൨. കായസംസഗ്ഗസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൨൭൦. ‘‘ഓതിണ്ണോ’’തി ഇമിനാസ്സ സേവനാധിപ്പായതാ ദസ്സിതാ. ‘‘വിപരിണതേന ചിത്തേന മാതുഗാമേന സദ്ധി’’ന്തി ഇമിനാസ്സ വായാമോ ദസ്സിതോ. ‘‘സദ്ധി’’ന്തി ഹി പദം സംയോഗം ദീപേതി, സോ ച പയോഗോ സമാഗമോ അല്ലീയനം. കേന ചിത്തേന? വിപരിണതേന ചിത്തേന, ന പത്തപടിഗ്ഗഹണാധിപ്പായാദിനാതി അധിപ്പായോ. ‘‘കായസംസഗ്ഗം സമാപജ്ജേയ്യാ’’തി ഇമിനാസ്സ വായമതോ ഫസ്സപടിവിജാനനാ ദസ്സിതാ ഹോതി. വായമിത്വാ ഫസ്സം പടിവിജാനന്തോ ഹി സമാപജ്ജതി നാമ. ഏവമസ്സ തിവങ്ഗസമ്പത്തി ദസ്സിതാ ഹോതി. അഥ വാ ഓതിണ്ണോ. കേന? വിപരിണതേന ചിത്തേന യക്ഖാദിനാ സത്തോ വിയ. ഉപയോഗത്ഥേ വാ ഏതം കരണവചനം. ഓതിണ്ണോ വിപരിണതം ചിത്തം കൂപാദിം വിയ സത്തോ. അഥ വാ ‘‘രാഗതോ ഉത്തിണ്ണോ ഭവിസ്സാമീ’’തി ഭിക്ഖുഭാവം ഉപഗതോ, തതോ ഉത്തിണ്ണാധിപ്പായതോ വിപരിണതേന ചിത്തേന ഹേതുഭൂതേന തമേവ രാഗം ഓതിണ്ണോ. മാതുഗാമേന അത്തനോ സമീപം ആഗതേന, അത്തനാ ഉപഗതേന വാ. ഏതേന മാതുഗാമസ്സ സാരത്തതാ വാ ഹോതു വിരത്തതാ വാ, സാ ഇധ അപ്പമാണാ, ന ഭിക്ഖുനീനം കായസംസഗ്ഗേ വിയ ഉഭിന്നം സാരത്തതായ പയോജനം അത്ഥി.

കായസംസഗ്ഗന്തി ഉഭിന്നം കായാനം സമ്പയോഗം. പദഭാജനേ പന ‘‘സമാപജ്ജേയ്യാതി അജ്ഝാചാരോ വുച്ചതീ’’തി വുത്തം, തം സമാപജ്ജനം സന്ധായ, ന കായസംസഗ്ഗം. കായസംസഗ്ഗസ്സ സമാപജ്ജനാ ഹി ‘‘അജ്ഝാചാരോ’’തി വുച്ചതി. അട്ഠകഥായം പന ‘‘യോ സോ കായസംസഗ്ഗോ നാമ, സോ അത്ഥതോ അജ്ഝാചാരോ ഹോതീ’’തി വുത്തം, തം പരതോ പാളിയം ‘‘സേവനാധിപ്പായോ, ന ച കായേന വായമതി, ഫസ്സം പടിവിജാനാതി, അനാപത്തീ’’തി (പാരാ. ൨൭൯) വുത്തലക്ഖണേന വിരുജ്ഝതീതി. ഫസ്സപടിവിജാനനായ ഹി സംസഗ്ഗോ ദീപിതോ. സോ ചേ അജ്ഝാചാരോ ഹോതി, കഥം അനാപത്തി ഹോതീതി. സുവുത്തമേതം, കിന്തു ‘‘കായസംസഗ്ഗം സമാപജ്ജേയ്യാ’’തി പദം ഉദ്ധരിത്വാ ‘‘അജ്ഝാചാരോ വുച്ചതീ’’തി ഉഭിന്നമ്പി പദാനം സാമഞ്ഞഭാജനീയത്താ, സമാപജ്ജിതബ്ബാഭാവേ സമാപജ്ജനാഭാവേന ‘‘സോ അത്ഥതോ അജ്ഝാചാരോ ഹോതീ’’തി വുത്തം സിയാ.

