ’’ന്തി വചനേന വിരുജ്ഝതീതി ചേ? ന വിരുജ്ഝതി. കസ്മാ? കത്ഥ പഞ്ഞത്തന്തി ഹി നിദാനപുച്ഛാ. ഏവം സന്തേപി ‘‘പഠമസ്സ പാരാജികസ്സ കിംനിദാന’’ന്തി പുച്ഛിതേ സാധാരണമഹാനിദാനവിസ്സജ്ജനം അയുത്തം വിയാതി? നായുത്തം, സബ്ബേസം സിക്ഖാപദാനം പാടേക്കം നിദാനസ്സ പുട്ഠത്താ തസ്സ വിസ്സജ്ജേതബ്ബത്താ ച സബ്ബസാധാരണമഹാനിദാനം പഠമമാഹ. ഏകന്തേന പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനക്കമേന പാരാജികാദീനി സങ്ഗഹം ആരോപിതാനി. കഥം ആരോപിതാനീതി ചേ? ആയസ്മതാ മഹാകസ്സപേന അനുക്കമേന സബ്ബോപി വിനയോ പുച്ഛിതോ, പുട്ഠേന ച ആയസ്മതാ ഉപാലിത്ഥേരേന യഥാസമ്ഭവം നിരന്തരം വിസ്സജ്ജിതമേവ. അപുച്ഛിതാനിപി വിനീതവത്ഥുആദീനി യുജ്ജമാനാനി വത്ഥൂനി അന്തോകത്വാ വിസ്സജ്ജനക്കമേനേവ ഗണസജ്ഝായമകംസൂതി വേദിതബ്ബം. അഞ്ഞഥാ വേരഞ്ജകണ്ഡം പഠമപാരാജികസ്സേവ നിദാനന്തി വാ അനധികാരികം വാ നിപ്പയോജനം വാ പാടേക്കം സിക്ഖാപദനിദാനപുച്ഛാനന്തരം തദേവ വിസ്സജ്ജേതബ്ബന്തി വാ ആപജ്ജതി, തസ്മാ ആദിതോ പഭുതി വിനയനിദാനം ദസ്സേതും ‘‘തേന സമയേനാ’’തിആദി ആരദ്ധം.

ഇദാനി നിദാനഭണനേ പയോജനം വക്ഖാമ – വിനയസ്സആണാദേസനത്താ ഭഗവതോ താവ ആണാരഹഭാവദീപനം, ആണാഭൂതസ്സ ച വിനയസ്സ അനഞ്ഞവിസയഭാവദീപനം, ആണായ ഠിതാനം സാവകാനം മഹാനുഭാവദീപനഞ്ചാതി തിവിധമസ്സ പയോജനം. കഥം? ആണാസാസനാരഹോ ഹി ഭഗവാ പഹീനകിലേസത്താ, അധിഗതഗുണവിസേസത്താ, ലോകജേട്ഠസേട്ഠത്താ, താദിഭാവപ്പത്തത്താ ച, അരസരൂപതാദീഹി അട്ഠഹി അക്കോസവത്ഥൂഹി അകമ്പനതോ ഭഗവതോ താദിഭാവപ്പത്തി വേദിതബ്ബാ, അട്ഠന്നമ്പി തേസം അക്കോസവത്ഥൂനം അത്തനി സമ്ഭവപരിയായദീപനപാളിയാ പഹീനകിലേസതാ വേദിതബ്ബാ. ചതുന്നം ഝാനാനം തിസ്സന്നഞ്ച വിജ്ജാനം അധിഗമപരിദീപനേന അധിഗതഗുണവിസേസതാ വേദിതബ്ബാ. ‘‘നാഹം തം ബ്രാഹ്മണ പസ്സാമി സദേവകേ…പേ… മുദ്ധാപി തസ്സ വിപതേയ്യാ’’തി ച ‘‘ജേട്ഠോ സേട്ഠോ ലോകസ്സാ’’തി ച വചനേന ജേട്ഠസേട്ഠതാ വേദിതബ്ബാ, ഇദഞ്ച ഭഗവതോ ആണാരഹഭാവദീപനപ്പയോജനം. ‘‘ആഗമേഹി ത്വം സാരിപുത്ത, ആഗമേഹി ത്വം സാരിപുത്ത, തഥാഗതോവ തത്ഥ കാലം ജാനിസ്സതീ’’തി വചനം അനഞ്ഞവിസയഭാവദീപനം. ‘‘സാധാഹം, ഭന്തേ, പഥവിം പരിവത്തേയ്യ’’ന്തി ച ‘‘ഏകാഹം, ഭന്തേ, പാണിം അഭിനിമ്മിനിസ്സാമീ’’തി ച ‘‘സാധു, ഭന്തേ, സബ്ബോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ഉത്തരകുരും പിണ്ഡായ ഗച്ഛേയ്യാ’’തി ച ഇമേഹി ഥേരസ്സ തീഹി സീഹനാദേഹി ആണായ ഠിതാനം സാവകാനം മഹാനുഭാവതാദീപനം വേദിതബ്ബം. സാവത്ഥിയാദീസു അവിഹരിത്വാ കിമത്ഥം ഭഗവാ വേരഞ്ജായമേവ തദാ വിഹാസീതി ചേ? നളേരുയക്ഖസ്സ പീതിസഞ്ജനനത്ഥം, ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ഭിക്ഖാവസേന അകിലമനത്ഥം, വേരഞ്ജബ്രാഹ്മണസ്സ പസാദസഞ്ജനനത്ഥം, മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ ആനുഭാവദീപനട്ഠാനഭൂതത്താ, സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ വിനയപഞ്ഞത്തിയാചനഹേതുഭൂതപരിവിതക്കനട്ഠാനഭൂതത്താ ച. തേസു പച്ഛിമം ബലവകാരണം, തേന വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘തേന സമയേനാതി യേന കാലേന ആയസ്മതോ…പേ… തേന കാലേനാ’’തി. പുരിമേസു ചതൂസു അസങ്ഗഹകാരണേസു പഠമേന ഭഗവാ മേത്താഭാവനാദിനാ അമനുസ്സാനം ചിത്തസംരക്ഖണേന ഭിക്ഖൂനം ആദരം ജനേതി. ദുതിയേന പരിസാവചരേന ഭിക്ഖുനാ ഏവം പരിസാ സങ്ഗഹേതബ്ബാ, ഏവം അപ്പിച്ഛേന സന്തുട്ഠേന ച ഭവിതബ്ബന്തി വാ ദസ്സേതി. തതിയേന പച്ചയേ നിരപേക്ഖേന കുലാനുഗ്ഗഹോ കാതബ്ബോതി. ചതുത്ഥേന ഏവം മഹാനുഭാവേനാപി പച്ചയത്ഥം ന ലോലുപ്പം കാതബ്ബം, കേവലം പരദത്തുപജീവിനാ ഭവിതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. ‘‘തേനാതിആദിപാഠസ്സ…പേ… വിനയസ്സത്ഥവണ്ണന’’ന്തി വചനതോ അഞ്ഞോ തേനാതിആദിപാഠോ, അഞ്ഞോ വിനയോ ആപജ്ജതി.

‘‘തേനാതിആദിപാഠമ്ഹാ, കോ അഞ്ഞോ വിനയോ ഇധ;

തസ്സത്ഥം ദസ്സയന്തോവ, കരേ വിനയവണ്ണന’’ന്തി. –

ചേ? നനു വുത്തം പുബ്ബേവ ‘‘ഇദഞ്ഹി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ അത്തപച്ചക്ഖവചനം ന ഹോതീ’’തിആദി, തസ്മാ ഉപാലിത്ഥേരേന വുത്തസ്സ തേനാതിആദിപാഠസ്സ അത്ഥം നാനപ്പകാരതോ ദസ്സയന്തോ കരിസ്സാമി വിനയസ്സ ഭഗവതോ അത്തപച്ചക്ഖവചനഭൂതസ്സ അത്ഥവണ്ണനന്തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. യദി ഏവം ‘‘തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ വേരഞ്ജായം വിഹരതീതി ഏവമാദിവചനപടിമണ്ഡിതനിദാനം വിനയപിടകം കേന ധാരിത’’ന്തിആദിവചനം വിരുജ്ഝതി ‘‘തേന സമയേനാ’’തിആദിവചനസ്സ വിനയപിടകപരിയാപന്നഭാവദീപനതോതി ചേ? ന, അഞ്ഞത്ഥേപി തബ്ബോഹാരസിദ്ധിതോ ‘‘നാനാവിധഭിത്തികമ്മപടിമണ്ഡിതവസനോ പുരിസോ’’തിആദീസു വിയ. വിനയസ്സാദിഭാവേന സങ്ഗീതികാരകേഹി അനുഞ്ഞാതത്താ വിനയപരിയാപന്നതാപി യുജ്ജതി തസ്സ വചനസ്സ. ഏത്ഥാഹ – യഥാ സുത്തന്തേ ‘‘ഏകം സമയ’’ന്തി ച, അഭിധമ്മേ ച ‘‘യസ്മിം സമയേ’’തി അനിയമതോ വുത്തം, തഥാ അവത്വാ ഇധ ‘‘തേന സമയേനാ’’തി പഠമം തംനിദ്ദേസോവ കസ്മാ വുത്തോതി? വുച്ചതേ – തസ്സ തസ്സ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിസമയസ്സ, യസ്സ വാ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിഹേതുഭൂതസ്സ സമയസ്സ ഹേതു ഭഗവാ തത്ഥ തത്ഥ വിഹാസി, തസ്സ ച സമയസ്സ അതീതസ്സ തേസം സങ്ഗീതികാരകാനം വസീനം സുവിദിതത്താ. കഥം? ‘‘യേ തേ ഭിക്ഖൂ അപ്പിച്ഛാ തേ ഉജ്ഝായന്തീ’’തിആദിവചനതോ, ‘‘അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസു’’ന്തി ച ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ സന്നിപാതാപേത്വാ’’തി ച ‘‘ഭിക്ഖൂനം തദനുച്ഛവികം തദനു…പേ… ദസ അത്ഥവസേ പടിച്ച സങ്ഘസുട്ഠുതായാ’’തി ച ‘‘ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥാ’’തി ച ഖന്ധകേസു ച ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തീഹി സരണഗമനേഹി പബ്ബജ്ജ’’ന്തിആദിവിനയക്കമസ്സ വചനതോ യോ സോ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിസമയോ, തസ്സ തസ്സ വിനയക്കമസ്സ സോ പഞ്ഞത്തിസമയോ ച സുവിദിതോ തേസം പഞ്ചസതാനം ധമ്മധരാനം ഭിക്ഖൂനം, നായം നയോ സുത്തന്താഭിധമ്മേസു സമ്ഭവതി. തസ്മാ സുവിദിതത്താ തേന സമയേന ഹേതുഭൂതേന വിഹരതീതി വിഹരതിപദേന ഏകസമ്ബന്ധത്താ ച പഠമം യംനിദ്ദേസാദിനോ അസമ്ഭവതോ ച വിനയപിടകേ തംനിദ്ദേസോവ പഠമം വുത്തോ. കഥം? ഏത്ഥ ‘‘യേന ഖോ പന സമയേന വേസാലിയാ അവിദൂരേ കലന്ദഗാമോ നാമ ഹോതീ’’തി വാ ‘‘യേന ഖോ പന സമയേന വേസാലീ…പേ… ഹോതീ’’തി വാ അസമ്ഭവതോ യംനിദ്ദേസേന അവത്വാ തംനിദ്ദേസസ്സേവ സമ്ഭവതോ ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന…പേ… കലന്ദഗാമോ നാമ ഹോതീ’’തി വുത്തന്തി, കേവലം സുവിദിതത്താ വാ. അനിയമനിദ്ദേസവചനന്തി ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി യഥാവുത്തനയേന നിയമനിദ്ദേസവചനമേവേതം തംനിദ്ദേസത്താ, തഥാപി സമ്പതികാലവസേന തദിതരേസം ഭിക്ഖൂനം അവിദിതത്താ ‘‘അനിയമനിദ്ദേസവചന’’ന്തി വുത്തം. യം പന വുത്തം ‘‘അയഞ്ഹി സബ്ബസ്മിമ്പി വിനയേ യുത്തീ’’തി, തം തബ്ബഹുലേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

യദി സബ്ബം തേനാതി പദം അനിയമനിദ്ദേസവചനം ഭവേയ്യ, തേന ഹി ഭിക്ഖവേ ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാപദന്തി ഏത്ഥ ഇദമ്പി പുബ്ബേ സിദ്ധത്ഥം തേനാതി പദം അനിയമനിദ്ദേസവചനം ഭവേയ്യ. ‘‘തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ ഉരുവേലായം വിഹരതീ’’തിആദീസു വുത്തം തേനാതി പദഞ്ച അനിയമനിദ്ദേസവചനം ഭവേയ്യ, ന ച ഹോതി, തസ്മാ യേസം തേന തംനിദ്ദേസേന നിദ്ദിട്ഠത്ഥോ അവിദിതോ, തേസം വസേനാഹ ‘‘അനിയമനിദ്ദേസവചനമേത’’ന്തി. അഥ വാ തതോ പഠമം തദത്ഥാദസ്സനതോ പച്ഛാപി തംസമ്ബന്ധേന യംനിദ്ദേസദസ്സനതോ ച ‘‘അനിയമനിദ്ദേസവചനമേത’’ന്തി വുത്തം. അഥ വാ പുബ്ബണ്ഹാദീസു അയം നാമാതി അനിയമേത്വാ കാലപരിദീപനസ്സ സമയസദ്ദസ്സ ഉപപദഭാവേനപി ഏവം വത്തുമരഹതി ‘‘യദിദം അനിയമനിദ്ദേസവചന’’ന്തി. അഥ വാ ‘‘തേനാ’’തി വുത്തേ തേന ഘടേന പടേനാതി സബ്ബത്ഥപ്പസങ്ഗനിവാരണത്ഥം നിയമം കരോതി ‘‘സമയേനാ’’തി. കേന പന സമയേന? പരഭാഗേ അത്ഥതോ സിദ്ധേന സാരിപുത്തസ്സ പരിവിതക്കസമയേന. ഏത്ഥാഹ – വിതക്കസമയോ ചേ ഇധാധിപ്പേതോ, ‘‘പരതോ ഇധ പന ഹേതുഅത്ഥോ കരണത്ഥോ ച സമ്ഭവതി. യോ ഹി സോ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിസമയോ സാരിപുത്താദീഹിപി ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യോ, തേന സമയേന ഹേതുഭൂതേന കരണഭൂതേന ചാ’’തിആദിവചനം വിരുജ്ഝതീതി? ന, ബാഹുല്ലേന വുത്തത്താ. സുത്തന്താഭിധമ്മേസു വിയ അവത്വാ ഇധ വിനയപിടകേ കരണവചനേന കസ്മാ നിദ്ദേസോതി ഹി ചോദനാ. തസ്മാ തസ്സാ വിസ്സജ്ജനേ ബാഹുല്ലേന കരണവചനപ്പയോജനം വത്തുകാമോ ആചരിയോ ആഹ ‘‘യോ സോ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിസമയോ’’തിആദി. ന സമ്പതി വുച്ചമാനസ്സേവ കരണവചനസ്സ പയോജനം വത്തുകാമോ, ഇമസ്സ പന ഹേതുഅത്ഥോവ സമ്ഭവതി, ന കരണത്ഥോ, തസ്മാ ആഹ ‘‘അപരഭാഗേ അത്ഥതോ സിദ്ധേനാ’’തിആദി. സമയഞ്ചാതി ആഗമനപച്ചയസമവായം തദനുരൂപകാലഞ്ച ഉപാദായാതി അത്ഥോ. പച്ചയസാമഗ്ഗിഞ്ച ആഗമനകാലഞ്ച ലഭിത്വാ ജാനിസ്സാമാതി അധിപ്പായോ.

ഏത്ഥാഹ – യഥാ ‘‘ഏകോവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഖണോ സമയോ ചാ’’തി ഏത്ഥ ഖണസമയാനം ഏകോ അത്ഥോ, തഥാ കാലഞ്ച സമയഞ്ച ഉപാദായാതി കാലസമയാനം ഏകോ അത്ഥോ സിയാ, അപിച ആഗമനപച്ചയസമവായോ ചേത്ഥ സമയോ കാലസ്സാപി ആഗമനപച്ചയത്താ സമയഗ്ഗഹണേനേവ സോ ഗഹിതോതി വിസും കാലോ കിമത്ഥം ഗഹിതോതി ച? വുച്ചതേ – അപ്പേവ നാമ സ്വേപീതി കാലസ്സ പഠമം നിയമിതത്താ ന സമയോ കാലത്ഥോ. തസ്മിം സ്വേതി നിയമിതകാലേ ഇതരേസം ആഗമനപച്ചയാനം സമവായം പടിച്ച ഉപസങ്കമേയ്യാമ യഥാനിയമിതകാലേപി പുബ്ബണ്ഹാദിപ്പഭേദം യഥാവുത്തസമവായാനുരൂപം കാലഞ്ച ഉപാദായാതി സ്വേതി പരിച്ഛിന്നദിവസേ പുബ്ബണ്ഹാദികാലനിയതഭാവം ദസ്സേതി, തസ്മാ കാലസമയാനം ന ഏകത്ഥത്താ കാലസ്സ വിസും ഗഹണമ്പി സാത്ഥകന്തി വേദിതബ്ബം. യസ്മാ ഖണേ ഖണേ ത്വം ഭിക്ഖു ജായസി ച ജീയസി ച മീയസി ചേതി ഭിക്ഖുനിയാ സന്തികേ അഭിക്ഖണം ഗച്ഛതീതി (പാചി. ൧൯൮) ച ഖണേ ഖണേ ഭാസതി സത്ഥുസാസനന്തി ച ഖണസദ്ദോ അനേകത്ഥോ, തഥാ സമയസദ്ദോ ച, തസ്മാ ഏകമേകേന നിയമേന്തോ ‘‘ഏകോവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഖണോ ച സമയോ ചാ’’തി ആഹ. ഖണസമയാനം അത്ഥോ ഏകത്ഥോ യുജ്ജതി ഖണോ ഓകാസലാഭോ, അട്ഠക്ഖണവജ്ജിതോ നവമോ ഖണോതി അത്ഥോ. അത്തനോ അത്തനോ ഉച്ഛേദാദയോ ദിട്ഠിഗതസങ്ഖാതേ സമയേ ഏത്ഥ പവദന്തീതി സമയപ്പവാദകോ. സ്വേവ തിന്ദുകാചീരസങ്ഖാതായ തിമ്ബരുരുക്ഖപന്തിയാ പരിക്ഖിത്തത്താ തിന്ദുകാചീരം. ഏകസാലകേതി ഏകോ സാലരുക്ഖോ. ‘‘കുടികാ’’തിപി വദന്തി. അത്ഥാഭിസമയാതി അത്തനോ ഹിതപടിലാഭാ. ധീരോതി ച പണ്ഡിതോ വുച്ചതി, നാഞ്ഞോ. സമ്മാ മാനാഭിസമയാതി സുട്ഠു മാനസ്സ പഹാനേന, സമുച്ഛേദവസേന സുട്ഠു മാനപ്പഹാനേനാതി അത്ഥോ. ദുക്ഖസ്സ പീളനട്ഠോതിആദീസു ‘‘ചതുന്നം സച്ചാനം ചതൂഹി ആകാരേഹി പടിവേധോ’’തിആദീസു ഖന്ധപഞ്ചകസങ്ഖാതസ്സ ദുക്ഖസ്സ ദുക്ഖാകാരതായട്ഠോ. സങ്ഖതട്ഠോ കാരണുപ്പത്തിഅത്ഥോ, ദുക്ഖായ വേദനായ സന്താപട്ഠോ. സുഖായ വേദനായ വിപരിണാമട്ഠോ. പീളനട്ഠാദികോവ അഭിസമയട്ഠോതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഗബ്ഭോക്കന്തിസമയോതിആദീസുപി പഥവീകമ്പനആലോകപാതുഭാവാദീഹി ദേവമനുസ്സേസു പാകടോ. ദുക്കരകാരികസമയോപി കാളോ സമണോ ഗോതമോ ന കാളോതിആദിനാ പാകടോ. സത്തസത്താഹാനി ച അഞ്ഞാനി ച ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരസമയോ.

അച്ചന്തമേവ തം സമയന്തി ആരമ്ഭതോ പട്ഠായ യാവ പത്തസന്നിട്ഠാനാ, താവ അച്ചന്തസമ്പയോഗേന തസ്മിം സമയേ. കരുണാവിഹാരേന വിഹാസീതി കരുണാകിച്ചവിഹാരേന തസ്മിം സമയേ വിഹാസീതി അത്ഥോ. തം സമയഞ്ഹി കരുണാകിച്ചസമയം. ഞാണകിച്ചം കരുണാകിച്ചന്തി ദ്വേ ഭഗവതോ കിച്ചാനി, അഭിസമ്ബോധി ഞാണകിച്ചം, മഹാകരുണാസമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ വേനേയ്യസത്താവലോകനം കത്വാ തദനുരൂപകരണം കരുണാകിച്ചം. ‘‘സന്നിപതിതാനം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വയം കരണീയ’’ന്തി (മ. നി. ൧.൨൭൩; ഉദാ. ൧൨, ൨൮) ഹി വുത്തം, തം ഭഗവാപി കരോതിയേവ. അഥ വാ ആഗന്തുകേഹി ഭിക്ഖൂഹി ആദിസമായോഗഞ്ച. തത്ഥ കരുണാകിച്ചം വിഹാരം ദസ്സേന്തോ ‘‘കരുണാവിഹാരേന വിഹാസീ’’തി ആഹ. അധികരണഞ്ഹി കാലത്ഥോതി ഏത്ഥ ഹി-കാരോ കാരണത്ഥോ. തത്ഥ ഹി അഭിധമ്മേ കാലസമൂഹഖണസമവായഹേതുസങ്ഖാതവസേന പഞ്ചവിധോ സമയട്ഠോ ദട്ഠബ്ബോ. കാലസമൂഹട്ഠോ സമയോ കഥം അധികരണം ഹോതി? അധികരണമുപ്പത്തിട്ഠാനം പുബ്ബണ്ഹേ ജാതോതി യഥാ, ഏവം കാലട്ഠോ സമയസദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ. കഥം രാസട്ഠോ? യവരാസിമ്ഹി ജാതോതി യഥാ. തസ്മാ യസ്മിം കാലേ പുഞ്ജേ വാ ചിത്തം സമുപ്പന്നം, തസ്മിം കാലേ പുഞ്ജേ വാ ഫസ്സാദയോ ഉപ്പജ്ജന്തീതി വുത്തം ഹോതി. അധികരണഞ്ഹീതി ഏത്ഥ അഭിധമ്മേ നിദ്ദിട്ഠം അധികരണം കാലട്ഠോ സമൂഹട്ഠോ ച ഹോതി, ‘‘യസ്മിം സമയേ’’തി വുത്തം അധികരണം സന്ധായ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഇദാനി ഭാവേനഭാവലക്ഖണഞ്ച ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥ വുത്താന’’മിച്ചാദിമാഹ. തത്ഥ അഭിധമ്മേ വുത്താനം ഭാവോ നാമ കിന്തി? ഉപ്പത്തി വിജ്ജമാനതാ, സാ തേസം തത്ഥ വുത്താനം ഫസ്സാദിധമ്മാനം, സാ പന സമയസ്സ ഭാവേന ഭാവോ ലക്ഖീയതി ഞായതി, തസ്മാ തത്ഥ ഭുമ്മവചനനിദ്ദേസോ കതോതി വുത്തം ഹോതി.

