൧. സുക്കവിസ്സട്ഠിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൨൩൫. ‘‘ഓക്കമന്താന’’ന്തി പാഠോ. ഏത്ഥാഹ – ‘‘യോ പന ഭിക്ഖൂ’’തി കാരകോ ഇധ കസ്മാ ന നിദ്ദിട്ഠോതി? അഭി-നിദ്ദേസേന ഇമസ്സ സാപേക്ഖാഭാവദസ്സനത്ഥം. കഥം? കണ്ഡുവനാദിഅധിപ്പായചേതനാവസേന ചേതേന്തസ്സ കണ്ഡുവനാദിഉപക്കമേന ഉപക്കമന്തസ്സ, മേഥുനരാഗവസേന ഊരുആദീസു ദുക്കടവത്ഥൂസു, വണാദീസു ഥുല്ലച്ചയവത്ഥൂസു ച ഉപക്കമന്തസ്സ സുക്കവിസ്സട്ഠിയാ സതിപി ന സങ്ഘാദിസേസോ. മോചനസ്സാദസങ്ഖാതാധിപ്പായാപേക്ഖാവ സുക്കവിസ്സട്ഠി സതി ഉപക്കമേ, ന അഞ്ഞഥാ ‘‘അനാപത്തി ന മോചനാധിപ്പായസ്സാ’’തി വചനതോ. തസ്മാ തദത്ഥദസ്സനത്ഥം ഇധ കാരകോ ന നിദ്ദിട്ഠോ, അഞ്ഞഥാ ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു സഞ്ചേതനികം സുക്കവിസ്സട്ഠിം ആപജ്ജേയ്യാ’’തി കാരകേ നിദ്ദിട്ഠേ ‘‘ചേതേതി ന ഉപക്കമതി മുച്ചതി, അനാപത്തീ’’തി വുത്തവചനവിരോധോ. ‘‘സഞ്ചേതനികായ സുക്കവിസ്സട്ഠിയാ അഞ്ഞത്ര സുപിനന്താ’’തി ഭുമ്മേ നിദ്ദിട്ഠേപി സോവ വിരോധോ ആപജ്ജതി, തസ്മാ തദുഭയവചനക്കമം അവത്വാ ‘‘സഞ്ചേതനികാ സുക്കവിസ്സട്ഠി അഞ്ഞത്ര സുപിനന്താ’’തി വുത്തം. തത്ഥ നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മവചനാഭാവതോ ഹേതുത്ഥനിയമോ ന കതോ ഹോതി. തസ്മിം അകതേ സഞ്ചേതനികാ സുക്കവിസ്സട്ഠി അഞ്ഞത്ര സുപിനന്താ സങ്ഘാദിസേസാപത്തി, ഉപക്കമേ അസതി അനാപത്തീതി അയമത്ഥോ ദീപിതോതി വേദിതബ്ബം.