‘‘ഹത്ഥഗ്ഗാഹം വാ’’തി ഏത്ഥ ഹത്ഥേന സബ്ബോപി ഉപാദിന്നകോ കായോ സങ്ഗഹിതോ, ന ഭിന്നസന്താനോ തപ്പടിബദ്ധോ ഹത്ഥാലങ്കാരാദി. വേണിഗ്ഗഹണേന അനുപാദിന്നകോ അഭിന്നസന്താനോ കേസലോമനഖദന്താദികോ കമ്മപച്ചയഉതുസമുട്ഠാനോ ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബം. തേനേവാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘അനുപാദിന്നകേനപി കേനചി കേസാദിനാ ഉപാദിന്നകം വാ അനുപാദിന്നകം വാ ഫുസന്തോപി സങ്ഘാദിസേസം ആപജ്ജതിയേവാ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൭൪). തേന അനുപാദിന്നകാനമ്പി കേസലോമാദീനം അങ്ഗഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ഏവം സന്തേപി ‘‘ഫസ്സം പടിജാനാതീതി തിവങ്ഗസമ്പത്തിയാ സങ്ഘാദിസേസോ. ഫസ്സസ്സ അപ്പടിവിജാനനതോ ദുവങ്ഗസമ്പത്തിയാ ദുക്കട’’ന്തി ഇമിനാ പാളിഅട്ഠകഥാനയേന വിരുജ്ഝതീതി ചേ? ന, തദത്ഥജാനനതോ. ഫുട്ഠഭാവഞ്ഹി പടിവിജാനന്തോപി ഫസ്സം പടിവിജാനാതി നാമ, അയമേകോ അത്ഥോ, തസ്മാ മാതുഗാമസ്സ, അത്തനോ ച കായപരിയാപന്നാനം കേസാദീനം അഞ്ഞമഞ്ഞം ഫുട്ഠഭാവം ഫുസിത്വാ തം സാദിയനം ഫസ്സം പടിവിജാനാതി നാമ, ന കായവിഞ്ഞാണുപ്പത്തിയാ ഏവ. അനേകന്തികഞ്ഹേത്ഥ കായവിഞ്ഞാണം. മാതുഗാമസ്സ ഉപാദിന്നകേന കായേന, അനുപാദിന്നകേന വാ കായേന ഭിക്ഖുനോ ഉപാദിന്നകകായേ ഫുട്ഠേ പസന്നകായിന്ദ്രിയോ ചേ ഹോതി, തസ്സ കായവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, തേനേവ ഫസ്സം പടിവിജാനാതി നാമ സോ ഹോതി. അനുപാദിന്നകകായോ, ലോലുപ്പോ അപ്പസന്നകായിന്ദ്രിയോ വാ ഹോതി, തിമിരവാതേന ഉപഹതകായോ വാ തസ്സ കായവിഞ്ഞാണം നുപ്പജ്ജതി. ന ച തേന ഫസ്സം പടിവിജാനാതി നാമ, കേവലം സേവനാധിപ്പായേന വായമിത്വാ കായസംസഗ്ഗം സമാപജ്ജന്തോ ഫസ്സം പടിവിജാനാതി നാമ മനോവിഞ്ഞാണേന, തേന വുത്തം ‘‘കായസംസഗ്ഗം സമാപജ്ജേയ്യാതി ഇമിനാസ്സ വായമതോ ഫസ്സപടിവിജാനനാ ദസ്സിതാ’’തി. അപരോപി ഭിക്ഖു മാതുഗാമസ്സ കായപടിബദ്ധേന വാ നിസ്സഗ്ഗിയേന വാ ഫുട്ഠോ കായവിഞ്ഞാണം ഉപ്പാദേന്തേന ഫസ്സം പടിവിജാനാതി നാമ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘അനേകന്തികഞ്ഹേത്ഥ കായവിഞ്ഞാണ’’ന്തി. അപരോ വത്ഥം പാരുപിത്വാ നിദ്ദായന്തം മാതുഗാമം കായസംസഗ്ഗരാഗേന വത്ഥസ്സ ഉപരിഭാഗേ സണികം ഫുസന്തോ വത്ഥന്തരേന നിക്ഖന്തലോമസമ്ഫസ്സം അപ്പടിവിജാനന്തോപി സേവനാധിപ്പായോ കായേന വായമിത്വാ ഫസ്സം പടിവിജാനാതി നാമ, സങ്ഘാദിസേസം ആപജ്ജതി. ‘‘നീലം ഘട്ടേസ്സാമീതി കായം ഘട്ടേതി, സങ്ഘാദിസേസോ’’തി ഹി വുത്തം. അയം ദുതിയോ അത്ഥോ. ഏവം അനേകത്ഥത്താ, ഏവം ദുവിഞ്ഞേയ്യാധിപ്പായതോ ച മാതികാട്ഠകഥായം ഫസ്സപടിവിജാനനം അങ്ഗന്ത്വേവ ന വുത്തം. തസ്മിഞ്ഹി വുത്തേ ഠാനമേതം വിജ്ജതി, യം ഭിക്ഖു സങ്ഘാദിസേസം ആപജ്ജിത്വാപി നഖേന ലോമേന സംസഗ്ഗോ ദിട്ഠോ, ന ച മേ ലോമഘട്ടനേന കായവിഞ്ഞാണം ഉപ്പന്നം, തിമിരവാതഥദ്ധഗത്തോ ചാഹം ന ഫസ്സം പടിവിജാനാമീതി അനാപന്നസഞ്ഞീ സിയാതി ന വുത്തം, അപിച ‘‘ഫസ്സം പടിവിജാനാതി, ന ച ഫസ്സം പടിവിജാനാതീ’’തി ച ഏതേസം പദാനം അട്ഠകഥായം വുത്തനയം ദസ്സേത്വാ സോ പഞ്ഞാപേതബ്ബോ. ഏത്താവതാ ന തദത്ഥജാനനതോതി കാരണം വിത്ഥാരിതം ഹോതി.