തത്ഥ ഖണോ നാമ അട്ഠക്ഖണവിനിമുത്തോ നവമോ ഖണോ, തസ്മിം സതി ഉപ്പജ്ജതി. സമവായോ നാമ ചക്ഖുന്ദ്രിയാദികാരണസാമഗ്ഗീ, തസ്മിം സതി ഉപ്പജ്ജതി. ഹേതു നാമ രൂപാദിആരമ്മണം. തസ്മാ തസ്മിം ഖണകാരണസമവായഹേതുമ്ഹി സതി തേസം ഫസ്സാദീനം ഭാവോ വിജ്ജമാനതാ ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി. ഇധ പന ഹേതുഅത്ഥോ കരണത്ഥോ ച സമ്ഭവതീതി ഏത്ഥ അത്ഥദ്വയമേകസ്സ സമ്ഭവതീതി ഇധ വിനയേ വുത്തസ്സ സമയസദ്ദസ്സ കത്തുകരണത്ഥേ തതിയാ ഹേതുമ്ഹി ച ഇത്യുത്തത്താ. സോ ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യോതി ‘‘തഥാഗതോവ തത്ഥ കാലം ജാനിസ്സതീ’’തി വുത്തത്താതി വുത്തം ഹോതി. തേന സമയേനാതി തസ്സ സമയസ്സ കാരണാ ‘‘അന്നേന വസതി വിജ്ജായ വസതീ’’തി യഥാ, അന്നം വാ വിജ്ജം വാ ലഭാമീതി തദത്ഥം വസതീത്യത്ഥോ. ഏവം ‘‘തേന സമയേന വിഹരതീ’’തി വുത്തേ ഹേത്വത്ഥേ തതിയാ ദട്ഠബ്ബാ, തസ്മാ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ സമയഞ്ച വീതിക്കമഞ്ച ഓലോകയമാനോ തത്ഥ തത്ഥ വിഹാസീതി വുത്തം ഹോതി. തതിയപാരാജികാദീസു ‘‘ഇച്ഛാമഹം, ഭിക്ഖവേ, അദ്ധമാസം, പടിസല്ലീയിതു’’ന്തി (പാരാ. ൧൬൨) ഏവമാദീസു ദട്ഠബ്ബാ, തസ്മാ ദുതിയാ കാലദ്ധാനേ അച്ചന്തസംയോഗേതി ദുതിയാത്ര സമ്ഭവതി ‘‘മാസമധീതേ ദിവസമധീതേ’’തി യഥാ. ഇധ പന ഹേതുഅത്ഥോ കരണത്ഥോ ച സമ്ഭവതീതി ഏത്ഥ യസ്സ കരണവചനസ്സ ഹേതുഅത്ഥോ സമ്ഭവതി, തേന സമയേന ഹേതുഭൂതേന തം തം വത്ഥുവീതിക്കമസങ്ഖാതം വീതിക്കമസമയസങ്ഖാതം വാ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിഹേതുഞ്ച അപേക്ഖമാനോ ഭഗവാ തത്ഥ തത്ഥ വിഹാസി. യസ്സ കരണത്ഥോ സമ്ഭവതി, തേന കരണഭൂതേന സമയേന സമ്പത്തേന സിക്ഖാപദാനി പഞ്ഞാപയന്തോ ഭഗവാ തത്ഥ തത്ഥ വിഹാസീതി അധിപ്പായോ.

ഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘സുദിന്നാദീനം വീതിക്കമോവ കാരണം നാമ, തസ്സ നിയമഭൂതോ കാലോ പന കരണമേവ തം കാലം അനതിക്കമിത്വാവ സിക്ഖാപദസ്സ പഞ്ഞപേതബ്ബത്താ’’തി വുത്തം, തം നിദ്ദോസം. യം പന വുത്തം ‘‘ഇദം കരണം പുബ്ബഭാഗത്താ പഠമം വത്തബ്ബമ്പി പച്ഛാ വുത്ത’’ന്തി, തം ദുവുത്തം. ഹേതുഅത്ഥതോ ഹി യഥാ പച്ഛാ കരണത്ഥോ യോജിയമാനോ അനുക്കമേനേവ യോഗം ഗച്ഛതി, തഥാ ച യോജിതോ. യം പന അട്ഠകഥാചരിയോ പച്ഛാ വുത്തം ഇദം കരണത്ഥം പഠമം യോജേത്വാ പഠമം വുത്തം ഹേതുഅത്ഥം പച്ഛാ യോജേസി, തം യോജനാസുഖത്താതി വേദിതബ്ബന്തി ആചരിയേന ലിഖിതം. ഇതോ പട്ഠായ യത്ഥ യത്ഥ ‘‘ആചരിയേന ലിഖിത’’ന്തി വാ ‘‘ആചരിയസ്സ തക്കോ’’തി വാ വുച്ചതി, തത്ഥ തത്ഥ ആചരിയോ നാമ ആനന്ദാചരിയോ കലസപുരവാസീതി ഗഹേതബ്ബോ. ഏത്ഥാഹ – യഥാ സുത്തന്തേ ‘‘ഏകം സമയം ഭഗവാ’’തി വുച്ചതി, തഥാ ‘‘തേന സമയേന ഭഗവാ വേരഞ്ജായ’’ന്തി വത്തബ്ബം, അഥ സവേവചനം വത്തുകാമോ ഥേരോ, തഥാഗതോ സുഗതോതിആദീനിപി വത്തബ്ബാനി, അഥ ഇമസ്സേവ പദദ്വയസ്സ ഗഹണേ കിഞ്ചി പയോജനം അത്ഥി, തം വത്തബ്ബന്തി? വുച്ചതേ – കേസഞ്ചി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ പരമഗമ്ഭീരം അജ്ഝാസയക്കമം അജാനതം ‘‘അപഞ്ഞത്തേ സിക്ഖാപദേ അനാദീനവദസ്സോ…പേ… അഭിവിഞ്ഞാപേസീ’’തിആദികം (പാരാ. ൩൬) ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം സുദിന്നം പടിപുച്ഛീ’’തിആദികഞ്ച (പാരാ. ൩൯) ‘‘സാദിയി ത്വം ഭിക്ഖൂതി. നാഹം ഭഗവാ സാദിയി’’ന്തിആദികഞ്ച (പാരാ. ൭൨) തഥാ പുരാണവോഹാരികം ഭിക്ഖും പുച്ഛിത്വാ തേന വുത്തപരിച്ഛേദേന ദുതിയപാരാജികപഞ്ഞാപനഞ്ച ദേവദത്തസ്സ പബ്ബജ്ജാനുജാനനഞ്ചാതി ഏവമാദികം വിനയപരിയത്തിം ദിസ്വാ ബുദ്ധസുബുദ്ധതം പടിച്ച സങ്കാ സമ്ഭവേയ്യ, ‘‘തഥാ കിം പന തുയ്ഹം ഛവസ്സ ഖേളാസകസ്സാ’’തി (ചൂളവ. ൩൩൬) ഏവമാദികം ഫരുസവചനപടിസംയുത്തം വിനയപരിയത്തിം നിസ്സായ ഖീണാസവത്തം പടിച്ച സങ്കാ സമ്ഭവേയ്യ, തദുഭയസങ്കാവിനോദനത്ഥം ആയസ്മതാ ഉപാലിത്ഥേരേന ഇദമേവ പദദ്വയഗ്ഗഹണം സബ്ബത്ഥ കതന്തി വേദിതബ്ബം. തേനേതം ദീപേതി – കാമം സബ്ബഞേയ്യബുദ്ധത്താ ബുദ്ധോയേവ, ഭഗ്ഗസബ്ബദോസത്താ ഭഗവാവ, സോ സത്ഥാതി. പരതോപി വുത്തം ‘‘ജാനന്താപി തഥാഗതാ പുച്ഛന്തി…പേ… അനത്ഥസംഹിതേ സേതുഘാതോ തഥാഗതാന’’ന്തി (പാരാ. ൧൬). സുത്തന്തേ ച വുത്തം ‘‘സണ്ഹേനപി കേസി വിനേമി ഫരുസേനപീ’’തിആദി (അ. നി. ൪.൧൧൧).

അസാധാരണഹേതുമ്ഹീതി ഏത്ഥ കുസലമൂലാനി ന അകുസലാനം കദാചി മൂലാനി ഹോന്തി, തഥാ അകുസലമൂലാനി കുസലാനം, അബ്യാകതമൂലാനി ന കദാചി കുസലാനന്തി അയമേവ നയോ ലബ്ഭതി, യസ്മാ കുസലാ ഹേതൂ തംസമുട്ഠാനാനം രൂപാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൦൧ ആദയോ), തസ്മാ കുസലാനി കുസലാനംയേവാതിആദിനയോ ന ലബ്ഭതി. പുചി വുച്ചതേ കുട്ഠാ, തേ മന്ദയതി നാസയതീതി പുചിമന്ദോ. സത്താനം ഹിതസുഖനിപ്ഫാദനാധിമുത്തതന്തി ഏത്ഥ സാമഞ്ഞതോ വുത്തസത്തേ ദ്വിധാ ഭിന്ദിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘മനുസ്സാനം ഉപകാരബഹുലത’’ന്തിആദി വുത്തം. ബഹുജനഹിതായാതി ബഹുനോ ജനസ്സ ഹിതത്ഥായ. പഞ്ഞാസമ്പത്തിയാ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികഹിതൂപദേസകോ ഹി ഭഗവാ. സുഖായാതി സുഖത്ഥായ. ചാഗസമ്പത്തിയാ ഉപകാരകസുഖസമ്പദായകോ ഹി ഏസ. മേത്താകരുണാസമ്പത്തിയാ ലോകാനുകമ്പായ മാതാപിതരോ വിയ. ലോകസ്സ രക്ഖിതഗോപിതാ ഹി ഏസ. ദേവമനുസ്സാനന്തി ഏത്ഥ ഭബ്ബപുഗ്ഗലേ വേനേയ്യസത്തേയേവ ഗഹേത്വാ തേസം നിബ്ബാനമഗ്ഗഫലാധിഗമായ അത്തനോ ഉപ്പത്തിം ദസ്സേതി. ‘‘അത്ഥായാ’’തി ഹി വുത്തേ പരമത്ഥത്ഥായ നിബ്ബാനായ, ‘‘ഹിതായാ’’തി വുത്തേ തംസമ്പാപകമഗ്ഗത്ഥായാതി വുത്തം ഹോതി, മഗ്ഗതോ ഉത്തരി ഹിതം നാമ നത്ഥീതി. സുഖായാതി ഫലസമാപത്തിസുഖത്ഥായ തതോ ഉത്തരി സുഖാഭാവതോ. ദിട്ഠിസീലസങ്ഘാതേനാതി ഏത്ഥ സമാധിം പഞ്ഞഞ്ച അഗ്ഗഹേത്വാ ദിട്ഠിസീലമത്തഗ്ഗഹണം സബ്ബസേക്ഖാസേക്ഖസാമഞ്ഞത്താ. കോസമ്ബകസുത്തേപി (മ. നി. ൧.൪൯൨) ‘‘സീലസാമഞ്ഞഗതോ വിഹരതി, ദിട്ഠിസാമഞ്ഞഗതോ വിഹരതീ’’തി വുത്തം. ദിട്ഠിഗ്ഗഹണേന പഞ്ഞാപി ഗഹിതാതി ചേ? ന, സോതാപന്നാദീനമ്പി പഞ്ഞായ പരിപൂരകാരിഭാവപ്പസങ്ഗതോ, തസ്മാ ഏകലക്ഖണാനമ്പി താസം പഞ്ഞാദിട്ഠീനം അവത്ഥന്തരഭേദോ അത്ഥി ധിതിസമാധിന്ദ്രിയസമ്മാസമാധീനം വിയ. അഞ്ഞാസീതി ഏത്ഥ സോതദ്വാരാനുസാരേന ഞാതാ, അത്ഥാ സുതാതി ഹി വുച്ചന്തി ‘‘സുതമേതം, ഭോ ഗോതമ, പാപകാ സമാചാരാ ദിസ്സന്തി ചേവ സുയ്യന്തി ചാ’’തിആദീസു വിയ. ‘‘ഭിക്ഖു ഖോ, ഉപാലി, സങ്ഘം ഭിന്ദതീ’’തിആദീസു (ചൂളവ. ൩൫൪) വിയ അവധാരണത്ഥേ വാ. വേരഞ്ജായം ഭവോ വിജ്ജമാനോ. ഇത്ഥമ്ഭൂതസ്സ ഏവം ഭൂതസ്സ. കഥം ഭൂതസ്സ? സക്യപുത്തസ്സ സക്യകുലാ പബ്ബജിതസ്സ, ഏവം ഹുത്വാ ഠിതസ്സ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോതി അഭിസദ്ദേന യോഗേ ഉപയോഗവചനാനി ഹോന്തീതി അത്ഥോ.

കാമുപാദാനപച്ചയാ ഏവ മേത്തം ഭാവേതി, ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തതീതി ഇമിനാ കാമുപാദാനഹേതു കമ്മം കത്വാ കാമഭവേ ഏവ നിബ്ബത്തതീതിവാദീനം വാദോ പടിക്ഖിത്തോതി വദന്തി, ‘‘ബ്രഹ്മലോകേ പണീതാ കാമാ’’തി സുത്വാ, കപ്പേത്വാ വാ പച്ഛാ ‘‘തത്ഥ സമ്പത്തിം അനുഭവിസ്സാമീ’’തി കാമുപാദാനപച്ചയാ തദുപഗം കരോതീതി ബ്രഹ്മലോകേപി കാമനീയട്ഠേന കാമാ, ‘‘തദാരമ്മണത്താ തണ്ഹാ കാമുപാദാനന്തി വുത്താ’’തി ച വദന്തി, വീമംസിതബ്ബം. കമ്മഞ്ച ചക്ഖുസ്സ ജനകകാരണം, കമ്മസ്സ മൂലകാരണം തണ്ഹാ, തസ്മാ ന മൂലകാരണം ഹോതി ജനകം. രൂപതണ്ഹാദയോ ദുക്ഖസച്ചം ഖന്ധപരിയാപന്നത്താ, ‘‘യമ്പിച്ഛം ന ലഭതി, തമ്പി ദുക്ഖ’’ന്തി (ദീ. നി. ൨.൩൮൭; മ. നി. ൧.൧൩൧; വിഭ. ൧൯൦) വചനതോ ച. തസ്സ മൂലകാരണഭാവേന സമുട്ഠാപികാതി തസ്സ കാരണഭൂതസ്സ ഇമസ്സ ഖന്ധപഞ്ചകസ്സ സമുട്ഠാപികാതി യോജേതബ്ബം. ‘‘ആസവസമുദയാ അവിജ്ജാസമുദയോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൦൩) വചനതോ തസ്സ ഏവ കാരണന്തിപി വത്തും വട്ടതി. അപിച ‘‘രൂപാദി വിയ തണ്ഹാപി തണ്ഹായ ഉപ്പത്തിപ്പഹാനട്ഠാന’’ന്തി വചനതോ രൂപാദി വിയ തണ്ഹാപി ദുക്ഖസച്ചം കതം. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘രൂപതണ്ഹാ ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം, ഏത്ഥേസാ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൪൦൦; വിഭ. ൨൦൩) ച ‘‘ഏത്ഥേസാ തണ്ഹാ പഹീയമാനാ പഹീയതീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൪൦൧; മ. നി. ൧.൧൩൪) ച. വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ‘‘സബ്ബാകാരേന പന ഉപാദാനക്ഖന്ധപഞ്ചകം ദുക്ഖഞ്ചേവ അരിയസച്ചഞ്ച അഞ്ഞത്ര തണ്ഹായാ’’തി വചനതോ ഇധ രൂപതണ്ഹാദയോ ദുക്ഖസച്ചന്തി വചനം വിരുജ്ഝതീതി ചേ? ന, അഞ്ഞമഞ്ഞാസങ്കരഭാവേന ദസ്സേതും തത്ഥ തത്ഥ വുത്തത്താ. യദി തണ്ഹാ ഉപാദാനക്ഖന്ധപരിയാപന്നാ ന ഭവേയ്യ, സച്ചവിഭങ്ഗേ ‘‘തത്ഥ കതമേ സംഖിത്തേന പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ദുക്ഖാ. സേയ്യഥിദം, രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ ..പേ… വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ’’തി (വിഭ. ൨൦൨) ഏത്ഥ ‘‘ഠപേത്വാ തണ്ഹം സങ്ഖാരുപാദാനക്ഖന്ധോ’’തി വത്തബ്ബം ഭവേയ്യ, ന ച വുത്തം, തസ്മാ ദുക്ഖസച്ചപരിയാപന്നാ തണ്ഹാതി ചേ? ന, ഹേതുഫലസങ്കരദോസപ്പസങ്ഗതോ. ന സങ്കരദോസോതി ചേ? സച്ചവിഭങ്ഗപാളിയഞ്ഹി പഞ്ചഹി കോട്ഠാസേഹി സമുദയസച്ചം നിദ്ദിട്ഠം.

കഥം? തണ്ഹാതി ഏകോ വാരോ, തണ്ഹാ ച അവസേസാ ച കിലേസാതി ദുതിയോ, തണ്ഹാ ച അവസേസാ ച കിലേസാ അവസേസാ ച അകുസലാ ധമ്മാതി തതിയോ, തണ്ഹാ ച അവസേസാ ച കിലേസാ അവസേസാ ച അകുസലാ ധമ്മാ തീണി ച കുസലമൂലാനി സാസവാനീതി ചതുത്ഥോ, തണ്ഹാ ച അവസേസാ ച കിലേസാ അവസേസാ ച അകുസലാ ധമ്മാ തീണി ച കുസലമൂലാനി സാസവാനി അവസേസാ ച സാസവാ കുസലാ ധമ്മാതി പഞ്ചമോ വാരോതി. ആമ നിദ്ദിട്ഠം, തഥാപി അഭിധമ്മഭാജനിയേയേവ, ന അഞ്ഞസ്മിം, സോ ച നയോ അരിയസച്ചനിദ്ദേസേ ന ലബ്ഭതി. തഥാ ഹി തത്ഥ ‘‘ചത്താരി സച്ചാനി’’ച്ചേവാഹ, സുത്തന്തഭാജനിയപഞ്ഹപുച്ഛകേസു വിയ ‘‘ചത്താരി അരിയസച്ചാനീ’’തി ന വുത്തം, തസ്മാ സുത്തന്തഭാജനിയോവ പമാണം തത്ഥ ച തണ്ഹായ വുത്തത്താ. യഥാഹ ‘‘തത്ഥ കതമം ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ചം, യായം തണ്ഹാ പോനോഭവികാ…പേ… സേയ്യഥിദം, കാമതണ്ഹാ’’തിആദി (വിഭ. ൨൦൩). ‘‘യദനിച്ചം തം ദുക്ഖ’’ന്തി (സം. നി. ൩.൧൫) ഇമിനാ പരിയായേന വുത്തത്താ തത്ഥ വുത്തമ്പി പമാണമേവ. ‘‘പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി പഥവീകസിണ’’ന്തി (ധ. സ. ൧൮൬ ആദയോ) വചനതോ ‘‘കസിണാനീ’’തി ഝാനാനി വുത്താനി. കേചി ‘‘ഉഗ്ഗഹനിമിത്തപടിഭാഗനിമിത്തേ സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി വദന്തി, തം ന സുന്ദരം. ‘‘ദ്വത്തിംസാകാരാപി പണ്ണത്തിം വിസ്സജ്ജേത്വാ പടികൂലാതി സതി പട്ഠപേതബ്ബാ’’തി വചനതോ സതിഗോചരാ രൂപാദയോ ച വേദിതബ്ബാ.

സദ്ധാഹിരോത്തപ്പബാഹുസച്ചവീരിയാരമ്ഭോപട്ഠിതസതിസമ്പജഞ്ഞതാതി ഇമേ സത്ത സദ്ധമ്മാ നാമ. സഭാവതോതി ദുക്ഖതോ. ന ചവതീതി ദേവേ സന്ധായ. ഞാതേയ്യന്തി ഞാതബ്ബം. ദട്ഠേയ്യന്തി ദട്ഠബ്ബം. അഥ വാ പന ‘‘നാഹം ഗമനേന ലോകസ്സ അന്തം ഞാതേയ്യ’’ന്തി വദാമീതി അത്ഥോ. ലോകന്തി ഖന്ധലോകം. ഗമനേന ന പത്തബ്ബോതി സരീരഗമനേന, അഗതിഗമനേന വാ ന പത്തബ്ബോ, അരിയഗമനേന ലോകന്തം പത്വാവ ദുക്ഖാ അത്ഥി പമോചനന്തി വുത്തം ഹോതി. സമിതാവീതി സമിതകിലേസോ. ആഹാരട്ഠിതികാതി പച്ചയട്ഠിതികാ. യേ കേചി പച്ചയട്ഠിതികാ, സബ്ബേ തേ ലുജ്ജനപലുജ്ജനട്ഠേന ഏകോ ലോകോതി അധിപ്പായോ. സങ്ഖാരാ ഹി സകസകപച്ചയായത്തതായ സത്താ വിസത്താ സത്താ നാമ. പരിഹരന്തി പരിചരന്തി. ദിസാതി ഉപയോഗബഹുവചനം. ഭന്തി പടിഭന്തി. കേ തേ? തേയേവ വിരോചമാനാ പഭസ്സരാ ചന്ദിമസൂരിയാ. അട്ഠ ലോകധമ്മാ സങ്ഖാരാവ. ‘‘സിനേരുസ്സ സമന്തതോ’’തി വചനതോ യുഗന്ധരാദയോ സിനേരും പരിക്ഖിപിത്വാ പരിമണ്ഡലാകാരേന ഠിതാതി വദന്തി. പരിക്ഖിപിത്വാ അച്ചുഗ്ഗതോ ലോകധാതു അയം. ‘‘മ-കാരോ പദസന്ധികരോ’’തി വദന്തി. അഞ്ഞഥാപി ലക്ഖണാദിഭേദതോ സങ്ഖാരലോകം, ആസയാനുസയഭേദതോ സത്തലോകം, ചക്കവാളാദിപരിമാണതോ ഓകാസലോകഞ്ച സബ്ബഥാപി വിദിതത്താ ലോകവിദൂ.