൨൩൬-൭. സഞ്ചേതനികാതി ഏത്ഥ പഠമവിഗ്ഗഹേന ഉപസഗ്ഗസ്സ സാത്ഥകതാ ദസ്സിതാ, ദുതിയേന ഇകപച്ചയസ്സ. വാതപിത്തസേമ്ഹരുഹിരാദിആസയഭേദതോതി അത്ഥോ. ധാതൂതി ഏത്ഥ ‘‘പഥവീധാതുആദയോ ചതസ്സോ, ചക്ഖുധാതുആദയോ വാ അട്ഠാരസാ’’തി ഗണ്ഠിപദേ ലിഖിതം. വത്ഥിസീസന്തി വത്ഥിപുടസ്സ സീസം. ‘‘അങ്ഗജാതസ്സ മൂലം അധിപ്പേതം, ന അഗ്ഗസീസ’’ന്തി വദന്തി. തഥേവാതി ‘‘നിമിത്തേ ഉപക്കമതോ’’തിആദിം ഗണ്ഹാതി. തതോ മുച്ചിത്വാതി ‘‘ന സകലകായതോ, തസ്മാ പന ഠാനാ ചുതമത്തേ ഹോതൂ’’തി ഗണ്ഠിപദേ ലിഖിതം. ‘‘ദകസോതം ഓതിണ്ണമത്തേ’’തി ഇമിനാ ന സമേതീതി ചേ? തതോ ദകസോതോരോഹണഞ്ചേത്ഥാതിആദി വുച്ചതി. തസ്സത്ഥോ – നിമിത്തേ ഉപക്കമം കത്വാ സുക്കം ഠാനാ ചാവേത്വാ പുന വിപ്പടിസാരവസേന ദകസോതോരോഹണം നിവാരേതും അധിവാസേമീതി. തതോ ബഹി നിക്ഖമന്തേ അധിവാസേതും ന സക്കാ, തഥാപി അധിവാസനാധിപ്പായേന അധിവാസേത്വാ അന്തരാ ദകസോതതോ ഉദ്ധം നിവാരേതും അസക്കുണേയ്യതായ ‘‘അനിക്ഖന്തേ വാ’’തി വുത്തം. കസ്മാ? ഠാനാ ചുതഞ്ഹി അവസ്സം ദകസോതം ഓതരതീതി അട്ഠകഥാധിപ്പായോ ഗണ്ഠിപദാധിപ്പായേന സമേതി. തതോ മുച്ചിത്വാതി സകട്ഠാനതോ. സകസരീരതോ ഹി ബഹി നിക്ഖന്തമേവ ഹോതി, തതോ ‘‘ബഹി നിക്ഖന്തേ വാ അനിക്ഖന്തേ വാ’’തി വചനം വിരുജ്ഝേയ്യ. യസ്മാ പന തമ്ഹാ തമ്ഹാ സരീരപദേസാ ചുതം അവസ്സം ദകസോതം ഓതരതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ദകസോതം ഓതിണ്ണമത്തേ’’തി, ഇമിനാ ച ആപത്തിയാ പാകടകാലം ദസ്സേതി, കിം വുത്തം ഹോതി? മോചനസ്സാദേന നിമിത്തേ ഉപക്കമതോ സുക്കം ബഹുതരമ്പി സരീരപദേസാ ചുതം തത്ഥ തത്ഥ ലഗ്ഗാവസേസം യത്തകം ഏകാ ഖുദ്ദകമക്ഖികാ പിവേയ്യ, തത്തകേ ദകസോതം ഓതിണ്ണമത്തേ സങ്ഘാദിസേസാപത്തി. വുത്തഞ്ഹി കങ്ഖാവിതരണിയം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. സുക്കവിസ്സട്ഠിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ‘‘ദകസോതം അനോതിണ്ണേപി സങ്ഘാദിസേസോ’’തിആദി. തത്തകസ്സ ബഹി നിക്ഖമനം അസല്ലക്ഖേന്തോ ‘‘ചേതേതി ഉപക്കമതി ന മുച്ചതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി വചനതോ ഥുല്ലച്ചയന്തി സഞ്ഞായ ദേസേന്തോപി ന മുച്ചതി, പസ്സാവമ്പി വണ്ണതം പസ്സിത്വാ വത്ഥികോസഗതസ്സ പിച്ഛിലതായ വാ ഞത്വാ സങ്ഘാദിസേസതോ വുട്ഠാതബ്ബം. അയമേത്ഥ തതിയത്ഥേരവാദേ യുത്തി. സബ്ബാചരിയാ ഇമേ ഏവ തയോ ഥേരാ, തേസമ്പി ദകസോതോരോഹണം നിമിത്തേ ഉപക്കമനന്തി അയം ദുതിയോ വിനിച്ഛയോ സാധാരണതോ ഏത്ഥ, ഏവം ഉപതിസ്സത്ഥേരോ വദതി കിര.