പദഭാജനീയവണ്ണനാ

൨൭൧. ‘‘രത്തം ചിത്തം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതം വിപരിണത’’ന്തി കിഞ്ചാപി സാമഞ്ഞേന വുത്തം, വിനീതവത്ഥൂസു ‘‘മാതുയാ മാതുപേമേന ആമസതി…പേ… ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി വുത്തത്താ കായസംസഗ്ഗരാഗേനേവ രത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തഥാ ‘‘മാതുഗാമോ നാമ മനുസ്സിത്ഥീ’’തി കിഞ്ചാപി അവിസേസേന വുത്തം, അഥ ഖോ അവിനട്ഠിന്ദ്രിയാവ മനുസ്സിത്ഥീ ഇധാധിപ്പേതാ ‘‘മതിത്ഥിയാ കായസംസഗ്ഗം സമാപജ്ജി…പേ… ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി വുത്തത്താ. ‘‘മനുസ്സിത്ഥീ’’തി ഏത്താവതാ സിദ്ധേ ‘‘ന യക്ഖീ ന പേതീ ന തിരച്ഛാനഗതാ’’തി വചനം അവിനട്ഠിന്ദ്രിയാപി ന സബ്ബാ മനുസ്സവിഗ്ഗഹാ ഇത്ഥീ ഇധ മനുസ്സിത്ഥീ നാമ. യക്ഖിആദയോ ഹി അത്തനോ ജാതിസിദ്ധേന ഇദ്ധിവിസേസേന ഇജ്ഝന്തിയോ മനുസ്സവിഗ്ഗഹാപി ഹോന്തീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. താസു യക്ഖീ ഥുല്ലച്ചയവത്ഥു ഹോതി വിനീതവത്ഥൂസു യക്ഖിയാ കായസംസഗ്ഗേന ഥുല്ലച്ചയസ്സ വുത്തത്താ. തദനുലോമത്താ പേതിത്ഥീ, ദേവിത്ഥീ ച ഥുല്ലച്ചയവത്ഥു. തിരച്ഛാനഗതിത്ഥീ ദുക്കടവത്ഥു. തിരച്ഛാനഗതമനുസ്സവിഗ്ഗഹിത്ഥീ ച ഥുല്ലച്ചയവത്ഥുമേവാതി ഏകേ. വിഭങ്ഗേ പന ‘‘മനുസ്സിത്ഥീ ച ഹോതി മനുസ്സിത്ഥിസഞ്ഞീ’’തി പാളിയാ അഭാവേന ‘‘ഇത്ഥീ ച ഹോതി യക്ഖിസഞ്ഞീ’’തിആദിവചനേ സതി യക്ഖിആദീനം അനിത്ഥിതാപസങ്ഗതോ, ‘‘ഇത്ഥീ ച ഹോതി ഇത്ഥിസഞ്ഞീ’’തിആദിമ്ഹി യക്ഖിആദീനം അന്തോകരണേ സതി താസം സങ്ഘാദിസേസവത്ഥുഭാവപ്പസങ്ഗതോ ച യക്ഖിആദയോ ന വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. ഏകേ പന ‘‘വിനീതവത്ഥുമ്ഹി ‘അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു തിരച്ഛാനഗതിത്ഥിയാ കായ…പേ… ദുക്കടസ്സാ’തി ഏത്ഥ അമനുസ്സവിഗ്ഗഹാ പാകതികതിരച്ഛാനഗതിത്ഥീ അധിപ്പേതാ, തസ്മാ ദുക്കടം വുത്തം. ‘ഇത്ഥീ ച ഹോതി തിരച്ഛാനഗതസഞ്ഞീതി തിരച്ഛാനഗതാ ച ഹോതി ഇത്ഥിസഞ്ഞീ’തിആദിവാരേസുപി പാകതികതിരച്ഛാനഗതോവ അധിപ്പേതോ, സോ ച തിരച്ഛാനഗതപുരിസോവ. തേനേവ ദുട്ഠുല്ലവാചാഅത്തകആമപാരിചരിയസിക്ഖാപദേസു മനുസ്സപുരിസപടിസംയുത്തവാരാ വിയ തിരച്ഛാനപടിസംയുത്തവാരാപി നാഗതാ’’തി വദന്തി. തഥാ പണ്ഡകോതി ഇധ മനുസ്സപണ്ഡകോവ, പുരിസോതി ച ഇധ മനുസ്സപുരിസോവ ആഗതോ, തസ്മാ അമനുസ്സിത്ഥീ അമനുസ്സപണ്ഡകോ അമനുസ്സപുരിസോ തിരച്ഛാനഗതിത്ഥീ തിരച്ഛാനഗതപണ്ഡകോ മനുസ്സാമനുസ്സതിരച്ഛാനഗതഉഭതോബ്യഞ്ജനകാ ചാതി അട്ഠ ജനാ ഇധ നാഗതാ, തേസം വസേന വത്ഥുസഞ്ഞാവിമതിഭേദവസേന ആപത്തിഭേദാഭേദവിനിച്ഛയോ, അനാഗതവാരഗണനാ ച അസമ്മുയ്ഹന്തേന വേദിതബ്ബാ, തഥാ തേസം ദുകമിസ്സകാദിവാരാ, ആപത്തിഅനാപത്തിഭേദവിനിച്ഛയോ ച. ‘‘തത്ഥ അമനുസ്സപണ്ഡകഅമനുസ്സപുരിസതിരച്ഛാനഗതിത്ഥിതിരച്ഛാനഗതപണ്ഡകാതി ചത്താരോ ദുക്കടവത്ഥുകാ, അമനുസ്സിത്ഥിമനുസ്സഉഭതോബ്യഞ്ജനകാ ഥുല്ലച്ചയവത്ഥുകാ, അമനുസ്സഉഭതോബ്യഞ്ജനകാ തിരച്ഛാനഗതഉഭതോബ്യഞ്ജനകാ ദുക്കടവത്ഥുകാ, പാളിയം പന അമനുസ്സിത്ഥിയാ അനാഗതത്താ അമനുസ്സപണ്ഡകാ, ഉഭതോബ്യഞ്ജനകാ പുരിസാ ച നാഗതാ. തിരച്ഛാനഗതിത്ഥിപണ്ഡകഉഭതോബ്യഞ്ജനകാ തിരച്ഛാനഗതപുരിസേന സമാനഗതികത്താ നാഗതാ, മനുസ്സഉഭതോബ്യഞ്ജനകോ മനുസ്സപണ്ഡകേന സമാനഗതികത്താ അനാഗതോ’’തി വദന്തി. അട്ഠകഥായം (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൮൧) പന ‘‘നാഗമാണവികായപി സുപണ്ണമാണവികായപി കിന്നരിയാപി ഗാവിയാപി ദുക്കടമേവാ’’തി വുത്തത്താ തദേവ പമാണതോ ഗഹേതബ്ബം.