വിമുത്തിഞാണദസ്സനം കാമാവചരം പരിത്തം ലോകിയം, തേന സബ്ബം ലോകം കഥം അഭിവതി? അസദിസാനുഭാവത്താ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം വിയ. തഞ്ഹി അത്തനോ വിസയേ ഭഗവതോ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഗതികം, ലഹുതരപ്പവത്തി ച ഭവങ്ഗചിത്തദ്വയാനന്തരം ഉപ്പത്തിതോ. ന കസ്സചി ഏവംലഹുതരം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, അപി ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ, തസ്സ കിരേസ ചിത്തവാരോ പഞ്ചദസഭവങ്ഗാനന്തരന്തി. അഗ്ഗിസിഖധൂമസിഖാ ച നാഗാ കിര സീഹളദീപേ. അത്ഥസ്സ ദീപകം പദം അത്ഥപദം. ഏകത്ഥദീപകം പദം, സബ്ബമേതം വാക്യന്തി അത്ഥോ. അട്ഠ ദിസാ നാമ അട്ഠ വിമോക്ഖാ, സമാപത്തിയോ വാ. സത്ഥവാഹോ സത്ഥാതി നിപാതിതോ യഥാ പിസിതാസോ പിസാചോ. ഉദകേ മണ്ഡൂകോ അഹം ആസിം, ന ഥലേ മണ്ഡൂകോ, വാരിമത്തമേവ ഗോചരോ, തസ്സ മേ തവ ധമ്മം സുണന്തസ്സ സീസം ദണ്ഡേന സന്നിരുമ്ഭിത്വാതി പാഠസേസോ. അനാദരത്ഥേ വാ സാമിവചനം. ‘‘ഏത്തകേനപി ഏവരൂപാ ഇദ്ധി ഭവിസ്സതീ’’തി സിതം കത്വാ. വിമോക്ഖോതി ചേത്ഥ മഗ്ഗോ, തദനന്തരികം ഞാണം നാമ ഫലഞാണം, തസ്മിം ഖണേ ബുദ്ധോ നാമ. സബ്ബസ്സ ബുദ്ധത്താതി കത്തരി. ബോധേതാതി ഹേതുകത്തരി. സേട്ഠത്ഥദീപകം വചനം സേട്ഠം നാമ, തഥാ ഉത്തമം. സച്ഛികാപഞ്ഞത്തീതി സബ്ബധമ്മാനം സച്ഛികരണവസേന സയമ്ഭുതാ പഞ്ഞത്തി, അത്തനാ ഏവ വാ ഞാതാ സച്ഛികതാതിപി സച്ഛികാപഞ്ഞത്തി. ഭഗീ ഭഗവാ ചീവരപിണ്ഡപാതാദീനം. ഭജീ അരഞ്ഞവനപത്ഥാനി പന്താനി സേനാസനാനി. ഭാഗീ അത്ഥധമ്മവിമുത്തിരസസ്സ. രാഗാദികിലേസഗണഭഗ്ഗമകാസി. ഭാവിതത്തനോ ഭാവിതകായോ. ഭവസ്സ അന്തം നിബ്ബാനം മഗ്ഗാധിഗമേന തം ഗതോതി ഭവന്തഗോ.

‘‘ലോഭം, ഭിക്ഖവേ, ഏകം ധമ്മം പജഹഥാ’’തിആദിനാ (ഇതിവു. ൧) നയേന ഏകകാദിവസേനാഗതേ ഗഹേത്വാ വദതി. സംകിലേസതണ്ഹാദിട്ഠിദുച്ചരിതസംകിലേസവസേന അനിച്ചദുക്ഖമനത്താസുഭേസു നിച്ചന്തിആദിവിപരിയേസാ. ചീവരഹേതു വാ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി, പിണ്ഡപാത സേനാസനഇതിഭവാഭവഹേതു വാ (അ. നി. ൪.൯). ചേതോഖിലാ സത്ഥരി കങ്ഖതി, ധമ്മേ, സങ്ഘേ, സിക്ഖായ, സബ്രഹ്മചാരീസു കുപിതോതി (ദീ. നി. ൩.൩൧൯; വിഭ. ൯൪൧) ആഗതാ പഞ്ച. കാമേ അവീതരാഗോ ഹോതി…പേ… കായേ, രൂപേ, യാവദത്ഥം ഉദരാവദേഹകം ഭുഞ്ജിത്വാ, അഞ്ഞതരം ദേവനികായം പണിധായ ബ്രഹ്മചരിയം ചരതീതി (ദീ. നി. ൩.൩൨൦; വിഭ. ൯൪൧) ആഗതാ പഞ്ച വിനിബന്ധാ. വിവാദമൂലാനി കോധോ ഉപനാഹോ മക്ഖോ പളാസോ ഇസ്സാ മച്ഛരിയം മായാ സാഠേയ്യം ഥമ്ഭോ സാരമ്ഭോ സന്ദിട്ഠിപരാമാസിതാ ആധാനഗ്ഗാഹീ ദുപ്പടിനിസ്സഗ്ഗിതാ (അ. നി. ൬.൩൬; ദീ. നി. ൩.൩൨൫). വിഭങ്ഗേ പന ‘‘കോധോ മക്ഖോ ഇസ്സാ സാഠേയ്യം പാപിച്ഛതാ സന്ദിട്ഠിപരാമാസിതാ’’തി (വിഭ. ൯൪൪) ആഗതം. തണ്ഹം പടിച്ച പരിയേസനാ, പരിയേസനം പടിച്ച ലാഭോ, ലാഭം പടിച്ച വിനിച്ഛയോ, ഏവം ഛന്ദരാഗോ, അജ്ഝോസാനം, പരിഗ്ഗഹോ, മച്ഛരിയം, ആരക്ഖോ, ആരക്ഖാധികരണം, ദണ്ഡാദാനസത്ഥാദാന…പേ… അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തീതി (ദീ. നി. ൨.൧൦൪; ൩.൩൫൯; അ. നി. ൯.൨൩; വിഭ. ൯൬൩) വുത്താനം. രൂപസദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബധമ്മതണ്ഹാതി ഛ, താ കാമഭവവിഭവതണ്ഹാവസേനേവ അട്ഠാരസ, താ ഏവ അജ്ഝത്തികസ്സുപാദായ അട്ഠാരസ, ബാഹിരസ്സുപാദായ അട്ഠാരസാതി ഛത്തിംസ, താ അതീതേ ഛത്തിംസ, അനാഗതേ ഛത്തിംസ, പച്ചുപ്പന്നേ ഛത്തിംസാതി ഏവം അട്ഠസതതണ്ഹാവിചരിതാനീതി. മാരേതീതി മാരോ, പമാദോ ‘‘പമാദോ മച്ചുനോ പദ’’ന്തി (ധ. പ. ൨൧) വചനതോ. സമ്മാആജീവവിനാസനതോ വാ കിലേസാ വുച്ചന്തി ‘‘മാരോ’’തി, വധകൂപമത്താ ഖന്ധാവ മാരാ. അഭിസങ്ഖാരാ ജാതിദുക്ഖാഭിനിബ്ബത്താപനതോ, ജാതസ്സ ജരാദിസമ്ഭവതോ ച മാരാ. ഏകഭവപരിയാപന്നജീവിതമാരണതോ മച്ചു മാരോ. അണിമതാ നാമ പരമാണു വിയ അദസ്സനൂപഗമനം. ലഘിമതാ സരീരേന, ചിത്തേന വാ സീഘഗമനം. മഹിമതാ ചന്ദിമസൂരിയാദീനമ്പിപാണിനാ പരാമസനാദി. പത്തി നാമ യഥിച്ഛിതദേസപ്പത്തി. പകാസനതാ, ലാഭകസ്സത്ഥസാധനം വാ പാകമ്മം. ഈസത്തം നാമ സയംവസിതാ. വസിത്തം നാമ അപരവസിതാ. യത്ഥകാമാവസായിതം നാമ യത്ഥിച്ഛതി യദിച്ഛതി യാവദിച്ഛതി, തത്ഥ താവ തദത്ഥസാധനം. പീളനസങ്ഖതസന്താപവിപരിണാമട്ഠേന വാ ദുക്ഖമരിയസച്ചന്തിആദിമ്ഹി ഇദം ചോദനാപുബ്ബങ്ഗമം അത്ഥവിസ്സജ്ജനം – ദുക്ഖാദീനം അഞ്ഞേപി രൂപതണ്ഹാദയോ അത്ഥാ അത്ഥി, അഥ കസ്മാ ചത്താരോ ഏവ വുത്താതി ചേ? അഞ്ഞസച്ചദസ്സനവസേന ആവിഭാവതോ.

‘‘തത്ഥ കതമം ദുക്ഖേഞാണം, ദുക്ഖം ആരബ്ഭ യാ ഉപ്പജ്ജതി പഞ്ഞാ’’തിആദിനാപി (വിഭ. ൭൯൪) നയേന ഏകേകസച്ചാരമ്മണവസേനാപി സച്ചഞാണം വുത്തം. ‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം പസ്സതി, ദുക്ഖസമുദയമ്പി സോ പസ്സതീ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൫.൧൧൦൦) നയേന ഏകം സച്ചം ആരമ്മണം കത്വാ സേസേസു കിച്ചനിപ്ഫത്തിവസേനാപി വുത്തം. തത്ഥ യദാ ഏകേകം സച്ചം ആരമ്മണം കരോതി, തദാ സമുദയദസ്സനേന താവ സഭാവതോ പീളനലക്ഖണസ്സാപി ദുക്ഖസ്സ യസ്മാ തം ആയൂഹനലക്ഖണേന സമുദയേന ആയൂഹിതം സങ്ഖതം, തസ്മാസ്സ സോ സങ്ഖതട്ഠോ ആവി ഭവതി. യസ്മാ പന മഗ്ഗോ കിലേസസന്താപഹരോ സുസീതലോ, തസ്മാസ്സ മഗ്ഗദസ്സനേന സന്താപട്ഠോ ആവി ഭവതി നന്ദസ്സ അച്ഛരാദസ്സനേന സുന്ദരിയാ അനഭിരൂപഭാവോ വിയ. അവിപരിണാമധമ്മസ്സ പന നിരോധസ്സ ദസ്സനേന തസ്സ വിപരിണാമട്ഠോ ആവി ഭവതീതി വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. സഭാവതോ ആയൂഹനലക്ഖണസ്സപി സമുദയസ്സ ദുക്ഖദസ്സനേന നിദാനട്ഠോ ആവി ഭവതി അസപ്പായഭോജനതോ ഉപ്പന്നബ്യാധിദസ്സനേന ഭോജനസ്സ ബ്യാധിനിദാനഭാവോ വിയ. വിസംയോഗഭൂതസ്സ നിരോധസ്സ ദസ്സനേന സംയോഗട്ഠോ. നിയ്യാനഭൂതസ്സ ച മഗ്ഗസ്സ ദസ്സനേന പലിബോധട്ഠോതി. തഥാ നിസ്സരണസ്സാപി നിരോധസ്സ അവിവേകഭൂതസ്സ സമുദയസ്സ ദസ്സനേന വിവേകട്ഠോ ആവി ഭവതി. മഗ്ഗദസ്സനേന അസങ്ഖതട്ഠോ. ഇമിനാ ഹി അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ മഗ്ഗോ ന ദിട്ഠപുബ്ബോ, സോപി ച സപ്പച്ചയത്താ സങ്ഖതോ ഏവാതി അപ്പച്ചയധമ്മസ്സ അസങ്ഖതഭാവോ അതിവിയ പാകടോ ഹോതി. ദുക്ഖദസ്സനേന പനസ്സ അമതട്ഠോ ആവി ഭവതി. ദുക്ഖഞ്ഹി വിസം, അമതം നിബ്ബാനന്തി. തഥാ നിയ്യാനലക്ഖണസ്സാപി മഗ്ഗസ്സ സമുദയദസ്സനേന ‘‘നായം ഹേതു നിബ്ബാനസ്സ പത്തിയാ, അയം ഹേതൂ’’തി ഹേത്വത്ഥോ ആവി ഭവതി. നിരോധദസ്സനേന ദസ്സനട്ഠോ പരമസുഖുമരൂപാനി പസ്സതോ ‘‘വിപ്പസന്നം വത മേ ചക്ഖൂ’’തി ചക്ഖുസ്സ വിപ്പസന്നഭാവോ വിയ. ദുക്ഖദസ്സനേന അധിപതേയ്യട്ഠോ അനേകരോഗാതുരകപണജനദസ്സനേന ഇസ്സരജനസ്സ ഉളാരഭാവോ വിയാതി ഏവമേത്ഥ ലക്ഖണവസേന, ഏകസ്സ അഞ്ഞസച്ചദസ്സനവസേന ച ഇതരേസം തിണ്ണം ആവിഭാവതോ ഏകേകസ്സ ചത്താരോ അത്ഥാ വുത്താ. ഉപധിവിവേകോ നിക്കിലേസതാ.

പടിപക്ഖം അത്ഥയന്തീതി പച്ചത്ഥികാ. പതി വിരുദ്ധാ അമിത്താ പച്ചാമിത്താ. സച്ഛികത്വാ പവേദേതീതി ഏത്താവതാ ഭഗവതോ സബ്ബഞ്ഞുതം ദീപേതി. തേന ഞാണസമ്പത്തിം ദീപേത്വാ ഇദാനി കരുണാസമ്പത്തിം ദീപേതും ‘‘സോ ധമ്മം ദേസേസീ’’തിആദിമാഹ. അഥ വാ കിം സോ പവേദേസീതി? ഞാണം, തം സബ്ബം തിലോകഹിതഭൂതമേവ. സോ ധമ്മം ദേസേസീതി കീദിസം? ‘‘ആദികല്യാണ’’ന്തിആദി. അനേന വചനേന വത്തും അരഹഭാവം ദീപേതി. സാസനധമ്മോതി ഓവാദപരിയത്തി. കിച്ചസുദ്ധിയാതി കിലേസപ്പഹാനനിബ്ബാനാരമ്മണകിച്ചസുദ്ധിയാ. സാസനബ്രഹ്മചരിയം നാമ സിക്ഖത്തയം, നവകോടിസഹസ്സാനീതിആദികം വാ. മഗ്ഗമേവ ബ്രഹ്മചരിയം മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം. തസ്സ പകാസകം പിടകത്തയം ഇധ സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം നാമ. ഛസു അത്ഥപദേസു സങ്ഖേപതോ കാസനം സങ്കാസനം. ആദിതോ കാസനം പകാസനം. ഉഭയമ്പി വിത്ഥാരേത്വാ ദേസനം വിവരണം. പുന വിഭാഗകരണം വിഭജനം. ഓപമ്മാദിനാ പാകടകരണം ഉത്താനീകരണം. സോതൂനം ചിത്തപരിതോസജനനേന, ചിത്തനിസാനേന ച പഞ്ഞാപനം വേദിതബ്ബം. ബ്യഞ്ജനപദേസു അക്ഖരണതോ അക്ഖരം, ‘‘ഏകക്ഖരപദമക്ഖര’’ന്തി ഏകേ. വിഭത്തിഅന്തം പദം. ബ്യഞ്ജയതീതി ബ്യഞ്ജനം, വാക്യം. പദസമുദായോ വാ വാക്യം. വിഭാഗപകാസോ ആകാരോ നാമ. ഫുസതീതി ഫസ്സോതിആദി നിബ്ബചനം നിരുത്തി, നിരുത്തിയാ നിദ്ദിട്ഠസ്സ അപദേസോ നിദ്ദേസോ നാമ. ഫുസതീതി ഫസ്സോ, സോ തിവിധോ – സുഖവേദനീയോ ദുക്ഖവേദനീയോ അദുക്ഖമസുഖവേദനീയോതി. ഏതേസു അയം യോജനാ – അക്ഖരേഹി സങ്കാസയതി, പദേഹി പകാസയതി, ബ്യഞ്ജനേഹി വിവരതി, ആകാരേഹി വിഭജതി, നിരുത്തീഹി ഉത്താനിം കരോതി, നിദ്ദേസേഹി പഞ്ഞാപേതി. അക്ഖരേഹി വാ സങ്കാസയിത്വാ പദേഹി പകാസേതി, ബ്യഞ്ജനേഹി വിവരിത്വാ ആകാരേഹി വിഭജതി, നിരുത്തീഹി ഉത്താനിം കത്വാ നിദ്ദേസേഹി പഞ്ഞാപേതി. അക്ഖരേഹി വാ ഉഗ്ഘാടേത്വാ പദേഹി വിനേതി ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞും, ബ്യഞ്ജനേഹി വിവരിത്വാ ആകാരേഹി വിനേതി വിപഞ്ചിതഞ്ഞും, നിരുത്തീഹി നേത്വാ നിദ്ദേസേഹി വിനേതി നേയ്യന്തി വേദിതബ്ബം. അത്ഥോതി ഭാസിതത്ഥോ. തസ്സേവത്ഥസ്സ പടിവിജ്ഝിതബ്ബോ സകോ സകോ ഭാവോ പടിവേധോ നാമ. തം ഉഭയമ്പി അത്ഥോ നാമ. തേന വുത്തം ‘‘അത്ഥഗമ്ഭീരതാപടിവേധഗമ്ഭീരതാഹി സാത്ഥ’’ന്തി. ധമ്മോതി വാ ദേസനാതി വാ ബ്യഞ്ജനമേവ. നിദ്ദോസഭാവേന പരിസുദ്ധം സാസനബ്രഹ്മചരിയം, സിക്ഖത്തയപരിഗ്ഗഹിതോ മഗ്ഗോ ച, ഉഭയമ്പി ബ്രഹ്മചരിയപദേന സങ്ഗഹിതം. പടിപത്തിയാതി പടിപത്തിഹേതു. ആഗമബ്യത്തിതോതി പുനപ്പുനം അധീയമാനാ ഖന്ധാദയോ പാകടാ ഹോന്തി. ദുരുത്തസത്ഥാനി അധീയമാനാനി സമ്മോഹമേവാവാഹന്തി.

൨-൩. കച്ചി ഖമനീയം സീതുണ്ഹാദി. കച്ചി യാപനീയം യഥാലദ്ധേഹി ജീവിതസാധനേഹി ജീവിതം. അപ്പാബാധന്തി അപ്പോപസഗ്ഗം, അപ്പാതങ്കന്തി അപ്പരോഗം. കച്ചി ലഹുട്ഠാനം സരീരകിച്ചേ. കച്ചി ബലം സമണകിച്ചേ. കച്ചി ഫാസുവിഹാരോ യഥാവുത്തനയേന അപ്പാബാധതായ, അനുക്കണ്ഠനാദിവസേന വാ. സത്തസട്ഠിതോ പട്ഠായ പച്ഛിമവയോ, ഉത്തരാമുഖോതി വുത്തം ഹോതി. ലോകവിവരണേ ജാതേ ഇധ കിം ഓലോകേസി, നത്ഥേത്ഥ തയാ സദിസോപീതി ആഹ ‘‘ത്വം സദേവകസ്സ ലോകസ്സ അഗ്ഗോ’’തിആദി. ആസഭിം ഉത്തമം. ഉപപത്തിവസേന ദേവാ. രൂപാനം പരിഭോഗവസേന, പത്ഥനാവസേന വാ ഉപ്പന്നാ രാഗസമ്പയുത്താ സോമനസ്സവേദനാനുരൂപതോ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഹദയതപ്പനതോ അമ്ബരസാദയോ വിയ ‘‘രൂപരസാ’’തി വുച്ചന്തി. തഥാഗതസ്സ പഹീനാതി അധികാരവസേനാഹ. തഥാഗതസ്സപി ഹി കസ്സചി തേ പഹീനാതി മത്ഥകച്ഛിന്നതാലോ വിയ കതാ. കഥം? രൂപരസാദിവചനേന വിപാകധമ്മധമ്മാ ഗഹിതാ, തേ വിജ്ജമാനാപി മത്ഥകസദിസാനം തണ്ഹാവിജ്ജാനം മഗ്ഗസത്ഥേന ഛിന്നത്താ ആയതിം താലപന്തിസദിസേ വിപാകക്ഖന്ധേ നിബ്ബത്തേതും അസമത്ഥാ ജാതാ. തസ്മാ താലാവത്ഥു വിയ കതാ. ‘‘കുസലസോമനസ്സാപി ഏത്ഥ സങ്ഗഹിതാ’’തി വദന്തി. പഠമമഗ്ഗേന പഹീനാ കമ്മപഥട്ഠാനിയാ, ദുതിയേന ഉച്ഛിന്നമൂലാ ഓളാരികാ, തതിയേന താലാവത്ഥുകതാ കാമരാഗട്ഠാനിയാ. ചതുത്ഥേന അനഭാവംകതാ രൂപരാഗാരൂപരാഗട്ഠാനിയാ. അപരിഹാനധമ്മതം പന ദീപേന്തോ ‘‘ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ’’തി ആഹ. തദങ്ഗപ്പഹാനേന വാ പഹീനാ വിപസ്സനാക്ഖണേ, ഝാനസ്സ പുബ്ബഭാഗക്ഖണേ വാ, വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനേന ഉച്ഛിന്നമൂലാ ഝാനക്ഖണേ. ‘‘വിവിച്ചേവ കാമേഹീ’’തി (പാരാ. ൧൧) ഹി വുത്തം. സമുച്ഛേദപ്പഹാനേന താലാവത്ഥുകതാ തതിയവിജ്ജാധിഗമക്ഖണേ. ഇത്ഥമ്ഭൂതാ പന തേ രൂപരസാദയോ അനഭാവംകതാ ആയതിമനുപ്പാദധമ്മാതി ഏകമേവിദം അത്ഥപദം. പഠമായ വാ അഭിനിബ്ഭിദായ പഹീനാ, ദുതിയായ ഉച്ഛിന്നമൂലാ, തതിയായ താലാവത്ഥുകതാ. ഇത്ഥമ്ഭൂതാ യസ്മാ അനഭാവംകതാ നാമ ഹോന്തി, തസ്മാ ആയതിംഅനഉപ്പാദധമ്മാതി വേദിതബ്ബാ. അഥ വാ ദുക്ഖഞാണേന പഹീനാ, സമുദയഞാണേന ഉച്ഛിന്നമൂലാ, നിരോധഞാണേന താലാവത്ഥുകതാ, മഗ്ഗഞാണേന അനഭാവംകതാ, പച്ചവേക്ഖണഞാണേന ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാതി വേദിതബ്ബാ. ലോകിയമഗ്ഗേന വാ പഹീനാ, ദസ്സനമഗ്ഗേന ഉച്ഛിന്നമൂലാ, തിവിധേന ഭാവനാമഗ്ഗേന താലാവത്ഥുകതാതിആദി. ബ്രാഹ്മണസ്സ അവിസയത്താ ധമ്മരസാ ന ഉദ്ധടാ.