ഠാനാ ചുതഞ്ഹി അവസ്സം ദകസോതം ഓതരതീതി കത്വാ ‘‘ഠാനാ ചാവനമത്തേനേവേത്ഥ ആപത്തി വേദിതബ്ബാ’’തി വുത്തം. ദകസോതം ഓതിണ്ണേ ഏവ ആപത്തി. സുക്കസ്സ ഹി സകലം സരീരം ഠാനം, അനോതിണ്ണേ ഠാനാ ചുതം നാമ ന ഹോതീതി വീമംസിതബ്ബം. ആഭിധമ്മികത്താ ഥേരസ്സ ‘‘സുക്കവിസ്സട്ഠി നാമ രാഗസമുട്ഠാനാ ഹോതീ’’തി (കഥാ. അട്ഠ. ൩൦൭) കഥാവത്ഥുട്ഠകഥായം വുത്തത്താ സമ്ഭവോ ചിത്തസമുട്ഠാനോ, ‘‘തം അസുചിം ഏകദേസം മുഖേന അഗ്ഗഹേസി, ഏകദേസം അങ്ഗജാതേ പക്ഖിപീ’’തി (പാരാ. ൫൦൩) വചനതോ ഉതുസമുട്ഠാനോ ച ദിസ്സതി, സോ ച ഖോ അവീതരാഗസ്സേവ ‘‘അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ യം അരഹതോ അസുചി മുച്ചേയ്യാ’’തി (മഹാവ. ൩൫൩; കഥാ. ൩൧൩) വചനതോ. പരൂപാഹാരട്ഠകഥായം ‘‘അത്ഥി തസ്സ ആസയോതി തസ്സ സുക്കസ്സ ഉച്ചാരപസ്സാവാനം വിയ പതിട്ഠാനോകാസോ അത്ഥീ’’തി (കഥാ. അട്ഠ. ൩൦൯) ചനതോ തസ്സ ആസയോതി സിദ്ധം. പാകതികചിത്തസമുട്ഠാനരൂപം വിയ അസംസട്ഠത്താ, നിക്ഖമനതോ ച ‘‘വത്ഥിസീസം, കടി, കായോ’’തി തിധാ സുക്കസ്സ ഠാനം പകപ്പേന്തി ആചരിയാ. സപ്പവിസം വിയ തം ദട്ഠബ്ബം, ന ച വിസസ്സ ഠാനനിയമോ, കോധവസേന ഫുസന്തസ്സ ഹോതി, ഏവമസ്സ ന ച ഠാനനിയമോ, രാഗവസേന ഉപക്കമന്തസ്സ ഹോതീതി തക്കോ.

ഖോഭകരണപച്ചയോ നാമ ഭേസജ്ജസേനാസനാഹാരാദിപച്ചയോ. സംസഗ്ഗഭേദതോപീതി ഏതേസു ദ്വീഹിപി തീഹിപി. പഹീനവിപല്ലാസത്താതി ഏത്ഥ യം കിഞ്ചി സുപിനന്തേന സേക്ഖപുഥുജ്ജനാ പസ്സന്തി, തം സബ്ബം വിപല്ലത്ഥം അഭൂതമേവാതി ആപജ്ജതി. തതോ ‘‘യം പന പുബ്ബനിമിത്തതോ പസ്സതി. തം ഏകന്തസച്ചമേവ ഹോതീ’’തി ഇദം വിരുജ്ഝതി, തസ്മാ ന വിസയം സന്ധായ വുത്തം. സോ ഹി സച്ചോ വാ ഹോതി, അലികോ വാതി കത്വാ തഞ്ചേ സന്ധായ വുത്തം സിയാ, ‘‘അസേക്ഖാ പഹീനവിപല്ലാസത്താ സച്ചമേവ പസ്സന്തി, നാസച്ച’’ന്തി വത്തബ്ബം സിയാ. കിന്തു ദസ്സനം സന്ധായ വുത്തം. തഞ്ഹി അഭൂതം, അപസ്സന്തോപി ഹി പസ്സന്തോ വിയ അസുണന്തോപി സുണന്തോ വിയ അമുനന്തോപി മുനന്തോ വിയ ഹോതി. സച്ചമ്പി വിപസ്സതീതി നോ തക്കോതി ആചരിയോ. തം രൂപനിമിത്താദിആരമ്മണം ന ഹോതി, ആഗന്തുകപച്ചുപ്പന്നം രൂപനിമിത്താദിആരമ്മണം സന്ധായ വുത്തം. കമ്മനിമിത്തഗതിനിമിത്തഭൂതാനി ഹി രൂപനിമിത്താദീനി ഭവങ്ഗസ്സ ആരമ്മണാനി ഹോന്തി ഏവ. തത്ഥ കമ്മനിമിത്തമതീതമേവ, ഗതിനിമിത്തം ഥോകം കാലം പച്ചുപ്പന്നം സിയാ.