തത്രായം വിചാരണാ – ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, തിരച്ഛാനഗതസ്സ നിസിന്നപരിസായ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതബ്ബ’’ന്തി (മഹാവ. ൧൮൩) ഏത്ഥ ‘‘തിരച്ഛാനഗതോതി യസ്സ ഉപസമ്പദാ പടിക്ഖിത്താ’’തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ) അട്ഠകഥായം വുത്തത്താ തിരച്ഛാനഗതമനുസ്സവിഗ്ഗഹോ പാകതികതിരച്ഛാനഗതതോ വിസിട്ഠോ, തഥാ യക്ഖപേതതിരച്ഛാനഗതമനുസ്സവിഗ്ഗഹാനം ‘‘തിരച്ഛാനഗതസ്സ ച ദുക്ഖുപ്പത്തിയം അപിച ദുക്കടമേവാ’’തി ഏത്ഥ വിസേസേത്വാ വുത്തത്താ ച ‘‘പതനരൂപം പമാണം, ന മരണരൂപ’’ന്തി ഏത്ഥ ആപത്തിവിസേസവചനതോ ച ‘‘ഉഭതോ അവസ്സുതേ യക്ഖസ്സ വാ പേതസ്സ വാ പണ്ഡകസ്സ വാ തിരച്ഛാനഗതമനുസ്സവിഗ്ഗഹസ്സ വാ അധക്ഖകം ഉബ്ഭജാണുമണ്ഡലം കായേന കായം ആമസതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി (പാചി. ൬൬൧) സാമഞ്ഞേന വചനതോ ച സോ വിസിട്ഠോതി സിദ്ധം. വിസിട്ഠത്താ ച തിരച്ഛാനഗതമനുസ്സവിഗ്ഗഹിത്ഥിയാ കായസംസഗ്ഗം സമാപജ്ജന്തസ്സാതി വിസേസോ ഹോതി, തസ്മാ തത്ഥ ആപത്തിവിസേസേന ഭവിതബ്ബം. യദി കായസംസഗ്ഗസിക്ഖാപദേ തിരച്ഛാനഗതമനുസ്സവിഗ്ഗഹിത്ഥീപി അധിപ്പേതാ, രൂപസാമഞ്ഞേന സഞ്ഞാവിരാഗത്താസമ്ഭവതോ ദുട്ഠുല്ലവാചാഅത്തകാമപാരിചരിയസിക്ഖാപദേസുപി സാ വത്തബ്ബാ ഭവേയ്യ, സാ ചാനാഗതാ. സരൂപേന സംഖിത്തവാരത്താ നാഗതാതി ചേ? ഇത്ഥീ ച ഹോതി തിരച്ഛാനഗതോ ച ഉഭിന്നം ഇത്ഥിസഞ്ഞീതി ഇധ ആഗതത്താ പുരിസലിങ്ഗനിദ്ദേസോ ന യുജ്ജതി, തസ്മാ തിരച്ഛാനഗതപുരിസോ ച ഇധ ആഗതോ, തിരച്ഛാനഗതമനുസ്സവിഗ്ഗഹിത്ഥിയാ പാളിയം അനാഗതായപി ദുക്കടമേവ അട്ഠകഥായം വുത്തത്താതി ഇമസ്സ വചനസ്സ കാരണച്ഛായാ പരിയേസിതബ്ബാതി അധിപ്പായോ. ഇദം ന യുജ്ജതി. കസ്മാ? ഇത്ഥീനം, പുരിസാനഞ്ച ഏകതോ വചനേ പുരിസലിങ്ഗസബ്ഭാവതോ. ഇധ തിരച്ഛാനഗതപുരിസപണ്ഡകിത്ഥിയോ തിസ്സോപി ഏകതോ സമ്പിണ്ഡേത്വാ ‘‘തിരച്ഛാനഗതോ’’തി വുത്തം.