൧൧. ധമ്മധാതുന്തി ഏത്ഥ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ധമ്മധാതു നാമ. അനുകമ്പവചനാനുരൂപം ‘‘പുണ്ണചന്ദോ വിയാ’’തി വുത്തം, സൂരിയവചനം ‘‘സുപ്പടിവിദ്ധത്താ’’തിവചനാനുരൂപം, പഥവീസമചിത്തതായ കാരണം ‘‘കരുണാവിപ്ഫാര’’ന്തി വദന്തി. പടിച്ഛാദേതബ്ബേ ഹി അത്തനോ ഗുണേ ‘‘ആരദ്ധം ഖോ പന മേ വീരിയ’’ന്തിആദിനാ പകാസേന്തോ അത്തനോ കരുണാവിപ്ഫാരം പകാസേതീതി ഗഹേതബ്ബോ. വരഭൂരിമേധസോ വരപുഥുലഞാണോ, ഭൂരീതി വാ ഭൂമി, ഭൂമി വിയ പത്ഥടവരപഞ്ഞോതി അത്ഥോ. അബുജ്ഝി ഏത്ഥാതിപി അധികരണേന രുക്ഖോ ബോധി. സയം ബുജ്ഝതി, ബുജ്ഝന്തി വാ തേന തംസമങ്ഗിനോതി മഗ്ഗോ ബോധി, ഏവം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമ്പി. ബുജ്ഝീയതീതി നിബ്ബാനം ബോധി. തിസ്സന്നം വിജ്ജാനം ഉപനിസ്സയവതോ യഥാസമ്ഭവം തിസ്സോ വിജ്ജാ വേദിതബ്ബാ. ഏകഗ്ഗതാവസേന തിക്ഖഭാവോ. തിക്ഖോപി ഏകച്ചോ സരോ ലക്ഖം പത്വാ കുണ്ഠോ ഹോതി, ന തഥാ ഇദം. സതിന്ദ്രിയവസേനസ്സ ഖരഭാവോ, സദ്ധിന്ദ്രിയവസേന വിപ്പസന്നഭാവോ, അന്തരാ അനോസക്കിത്വാ കിലേസപച്ചത്ഥികാനം സുട്ഠു അഭിഭവനതോ വീരിയിന്ദ്രിയവസേനസ്സ സൂരഭാവോ ച വേദിതബ്ബോ. മഗ്ഗവിജായനത്ഥം ഗബ്ഭഗ്ഗഹണകാലോ സങ്ഖാരുപേക്ഖാനന്തരമനുലോമത്താ.

ഛന്ദോതി ച സങ്കപ്പോതി ച അവത്ഥന്തരഭേദഭിന്നോ രാഗോവ –

‘‘സേനഹാത്ഥ്യങ്ഗമുപേതി,

രത്തഹദയോ രാഗേന;

സമ്മഗതേ രത്തകാമമുപേതി,

കാമപതിതം ലോകസ്സ മാത്രാലമതീ’’തി –

ആദീസു വിയ –

വിഭങ്ഗേയേവ കിഞ്ചാപി അത്ഥോ വുത്തോതി ഏത്ഥ അയമധിപ്പായോ – വിഭങ്ഗപാളിം ആനേത്വാ ഇധ വുത്തോപി സബ്ബേസം ഉപകാരായ ന ഹോതി, തസ്മാ തം അട്ഠകഥാനയേനേവ പകാസയിസ്സാമീതി. ഇതോതി കാമേഹി. കായവിവേകാദീസു ഉപധിവിവേകോ തതിയോ, തസ്മാ തതിയം ഛഡ്ഡേത്വാ ദ്വേ ഗഹേത്വാ തദങ്ഗാദീസു വിക്ഖമ്ഭനവിവേകം ഗഹേത്വാ ‘‘തയോ ഏവാ’’തി വുത്താ. ഏവം സതി ചിത്തവിക്ഖമ്ഭനാ ഏകത്ഥാ ഏവാതി വിസേസോ ന സിയാതി ചേ? അപ്പനാവാരത്താ ന പനേവം ദട്ഠബ്ബം. കായവിവേകഗ്ഗഹണേന പുബ്ബഭാഗഗ്ഗഹണം ഞായതി, തസ്മാ ചിത്തവിവേകോതി തദങ്ഗവിവേകോ വുത്തോ, വിക്ഖമ്ഭനേന അപ്പനാകാലേതി ഗഹേതബ്ബം അസങ്കരതോ. അഥ വാ ചിത്തവിവേകേന തദങ്ഗവിക്ഖമ്ഭനാ ഗഹിതാ, ഇതരേന വിക്ഖമ്ഭനവിവേകോ ഏവാതിപി യുത്തം, കിലേസകാമത്താ വാ ദ്വീസു കമ്മേസു പരിയാപന്നോ പുരിസോ വിയ. യഥാ അവിജ്ജമാനേന അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിവസേന ലോകേ ‘‘സഫലോ രുക്ഖോ’’തി വുച്ചതി, തഥേവ വിജ്ജമാനേന വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിവസേന സാസനേ ‘‘സവിതക്കം സവിചാരം ഝാന’’ന്തി വുച്ചതീതി അധിപ്പായോ.

വൂപസമാതി ഏത്ഥ കേസം വൂപസമാതി, കിം പഠമജ്ഝാനികാനം, ഉദാഹു ദുതിയജ്ഝാനികാനന്തി? ഏത്ഥ യദി പഠമജ്ഝാനികാനം, നത്ഥി തേസം വൂപസമോ. ന ഹി പഠമജ്ഝാനം വിതക്കവിചാരരഹിതം അത്ഥി. യദി ദുതിയജ്ഝാനികാനം, നത്ഥേവ വൂപസമോ തത്ഥ തദഭാവാതി ചേ? തേനേതം വുച്ചതി ‘‘സമതിക്കമാ’’തി, സമതിക്കമോപി ന തേസംയേവ. കിന്തു സകലസ്സപി പഠമജ്ഝാനധമ്മരാസിസ്സാതി ചേ? തേനേതം വുച്ചതി ‘‘ഓളാരികസ്സ പന സമതിക്കമാ’’തിആദി. സബ്ബേപി പഠമജ്ഝാനധമ്മാ ഓളാരികാവ ദുതിയജ്ഝാനതോ, ന കേവലം വിതക്കവിചാരദ്വയമേവാതി ചേ? ന വിതക്കവിചാരായേവ തേഹി സമ്പയുത്താനം ഓളാരികഭാവതോതി തേസ്വേവ ആദീനവദസ്സനേന ദുതിയജ്ഝാനക്ഖണേ തേസം അഭാവോ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘ദുതിയജ്ഝാനക്ഖണേ അപാതുഭാവാ’’തി, യസ്സ ധമ്മസ്സാനുഭാവേന, യോഗേന വാ ഇദം ഝാനം ‘‘സമ്പസാദന’’ന്തി വുച്ചതി ‘‘ഏകോദിഭാവ’’ന്തി ച, തസ്സ ദസ്സനത്ഥം സദ്ധാസമാധയോ വിഭങ്ഗേ വുത്താ. പണീതഭോജനസിക്ഖാപദേ (പാചി. ൨൫൭ ആദയോ) സപ്പിആദയോ വിയാതി വുത്തേ അയം അത്ഥവണ്ണനാ ന വിരുജ്ഝതി. സമം പസ്സതീതി ലീനുദ്ധച്ചം പഹായ ഖീണാസവസ്സ ഛസു ദ്വാരേസു ഇട്ഠാനിട്ഠഛളാരമ്മണാപാഥേ പരിസുദ്ധപകതിഭാവാവിജഹനാകാരഭൂതാ ഉപേക്ഖാ ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ. നീവരണാദിപടിസങ്ഖാസന്തിട്ഠനാഗഹണേ മജ്ഝത്തഭൂതാ ഉപേക്ഖാ, അയം സങ്ഖാരുപേക്ഖാ നാമ. വിചിനനേ മജ്ഝത്തഭൂതാ ഉപേക്ഖാ വിപസ്സനുപേക്ഖാ നാമ. തത്ഥ ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ ബ്രഹ്മവിഹാരുപേക്ഖാ ബോജ്ഝങ്ഗുപേക്ഖാ തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖാ ഝാനുപേക്ഖാ പാരിസുദ്ധുപേക്ഖാ ച അത്ഥതോ ഏകാ തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖാവ, അവത്ഥാഭേദേന ഭേദോ നേസം. സങ്ഖാരുപേക്ഖാവിപസ്സനുപേക്ഖാനമ്പി ഏകതാ പഞ്ഞാവസേന, കിച്ചവസേന പന ദുവിധതാ വേദിതബ്ബാ.

ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ കാമാവചരാ, ബ്രഹ്മവിഹാരുപേക്ഖാ രൂപാവചരാതിആദിനാ ഭൂമിവസേന. ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ ഖീണാസവസ്സേവ, ബ്രഹ്മവിഹാരുപേക്ഖാ തിണ്ണമ്പി പുഥുജ്ജനസേക്ഖാസേക്ഖാനന്തി ഏവം പുഗ്ഗലവസേന. ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ സോമനസ്സുപേക്ഖാസഹഗതചിത്തസമ്പയുത്താ, ബ്രഹ്മവിഹാരുപേക്ഖാ ഉപേക്ഖാസഹഗതചിത്തസമ്പയുത്താ ഏവാതി ഏവം ചിത്തവസേന. ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ ഛളാരമ്മണാ, ബ്രഹ്മവിഹാരുപേക്ഖാ ധമ്മാരമ്മണാവാതി ആരമ്മണവസേന. വേദനുപേക്ഖാ വേദനാക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിതാ, ഇതരാ നവ സങ്ഖാരക്ഖന്ധേനാതി ഖന്ധസങ്ഗഹവസേന. ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ ബ്രഹ്മവിഹാരബോജ്ഝങ്ഗഝാനുപേക്ഖാ പാരിസുദ്ധിതത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖാ ച അത്ഥതോ ഏകാ, തസ്മാ ഏകക്ഖണേ ഏകാവ സിയാ, ന ഇതരാ, തഥാ സങ്ഖാരുപേക്ഖാവിപസ്സനുപേക്ഖാപി. വേദനാവീരിയുപേക്ഖാനം ഏകക്ഖണേ സിയാ ഉപ്പത്തീതി. ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ അബ്യാകതാ, ബ്രഹ്മവിഹാരുപേക്ഖാ കുസലാബ്യാകതാ, തഥാ സേസാ. വേദനുപേക്ഖാ പന സിയാ അകുസലാപി. ഏവം കുസലത്തികവസേന. ദസപേതാ സങ്ഖേപേന ചത്താരോവ ധമ്മാ വീരിയവേദനാതത്രമജ്ഝത്തഞാണവസേന. ‘‘ദുക്ഖദോമനസ്സസുഖസോമനസ്സാന’’ന്തി ഏവം പഹാനക്കമേന അവത്വാ വിഭങ്ഗേ വുത്തനയേന കസ്മാ വുത്താനീതി ചേ? സുത്താനുരക്ഖണത്ഥം. ഇട്ഠാനിട്ഠവിപരീതന്തി ഏത്ഥ ‘‘ആരമ്മണവസേന അഗ്ഗഹേത്വാ ഇട്ഠാനിട്ഠവിപരീതാകാരേന അനുഭവതീതി ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി വദന്തി. കസ്മാ? ഏകംയേവ കസിണം ആരബ്ഭ സബ്ബേസം പവത്തിതോ. തതിയജ്ഝാനതോ പട്ഠായ ഉപകാരാ ഹുത്വാ ആഗതാതി സതിസീസേന ദേസനാ കതാ, വിഗതവലാഹകാദിനാ സോമ്മതായ രത്തിയാ വലാഹകാദിനാ കാലുസ്സിയേ സതിപി ദിവാ വിയ അനുപകാരികാ ന ഹോതി രത്തിം, തസ്മാ ‘‘അത്തനോ ഉപകാരകത്തേന വാ’’തി വുത്തം. ‘‘സൂരിയപ്പഭാഭിഭവാ, രത്തിയാ അലാഭാതി ഇമേ ദ്വേ ഹേതൂ അപരിസുദ്ധതായ കാരണം. സോമ്മഭാവേന, അത്തനോ ഉപകാരകത്തേന ചാതി ഇമേ ദ്വേ സഭാഗതായ കാരണ’’ന്തി വദന്തി, തസ്സാ അപരിസുദ്ധായ ജാതിയാതി വുത്തം ഹോതി, തസ്മാ കാരണവചനന്തി ഏകേ.

ഝാനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പുബ്ബേനിവാസകഥാവണ്ണനാ

൧൨. ചിത്തേകഗ്ഗതാസഭാഗത്താ ഝാനാനം ‘‘കേസഞ്ചി ചിത്തേകഗ്ഗതത്ഥാനീ’’തി ആഹ. കുസലാനം ഭവോക്കമനസഭാഗത്താ ‘‘കേസഞ്ചി ഭവോക്കമനത്ഥാനീ’’തി. അസഭാഗത്താ സേസട്ഠാനേസു ‘‘പാദകത്ഥാനീ’’തി അവത്വാ ‘‘പാദകാനീ’’തി ആഹ. തേന പാദകഭൂതാനമ്പി യഥാസമ്ഭവം ചിത്തേകഗ്ഗതാ ഭവോക്കമനതാവഹതം, ഇതരേസം യഥാസമ്ഭവം പാദകതാവഹതഞ്ച ദീപേതി. അസഭാഗത്താ ജവനവിപസ്സനാപാദകാനി സമാനാനി അഭിഞ്ഞാപാദകാനി ച ഹോന്തി, അഭിഞ്ഞാപാദകാനി ച വിപസ്സനാപാദകാനി ഹോന്തീതിപി ദീപേതി, തഥാ പാദകാഭാവം ദീപേതി. അഭിഞ്ഞായ ഹി ചതുത്ഥമേവ പാദകം, ന ഇതരാനി. തേസു ചതുത്ഥസ്സ തതിയം പാദകം, തതിയസ്സ ദുതിയം, ദുതിയസ്സ പഠമന്തി. അഥ വാ ‘‘ചത്താരി ഝാനാനീ’’തി യഥാലാഭതോ വുത്തം.

വിനയനിദാനനിമിത്തം, വേരഞ്ജനിവാസകപ്പനം;

സത്ഥു യസ്മാ തസ്മാ ഭഗവാ, വിജ്ജത്തയമാഹ വേരഞ്ജേ.

വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘വിനയേ സുപ്പടിപന്നോ ഭിക്ഖു സീലസമ്പത്തിം നിസ്സായാ’’തിആദി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാ). സീലവതോ ഹി സീലപച്ചവേക്ഖണത്ഥം രത്തിട്ഠാനദിവാഠാനേസു നിസിന്നസ്സ നിസജ്ജനതോ പട്ഠായ അത്തനോ അതീതകിരിയാനുസ്സരണബഹുലതായ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിവിജ്ജാ അപ്പകസിരേന സമിജ്ഝതി. തഥാ അത്താനം പടിച്ച സത്താനം ചുതിപരിഗ്ഗഹണസീലതായ ചുതൂപപാതഞാണം അപ്പകസിരേന സമിജ്ഝതി, ഉദകാദീസു സുഖുമത്ത ദസ്സനസീലതായ ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം സമിജ്ഝതി. യസ്മാ സത്തവിധമേഥുനസംയോഗപരിവജ്ജനേന, കാമാസവാദിപരിവജ്ജനേന വാ ബ്രഹ്മചരിയം അഖണ്ഡാദിഭാവം പാപുണാതി, തസ്മാസ്സ ആസവക്ഖയഞാണം അപ്പകസിരേന സമിജ്ഝതീതി ഏത്ഥ വിനയനിദാനേ വിജ്ജത്തയമേവ ദസ്സിതം, തസ്മാ ആഹ ‘‘യേസഞ്ച ഗുണാനം ദായകം അഹോസി, തേസം ഏകദേസം ദസ്സേന്തോ’’തി, അഞ്ഞഥാ വിജ്ജത്തയപടിലാഭമത്തപ്പസങ്ഗോ സിയാതി.

സോ ഏവന്തി ഇമിനാ കിഞ്ചാപി ചതുന്നം ഝാനാനം പുബ്ബഭാഗപടിപദാപി സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി, ന കേവലം പുരിമജ്ഝാനത്തികമേവ, തഥാപി കേവലം പുരിമജ്ഝാനത്തികമേവ ഗണ്ഹന്തോ ‘‘ഏവന്തി ചതുത്ഥജ്ഝാനക്കമനിദസ്സനമേതം, ഇമിനാ പഠമജ്ഝാനാധിഗമാദിനാ കമേന ചതുത്ഥജ്ഝാനം പടിലഭിത്വാതി വുത്തം ഹോതീ’’തി ആഹ, തം കസ്മാതി ചേ? സമ്ഭാരഭൂമിത്താ. വുത്തഞ്ഹേതം അട്ഠകഥായം (വിസുദ്ധി. ൨.൩൮൧) ‘‘ഏത്ഥ ച പുരിമാനി തീണി ഝാനാനി യസ്മാ പീതിഫരണേന ച സുഖഫരണേന ച സുഖസഞ്ഞഞ്ച ലഹുസഞ്ഞഞ്ച ഓക്കമിത്വാ ലഹുമുദുകമ്മഞ്ഞകായോ ഹുത്വാ ഇദ്ധിം പാപുണാതി, തസ്മാ ഇമിനാ പരിയായേന ഇദ്ധിലാഭായ സംവത്തനതോ സമ്ഭാരഭൂമിയോതി വേദിതബ്ബാനി. ചതുത്ഥജ്ഝാനം പന ഇദ്ധിലാഭായ പകതിഭൂമി ഏവാ’’തി. ഇദമേവ വാ അത്ഥം സന്ധായാഹ ‘‘പുബ്ബേ ഇമാനി ചത്താരി ഝാനാനി കേസഞ്ചി അഭിഞ്ഞാപാദകാനീ’’തി. യദി ഏവം ചതുത്ഥജ്ഝാനമ്പി അന്തോകത്വാ ഏവന്തി കിമത്ഥം ന വുത്തം. തഞ്ഹി പകതിഭൂമീതി ചേ? ന വത്തബ്ബം, ചതുത്ഥജ്ഝാനതോ പരസ്സ സമാഹിതാദിഭാവപ്പത്തസ്സ ചിത്തസ്സ അത്ഥിഭാവപ്പസങ്ഗതോ. യസ്മാ യസ്മിം സതി ‘‘പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേസി’’ന്തി വുത്തം, തസ്മാ തസ്മിം ചതുത്ഥജ്ഝാനചിത്തേ പകതിഭൂമിഭാവപ്പത്തേ അഭിഞ്ഞാപാദകേ ജാതേ പരികമ്മചിത്തം ‘‘പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണായ അഭിനിന്നാമേസി’’ന്തി ആഹ. അഭിനീഹാരക്ഖമം ഹോതീതി ഏത്ഥ തം ഇദ്ധിവിധാധിഗമത്ഥായ പരികമ്മചിത്തം അഭിനീഹരതി. കസിണാരമ്മണതോ അപനേത്വാ ഇദ്ധിവിധാഭിമുഖം പേസേസി. ഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘അഭിഞ്ഞാപാദകജ്ഝാനതോ ഇദ്ധിവിധഞാണാദീനം നീഹരണത്ഥ’’ന്തി വുത്തത്താ അഭിനീഹാരക്ഖമന്തി അത്ഥോ പകപ്പിതോ.

സോ ഏവം സമാഹിതേ ഏവം ആനേഞ്ജപ്പത്തേതി യോജനാ വേദിതബ്ബാ ദുതിയവികപ്പേ, നീവരണദൂരീഭാവേന വിതക്കാദിസമതിക്കമേനാതി പഠമജ്ഝാനാദീനം കിച്ചസങ്ഗണ്ഹനതോ. അയം യോജനാ പഠമവികപ്പേ ന സമ്ഭവതി ‘‘പരിസുദ്ധേതിആദീസു പനാ’’തി വചനേന ‘‘ഏവ’’ന്തി പദസ്സ അനുപ്പബന്ധനിവാരണതോ. തേനേവ ‘‘ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിഭാവേന പരിസുദ്ധേ’’തിആദിമാഹ. ഇച്ഛാവചരാനന്തി ‘‘അഹോ വതാഹം ആപത്തിഞ്ചേവ ആപന്നോ അസ്സം, ന ച മം ഭിക്ഖൂ ജാനേയ്യു’’ന്തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൬൦) നയേന ഉപ്പന്നഇച്ഛാവസേന പവത്താനം കോപഅപച്ചയാനം അഭാവേന അനങ്ഗണേതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച പന യഥാവുത്തപ്പകാരാ ഇച്ഛാപി പഠമജ്ഝാനാദീനം അധിഗമായ അന്തരായികാ ‘‘സമ്പജാനമുസാവാദോ ഖോ പനായസ്മന്തോ അന്തരായികോ ധമ്മോ’’തി (മഹാവ. ൧൩൪) വുത്തത്താ, പഗേവ ഇച്ഛാവചരാ കോപഅപച്ചയാ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഝാനപടിലാഭപച്ചനീകാനം പാപകാനം ഇച്ഛാവചരാന’’ന്തിആദി. കത്ഥചി പന ‘‘ഝാനപടിലാഭപച്ചയാനം ഇച്ഛാവചരാന’’ന്തി പോത്ഥകേസു പാഠോ ദിസ്സതി, സോ പമാദലേഖോ, ഗണ്ഠിപദേ ച ‘‘അഹോ വത സത്ഥാ മമഞ്ഞേവ പടിപുച്ഛിത്വാ ധമ്മം ദേസേയ്യാ’’തി യോ തദത്ഥോ ലിഖിതോ, സോ ദുല്ലിഖിതോ. ന ഹി ഝാനപടിലാഭപച്ചയാ കോപാദയോ അനങ്ഗണസുത്തേ (മ. നി. ൧.൫൭ ആദയോ) വുത്താ, ‘‘ന ച യുത്തിതോ സമ്ഭവന്തി ഝാനലാഭിനോ തദഭാവാ’’തി ആചരിയോ വദതി, തം വീമംസിതബ്ബം. ഏത്ഥ വിജ്ജത്തയസ്സ ഉത്തരുത്തരവിസേസദസ്സനത്ഥം ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ’’തിആദിനാ പുനപ്പുനം അട്ഠങ്ഗനിദസ്സനം കതന്തി വേദിതബ്ബം. ഉത്തരുത്തരവിസേസാ ചേഭാസം അത്തദുക്ഖപരദുക്ഖദസ്സനതദുപസമത്തദീപനതോ വേദിതബ്ബാ. ഭഗവാ ഹി പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണേന അത്തനോ അനന്തസംസാരദുക്ഖം പസ്സിത്വാ, ചുതൂപപാതഞാണേന പരസ്സ ച ലോകസ്സ ആസവക്ഖയഞാണേന തദുഭയവൂപസമത്തഞ്ച പസ്സിത്വാ തം ദേസേതി, പഠമേന വാ അത്തദുക്ഖദസ്സനതോ അത്തസിനേഹപരിച്ചാഗം ദീപേതി. ദുതിയേന പരദുക്ഖദസ്സനതോ പരേസു കോപപരിച്ചാഗം, തതിയേന അരിയമഗ്ഗദസ്സനതോ മോഹപരിച്ചാഗഞ്ച ദീപേതി. ഏവം നാനാഗുണവിസേസദീപനതോ ഇമസ്സേവ ലോകിയാഭിഞ്ഞാദ്വയസ്സ ഇധ ഗഹണം കതന്തി വേദിതബ്ബം.