ഈദിസാനീതി പച്ചക്ഖതോ അനുഭൂതപുബ്ബപരികപ്പിതാഗന്തുകപച്ചുപ്പന്നരൂപനിമിത്താദിആരമ്മണാനി, രാഗാദിസമ്പയുത്താനി ചാതി അത്ഥോ. മക്കടസ്സ നിദ്ദാ ലഹുപരിവത്താ ഹോതി. സോ ഹി രുക്ഖസാഖതോ പതനഭയാ അഭിക്ഖണം ഉമ്മീലതി ച സുപതി ച. മനുസ്സാ കിഞ്ചാപി പുനപ്പുനം ഉമ്മീലന്തി സുബ്യത്തതരം പടിബുദ്ധാ വിയ പസ്സന്തി, അഥ ഖോ പടിബുദ്ധാനം പുനപ്പുനം ഭവങ്ഗോതരണം വിയ സുപിനകാലേപി തേസം ഭവങ്ഗോതരണം ഹോതി, യേന ‘‘സുപതീ’’തി വുച്ചതി. ‘‘ഭവങ്ഗചിത്തേന ഹി സുപതീ’’തി വചനതോ ഭവങ്ഗോതരണം കരജകായസ്സ നിരുസ്സാഹസന്തഭാവൂപനിസ്സയത്താ ‘‘നിദ്ദാ’’തി വുച്ചതി. സാ കരജകായസ്സ ദുബ്ബലഭാവേന സുപിനദസ്സനകാലേ ഭവങ്ഗതോ ഉത്തരണേ സതിപി നിരുസ്സാഹസന്തഭാവപ്പത്തിയാ ‘‘പവത്തതീ’’തി ച വുച്ചതി, യതോ സത്താ ‘‘പടിബുദ്ധാ’’തി ന വുച്ചന്തി, കരജകായസ്സ നിരുസ്സാഹസന്തസഭാവപ്പത്തിതോ ച തന്നിസ്സിതം ഹദയവത്ഥു ന സുപ്പസന്നം ഹോതി, തതോ തന്നിസ്സിതാപി ചിത്തപ്പവത്തി അസുപ്പസന്നവട്ടിനിസ്സിതദീപപ്പഭാ വിയ. തേനേവ അട്ഠകഥായം ‘‘സ്വായം ദുബ്ബലവത്ഥുകത്താ ചേതനായ പടിസന്ധിം ആകഡ്ഢിതും അസമത്ഥോ’’തിആദി വുത്തം.

ഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘ദുബ്ബലവത്ഥുകത്താതി സുപിനേ ഉപട്ഠിതം നിമിത്തമ്പി ദുബ്ബല’’ന്തി ലിഖിതം. തം അനേകത്ഥം സബ്ബമ്പി നിമിത്തം ഹോതി, ന ച ദുബ്ബലാരമ്മണവത്ഥുകത്താ ചേതനാ, തായ ചിത്തപ്പവത്തി ദുബ്ബലാ അതീതാനാഗതാരമ്മണായ, പഞ്ഞത്താരമ്മണായ വാ അദുബ്ബലത്താ, അവത്ഥുകായ ദുബ്ബലഭാവോ ന യുജ്ജതി ചേതനായ അവത്ഥുകായ ഭാവനാപഭാവായാതിരേകബലസബ്ഭാവതോ. ഭാവനാബലസമപ്പിതഞ്ഹി ചിത്തം അരൂപമ്പി സമാനം അതിഭാരിയമ്പി കരജകായം ഗഹേത്വാ ഏകചിത്തക്ഖണേനേവ ബ്രഹ്മലോകം പാപേത്വാ ഠപേതി. തപ്പടിഭാഗം അനപ്പിതമ്പി കാമാവചരചിത്തം കരജകായം ആകാസേ ലങ്ഘനസമത്ഥം കരോതി, പഗേവേതരം. കിം പനേത്ഥ തം അനുമാനകാരണം, യേന ചിത്തസ്സേവ ആനുഭാവോതി പഞ്ഞായേയ്യ ചിത്താനുഭാവേന വാ ലദ്ധാസേവനാദികിരിയാവിസേസനിബ്ബത്തിദസ്സനതോ, തസ്മാ ദുബ്ബലവത്ഥുകത്താതി ദുബ്ബലഹദയവത്ഥുകത്താതി ആചരിയസ്സ തക്കോ. അത്തനോ മന്ദതിക്ഖാകാരേന തന്നിസ്സിതസ്സ ചിത്തസ്സ മന്ദതിക്ഖഭാവനിപ്ഫാദനസമത്ഥഞ്ചേ, ഹദയവത്ഥു ചക്ഖുസോതാദിവത്ഥു വിയ ഇന്ദ്രിയം ഭവേയ്യ, ന ചേതം ഇന്ദ്രിയം. യതോ ധമ്മസങ്ഗഹേ ഉപാദായരൂപപാളിയം ഉദ്ദേസാരഹം ന ജാതം. അനിന്ദ്രിയത്താ ഹി തം കായിന്ദ്രിയസ്സ അനന്തരം ന ഉദ്ദിട്ഠം, വത്ഥുരൂപത്താ ച അവത്ഥുരൂപസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ അനന്തരമ്പി ന ഉദ്ദിട്ഠം, തസ്മാ യം വുത്തം ‘‘തസ്സ അസുപ്പസന്നത്താ തന്നിസ്സിതാ ച ചിത്തപ്പവത്തി അസുപ്പസന്നാ ഹോതീ’’തി, തം ന സിദ്ധന്തി ചേ? സിദ്ധമേവ അനിന്ദ്രിയാനമ്പി സപ്പായാസപ്പായഉതുആഹാരാദീനം പച്ചയാനം സമായോഗതോ, ചിത്തപ്പവത്തിയാ വികാരദസ്സനതോ, പച്ചക്ഖത്താ ച. യസ്മാ അപ്പടിബുദ്ധോപി പടിബുദ്ധം വിയ അത്താനം മഞ്ഞതീതി. ഏത്താവതാ കരജകായസ്സ നിരുസ്സാഹസന്തഭാവാകാരവിസേസോ നിദ്ദാ നാമ. സാ ചിത്തസ്സ ഭവങ്ഗോതരണാകാരവിസേസേന ഹോതി, തായ സമന്നാഗതോ സത്തോ ഭവങ്ഗതോ ഉത്തിണ്ണോ സുപിനം പസ്സതി, സോ ‘‘കപിമിദ്ധപരേതോ’’തി വുച്ചതി, സോ സുത്തോ അപ്പടിബുദ്ധോ ഹോതീതി അയമത്ഥോ സാധിതോ ഹോതി.