തത്ഥ ച മനുസ്സവിഗ്ഗഹാമനുസ്സവിഗ്ഗഹേസു ഇത്ഥിപണ്ഡകപുരിസസഞ്ഞിതാ യഥാസമ്ഭവം വേദിതബ്ബാ. ദുട്ഠുല്ലവാചാദിസിക്ഖാപദദ്വയേ വാരാനം സംഖിത്തത്താ പുരിസതിരച്ഛാനഗതാദയോ നാഗതാ. യഥാവുത്തേസു ആപത്തി, തഥാ തത്ഥാപി. അഞ്ഞഥാ പുരിസം ഓഭാസന്തസ്സ ച അനാപത്തീതി പണ്ഡകം ഓഭാസന്തസ്സ ച ഥുല്ലച്ചയന്തി മാതികാട്ഠകഥായം വുത്തം. തസ്മാ തേ വാരാ സംഖിത്താതി പഞ്ഞായന്തീതി. വിസേസോ ച പണ്ഡകേ, പുരിസേ, തിരച്ഛാനഗതേ ച ഇത്ഥിസഞ്ഞിസ്സ അത്ഥി, തഥാപി തത്ഥ ദുക്കടം വുത്തം, തസ്മാ അട്ഠകഥായം വുത്തമേവ പമാണന്തി ദ്വിന്നമേതേസം വാദാനം യത്ഥ യുത്തി വാ കാരണം വാ അതിരേകം ദിസ്സതി, തം വിചാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബന്തി ആരിചയോ. ഏവരൂപേസു ഠാനേസു സുട്ഠു വിചാരേത്വാ കഥേതബ്ബം.

തത്ഥ പാളിയം ആഗതവാരഗണനാ താവ ഏവം സങ്ഖേപതോ വേദിതബ്ബാ – ഇത്ഥിമൂലകാ പഞ്ച വാരാ പണ്ഡകപുരിസതിരച്ഛാനഗതമൂലകാ ച പഞ്ച പഞ്ചാതി വീസതി വാരാ ഏകമൂലകാ, തഥാ ദുമൂലകാ വീസതി, മിസ്സകമൂലകാ വീസതീതി സട്ഠി വാരാ, താനി തീണി വീസതികാനി ഹോന്തി. ഏകേകസ്മിം വീസതികേ ഏകേകമൂലവാരം ഗഹേത്വാ കായേന കായപടിബദ്ധവാരാ തയോ വുത്താ. സേസാ സത്തപഞ്ഞാസ വാരാ സംഖിത്താ, തഥാ കായപടിബദ്ധേന കായവാരാ തയോ വുത്താ, സേസാ സംഖിത്താ, ഏവം കായപടിബദ്ധേന കായപടിബദ്ധവാരേപി നിസ്സഗ്ഗിയേന കായവാരേപി നിസ്സഗ്ഗിയേന കായപടിബദ്ധവാരേപി നിസ്സഗ്ഗിയേന നിസ്സഗ്ഗിയവാരേപി തയോ തയോ വാരാ വുത്താ, സേസാ സംഖിത്താ. ഏവം ഛന്നം തികാനം വസേന അട്ഠാരസ വാരാ ആഗതാതി സരൂപതോ വുത്താ, സേസാ ദ്വേചത്താലീസാധികാനി തീണി വാരസതാനി സംഖിത്താനി. തതോ പരം മാതുഗാമസ്സ സാരത്തപക്ഖേ കായേന കായന്തി ഏകമേകം വഡ്ഢേത്വാ പുബ്ബേ വുത്താ അട്ഠാരസ വാരാ ആഗതാതി ഏകവീസതി വാരാ സരൂപേന ആഗതാ, നവനവുതാധികാനി തീണി വാരസതാനി സംഖിത്താനി. തതോ പരം ആപത്താനാപത്തിദീപകാ ചത്താരോ സേവനാധിപ്പായമൂലകാ ചത്താരോ മോക്ഖാധിപ്പായമൂലകാതി ദ്വേ ചതുക്കാ ആഗതാ.