യസ്മാ അതീതജാതി ഏവ നിവാസോ, തസ്മാ ‘‘അതീതജാതീസൂ’’തി ന വത്തബ്ബന്തി ചേ? ന, ജാതിയാ ഏകദേസേപി നിവാസവോഹാരസിദ്ധിദസ്സനതോ. പാളിയം കിഞ്ചാപി ‘‘ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ’’തിആദിവചനേന സകലജാതിയാ അനുസ്സരണമേവ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതി വിയ ദിസ്സതി, ന ഏവം ദട്ഠബ്ബം. തദേകദേസാനുസ്സരണമ്പി പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതി ഏവാതി ദസ്സനത്ഥം, ഭുമ്മവചനം കതം ഓകാസാദിസങ്ഗഹത്ഥഞ്ച. ‘‘ഛിന്നവടുമകാനുസ്സരണാദീസൂ’’തി ആദി-സദ്ദേന അനിവുത്ഥലോകധാതുദീപരട്ഠനഗരഗാമാദിഗ്ഗഹണം വേദിതബ്ബം. ഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘തേസം ഛിന്നവടുമകാനം ലോകുത്തരസീലാദീനി ന ഭഗവതാ ബോധിസത്തകാലേ വിഞ്ഞാതാനീ’’തി വുത്തം. അത്ഥാപത്തിതോ ലോകിയാനി വിഞ്ഞാതാനീതി ആപജ്ജതി, തം ദിബ്ബചക്ഖുഞാണാധികാരേ ‘‘അരിയാനം ഉപവാദകാ’’തി വചനേന സമേന്തം വിയ ദിസ്സതി. ന ഹി അരിയേ അപസ്സന്തസ്സ ഏവം ഹോതി. കിമത്ഥം പനേത്ഥ അനുസ്സതി വുത്താ, നനു ഏസ വിജ്ജാധികാരോതി ചേ? ആദികമ്മികസ്സ സതിവസേന നിബ്ബത്തിതോ, അതീതധമ്മാനം സതിയാ വിസേസാധികാരത്താ ച. വുത്തഞ്ഹി ‘‘അനുസ്സരാമീ’’തി.

‘‘വത്തമാനേസു വിജ്ജാന-മതീതേസ്വസ്സ സരതി;

അനാഗതേസു ധമ്മേസു, സരതി വിജ്ജാന പണിധീ’’തി.

ആചരിയകുമാരിതേന സിലോകോപി വുത്തോ.

തത്ഥ രാഗേ ഉസ്സന്നതരേ തേജോസംവട്ടോ. ദോസേ ആപോസംവട്ടോ. മോഹേ വായോസംവട്ടോ. കേചി ‘‘ദോസേ തേജോസംവട്ടോ, രാഗേ ആപോസംവട്ടോ, മോഹേ വായോസംവട്ടോ’’തി വദന്തി. യസ്മാ അമുത്രാതി ചിത്തം, വചനം വാ ഭവാദിനിയമേന ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ഭവേ വാ’’തിആദി. ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോതി പദദ്വയേന അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാമൂലകം പഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതം ഗോചരനിവാസം ദീപേതി. പവത്തഫലഭോജനോ സയംപതിതഫലാഹാരോ. ചതുരാസീതികപ്പസഹസ്സപരമായുപരിയന്തോ വാതി പണിധാനതോ പുബ്ബേ. പടിനിവത്തന്തസ്സ പച്ചവേക്ഖണം പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണം ന ഹോതി. ‘‘പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണലാഭീനം പനേതം ആനുഭാവപരിദീപന’’ന്തി ഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. അമുത്രാതി ഏത്ഥ പഠമയോജനായം സീഹോക്കന്തവസേന അനുസ്സരണം വുത്തം, തഞ്ച ഖോ അനുലോമവസേന. ‘‘പടിലോമവസേനാ’’തിപി ലിഖന്തി, തം ദുവിഞ്ഞേയ്യം. സീഹോക്കന്തം ദസ്സേതും ‘‘അനേകാസു കപ്പകോടീസൂ’’തിആദി വുത്തം. യഥാ തന്തി നിദസ്സനേന പടിപത്തിസാധാരണേന ഫലസാധാരണതം ദസ്സേന്തോ ബ്രാഹ്മണസ്സ ആദരം ജനേതി, അത്താനമേവേകം ഉക്കംസേതീതി വചനം നിവാരേതി. ‘‘സാധു ഖോ പന തഥാരൂപാനം അരഹതം ദസ്സനം ഹോതീ’’തി തസ്സ പുബ്ബേ ഉപ്പന്നചിത്തേ ഏവ നിയോജേതി. പഠമാ അഭിനിബ്ഭിദാതി വചനേന അവിജ്ജണ്ഡകോസസ്സ ബഹുപടലഭാവം ദസ്സേതി, തേന അട്ഠഗുണിസ്സരിയാദിനാ അനഭിനിബ്ഭിദം ദീപേതി.

പുബ്ബേനിവാസകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദിബ്ബചക്ഖുഞാണകഥാവണ്ണനാ

൧൩. ‘‘ചുതൂപപാതഞാണായാ’’തി ഫലൂപചാരേന വുത്തം. ഇദഞ്ഹി ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം രൂപാരമ്മണത്താ പരിത്തപച്ചുപ്പന്നഅജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണം ഹോതി. ന ചുതിം വാ പടിസന്ധിം വാ ആരമ്മണം കരോതി. തസ്മാ ‘‘യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാമീ’’തി (പാരാ. ൧൩) വചനം വിയ ഫലൂപചാരേനേവ വുത്തമിദന്തി വേദിതബ്ബം. ദിബ്ബവിഹാരസന്നിസ്സിതത്താ കാരണോപചാരേന ദിബ്ബം. ഇമിനാ പന കേചി ആചരിയാ ‘‘കുസലാകുസലാ ചക്ഖൂ ദിബ്ബചക്ഖു കാമാവചര’’ന്തി വദന്തി, തേ പടിസേധിതാ ഹോന്തി. ചതുത്ഥജ്ഝാനപഞ്ഞാ ഹി ഏത്ഥ അധിപ്പേതാ. മഹാജുതികത്താ മഹാഗതികത്താതി ഏതേസു ‘‘സദ്ദസത്ഥാനുസാരേനാ’’തി വുത്തം. ഏകാദസന്നം ഉപക്കിലേസാനം ഏവം ഉപ്പത്തിക്കമോ ഉപക്കിലേസഭാവോ ച വേദിതബ്ബോ, മഹാസത്തസ്സ ആലോകം വഡ്ഢേത്വാ ദിബ്ബചക്ഖുനാ നാനാവിധാനി രൂപാനി ദിസ്വാ ‘‘ഇദം നു ഖോ കി’’ന്തി വിചികിച്ഛാ ഉദപാദി, സോ ഉപക്കിലേസോ ഉപക്കിലേസസുത്തേ (മ. നി. ൩.൨൩൬ ആദയോ) ‘‘വിചികിച്ഛാധികരണഞ്ച പന മേ സമാധിമ്ഹി ചവി, സമാധിമ്ഹി ചുതേ ഓഭാസോ അന്തരധായതി ദസ്സനഞ്ച രൂപാന’’ന്തി വചനതോ. തതോ ‘‘രൂപാനി മേ പസ്സതോ വിചികിച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതി, ഇദാനി ന കിഞ്ചി മനസി കരിസ്സാമീ’’തി ചിന്തയതോ അമനസികാരോ, തതോ കിഞ്ചി അമനസികരോന്തസ്സ ഥിനമിദ്ധം ഉദപാദി, തതോ തസ്സ പഹാനത്ഥം ആലോകം വഡ്ഢേത്വാ രൂപാനി പസ്സതോ ഹിമവന്താദീസു ദാനവരക്ഖസാദയോ പസ്സന്തസ്സ ഛമ്ഭിതത്തം ഉദപാദി, തതോ തസ്സ പഹാനത്ഥം ‘‘മയാ ദിട്ഠഭയം പകതിയാ ഓലോകിയമാനം നത്ഥി, അദിട്ഠേ കിം നാമ ഭയ’’ന്തി ചിന്തയതോ ഉപ്പിലാവിതത്തം ഉദപാദി. ഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘ഉപ്പിലം ദിബ്ബരൂപദസ്സേനേനാ’’തി വുത്തം, ‘‘തം ദുവുത്തം പരതോ അഭിജപ്പാവചനേന തദത്ഥസിദ്ധിതോ’’തി ആചരിയോ വദതി. തതോ ഛമ്ഭിതത്തപ്പഹാനത്ഥം ‘‘മയാ വീരിയം ദള്ഹം പഗ്ഗഹിതം, തേന മേ ഇദം ഉപ്പിലം ഉപ്പന്ന’’ന്തി വീരിയം സിഥിലം കരോന്തസ്സ കായദുട്ഠുല്ലം കായദരഥോ കായാലസിയം ഉദപാദി, തതോ തം ചജന്തസ്സ അച്ചാരദ്ധവീരിയം ഉദപാദി, തത്ഥ ദോസം പസ്സതോ അതിലീനവീരിയം ഉപദാദി, തതോ തം പഹായ സമപ്പവത്തേന വീരിയേന ഛമ്ഭിതത്തഭയാ ഹിമവന്താദിട്ഠാനം പഹായ ദേവലോകാഭിമുഖം ആലോകം വഡ്ഢേത്വാ ദേവസങ്ഘം പസ്സതോ തണ്ഹാസങ്ഖാതാ അഭിജപ്പാ ഉദപാദി, തതോ ‘‘മയ്ഹം ഏകജാതികരൂപം മനസി കരോന്തസ്സ അഭിജപ്പാ ഉപ്പന്നാ, തസ്മാ ദാനി നാനാവിധം രൂപം മനസി കരിസ്സാമീ’’തി കാലേന ദേവലോകാഭിമുഖം, കാലേന മനുസ്സലോകാഭിമുഖം ആലോകം വഡ്ഢേത്വാ നാനാവിധാനി രൂപാനി മനസി കരോതോ നാനത്തസഞ്ഞാ ഉദപാദി, തതോ ‘‘നാനാവിധരൂപാനി മേ മനസി കരോന്തസ്സ നാനത്തസഞ്ഞാ ഉദപാദി, തസ്മാ ദാനി അഭിജപ്പാദിഭയാ ഇട്ഠാദിനിമിത്തഗ്ഗാഹം പഹായ ഏകജാതികമേവ രൂപം മനസി കരിസ്സാമീ’’തി തഥാ കരോതോ അഭിനിജ്ഝായിതത്തം രൂപാനം ഉദപാദി ഏവം പഹീനഉപക്കിലേസസ്സാപി അനധിട്ഠിതത്താ. ഓഭാസഞ്ഹി ഖോ ജാനാമി, ന ച രൂപാനി പസ്സാമീതിആദി ജാതം.

തസ്സത്ഥോ – യദാ പരികമ്മോഭാസമേവ മനസി കരോമി, തദാ ഓഭാസം സഞ്ജാനാമി, ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ രൂപാനി ന ച പസ്സാമി, രൂപദസ്സനകാലേ ച ഓഭാസം ന ജാനാമീതി. കിമത്ഥമിദം വുത്തം, ന ഹി ഏതം ഉപക്കിസേസഗതന്തി? ന കേവലം ഉപക്കിലേസപ്പജഹനമേവേത്ഥ കത്തബ്ബം, യേന ഇദം വിസുദ്ധം ഹോതി, അഞ്ഞമ്പി തദുത്തരി കത്തബ്ബം അത്ഥീതി ദസ്സനത്ഥം. വിചികിച്ഛാ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോതിആദീസു ‘‘ഇമേ ധമ്മാ ഉപക്കിലേസാതി ആദീനവദസ്സനേന പജഹിം, ന മയ്ഹം തദാ ഉപ്പന്നത്താ’’തി കേചി വദന്തി. മാനുസകം വാതി ഇമിനാ സഭാവാതിക്കമം ദസ്സേതി. മംസചക്ഖുനാ വിയാതി ഇമിനാ പരിയത്തിഗ്ഗഹണം, വണ്ണമത്താരമ്മണതഞ്ച ഉപമേതി. വണ്ണമത്തേ ഹേത്ഥ സത്ത-സദ്ദോ, ന ‘‘സബ്ബേ സത്താ ആഹാരട്ഠിതികാ’’തി (അ. നി. ൧൦.൨൭) ഏത്ഥ വിയ സബ്ബസങ്ഖതേസു, ഹീനജാതിആദയോ മോഹസ്സ നിസ്സന്ദോ വിപാകോ. കായദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ പുബ്ബേ അതീതഭവേ അഹേസും, സമ്പതി നിരയം ഉപപന്നാതി ഏവം പാഠസേസേന സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘യഥാകമ്മൂപഗഞാണഞ്ഹി ഏകന്തമതീതാരമ്മണം, ദിബ്ബചക്ഖു പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണ’’ന്തി ഉഭിന്നം കിച്ചവസേന വുത്തം. മഹല്ലകോതി സമണാനം സാരുപ്പമസാരുപ്പം, ലോകാചാരം വാ ന ജാനാതീതി അധിപ്പായേന വുത്തത്താ ഗുണപരിധംസനേന ഗരഹതീതി വേദിതബ്ബം. ‘‘നിയതോ സമ്ബോധിപരായനോ’’തി (സം. നി. ൨.൪൧; ൫.൯൯൮, ൧൦൦൪) വുത്തോ അരിയപുഗ്ഗലോ മഗ്ഗാവരണം കാതും സമത്ഥം ഫരുസവചനം യദി കഥേയ്യ, അപായഗമനീയമ്പി കരേയ്യ, തേന സോ അപായുപഗോപി ഭവേയ്യ, തസ്മാ ഉപപരിക്ഖിതബ്ബന്തി ഏകേ. ‘‘വായാമം മാ അകാസീതി ഥേരേന വുത്തത്താ മഗ്ഗാവരണം കരോതീ’’തി വദന്തി. പുബ്ബേവ സോതാപന്നേന അപായദ്വാരോ പിഹിതോ, തസ്മാസ്സ സഗ്ഗാവരണം നത്ഥി. ‘‘പാകതികന്തി പവത്തിവിപാകം അഹോസീ’’തി വദന്തി. ‘‘വുദ്ധി ഹേസാ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസ്സ വിനയേ, യോ അച്ചയം അച്ചയതോ ദിസ്വാ യഥാധമ്മം പടികരോതീ’’തി (മ. നി. ൩.൩൭൦; ദീ. നി. ൧.൨൫൧) വചനതോ പാകതികം അഹോസീതി ഏകേ. സചേ സോ ന ഖമതീതി സോതാപന്നാദീനം ഖന്തിഗുണസ്സ മന്ദതായ വാ ആയതിം തസ്സ സുട്ഠു സംവരത്ഥായ വാ അക്ഖമനം സന്ധായ വുത്തം. സുഖാനം വാ ആയസ്സ ആരമ്മണാദിനോ അഭാവാ കാലകഞ്ചികാ അസുരാ ഹോന്തി. ‘‘ഇതോ ഭോ സുഗതിം ഗച്ഛാ’’തി (ഇതിവു. ൮൩) വചനതോ മനുസ്സഗതിപി. ദിബ്ബചക്ഖുഞാണവിജ്ജാതി ദിബ്ബചക്ഖുമേവ ദസ്സനട്ഠേന ഞാണം, തസ്സ തസ്സ അത്ഥസ്സ വിന്ദനട്ഠേന വിജ്ജാതി അത്ഥോ.

ദിബ്ബചക്ഖുഞാണകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ആസവക്ഖയഞാണകഥാവണ്ണനാ

൧൪. സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേതി കിം പുരിമസ്മിംയേവ, ഉദാഹു അഞ്ഞസ്മിംയേവ ചതുത്ഥജ്ഝാനചിത്തേ. അട്ഠകഥായമ്പി യതോ വുട്ഠായ പുരിമവിജ്ജാദ്വയം അധിഗതം, തദേവ പുന സമാപജ്ജനവസേന അഭിനവം അഭിണ്ഹം കതന്തി ദസ്സനത്ഥം ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേതി ഇധ വിപസ്സനാപാദകം ചതുത്ഥജ്ഝാനചിത്തം വേദിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. ഏത്ഥാഹ – യദി തദേവ പുന സമാപജ്ജനവസേന അഭിനവം കതം, അഥ കസ്മാ പുബ്ബേ വിയ ‘‘വിപസ്സനാപാദകം അഭിഞ്ഞാപാദകം നിരോധപാദകം സബ്ബകിച്ചസാധകം സബ്ബലോകിയലോകുത്തരഗുണദായകം ഇധ ചതുത്ഥജ്ഝാനചിത്തം വേദിതബ്ബ’’ന്തി അവത്വാ ‘‘ഇധ വിപസ്സനാപാദകം ചതുത്ഥജ്ഝാനചിത്തം വേദിതബ്ബ’’ന്തി ഏത്തകമേവ വുത്തം, നനു ഇധ തഥാവചനട്ഠാനമേവ തം അരഹത്തമഗ്ഗേന സദ്ധിം സബ്ബഗുണനിപ്ഫാദനതോ, ന പഠമവിജ്ജാദ്വയമത്തനിപ്ഫാദനതോതി? വുച്ചതേ – അരിയമഗ്ഗസ്സ ബോജ്ഝങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗഝാനങ്ഗപടിപദാവിമോക്ഖവിസേസനിയമോ പുബ്ബഭാഗവുട്ഠാനഗാമിനീവിപസ്സനായ സങ്ഖാരുപേക്ഖാസങ്ഖാതായ നിയമേന അഹോസീതി ദസ്സനത്ഥം വിപസ്സനാപാദകമിധ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ പരിയാപന്നത്താ, ന തദാരമ്മണമത്തേന. പരിയായതോതി അഞ്ഞേനപി പകാരേന. ‘‘ഇമേ ആസവാ’’തി അയം വാരോ കിമത്ഥം ആരദ്ധോ? ‘‘ആസവാനം ഖയഞാണായാ’’തി അധികാരാനുലോമനത്ഥം. മഗ്ഗക്ഖണേ ഹി ചിത്തം വിമുച്ചതി, ഫലക്ഖണേ വിമുത്തം ഹോതീതി ഇദം ഏകത്തനയേന വുത്തം. യഞ്ഹി വിമുച്ചമാനം, തദേവ അപരഭാഗേ വിമുത്തം നാമ ഹോതി. യഞ്ച വിമുത്തം, തദേവ പുബ്ബഭാഗേ വിമുച്ചമാനം നാമ ഹോതി. ഭുഞ്ജമാനോ ഏവ ഹി ഭോജനപരിയോസാനേ ഭുത്താവീ നാമ. ‘‘ഇമിനാ പച്ചവേക്ഖണഞാണം ദസ്സേതീ’’തി പച്ചവേക്ഖണഞാണസ്സ ച പട്ഠാനേ ‘‘മഗ്ഗാ വുട്ഠഹിത്വാ മഗ്ഗം പച്ചവേക്ഖതി, ഫലം, നിബ്ബാനം, പഹീനേ കിലേസേ പച്ചവേക്ഖതീ’’തി അയമുപ്പത്തിക്കമോ വുത്തോ. പവത്തിക്കമോ പനേത്ഥ സരൂപതോ അത്ഥതോതി ദ്വിധാ വുത്തോ. തത്ഥ ‘‘വിമുത്തമിതി ഞാണം അഹോസീ’’തി സരൂപതോ ചതുബ്ബിധസ്സപി പച്ചവേക്ഖണഞാണസ്സ പവത്തിക്കമനിദസ്സനം. ‘‘ഖീണാ ജാതീ’’തിആദി അത്ഥതോ. തേനേവ അന്തേ ‘‘അബ്ഭഞ്ഞാസി’’ന്തി പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനം ദേസനം അകാസി പച്ചവേക്ഖണഞാണസ്സ തഥാ അപ്പവത്തിതോ. അപ്പടിസന്ധികം ഹോതീതി ജാനന്തോ ‘‘ഖീണാ ജാതീ’’തി ജാനാതി നാമ. ‘‘ദിബ്ബചക്ഖുനാ പച്ചുപ്പന്നാനാഗതംസഞാണ’’ന്തി അനാഗതംസഞാണസ്സ ച ദിബ്ബചക്ഖുസന്നിസ്സിതത്താ വുത്തം.