യസ്മാ ഭവങ്ഗവാരനിരന്തരതായ അച്ചന്തസുത്തോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘യദി താവ സുത്തോ പസ്സതി, അഭിധമ്മവിരോധോ ആപജ്ജതീ’’തിആദി വുത്തം. യസ്മാ പന നിദ്ദാക്ഖണേ ന പടിബുദ്ധോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘അഥ പടിബുദ്ധോ പസ്സതി, വിനയവിരോധോ’’തിആദി വുത്തം, യസ്മാ ച അഖീണനിദ്ദോ, അനോതിണ്ണഭവങ്ഗോ ച അത്ഥി, തസ്മാ ‘‘കപിമിദ്ധപരേതോ പസ്സതീ’’തി വുത്തം. അഞ്ഞഥാ അയം നേവ സുത്തോ ന പടിബുദ്ധോ, അത്തനാ തം നിദ്ദം അനോക്കന്തോ ആപജ്ജേയ്യ. ഏത്താവതാ ച അഭിധമ്മോ, വിനയോ, നാഗസേനത്ഥേരവചനം യുത്തി ചാതി സബ്ബം അഞ്ഞമഞ്ഞസംസന്ദിതം ഹോതി. തത്ഥ കപിമിദ്ധപരേതോതി ഭവങ്ഗതോ ഉത്തിണ്ണനിദ്ദാപരേതോ. സാ ഹി ഇധ കപിമിദ്ധം നാമ. ‘‘തത്ഥ കതമം മിദ്ധം? യാ കായസ്സ അകല്യതാ അകമ്മഞ്ഞതാ…പേ… സുപനം, ഇദം വുച്ചതി മിദ്ധ’’ന്തി (ധ. സ. ൧൧൬൩) ഏവമാഗതം. ഇദഞ്ഹി അരൂപം, ഇമസ്സ ഫലഭൂതോ കരജകായസ്സ അകല്യതാ’പചലായികാസുപി നിദ്ദാവിസേസോ കാരണോപചാരേന ‘‘കപിമിദ്ധ’’ന്തി പവുച്ചതി. യഞ്ചേവ ‘‘കപിമിദ്ധപരേതോ ഖോ, മഹാരാജ, സുപിനം പസ്സതീ’’തി (മി. പ. ൫.൩.൫ ഥോകം വിസദിസം) വുത്തന്തി.

യം തം ആപത്തിവുട്ഠാനന്തി ഏത്ഥ യേന വിനയകമ്മേന തതോ വുട്ഠാനം ഹോതി, തം ഇധ ആപത്തിവുട്ഠാനം നാമ. അവയവേ സമൂഹവോഹാരേന വാതി ഏത്ഥ സാഖച്ഛേദകോ രുക്ഖച്ഛേദകോതി വുച്ചതീതിആദി നിദസ്സനം, വേദനാക്ഖന്ധാദി രുള്ഹീസദ്ദസ്സ നിദസ്സനം. ന ച മയാതി വീമംസനപദസ്സ തസ്സ കിരിയം സന്ധായ, മോചനേ ച സന്നിട്ഠാനം സന്ധായ മുച്ചനപകതിയാ ചാതി വുത്തം.

൨൪൦. ഗേഹന്തി പഞ്ചകാമഗുണാ. വനഭങ്ഗിയന്തി പാഭതികം. സമ്പയുത്തസുഖവേദനാമുഖേന രാഗോവ ‘‘അസ്സാദോ’’തി വുത്തോ. സുപന്തസ്സ ചാതി ഇദം കപിമിദ്ധപരേതോ വിയ ഭവങ്ഗസന്തതിം അവിച്ഛിന്ദിത്വാ സുപന്തം സന്ധായ വുത്തന്തി, വീമംസിതബ്ബം. ജഗ്ഗനത്ഥായാതി സോധനത്ഥായ.

൨൬൬. ‘‘ദാരുധീതലികലേപചിത്താനം അങ്ഗജാതപടിനിജ്ഝാനേപി ദുക്കട’’ന്തി വദന്തി. ‘‘ഉപ്പന്നേ പരിളാഹേ മോചനരാഗജോ’’തി ലിഖന്തി. വാലികായ വാ ‘‘ഹത്ഥികാമം നസ്സതീ’’തി ഏത്ഥ വിയ ‘‘ആപത്തി ത്വ’’ന്തി സബ്ബത്ഥ പാഠോ. ‘‘ഏഹി മേ ത്വം, ആവുസോ സാമണേര, അങ്ഗജാതം ഗണ്ഹാഹീ’’തി ആഗതത്താ ‘‘വചീകമ്മ’’ന്തിപി വത്തും യുത്തം വിയ ദിസ്സതി. ഏവം സന്തേ അഞ്ഞം ‘‘ഏവം കരോഹീ’’തി ആണത്തിയാപി ആപത്തി സിയാതി സങ്കരം ഹോതി. തസ്മാ ന വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബന്തി കേചി.

൨൬൭. ‘‘പുപ്ഫാവലിയം സാസവളിയ’’ന്തി ദുവിധോ കിര.

സുക്കവിസ്സട്ഠിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.