തത്ഥായം വിസേസോ – യദിദം മാതികായ പരാമസനപദം, തേന യസ്മാ ആമസനാദീനി ഛുപനപരിയോസാനാനി ദ്വാദസപി പദാനി ഗഹിതാനി, തസ്മാ പദുദ്ധാരം അകത്വാ ‘‘ആമസനാ പരാമസനം ഛുപന’’ന്തി ആഹ. പരാമസനം നാമ ആമസനാ. ‘‘ഛുപന’’ന്തി ഹി വുത്തേ പരാമസനമ്പി വിസും ഏകത്തം ഭവേയ്യാതി വേദിതബ്ബം. ഇത്ഥീ ച ഹോതി ഇത്ഥിസഞ്ഞീ ചാതി ഇമസ്മിം പഠമവാരേ ഏവ ദ്വാദസപി ആമസനാദീനി യോജേത്വാ ദസ്സിതാനി. തതോ പരം ആദിമ്ഹി ദ്വേ പദാനീതി ചത്താരി പദാനി ആഗതാനി, ഇതരാനി സംഖിത്താനീതി വേദിതബ്ബാനി. നിസ്സഗ്ഗിയേന കായവാരാദീസു പന സബ്ബാകാരേന അലാഭതോ ആമസനമേവേകം ആഗതം, നേതരാനി. ‘‘സഞ്ചോപേതി ഹരതീ’’തി പാഠോ, സഞ്ചോപേതി ച. ഗണ്ഠിപദേസു പന ‘‘പുരിമനയേനേവാതി രജ്ജുവത്ഥാദീഹി പരിക്ഖിപനേ’’തി ച പച്ഛാ ‘‘പുരിമനയേനേവാതി സമ്മസനാ ഹോതീ’’തി ച ‘‘വേണിഗ്ഗാഹേ ആപത്തിയാ പഞ്ഞത്തത്താ ലോമഫുസനേപി സങ്ഘാദിസേസോ’’തി ച ‘‘തം പകാസേതും ഉപാദിന്നകേന ഹീതിആദി വുത്ത’’ന്തി ച ലിഖിതം.