ആസവക്ഖയഞാണകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉപാസകത്തപടിവേദനാകഥാവണ്ണനാ

൧൫. കണ്ണസുഖതോ ഹദയങ്ഗമതോതി വചനമേവ സന്ധായ വുത്തം. അനത്തുക്കംസനതോതിആദി പുഗ്ഗലവസേന, കണ്ണസുഖതോതി സോതിന്ദ്രിയം സന്ധായ. ആപാഥാരമണീയതോതി ഞാണാപാഥാരമണീയതോ. സയമേവ ഹേട്ഠാമുഖജാതം വാ, മഗ്ഗോ പന അസോകോ ഹോതി. തദാ ഹി സോകോ പഹീയമാനോ. ചരിയാദിഅനുകൂലതോ അപ്പടികൂലം. ‘‘മധുരമിമ’’ന്തി വുത്തത്താ ‘‘ധമ്മമിമ’’ന്തി വചനം അധികം വിയ ദിസ്സതി. തസ്മാ ‘‘രാഗവിരാഗമിമ’’ന്തി ഏവം വിസും വിസും യോജേത്വാ പുന പിണ്ഡേത്വാ ധമ്മമിമം ഉപേഹീതി യോജേതബ്ബം, ‘‘ധമ്മമേവ സരണത്ഥമുപേഹീ’’തി പഠന്തി കിരാതി ദീപേതി. സരണഗതാനം തേനേവ സരണഗമനേന ഭയം സന്താസം ദുഗ്ഗതിം പരിക്കിലേസം ദുക്ഖം ഹിംസതീതി രതനത്തയം സരണം നാമ. തപ്പസാദതഗ്ഗരുതാദീഹി വിഹതകിലേസോ തപ്പരായനതാകാരപ്പവത്തോ ചിത്തുപ്പാദോ സരണഗമനം. തംസമങ്ഗീസത്തോ സരണം ഗച്ഛതി. പഭേദേന പന ദുവിധം സരണഗമനം ലോകുത്തരം ലോകിയന്തി. തത്ഥ ലോകുത്തരം ദിട്ഠസച്ചാനം മഗ്ഗക്ഖണേ സരണഗമനുപക്കിലേസസമുച്ഛേദേന നിബ്ബാനാരമ്മണം ഹുത്വാ കിച്ചതോ സകലേപി രതനത്തയേ ഇജ്ഝതി. ലോകിയം പുഥുജ്ജനാനം സരണഗമനുപക്കിലേസം തദങ്ഗവിക്ഖമ്ഭനേന ആരമ്മണതോ ബുദ്ധാദിഗുണാരമ്മണം ഹുത്വാ ഇജ്ഝതി. തം അത്ഥതോ രതനത്തയേ സദ്ധാപടിലാഭോ സദ്ധാമൂലികാ ച സമ്മാദിട്ഠി. ലോകുത്തരസ്സ ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി വിപാകഫലം, സബ്ബദുക്ഖക്ഖയോ ആനിസംസഫലം. ‘‘യോ ച ബുദ്ധഞ്ച ധമ്മഞ്ച…പേ… സബ്ബദുക്ഖാ പമുച്ചതീ’’തി (ധ. പ. ൧൯൦-൧൯൨) ഹി വുത്തം. ലോകിയസ്സ ഭവഭോഗസമ്പദാ. ‘‘യേ കേചി ബുദ്ധം സരണം ഗതാസേ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൩൨; സം. നി. ൧.൩൭) ഹി വുത്തം. ലോകിയസരണഗമനം തീസു വത്ഥൂസു അഞ്ഞാണസംസയമിച്ഛാഞാണാദീഹി സംകിലിസ്സതി, ന മഹാജുതികം ഹോതി, ന മഹാവിപ്ഫാരം. ലോകുത്തരസ്സ നത്ഥി സംകിലേസോ. ലോകിയസ്സ സാവജ്ജോ അനവജ്ജോതി ദുവിധോ ഭേദോ. തത്ഥ അഞ്ഞസത്ഥാരാദീസു അത്തസന്നിയ്യാതനാദീഹി സാവജ്ജോ ഹോതി, സോ അനിട്ഠഫലോ. അനവജ്ജോ കാലകിരിയായ, സോ അവിപാകത്താ അഫലോ. ലോകുത്തരസ്സ നേവത്ഥി ഭേദോ. ഭവന്തരേപി ഹി അരിയസാവകോ അഞ്ഞം സത്ഥാരം ന ഉദ്ദിസതി. യോ കോചി സരണഗതോ ഗഹട്ഠോ ഉപാസകോ. രതനത്തയഉപാസനതോ ഉപാസകോ. പഞ്ച വേരമണിയോ സീലം. സത്ഥസത്തമംസമജ്ജവിസവാണിജ്ജാരഹിതം ധമ്മേന ജീവികം ആജീവോ. വുത്തസീലാജീവവിപത്തി വിപത്തി നാമ. വിപരീതാ സമ്പത്തി.

൧൬. ലച്ഛാമ നു ഖോതി ദുഗ്ഗതേ സന്ധായ വുത്തം. സക്ഖിസ്സാമ നുഖോ നോതി സമിദ്ധേ സന്ധായ. തത്ഥ വേരഞ്ജായം. പഗ്ഗയ്ഹതീതി പത്തം പഗ്ഗഹോ, തേന പഗ്ഗഹേന പത്തേനാതി അത്ഥോ. സമാദായേവാതി നിദസ്സനം. ന ച വട്ടതീതി പുന പാകം കിഞ്ചാപി വട്ടതി, തഥാപി ന സുട്ഠു പക്കത്താ വുത്തം, ‘‘ഉത്തണ്ഡുലഭത്തം ലഭിത്വാപി പിധേതും ന വട്ടതീ’’തി അട്ഠകഥാവചനഞ്ചേത്ഥ സാധകം. ‘‘സാവകാനം വാ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസ്സാമീ’’തി ഇമിനാ വചനേന ആജീവപാരിസുദ്ധിസീലം സന്ധായ ‘‘പച്ഛാ സീല’’ന്തി വുത്തം. ഉപാലിത്ഥേരോപി തം തം വത്ഥും പടിച്ച ഭഗവതാ ബഹൂനി സിക്ഖാപദാനി പഞ്ഞത്താനി അത്ഥീതി ദീപേതി. യദി ഏവം വേരഞ്ജായം ‘‘ഏതസ്സ ഭഗവാ കാലോ’’തി വചനം ന സമേതീതി ചേ? ന, തതോ പുബ്ബേ സിക്ഖാപദാഭാവപ്പസങ്ഗതോ. ഥേരോ പന പഞ്ഞത്താനി ഠപേത്വാ ഇദാനി പഞ്ഞപേതബ്ബാനി പാതിമോക്ഖുദ്ദേസപ്പഹോനകാനി സന്ധായാഹ. ഭഗവാപി ‘‘ന താവ സാരിപുത്ത സത്ഥാ സാവകാനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേതീ’’തി ഭദ്ദാലിസുത്തേ (മ. നി. ൨.൧൩൪; ആദയോ) വിയ ഏകച്ചേസു പഞ്ഞത്തേസുപി തതോ പരം പഞ്ഞപേതബ്ബാനി സന്ധായാഹ. ഇധേവ അട്ഠകഥായം ‘‘സാമമ്പി പചനം സമണസാരുപ്പം ന ഹോതി ന ച വട്ടതീ’’തി വചനഞ്ച, തഥാ ‘‘രത്തിച്ഛേദോ വാ വസ്സച്ഛേദോ വാ’’തിആദിവചനാനി ച അത്ഥി. അഞ്ഞഥാ ‘‘ദ്വീഹാകാരേഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ ഭിക്ഖൂ പടിപുച്ഛന്തീ’’തി ഇധേവേദം പാളിഠപനം വിരുജ്ഝതീതി ആചരിയേന വിചാരിതം, തം സുന്ദരം പുബ്ബേപി പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദസമ്ഭവതോ. കിന്തു ഇധ പാളിഠപനവിരോധവിചാരണാ പന നിപ്പയോജനാ വിയ മമ ദിസ്സതി. കസ്മാ? ഉപാലിത്ഥേരേന സങ്ഗീതികാലേ വുത്തപാഠത്താ. രത്തിച്ഛേദോതി സത്താഹകിച്ചം സന്ധായ വുത്തോ. ‘‘സത്താഹകരണീയേന ഗന്ത്വാ രത്തിച്ഛേദോ വാ വസ്സച്ഛേദോ വാ ഏകഭിക്ഖുനാപി ന കതോ’’തി വുത്തം കിര മഹാഅട്ഠകഥായം, തസ്മാ വസ്സച്ഛേദസ്സ കാരണേ സതി സത്താഹകിച്ചം കാതും വട്ടതീതി ഏകേ. വിനയധരാ പന നിച്ഛന്തി, തസ്മാ അട്ഠകഥാധിപ്പായോ വീമംസിതബ്ബോ, ഇമായ വേരഞ്ജായം അപ്പിച്ഛതാദിപടിപദായ പസന്നാ. സാലീനം വികതി സാലിവികതി.

൧൭-൮. ഉപപന്നഫലോതി ബഹുഫലോ. ‘‘ഖുദ്ദം മധു’’ന്തി പാഠോ. ഥേരം സീഹനാദം നദാപേതും പുച്ഛീതി ഇമിനാ ആചരിയോ യം പുബ്ബേ ആണായ ഠിതാനം സാവകാനം മഹാനുഭാവതാദസ്സനം ‘‘വേരഞ്ജായം നിവാസപ്പയോജന’’ന്തി അമ്ഹേഹി വുത്തം, തം സമ്പാദേതി, രാജഗഹേ വേരഞ്ജായഞ്ചാതി ഉഭയത്ഥ വിതക്കുപ്പാദേ ഏകതോ പിണ്ഡേത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘അഥ ഖോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സാ’’തിആദിമാഹ. കാലം സന്ധായ ചിരം, ഠിതിം സന്ധായ ചിരാതി വിഗ്ഗഹോ.

കാമം ഹിനോതി അത്തനോ ഫലനിബ്ബത്തിയാ സഹായം ഗച്ഛതീതി കത്തരി ഹേതു, തഥാപി ഇധ തേന കരണഭൂതേന തസ്സ ഫലം ഹിനോതി പവത്തതീതി ഹേതു. തഥാ ഘടന്തി തേനാതി ഘടോ. കിലാസുനോതി പയോജനാഭാവേന അവാവടാ. അബ്ബോകിണ്ണാനി വിസഭാഗേഹി. ആഗാമിനിയാ അനാഗതേതി അത്ഥോ. ഇമേസംയേവ നോതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘സബ്ബബുദ്ധാനം ഹീ’’തി വുത്തം. യാവസാസനപരിയന്താതി യാവ ബുദ്ധാ ധരന്തി, താവാതി അത്ഥോ. ഖത്തിയബ്രാഹ്മണാവ ഉച്ചാ, തത്ഥാപി വിസേസം ദസ്സേതും ‘‘ഉച്ചനീചഉളാരുളാരഭോഗാ’’തി. ‘‘മനസി കത്വാ’’തിപി പാഠോ. ഉപസമ്പാദ്യഉപസമ്പാദ്യഇച്ചേതം ദ്വയം മാഗധേ ‘‘ഉപസമ്പജ്ജാ’’തി വുച്ചതി. അനുപാദായാതി ആരമ്മണകരണവസേന അഗ്ഗഹേത്വാ. ആസവേഹീതി കത്തരി തതിയാവിഭത്തി. ചിത്താനീതി പച്ചത്തബഹുവചനം. വിമുച്ചിംസൂതി കമ്മകാരകേ. വിമോചിതാനീതി അധിപ്പായോതി ആചരിയോ. ആസവേഹീതി പദഞ്ച പച്ചത്തേ കരണവചനം കത്വാ ഗണ്ഠിപദേ അത്ഥോ പകാസിതോ. യദി അരിയമഗ്ഗേന നിരുദ്ധാനം ആസവാനം വസേന അനാസവതാ, ലോകേ ചിത്താനിപി അനാസവാ സിയും. ന ഹി നിരുദ്ധാനി ചിത്താനി ആരമ്മണാനി കരോന്തീതി താനി അനിരുദ്ധാസവവസേന സാസവാനീതി ചേ. സോതാപന്നസ്സ മഗ്ഗചിത്തം ഉപരിമഗ്ഗവജ്ഝാസവവസേന സാസവം, അവസിട്ഠാസവസമുച്ഛിന്ദനാനുഭാവത്താ ഫലാനി സാസവാനി സിയുന്തി? ന, ആസവസമുച്ഛിന്ദനാനുഭാവാഗതഫലത്താ. ഭിംസനസ്സ കരണം ഭിംസനകതം, തസ്മിം ഭിംസനകതസ്മിം, ഭിംസനകിരിയായാതി അത്ഥോ. ഇത്ഥിലിങ്ഗം വിപല്ലാസം കത്വാ നപുംസകലിങ്ഗം, പുരിസലിങ്ഗം വാ കത്വാ. നിമിത്തത്ഥേതി ഏത്ഥ –

‘‘ചമ്മനി ദീപിനം ഹന്തി, ദന്തേസു ഹന്തി കുഞ്ജരം;

വാലേസു ചാമരിം ഹന്തി, സിങ്ഗേസു സരഭോ ഹതോ’’തി. –

അധികരണം.

൨൦-൨൧. നചിരട്ഠിതികകാരണേ കഥിതേ ചിരട്ഠിതികകാരണം അത്ഥതോ വുത്തപടിപക്ഖവസേന കിഞ്ചാപി സിദ്ധം, തഥാപി തം ഥേരസ്സ വിനയപഞ്ഞത്തിയാചനായ ഓകാസകാരണാധിപ്പായതോ വിനയപഞ്ഞത്തിയാചനോകാസം പാപേതും പുന ഭഗവന്തം ‘‘കോ പന, ഭന്തേ, ഹേതൂ’’തി പുച്ഛി. ഭഗവാപി യാചനം സമ്പടിച്ഛിതുകാമോ ബ്യാകാസി. ‘‘ആസവട്ഠാനീയാ സങ്ഘേ പാതുഭവന്തീ’’തി പുഗ്ഗലസ്സ സങ്ഘപരിയാപന്നത്താ വുത്തം. ആദരത്ഥവസേനേവേത്ഥ ദ്വിക്ഖത്തും വുത്തന്തി യസ്മാ ഥേരോ പുബ്ബേ രാജഗഹേ, സമ്പതി വേരഞ്ജായന്തി ദ്വിക്ഖത്തും കാചി, തസ്മാ ആദരേന പുനപ്പുനം യാചയമാനം പസ്സിത്വാ സയമ്പി ഭഗവാ ആദരേനേവ ‘‘ആഗമേഹി ത്വം സാരിപുത്താ’’തി ആഹ. തേനേതം ദീപേതി ‘‘മാ ത്വം പുനപ്പുനം യാചാഹി, സമ്പടിച്ഛിതാവ മയാ തേ യാചനാ, പുബ്ബേനനു തവയാചനം സമ്പടിച്ഛതാവ മയാ ഏത്തകേ കാലേ ഏത്തകാനി സിക്ഖാപദാനി പഞ്ഞത്താനി, ന താവ മേ സാവകാനം ആണാപാതിമോക്ഖുദ്ദേസാനുജാനനകാലോ സമ്പത്തോ, തക്കാനുമാനവസേന തയാ ‘ഏതസ്സ ഭഗവാ കാലോ’തി പുനപ്പുനം നിദ്ദിസിയമാനോപി നേസ സോ കാലോ, കിന്തു തഥാഗതോവ തത്ഥ കാലം ജാനിസ്സതീ’’തി. യസ്മാ പന ‘‘സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തികാലതോ പഭുതി ആണാപാതിമോക്ഖമേവ ഉദ്ദിസിയതീ’’തി വുത്തം, തസ്മാ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസപ്പഹോനകസിക്ഖാപദമേവ സന്ധായാഹ. ‘‘തത്ഥാതി സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാചനാപേക്ഖം ഭുമ്മവചന’’ന്തി ഏകമേവ പദം വുത്തം തസ്സാ സിദ്ധിയാ ഇതരസ്സ സിദ്ധിതോ. ‘‘സാവകാനം വിസയഭാവന്തി ഇമിനാ മഹാപദുമത്ഥേരവാദോ പടിക്ഖിത്തോ’’തി അനുഗണ്ഠിപദേ വുത്തം, തം സുന്ദരം വിയ. സമ്മുഖേ ഗരഹാ. പരമ്മുഖേ ഉപവാദോ. ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഊനദസവസ്സേന…പേ… ദുക്കടസ്സാ’’തി (മഹാവ. ൭൫) ഇദം സിക്ഖാപദം ഭഗവാ ബുദ്ധത്തേന ദസവസ്സികോ ഹുത്വാ പഞ്ഞപേസി ഊനദസവസ്സികസ്സ തസ്സ തഥാ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ അഭാവതോ. ന തദാ അതിരേകദസവസ്സികോവ ദസവസ്സികാനം രത്തഞ്ഞുമഹത്തപ്പത്തിതോ, തസ്മാ തം സിക്ഖാപദം വേരഞ്ജായം വസ്സാവാസതോ പുബ്ബേ രാജഗഹേ ഏവ പഞ്ഞത്തന്തി സിദ്ധം, തസ്മിം സിദ്ധേ സിദ്ധമേവ ‘‘യാവ ന സങ്ഘോ രത്തഞ്ഞുമഹത്തം പത്തോതി വചനം ഇതോ പുബ്ബേ പഠമയാചനായപി വുത്ത’’ന്തി. അട്ഠകഥായമ്പി രത്തഞ്ഞുമഹത്തപ്പത്തകാലേ ‘‘ദ്വേ സിക്ഖാപദാനീ’’തി ഗണനപരിച്ഛേദവചനം പഠമയാചനായ വുത്തവചനം സന്ധായ വുത്തം. അഞ്ഞഥാ രത്തഞ്ഞുമഹത്തപ്പത്തകാലേ ദ്വേ ഏവ, ന അഞ്ഞന്തി ആപജ്ജതി.

‘‘അഥ ഖോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സാ’’തിആദിമ്ഹി അയമാദിതോ പട്ഠായ അത്ഥവിഭാവനാ – അയം കിരായസ്മാ അസ്സജിത്ഥേരതോ പടിലദ്ധം ഏകഗാഥാമത്തകം ധമ്മപരിയായം നയസതസഹസ്സേഹി വിവേചേന്തോ അരഹത്തം പത്വാ സാവകപാരമീഞാണേ ഠിതോ ‘‘അഹോ വത മഹാനുഭാവോയം സദ്ധമ്മോ, യോ വിനാപി ധമ്മസാമിനാ പരമ്മുഖതോ സുതമത്തേപി മയ്ഹം മഹന്തം ഗുണവിസേസം ജനേസി, സാധു വതായം സദ്ധമ്മോ ചിരം തിട്ഠേയ്യാ’’തി ചിന്തേന്തോ ‘‘കതമേസാനം നു ഖോ ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം…പേ… ന ചിരട്ഠിതിക’’ന്തി തമത്ഥം, കാരണഞ്ച അത്തനോ അഗ്ഗസാവകഞാണേന പടിവിജ്ഝിത്വാ ‘‘സാവകാനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തന്തിആദിചിരട്ഠിതികാരണ’’ന്തി നിട്ഠം കത്വാ വിനയപഞ്ഞത്തിയാചനോകാസകരണത്ഥം ഭഗവന്തം പുച്ഛി. തതോ പഞ്ഹസ്സ വിസ്സജ്ജനേ വിനയപഞ്ഞത്തിയാചനോകാസേ സമ്പത്തേ ‘‘ഏതസ്സ ഭഗവാ കാലോ, ഏതസ്സ സുഗത കാലോ’’തി വിനയപഞ്ഞത്തിം യാചി. തതോ ഭഗവാ തസ്സാ യാചനായ സമ്പടിച്ഛിതഭാവം, ‘‘ഏതസ്സ ഭഗവാ കാലോ’’തി വുത്തകാലസ്സ അകാലതം, കാലസ്സ ച അനഞ്ഞവിസയതം ദീപേന്തോ ‘‘ആഗമേഹി ത്വ’’ന്തിആദിമാഹ, തതോ ഭഗവാ തസ്സ യാചനം, സത്തേസു കാരുഞ്ഞതഞ്ച പടിച്ച ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ അനുപജ്ഝായകാ അനാചരിയകാ അനോവദിയമാനാ’’തിആദിനാ (മഹാവ. ൬൪) നയേന വേപുല്ലമഹത്തതം പടിച്ച സത്ഥാ സാവകാനം ഉപജ്ഝായവത്താദീനി വിനയകമ്മാനി, തദനുരൂപസിക്ഖാപദാനി ച പഞ്ഞപേസി. തതോ അനുക്കമേന ദ്വാദസമവസ്സം വേരഞ്ജായം വസി. തദാ ച ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ സത്ഥാരാ നിദ്ദിട്ഠേസു ചിരട്ഠിതിഹേതൂസു ജാതേസു ‘‘നവങ്ഗസത്ഥുസാസനമഹത്തതാ ച സമ്പതി ജാതാ, വിനയപഞ്ഞത്തി ച ബഹുതരാ ജാതാ, പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ ഏവേകോ ന താവ സാവകാനം അനുഞ്ഞാതോ, സോ ച പരിസുദ്ധേന സങ്ഘേന കരീയതി. സങ്ഘോപി ഏതരഹി പരിസുദ്ധോ പച്ഛിമകസ്സ സോതാപന്നത്താ’’തി ചിന്തേത്വാ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസം അനുജാനാപേതുകാമോ യത്തകേഹി ച സിക്ഖാപദേഹി പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ അനുജാനീയതി, തത്തകാനം പഞ്ഞത്തിയാചനപുബ്ബങ്ഗമം പാതിമോക്ഖുദ്ദേസം യാചന്തോ പുബ്ബുപ്പന്നവിതക്കസൂചനപുച്ഛാവിസ്സജ്ജനക്കമവസേന യാചനോകാസേ സമ്പത്തേ ‘‘ഏതസ്സ ഭഗവാ കാലോ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ ‘‘യം ഭഗവാ സാവകാനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേയ്യാ’’തി പാതിമോക്ഖുദ്ദേസപ്പഹോനകസിക്ഖാപദം സന്ധായാഹ, അയമത്ഥോ ഭദ്ദാലിസുത്തേന (മ. നി. ൨.൧൩൪ ആദയോ) ദീപേതബ്ബോ. തത്ഥ ഹി ബഹൂസു സിക്ഖാപദേസു പഞ്ഞത്തേസു, പഞ്ഞപിയമാനേസു ച ‘‘ന താവ ഭദ്ദാലി സത്ഥാ സാവകാനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേതീ’’തിആദി (മ. നി. ൨.൧൪൫) വുത്തം അപഞ്ഞത്തം ഉപാദായ, തഥാ ഇധാപി അപഞ്ഞത്തം സന്ധായ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. പരിസുദ്ധത്താ സങ്ഘസ്സ സമ്പതി സാവകാനം ആണാപാതിമോക്ഖുദ്ദേസം നാനുജാനാമീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘നിരബ്ബുദോ’’തിആദിമാഹ. ന ഹി പരിസുദ്ധേ സങ്ഘേ ഓവാദപാതിമോക്ഖുദ്ദേസസ്സ അനുദ്ദേസകാരണം അത്ഥി, തസ്മിം സതി ആണാപാതിമോക്ഖുദ്ദേസാനുജാനനാധിപ്പായതോ. തഥാ ച സോ തതോ അട്ഠന്നംവസ്സാനം അച്ചയേന അനുഞ്ഞാതോ. യഥാഹ പാതിമോക്ഖഠപനക്ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൩൮൬) ‘‘ന ദാനാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇതോ പരം ഉപോസഥം കരിസ്സാമി…പേ… പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസേയ്യാഥാ’’തി. യം പന ഉപസമ്പദക്ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൧൨൯) ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ഉപസമ്പാദേത്വാ ഏകകം ഓഹായ പക്കമിംസു…പേ… സോ തസ്സാ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവിത്വാ ചിരേന അഗമാസീ’’തി വത്ഥു ആഗതം, തം സുദിന്നവത്ഥുതോ പരതോ ഉപ്പന്നമ്പി തത്ഥ യഥാധികാരം സമോധാനേതും വുത്തം. തഥാ തത്ഥേവ ‘‘ഉഭയാനി ഖോ പനസ്സ പാതിമോക്ഖാനി വിത്ഥാരേന സ്വാഗതാനി ഹോന്തീ’’തിആദിനാ (പാചി. ൧൪൭; അ. നി. ൮.൫൨; ൧൦.൩൩) അങ്ഗാനിപി വേദിതബ്ബാനി. ന ഹി ആദിതോ ഏവ ഉഭതോപാതിമോക്ഖാനി സിദ്ധാനീതി. അപിച ആദിതോ പട്ഠായ അയമനുക്കമോ വേദിതബ്ബോ, സേയ്യഥിദം – രാഹുലകുമാരേ ഉപ്പന്നേ ബോധിസത്തോ നിക്ഖമിത്വാ ഛബ്ബസ്സാനി ദുക്കരം കത്വാ സത്തമേ അഭിസമ്ബുദ്ധോ, തസ്മിം ഏവ സംവച്ഛരേ കപിലവത്ഥും ഗന്ത്വാ രാഹുലകുമാരം പബ്ബാജേസി. അമ്ബലട്ഠികരാഹുലോവാദസുത്തട്ഠകഥായം (മ. നി. അട്ഠ. ൨.൧൦൭ ആദയോ) ‘‘അയഞ്ഹി ആയസ്മാ സത്തവസ്സികകാലേ ഭഗവന്തം ചീവരകണ്ണേ ഗഹേത്വാ ‘ദായജ്ജം മേ സമണ ദേഹി, ദായജ്ജം മേ സമണ ദേഹീ’തി ദായജ്ജം യാചമാനോ ഭഗവതാ ധമ്മസേനാപതിസാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ നിയ്യാദേത്വാ പബ്ബാജിതോ’’തി ച വുത്തം, തസ്മാ രാഹുലകുമാരം ആരബ്ഭ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തീഹി സരണഗമനേഹി സാമണേരപബ്ബജ്ജ’’ന്തി (മഹാവ. ൧൦൫) വുത്തത്താ സരണഗമനൂപസമ്പദാ പഠമവസ്സബ്ഭന്തരേ ഏവ പടിക്ഖിത്താ, ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മവസേന ഉപസമ്പദാ അനുഞ്ഞാതാതി പഞ്ഞായതി. അപിച രാഹുലവത്ഥുമ്ഹി ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, അനനുഞ്ഞാതോ മാതാപിതൂഹി പുത്തോ പബ്ബാജേതബ്ബോ, യോ പബ്ബാജേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (മഹാവ. ൧൦൫) സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം, തസ്മാ ഇതോ പുബ്ബേപി സിക്ഖാപദാനി പഞ്ഞത്താനീതി സിദ്ധം.

സുത്വാ ച യോ ഹേതുനിരോധമഗ്ഗം,

നിരോധുപായം പടിവിജ്ഝി ഖിപ്പം;

ജാതോവപേക്ഖേന അസേസമേതം,

ലോകം വിപസ്സീ സുഗതഗ്ഗസിസ്സോ.

സോ ധമ്മസേനാപതി അഗ്ഗസിസ്സോ,

സദ്ധമ്മരാജസ്സ തഥാഗതസ്സ;

സയം മുനിന്ദേന യസസ്സ പത്തോ,

അനേകസോ സോളസധാ പസത്ഥോ.

തസ്മാ ഹി സിക്ഖാപദബന്ധകാലോ,

ഞാതുമ്പി ലോകേ അതിഭാരിയോവ;

പഗേവ സിക്ഖാപദഭാവഭേദോ,

പഗേവ അഞ്ഞോ ഉഭയത്ഥ തത്ഥ.

പച്ചേകബുദ്ധാ അപി തം ദ്വയന്തു,

ഞാതും ന സക്കാവ പഗേവ നേതും;

നിസ്സംസയം തത്ഥ തഥാഗതോവ,

ജാനിസ്സതിച്ചാഹ തഥാഗതോതി.

ഇച്ചേതമത്ഥം ഇധ ഭിക്ഖു ഞത്വാ,

സിക്ഖാപദാനം കമഭാവഭേദം;

ഞാതും സയം നോ ന പരേ ച നേതും,

പരിയേസിതബ്ബോ ഇധ യുത്തിമഗ്ഗോ.

തത്ഥ കമഭേദോ സിക്ഖാപദാനം പരതോ ആവി ഭവിസ്സതി. ഭാവഭേദോ താവ ഉക്ഖിത്തകാനുവത്തനപച്ചയാ ഭിക്ഖു അനാപത്തികോ, ഭിക്ഖുനീ പന സമനുഭട്ഠാ പാരാജികാ ഹോതി. പാരാജികാപത്തിപടിച്ഛാദനേ ഭിക്ഖുസ്സ ദുക്കടം, ഭിക്ഖുനിയാ പാരാജികം. ദുട്ഠുല്ലം ആരോചേന്തസ്സ, പടിച്ഛാദേന്തസ്സ ച പാചിത്തിയം. മഹാസാവജ്ജം പാരാജികം ആരോചേന്തസ്സ, പടിച്ഛാദേന്തസ്സ ച ഭിക്ഖുസ്സ ദുക്കടം. ഇച്ചേവമാദീഹി അഭാവഭേദസിക്ഖാപദാനം ഇധ ഭാവഭേദേന യുത്തിപരിയേസനം സാധയമാനോപി സിയാ അനുമ്മാദവിഘാതഭാഗീതി. ഏത്താവതാ സകലസ്സപി വിനയപിടകസ്സ വിതക്കയാചനകാലകാലഞ്ഞൂകാരണഫലപയോജനേഹി സത്തഹി അങ്ഗേഹി പടിമണ്ഡിതം നിദാനമായസ്മതാ ഉപാലിത്ഥേരേന നിദസ്സിതം ഹോതി. തത്ഥ ഥേരസ്സ വിനയപഞ്ഞത്തിയാചനഹേതുഭൂതോ വിതക്കോ നാമ. തസ്സേവ ‘‘ഏതസ്സ ഭഗവാ കാലോ’’തിആദിനാ പവത്താ യാചനാ നാമ. രത്തഞ്ഞൂവേപുല്ലലാഭഗ്ഗബാഹുസച്ചമഹത്തപ്പത്തി കാലോ നാമ. സബ്ബഞ്ഞൂ ഏവ കാലഞ്ഞൂ നാമ. ആസവട്ഠാനീയാനം ധമ്മാനം പാതുഭാവോ കാരണം നാമ. ‘‘തേസംയേവ ആസവട്ഠാനീയാനം ധമ്മാനം പടിഘാതായാ’’തി വചനതോ ആസവട്ഠാനീയധമ്മപടിഘാതോ ഫലം നാമ. ‘‘യഥയിദം ബ്രഹ്മചരിയം അദ്ധനിയം അസ്സാ’’തി വചനതോ സാസനബ്രഹ്മചരിയസ്സ ചിരട്ഠിതി പയോജനന്തി വേദിതബ്ബം. ഹോതി ചേത്ഥ –

‘‘വിതക്കോ യാചനാ കാലോ, കാലഞ്ഞൂ കാരണം ഫലം;

പയോജനന്തി സത്തങ്ഗം, നിദാനം വിനയസ്സിധാ’’തി.

൨൨. അന്തിമമണ്ഡലന്തി അബ്ഭന്തരമണ്ഡലം. തഞ്ഹി ഇതരേസം അന്തോ ഹോതി, ഖുദ്ദകമണ്ഡലം വാ. അനുമതിദാനവസേന തേസം ഭിക്ഖൂനം ദത്വാ. തേസം ബുദ്ധാനം ചാരികായ വിനേതബ്ബാ വേനേയ്യസത്താ. ഓചിനന്താ വിയാതി ബഹുപുപ്ഫം ഗച്ഛം മാലാകാരാ ചിരം ഓചിനന്തി, ഏവം ബഹുവേനേയ്യേസു ഗാമാദീസു ചിരം വസന്താ വേനേയ്യപുഞ്ഞം പരിഹരന്താ ചരന്തി. സന്തം സുഖം, ന വേദനാസുഖം വിയ സപരിപ്ഫന്ദം. ദസസഹസ്സചക്കവാളേതി ദേവാനം വസേന വുത്തം. മനുസ്സാ പന ഇമസ്മിംയേവ ചക്കവാളേ ബോധനേയ്യാ ഉപ്പജ്ജന്തി. മഹാകരുണായ ധുവം സത്തസമവലോകനം. ഓതിണ്ണേതി പരിസമജ്ഝം ആഗതേ, ആരോചിതേ വാ. യേന കാരണേന മയം തുമ്ഹാകം ദേയ്യധമ്മം ദദേയ്യാമ, തം കുതോ സക്കാ ലദ്ധും. ബഹുകിച്ചാ ഹി ഘരാവാസാതി. ദുതിയവികപ്പേ തന്തി ദേയ്യധമ്മം. ‘‘തുമ്ഹേഹി തം കുതോ ലദ്ധാ’’തി അനുഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. കേചി പന ‘‘പഠമം കിരിയം പേക്ഖതി, ദുതിയം ദേയ്യധമ്മ’’ന്തി വദന്തി. ആചരിയോ പന ‘‘പഠമയോജനായ യം ദാനപുഞ്ഞം, തം കുതോ ലബ്ഭാ. പുഞ്ഞന്തരായബഹുലാ ഹി ഘരാവാസാതി. ദുതിയയോജനായ തേമാസബ്ഭന്തരേ യമഹം ദദേയ്യം, അതിക്കന്തകാലത്താ തമഹം സമ്പതി കുതോ ദദേയ്യന്തി ദസ്സേതീ’’തി വദതി. സീലാദികുസലധമ്മസന്ദസ്സനാദിധമ്മരതനവസ്സം.

൨൩. പത്തുണ്ണദേസേ പത്തുണ്ണം പടവരം. മഹായാഗന്തി മഹാദാനം. പരിപുണ്ണസങ്കപ്പന്തി തേമാസം സോതബ്ബം അജ്ജ സുണിന്തി.

തത്രിദന്തി ഇദം കാരണം.

ഉപാലി ദാസകോതി ആചരിയപരമ്പരതോ. ബാഹിരബ്ഭന്തരനിദാനം, സിക്ഖാപദാനം പഞ്ഞത്തിട്ഠാനസങ്ഖാതം ആവേണികനിദാനഞ്ച സന്ധായാഹ ‘‘നിദാനസ്സ പഭേദദീപനതോ’’തി. ഥേരവാദാദി വത്ഥുപ്പഭേദോ. സകായ പടിഞ്ഞായ മേത്തിയം ഭിക്ഖുനിം നാസേഥാതിആദി പരസമയവിവജ്ജനതോതിആദി. വിഭങ്ഗനയഭേദദസ്സനതോതി തിസ്സോ ഇത്ഥിയോ ഭൂമട്ഠം ഥലട്ഠന്തിആദി. ഏത്ഥാഹ – കിം ഭഗവതോ മാരാവട്ടനപടിഘാതായ സത്തി നത്ഥീതി? അത്ഥി, തഥാപിസ്സ പച്ഛാ ഉപഗുത്തകാലേ പസാദഹേതുത്താ അധിവാസേതി. ഏത്ഥ ഉപഗുത്താധിട്ഠാനം വത്തബ്ബം. ബുദ്ധാനം ആചിണ്ണന്തി ദിജദസ്സനേന കിംപയോജനന്തി ചേ? മാരാവട്ടനഹേതു ബ്രാഹ്മണസ്സ പുഞ്ഞന്തരായോതി പയോജനം.

ദിജോപി സോ മാരമനോരഥസ്സ,

ഭങ്ഗം കരോന്തോ ജിനപുങ്ഗവസ്സ;

സസ്സിസ്സസങ്ഘസ്സ അദാസി ദാനം,

അസേസകം കപ്പിയഭണ്ഡഭേദം.

കിം ഭഗവാ സസിസ്സോ താവ മഹന്തം കപ്പിയഭണ്ഡം ഉബ്ഭണ്ഡികം കത്വാ അഗമാസീതി? ന അഗമാസി, തേമാസിഭാഗിയം പന പുഞ്ഞരാസികം ദേയ്യധമ്മം അപ്പടിക്ഖിപന്തോ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഉപായതോ സത്ഥാ അദാസി.

തദഞ്ഞഥാ മാരമനോരഥോവ,

പൂരോ സിയാ നേവ ദിജസ്സ ഭിയ്യോ;

പാപം മഹന്തം അപി പാപുണേയ്യ,

മിച്ഛാഭിമാനേന തഥാഗതേ സോ.

തസ്മാ ഭഗവാ അസ്സാദിയന്തോ തം ദേയ്യധമ്മം അപ്പടിക്ഖിപന്തോ ഉപായേന ബ്രാഹ്മണസ്സ പുഞ്ഞബുദ്ധിം കത്വാ, മാരസ്സ ച മനോരഥവിഘാതം കത്വാ അഗമാസീതി, ‘‘അയം നയോ അട്ഠകഥം വിനാപി പാളിനയാനുലോമതോ സിദ്ധോ’’തി വദന്തി. കഥം? –

‘‘സത്ഥാ സസിസ്സോ യദി അഗ്ഗഹേസി,

ദിജസ്സ തം ചീവരമാദിതോവ;

നാഥസ്സ നോ വീസതിവസ്സകാലേ,

വിരുജ്ഝതേ ജീവകയാചനാപി;

തഥാപി സബ്ബം സുവിചാരയിത്വാ,

യുത്തം നയം ചിന്തയിതുംവ യുത്ത’’ന്തി.

ഇദാനി ആയസ്മാ ഉപാലിത്ഥേരോ വിനയപഞ്ഞത്തിയാ സാധാരണനിദാനം ദസ്സേത്വാ സിക്ഖാപദാനം പാടേക്കം പഞ്ഞത്തിട്ഠാനസങ്ഖാതം നിദാനമാദിം കത്വാ പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിഅനുപഞ്ഞത്തിവിഭാഗാപത്തിഭേദന്തരാപത്തിആദികം നാനപ്പകാരം വിധിം നിജ്ജടം നിഗ്ഗുമ്ബം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ വേരഞ്ജായം യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ’’തിആദിമാഹാതി. ഇധ ഠത്വാ –

സിക്ഖാപദാന സബ്ബേസം, കമഭേദം പകാസയേ;

തസ്മിം സിദ്ധേ നിദാനാനം, കമസിദ്ധി യതോ ഭവേ.

തത്ഥ സബ്ബസിക്ഖാപദാനം യഥാസമ്ഭവം ദേസനാക്കമോ പഹാനക്കമോ പടിപത്തിക്കമോ ഉപ്പത്തിക്കമോതി ചതുബ്ബിധോ കമോ ലബ്ഭതി. തത്ഥ ഭഗവതാ രാജഗഹേ ഭിക്ഖൂനം പാതിമോക്ഖുദ്ദേസം അനുജാനന്തേന പാതിമോക്ഖുദ്ദേസസ്സ യോ ദേസനാക്കമോ അനുഞ്ഞാതോ, തം ദേസനാക്കമമനുലോമേന്തോ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ പഠമം പാരാജികുദ്ദേസം പുച്ഛി, തദനന്തരം സങ്ഘാദിസേസുദ്ദേസം, തതോ അനിയതുദ്ദേസം വിത്ഥാരുദ്ദേസഞ്ച പുച്ഛിത്വാ തദനന്തരം ഭിക്ഖുനീവിഭങ്ഗഞ്ച തേനേവ അനുക്കമേന പുച്ഛി, നിദാനുദ്ദേസന്തോഗധാനഞ്ച സരൂപേന അനുദ്ദിട്ഠാനം പുച്ഛനത്ഥം ഖന്ധകേപി പുച്ഛി. ഏതേന ച ഖന്ധകേ പഞ്ഞത്താ ഥുല്ലച്ചയാ സങ്ഗഹിതാ ഹോന്തി. പുച്ഛിതാനുക്കമേനേവ ഉപാലിത്ഥേരോ തം സബ്ബം സാപത്തിഭേദാദികം ദേസേന്തോ ഥുല്ലച്ചയദുബ്ഭാസിതആപത്തിസമുട്ഠാനാദിദീപകം അന്തോകത്വാ ദേസേസി, അയമേത്ഥ ദേസനാക്കമോ. ഉഭതോവിഭങ്ഗഖന്ധകതോ പന ഉച്ചിനിത്വാ തദാ പരിവാരപാളി വിസും കതാ. ഇമമേവ നയം സന്ധായ അട്ഠകഥായം വുത്തം ‘‘ഏതേനേവ ഉപായേന ഖന്ധകപരിവാരേപി ആരോപേസു’’ന്തിആദി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാ). അപിച പാളിയാ ‘‘ഏതേനേവുപായേന ഉഭതോവിനയേ പുച്ഛി. പുട്ഠോ പുട്ഠോ ആയസ്മാ ഉപാലി വിസ്സജ്ജേസീ’’തി ഏത്തകമേവ വുത്തം, തസ്മാ മഹാകസ്സപോ ഉഭതോവിഭങ്ഗേ ഏവ പുച്ഛി. വിസ്സജ്ജേന്തോ പന ആയസ്മാ ഉപാലി നിവരസേസം ദേസേന്തോ ഖന്ധകപരിവാരേ അന്തോകത്വാ ദേസേസി. തദാ ച ഖന്ധകപരിവാരപാളി വിസും കതാതി അയം ദേസനാക്കമോ. യദി ഏവം നിദാനുദ്ദേസോ പഠമം ദേസേതബ്ബോതി ചേ? ന, തദസമ്ഭവതോ. സോ ഹി ‘‘യസ്സ സിയാ ആപത്തീ’’തിആദിനാ (മഹാവ. ൧൩൪) നയേന പവത്തത്താ പഠമം സിക്ഖാപദസങ്ഗഹിതാസു ആപത്തീസു അദസ്സിതാസു ന സമ്ഭവതി. ‘‘യാനി മയാ ഭിക്ഖൂനം പഞ്ഞത്താനി സിക്ഖാപദാനി, താനി നേസം പാതിമോക്ഖുദ്ദേസം അനുജാനേയ്യ’’ന്തി വചനതോ സിക്ഖാപദാനേവ പഠമം ദേസേതബ്ബാനീതി പാരാജികുദ്ദേസക്കമോ സമ്ഭവതി.

പാരാജികുദ്ദേസാദിസങ്ഗഹിതാനം ആപത്തിഅകുസലാനം യഥോളാരികക്കമേന പഹാതബ്ബത്താ പഹാനക്കമോപേത്ഥ സമ്ഭവതി. ഉപസമ്പന്നസമനന്തരം ‘‘താവദേവ ചത്താരി അകരണീയാനി ആചിക്ഖിതബ്ബാനീ’’തി (മഹാവ. ൧൨൯) വചനതോ ‘‘സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസൂ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൯൩) വചനതോ ച യഥാ ഗരുകം ആചിക്ഖണം സിക്ഖനേന പടിപത്തിക്കമോപേത്ഥ സമ്ഭവതി, ഏവമിമേഹി തീഹി കമേഹി ദേസേതബ്ബാനമ്പേതേസം സിക്ഖാപദാനം യഥാസമ്ഭവം ഉപ്പത്തിക്കമോ സമ്ഭവതി. തഥാ ഹി യം യം സാധാരണം, തം തം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നേ ഏവ വത്ഥുസ്മിം ‘‘യാ പന ഭിക്ഖുനീ ഛന്ദസോ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവേയ്യാ’’തി ഭിക്ഖുനീനമ്പി പഞ്ഞത്തം. അഞ്ഞഥാ തം ഭിക്ഖുനീനം അനുപ്പന്നപഞ്ഞത്തി സിയാ. തതോ ‘‘അനുപ്പന്നപഞ്ഞത്തി തസ്മിം നത്ഥീ’’തി (പരി. ൨൪൭) പരിവാരേ ഏതം വചനം വിരുജ്ഝതി, ഏത്താവതാ പുരിമേന കമത്തയേന പഠമം ദേസേതബ്ബതം പത്തേ പാരാജികുദ്ദേസേ പഠമുപ്പന്നത്താ മേഥുനധമ്മപാരാജികം സബ്ബപഠമം ദേസേതുകാമോ ഉപാലിത്ഥേരോ ‘‘തത്ര സുദം ഭഗവാ വേസാലിയ’’ന്തി വേസാലിമേവ പാപേത്വാ ഠപേസി. അഞ്ഞഥാ ബാരാണസിയം പഞ്ഞത്താനം ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സമംസം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി (മഹാവ. ൨൮൦) ഏവമാദീനം ദേസനാധിപ്പായേ സതി ബാരാണസിം പാപേത്വാ ഠപേയ്യാതി.

അബ്ഭന്തരനിദാനകഥാ നിട്ഠിതാ.

വേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧. പാരാജികകണ്ഡോ

൧. പഠമപാരാജികം

സുദിന്നഭാണവാരവണ്ണനാ

പഠമസ്സേത്ഥ നിദാനേ, ഠത്വാ പാരാജികസ്സ വിഞ്ഞേയ്യോ;

ചോദനാപരിഹാരനയോ, പുഗ്ഗലവത്ഥുപ്പകാസനേയേവ.