യഥാനിദ്ദിട്ഠനിദ്ദേസേതി ഇമസ്മിംയേവ യഥാനിദ്ദിട്ഠേ നിദ്ദേസേ. ‘‘സദിസം അഗ്ഗഹേസീ’’തി വുത്തേ താദിസം അഗ്ഗഹേസീതി ഗരുകം തത്ഥ കാരയേതി അത്ഥോ, കായസംസഗ്ഗവിഭങ്ഗേ വാതി അത്ഥോ. ഇതരോപി കായപടിബദ്ധഛുപനകോ. ഗഹണേ ചാതി ഗഹണം വാ. വിരാഗിതേതി വിരദ്ധേ. സാരത്തന്തി കായസംസഗ്ഗരാഗേന രത്തം, അത്തനാ അധിപ്പേതന്തി അത്ഥോ. ‘‘മാതുഭഗിനിആദിവിരത്തം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി വിരത്തം ഞാതിപേമവസേന ഗണ്ഹി, ഏത്ഥ ദുക്കടം യുത്തം. ‘‘കായസംസഗ്ഗരാഗം വാ സാരത്തം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി വിരത്തം മാതരം ഗണ്ഹി, അനധിപ്പേതം ഗണ്ഹി. ഏത്ഥ മഹാസുമത്ഥേരവാദേന ഥുല്ലച്ചയം ‘‘കായം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി കായപ്പടിബദ്ധം ഗണ്ഹാതി, ഥുല്ലച്ചയന്തി ലദ്ധികത്താ. ‘‘ഇത്ഥീ ച ഹോതി ഇത്ഥിസഞ്ഞീ സാരത്തോ ച, ഭിക്ഖു ച നം ഇത്ഥിയാ കായേന കായം ആമസതി, ആപത്തി സങ്ഘാദിസേസസ്സാ’’തി (പാരാ. ൨൭൩) വചനതോ സങ്ഘാദിസേസോപി ഖായതി. ‘‘വിരത്തം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി സാരത്തം ഗണ്ഹാതി, ഏത്ഥപി സങ്ഘാദിസേസോവ ഖായതി ‘‘നീലം ഘട്ടേസ്സാമീ’തി കായം ഘട്ടേതി, സങ്ഘാദിസേസോ’’തി വചനതോ. ഏത്ഥ പന ‘‘ന പുബ്ബഭാഗേ കായസംസഗ്ഗരാഗത്താ’’തി അനുഗണ്ഠിപദേ കാരണം വുത്തം. കേചി പന ‘‘ഗരുകാപത്തിഭയേന ‘നീലമേവ ഘട്ടേസ്സാമീ’തി വായാമന്തോ കായം ഘട്ടേതി, പുബ്ബഭാഗേ തസ്സ ‘കായപടിബദ്ധം ഘട്ടേസ്സാമീ’തി പവത്തത്താ ദുക്കടേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി വദന്തി. ധമ്മസിരിത്ഥേരോ ‘‘ഏവരൂപേ സങ്ഘാദിസേസോ’’തി വദതി കിര. ‘‘ഇത്ഥിഉഭതോബ്യഞ്ജനകഇത്ഥിയാ പുരിസഉഭതോബ്യഞ്ജനകപുരിസേ വുത്തനയേന ആപത്തിഭേദോ, ഇത്ഥിലിങ്ഗസ്സ പടിച്ഛന്നകാലേപി ഇത്ഥിവസേനേവ ആപത്തീ’’തി വദന്തി.

വിനീതവത്ഥുവണ്ണനാ

൨൮൧. തിണണ്ഡുപകന്തി ഹിരിവേരാദിമൂലാനി ഗഹേത്വാ കത്തബ്ബം. താലപണ്ണമുദ്ദികന്തി താലപണ്ണമയം അങ്ഗുലിമുദ്ദികം, തേന താലപണ്ണമയം കടം, കടിസുത്തകം, കണ്ണപിളന്ധനാദി സബ്ബം ന വട്ടതീതി സിദ്ധം. തമ്ബപണ്ണിവാസിനോ ഇത്ഥിരൂപം ലിഖിതം, കടികപടഞ്ച ന ഛുപന്തി കിര. ആകരതോ മുത്തമത്തോ. രതനമിസ്സോതി അലങ്കാരത്ഥം കതോ കഞ്ചനലതാദിവിനദ്ധോ. സുവണ്ണേന സദ്ധിം യോജേത്വാ പചിത്വാതി സുവണ്ണരസം പക്ഖിപിത്വാ പചിത്വാ. ബീജതോ ധാതുപാസാണതോ പട്ഠായ. ഥേരോ ന കപ്പതീതി ‘‘തുമ്ഹാകം പേസിത’’ന്തി വുത്തത്താ. ‘‘ചേതിയസ്സ പൂജം കരോഥാ’’തി വുത്തേ വട്ടതി കിര. ബുബ്ബുളകം താരകം. ആരകൂടലോഹമ്പി ജാതരൂപഗതികമേവ.

വുത്തഞ്ഹേതം അന്ധകട്ഠകഥായം –

‘‘ആരകൂടലോഹം സുവണ്ണസദിസമേവ, സുവണ്ണം അനുലോമേതി, അനാമാസ’’ന്തി.

‘‘ഭേസജ്ജത്ഥായ പന വട്ടതീ’’തി വചനതോ മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തനയേകദേസോപി അനുഞ്ഞാതോ ഹോതീതി തത്ഥ തത്ഥ അധിപ്പായം ഞത്വാ വിഭാവേതബ്ബം.

കായസംസഗ്ഗസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.