തത്ഥ ഭഗവാ വേരഞ്ജായം വുത്ഥവസ്സോ അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരന്തോ കത്തികജുണ്ഹപക്ഖേ ഏവ വേസാലിം പാപുണിത്വാ യാവ പഠമപാരാജികസിക്ഖാപദപഞ്ഞാപനം, താവ അട്ഠ വസ്സാനി വേസാലിയംയേവ വിഹരന്തോ വിയ പാളിക്കമേന ദിസ്സതി, ന ച ഭഗവാ താവത്തകം കാലം തത്ഥേവ വിഹാസി. സോ ഹി സുദിന്നസ്സ സാവകാനം സന്തികേ പബ്ബജ്ജം ഉപസമ്പദഞ്ച അനുജാനിത്വാ യഥാഭിരന്തം തത്ഥ വിഹരിത്വാ ചാരികം ചരന്തോ ഭേസകളാവനം പത്വാ തത്ഥ തേരസമം വസ്സം വസി, തേനേവ അനുക്കമേന സാവത്ഥിം പത്വാ ചുദ്ദസമം വസ്സം വസി, പന്നരസമം കപിലവത്ഥുമ്ഹി, സോളസമം ആളവിയം, തതോ വുത്ഥവസ്സോ ചാരികം ചരന്തോ രാജഗഹം പത്വാ സത്തരസമം വസി, ഇമിനാ അനുക്കമേന അപരാനിപി തീണി വസ്സാനി തത്ഥേവ വസി. ഏത്താവതാ ഭഗവാ പരിപുണ്ണവീസതിവസ്സോ രാജഗഹതോ അനുപുബ്ബേന വേസാലിം പാപുണി, തതോ ഉപസമ്പദായ അട്ഠവസ്സികോ സുദിന്നോ വേസാലിയംയേവ മേഥുനം ധമ്മം അഭിവിഞ്ഞാപേസി, തതോ ഭഗവാ തസ്മിം വത്ഥുസ്മിം പഠമം പാരാജികം പഞ്ഞപേസീതി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ യസ്മാ ഉപാലിത്ഥേരോ ഇതോ പഠമതരം തത്ഥ വേസാലിയഞ്ച പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദാനി അദസ്സേതുകാമോ, വിനയനിദാനാനന്തരം പഠമപാരാജികമേവ ദസ്സേതുകാമോ, തസ്മാ വേസാലിയം പഠമം നിവാസം, പച്ഛാ ഇമസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ പഞ്ഞത്തികാലേ നിവാസഞ്ച ഏകതോ കത്വാ ‘‘തത്ര സുദം ഭഗവാ വേസാലിയ’’ന്തിആദിമാഹ, തേന വുത്തം ‘‘പഠമസ്സേത്ഥ നിദാനേ, ഠത്വാ …പേ… പകാസനേയേവാ’’തി. തസ്മാ ഇമസ്മിം പഠമപാരാജികസ്സ പഞ്ഞത്തിട്ഠാനസങ്ഖാതേ നിദാനേ ഠത്വാ ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന വേസാലിയാ അവിദൂരേ കലന്ദഗാമോ നാമ ഹോതി…പേ… അഞ്ഞതരം വജ്ജിഗാമം ഉപനിസ്സായ വിഹരതീ’’തി ഏതസ്മിം ഇമസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ പുഗ്ഗലപ്പകാസനേ, ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന വജ്ജീ ദുബ്ഭിക്ഖാ ഹോതി…പേ… തിക്ഖത്തും മേഥുനം ധമ്മം അഭിവിഞ്ഞാപേസീ’’തി (പാരാ. ൩൦) ഇമസ്മിം വത്ഥുപ്പകാസനേ ച ചോദനാനയോ, പരിഹാരനയോ ച വേദിതബ്ബോതി വുത്തം ഹോതി. തത്രായം പകാസനാ – കിമത്ഥം ഥേരേന അഞ്ഞേസം സിക്ഖാപദാനം പുഗ്ഗലവത്ഥൂനി വിയ സങ്ഖേപതോ അവത്വാ യത്ഥ ച സോ ഉപ്പന്നോ, യഥാ ച ധമ്മേ പസന്നോ, യഥാ ച പബ്ബജിതോ, യഥാ ച ഇമം വത്ഥും ഉപ്പാദേതി, തം സബ്ബം അനവസേസേത്വാ പുഗ്ഗലവത്ഥൂനി വിത്ഥാരതോ വുത്താനീതി ചേ? വുച്ചതേ –

ഏവം സദ്ധായ കിച്ഛേന, മഹന്തേ ഭോഗഞാതകേ;

ഹിത്വാ പബ്ബജിതാനമ്പി, പേസലാനമ്പി സബ്ബസോ.

സബ്ബലാമകധമ്മായം, മേഥുനോ യദി സമ്ഭവേ;

ന ധമ്മദേസനായേവ, സിദ്ധാ വിരതി സബ്ബസോ.

തസ്മാ നവങ്ഗസദ്ധമ്മേ, സത്ഥാരാ ദേസിതേപി ച;

വിനയോ പഞ്ഞപേതബ്ബോ, തതോ ധമ്മവിസുദ്ധിഹി.

വിനയാഭാവതോ ഏവം, അജ്ഝാചാരോ ഭവിസ്സതി;

തസ്മാ വിനയപഞ്ഞത്തി, സാത്ഥികാ പേസലസ്സപി.

അനാദീനവദസ്സാവീ, യസ്മാ യം പാപമാചരി;

വിനയോയേവ സദ്ധാനം, ആദീനവവിഭാവിനോ.

തസ്മാ സദ്ധാനുസാരീനം, വിനയോ സാത്ഥകോവ യം;

ധമ്മോ ധമ്മാനുസാരീനം, തതോ ഉഭയദേസനാ.

അപി ച യദി പണ്ണത്തിവീതിക്കമം അകരോന്തസ്സാപി യാവ ബ്രഹ്മലോകാ അയസോ പത്ഥടോ, പഗേവഞ്ഞേസന്തി ദസ്സനത്ഥം അജ്ഝാചാരസ്സ പാകടഭാവദീപനം. കഥം? –

അഭബ്ബോ അരഹത്തസ്സ, സുദിന്നോ പുത്തമാതരോ;

ഭബ്ബാനുപ്പന്നപഞ്ഞത്തി, തദത്ഥം ന കതാ അയം.

നനു മാഗണ്ഡികം അജ്ഝുപേക്ഖിത്വാ മാതാപിതൂനമസ്സാ ഹിതത്ഥം ധമ്മം ദേസേതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ബീജകബീജകമാതൂനം അരഹത്തുപ്പത്തി ഥേരേന ദീപിതാ. ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന വേസാലിയാ അവിദൂരേ കലന്ദഗാമോ നാമ ഹോതി, യേന സമയേന സുദിന്നോ പുരാണദുതിയികായ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവീ’’തി വാ ‘‘യേന സമയേന ഭഗവാ പഠമപാരാജികം പഞ്ഞപേസീ’’തി വാ വചനം ഇധ ന യുജ്ജതി. കസ്മാ? ‘‘ഇധ പന ഹേതുഅത്ഥോ കരണത്ഥോ ച സമ്ഭവതീ’’തി വുത്തം അട്ഠകഥാവചനഞ്ഹി ഇധ ന ലബ്ഭതി. ചിരനിവിട്ഠോ ഹി സോ ഗാമോ, ന തസ്മിംയേവ സമയേതി. യസ്മാ പന സോ ചിരനിവിട്ഠോപി ച ഗാമോ അത്തനോ നിവിട്ഠകാലതോ പട്ഠായ സബ്ബകാലമത്ഥീതി വത്തബ്ബതം അരഹതി, തേന പരിയായേന ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന വേസാലിയാ അവിദൂരേ കലന്ദഗാമോ നാമ ഹോതീ’’തി വുത്തം.

൨൫-൬. അനുഞ്ഞാതോസി പന ത്വന്തി സമണവത്തദസ്സനത്ഥം ഭഗവാ പുച്ഛതി. മാതാപിതൂഹി അനനുഞ്ഞാതന്തി ഏത്ഥ ജനകേഹേവ അനനുഞ്ഞാതദസ്സനത്ഥം പുച്ഛീതി വുത്തം. ന ഖോ സുദിന്ന തഥാഗതാതി ‘‘പബ്ബാജേതു മം ഭഗവാ’’തി യാചനാവസേന പനേവമാഹ, ന ഭഗവാ സയം സരണാനി ദത്വാ പബ്ബാജേസി. ദുക്ഖസ്സാതി ഏത്ഥ ‘‘കലഭാഗമ്പീ’’തി പാഠസേസോ. വികപ്പദ്വയേപീതി ദുതിയതതിയവികപ്പേസു. പുരിമപദസ്സാതി കിഞ്ചീതി പദസ്സ. ഉത്തരപദേനാതി ദുക്ഖസ്സാതി പദേന. സമാനവിഭത്തീതി സാമിവചനം. യഥാ കിം? ‘‘കസ്സചി ദുക്ഖസ്സാ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘കിഞ്ചി ദുക്ഖസ്സാ’’തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അകാമകാ വിനാ ഭവിസ്സാമാതി തയാ സദ്ധിം അമരിത്വാ അകാമാ ജീവിസ്സാമ. സചേപി ന മരാമ, അകാമകാവ തയാ വിയോഗം പാപുണിസ്സാമ, തയി ജീവമാനേ ഏവ നോ മരണം ഭവേയ്യ, മരണേനപി നോ തയാ വിയോഗം മയം അകാമകാവ പാപുണിസ്സാമ.

൩൦. കതിപാഹം ബലം ഗാഹേത്വാതി കസ്മാ പനായം തഥാ പബ്ബജ്ജായ തിബ്ബച്ഛന്ദോ അനുഞ്ഞാതോ സമാനോ കതിപാഹം ഘരേയേവ വിലമ്ബിത്വാ കായബലഞ്ച അഗ്ഗഹേസീതി? അനുമതിദാനേന മാതാപിതൂസു സഹായകേസു ച തുട്ഠോ തേസം ചിത്തതുട്ഠത്ഥം. കേസുചി അട്ഠകഥാപോത്ഥകേസു കേചി ആചരിയാ ‘‘അയം സുദിന്നോ ജീവകവത്ഥുതോ പച്ഛാ പംസുകൂലികധുതങ്ഗവസേന പംസുകൂലികോ ജാതോ’’തി സഞ്ഞായ ‘‘ഗഹപതിചീവരം പടിക്ഖിപിത്വാ പംസുകൂലികധുതങ്ഗവസേന പംസുകൂലികോ ഹോതീ’’തി ലിഖന്തി, തം ‘‘അചിരൂപസമ്പന്നോ’’തി വചനേന വിരുജ്ഝതി. ‘‘തഥാ സുദിന്നോ ഹി ഭഗവതോ ദ്വാദസമേ വസ്സേ പബ്ബജിതോ, വീസതിമേ വസ്സേ ഞാതികുലം പിണ്ഡായ പവിട്ഠോ സയം പബ്ബജ്ജായ അട്ഠവസ്സികോ ഹുത്വാ’’തി, ‘‘ഭഗവതോ ഹി ബുദ്ധത്തം പത്തതോ പട്ഠായ യാവ ഇദം വത്ഥം, ഏത്ഥന്തരേ വീസതി വസ്സാനി ന കോചി ഗഹപതിചീവരം സാദിയി, സബ്ബേ പംസുകൂലികാവ അഹേസു’’ന്തി ച വുത്തേന അട്ഠകഥാവചനേന വിരുജ്ഝതി, പബ്ബജ്ജായ അട്ഠവസ്സികോ, ന ഉപസമ്പദായ. ഉപസമ്പദം പന ജീവകവത്ഥുതോ (മഹാവ. ൩൨൬) പച്ഛാ അലത്ഥ, തസ്മാ അവസ്സികോ ഞാതികുലം പിണ്ഡായ പവിട്ഠോ സിയാതി ചേ? ന, ‘‘അലത്ഥ ഖോ സുദിന്നോ കലന്ദപുത്തോ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, അലത്ഥ ഉപസമ്പദ’’ന്തി ഏകതോ അനന്തരം വുത്തത്താ. പബ്ബജ്ജാനന്തരമേവ ഹി സോ ഉപസമ്പന്നോ തേരസധുതങ്ഗഗുണേ സമാദായ വത്തന്തോ അട്ഠ വസ്സാനി വജ്ജിഗാമേ വിഹരിത്വാ നിസ്സയമുത്തത്താ സയംവസീ ഹുത്വാ ‘‘ഏതരഹി ഖോ വജ്ജീ ദുബ്ഭിക്ഖാ’’തിആദിതക്കവസേന യേന വേസാലീ തദവസരി, തസ്മാ ‘‘പംസുകൂലികധുതങ്ഗവസേന പംസുകൂലികോ ഹോതീ’’തി ഏത്തകോയേവ പാഠോ യേസു പോത്ഥകേസു ദിസ്സതി, സോവ പമാണതോ ഗഹേതബ്ബോ. ‘‘ആരഞ്ഞികോ ഹോതീ’’തി ഇമിനാ പഞ്ച സേനാസനപടിസംയുത്താനി സങ്ഗഹിതാനി നേസജ്ജികങ്ഗഞ്ച വിഹാരസഭാഗത്താ, ‘‘പിണ്ഡപാതികോ’’തി ഇമിനാ പഞ്ച പിണ്ഡപാതപടിസംയുത്താനി, ‘‘പംസുകൂലികോ’’തി ഇമിനാ ദ്വേ ചീവരപടിസംയുത്താനി സങ്ഗഹിതാനീതി. ഞാതിഘരൂപഗമനകാരണദീപനാധിപ്പായതോ സപദാനചാരികങ്ഗം വിസും വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘മാ അതിഹരാപേസു’’ന്തി കാലബ്യത്തയവസേന വുത്തം. ധമ്മസ്സന്തരായകരതരത്താ ‘‘ഇമം നയ’’ന്തി അനയോയേവ.

യേഭുയ്യേന ഹി സത്താനം, വിനാസേ പച്ചുപട്ഠിതേ;

അനയോ നയരൂപേന, ബുദ്ധിമാഗമ്മ തിട്ഠതി.

൩൬. അപഞ്ഞത്തേ സിക്ഖാപദേതി ഏത്ഥ ദുവിധം സിക്ഖാപദപഞ്ഞാപനം. കഥം? ‘‘ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥാ’’തി ഏവം സഉദ്ദേസാനുദ്ദേസഭേദതോ ദുവിധം. തത്ഥ പാതിമോക്ഖേ സരൂപതോ ആഗതാ പഞ്ച ആപത്തിക്ഖന്ധാ സഉദ്ദേസപഞ്ഞത്തി നാമ. സാപി ദുവിധാ സപുഗ്ഗലാപുഗ്ഗലനിദ്ദേസഭേദതോ. തത്ഥ യസ്സാ പഞ്ഞത്തിയാ അന്തോ ആപത്തിയാ സഹ, വിനാ വാ പുഗ്ഗലോ ദസ്സിതോ, സാ സപുഗ്ഗലനിദ്ദേസാ. ഇതരാ അപുഗ്ഗലനിദ്ദേസാതി വേദിതബ്ബാ. സപുഗ്ഗലനിദ്ദേസാപി ദുവിധാ ദസ്സിതാദസ്സിതാപത്തിഭേദതോ. തത്ഥ അദസ്സിതാപത്തികാ നാമ അട്ഠ പാരാജികാ ധമ്മാ. ‘‘പാരാജികോ ഹോതി അസംവാസോ’’തി ഹി പുഗ്ഗലോവ തത്ഥ ദസ്സിതോ, നാപത്തി. ദസ്സിതാപത്തികാ നാമ ഭിക്ഖുനീപാതിമോക്ഖേ ‘‘സത്തരസ സങ്ഘാദിസേസാ ധമ്മാ നിസ്സാരണീയം സങ്ഘാദിസേസ’’ന്തി ഹി തത്ഥ ആപത്തി ദസ്സിതാ സദ്ധിം പുഗ്ഗലേന, തഥാ അപുഗ്ഗലനിദ്ദേസാപി ദസ്സിതാദസ്സിതാപത്തിതോവ ദുവിധാ. തത്ഥ അദസ്സിതാപത്തികാ നാമ സേഖിയാ ധമ്മാ. സേസാ ദസ്സിതാപത്തികാതി വേദിതബ്ബാ. സാപി ദുവിധാ അനിദ്ദിട്ഠകാരകനിദ്ദിട്ഠകാരകഭേദതോ. തത്ഥ അനിദ്ദിട്ഠകാരകാ നാമ സുക്കവിസ്സട്ഠി മുസാവാദ ഓമസവാദ പേസുഞ്ഞ ഭൂതഗാമ അഞ്ഞവാദക ഉജ്ഝാപനക ഗണഭോജന പരമ്പരഭോജന സുരാമേരയ അങ്ഗുലിപതോദക ഹസധമ്മ അനാദരിയ തലഘാതകജതുമട്ഠക സിക്ഖാപദാനം വസേന പഞ്ചദസവിധാ ഹോന്തി. സേസാനം പുഗ്ഗലനിദ്ദേസാനം വസേന നിദ്ദിട്ഠകാരകാ വേദിതബ്ബാ.

അനുദ്ദേസപഞ്ഞത്തിപി പദഭാജനന്തരാപത്തിവിനീതവത്ഥുപടിക്ഖേപപഞ്ഞത്തിഅവുത്തസിദ്ധിവസേന ഛബ്ബിധാ ഹോന്തി. തത്ഥ ‘‘യേഭുയ്യേന ഖായിതം ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി (പാരാ. ൬൧) ഏവമാദികാ പദഭാജനിയേ സന്ദിസ്സമാനാപത്തി പദഭാജനസിക്ഖാപദം നാമ. ‘‘ന ത്വേവ നഗ്ഗേന ആഗന്തബ്ബം, യോ ആഗച്ഛേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തിആദികാ (പാരാ. ൫൧൭) അന്തരാപത്തിസിക്ഖാപദം നാമ. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ദിവാ പടിസല്ലീയന്തേന ദ്വാരം സംവരിത്വാ പടിസല്ലീയിതു’’ന്തി (പാരാ. ൭൫) ഏവമാദികാ വിനീതവത്ഥുസിക്ഖാപദം നാമ. ‘‘ലോഹിതുപ്പാദകോ, ഭിക്ഖവേ, അനുപസമ്പന്നോ ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ, ഉപസമ്പന്നോ നാസേതബ്ബോ’’തി (മഹാവ. ൧൧൪) ഏവമാദികാ പടിക്ഖേപസിക്ഖാപദം നാമ. ഖന്ധകേസു പഞ്ഞത്തദുക്കടഥുല്ലച്ചയാനി പഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദം നാമ. ‘‘യാ പന ഭിക്ഖുനീ നച്ചം വാ ഗീതം വാ വാദിതം വാ ദസ്സനായ ഗച്ഛേയ്യ, പാചിത്തിയ’’ന്തി (പാചി. ൮൩൪) ഇമിനാ വുത്തേന ‘‘യാ പന ഭിക്ഖുനീ നച്ചേയ്യ വാ ഗായേയ്യ വാ വാദേയ്യ വാ പാചിത്തിയ’’ന്തി ഏവമാദികം യം കിഞ്ചി അട്ഠകഥായ ദിസ്സമാനം ആപത്തിജാതം, വിനയകമ്മം വാ അവുത്തസിദ്ധിസിക്ഖാപദം നാമ. ഛബ്ബിധമ്പേതം ഛഹി കാരണേഹി ഉദ്ദേസാരഹം ന ഹോതീതി അനുദ്ദേസസിക്ഖാപദം നാമാതി വേദിതബ്ബം. സേയ്യഥിദം – പഞ്ചഹി ഉദ്ദേസേഹി യഥാസമ്ഭവം വിസഭാഗത്താ ഥുല്ലച്ചയദുബ്ഭാസിതാനം, സഭാഗവത്ഥുകമ്പി ദുക്കടഥുല്ലച്ചയദ്വയം അസഭാഗാപത്തികത്താ, അന്തരാപത്തിപഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദാനം നാനാവത്ഥുകാപത്തികത്താ, പടിക്ഖേപസിക്ഖാപദാനം കേസഞ്ചി വിനീതവത്ഥുപഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദാനഞ്ച അദസ്സിതാപത്തികത്താ, അദസ്സിതവത്ഥുകത്താ ഭേദാനുവത്തകഥുല്ലച്ചയസ്സ, അദസ്സിതാപത്തിവത്ഥുകത്താ അവുത്തസിദ്ധിസിക്ഖാപദാനന്തി. ഏത്താവതാ ‘‘ദുവിധം സിക്ഖാപദപഞ്ഞാപനം ഉദ്ദേസാനുദ്ദേസഭേദതോ’’തി യം വുത്തം, തം സമാസതോ പകാസിതം ഹോതി.

തത്ഥ അപഞ്ഞത്തേ സിക്ഖാപദേതി സഉദ്ദേസസിക്ഖാപദം സന്ധായ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഏകച്ചേ ആചരിയാ ഏവം കിര വണ്ണയന്തി ‘‘ചത്താരോ പാരാജികാ കതിവസ്സാഭിസമ്ബുദ്ധേന ഭഗവതാ പഞ്ഞത്താതിആദിനാ പുച്ഛം കത്വാ തേസു പഠമപാരാജികോ വേസാലിയം പഞ്ഞത്തോ പഞ്ചവസ്സാഭിസമ്ബുദ്ധേന ഹേമന്താനം പഠമേ മാസേ ദുതിയേ പക്ഖേ ദസമേ ദിവസേ അഡ്ഢതേയ്യപോരിസായ ഛായായ പുരത്ഥാഭിമുഖേന നിസിന്നേന അഡ്ഢതേരസാനം ഭിക്ഖുസതാനം മജ്ഝേ സുദിന്നം കലന്ദപുത്തം ആരബ്ഭ പഞ്ഞത്തോ’’തി, തം ന യുജ്ജതി, കസ്മാ? –

യസ്മാ ദ്വാദസമം വസ്സം, വേരഞ്ജായം വസി ജിനോ;

തസ്മിഞ്ച സുദ്ധോ സങ്ഘോതി, നേവ പാരാജികം തദാ.

ഥേരസ്സ സാരിപുത്തസ്സ, സിക്ഖാപഞ്ഞത്തിയാചനാ;

തസ്മിം സിദ്ധാതി സിദ്ധാവ, ഗരുകാപത്തി നോ തദാ.

ഓവാദപാതിമോക്ഖഞ്ച, കിം സത്ഥാ ചതുവസ്സികോ;

പടിക്ഖിപി കിമാണഞ്ച, സമത്തം അനുജാനി സോ.

അജാതസത്തും നിസ്സായ, സങ്ഘഭേദമകാസി യം;