൪. ചതുത്ഥപാരാജികം

വഗ്ഗുമുദാതീരിയഭിക്ഖുവത്ഥുവണ്ണനാ

൧൯൩. ചതുത്ഥേ വഗ്ഗു ച സാ മോദയതി ച സത്തേതി വഗ്ഗുമുദാ. ‘‘വഗ്ഗുമദാ’’തിപി പാഠോ, തസ്സ വഗ്ഗു ച സാ പസന്നസുദ്ധതരങ്ഗസമിദ്ധത്താ സുഖുമാ ചാതി അത്ഥോ ജീവിതവഗ്ഗുത്ഥനിതാ ജീവിതത്ഥന്തി നീലുപ്പലന്തിആദീസു വിയ. മദസ്സാതി ച ബഹുഖജ്ജഭോജ്ജപാനാദിസമിദ്ധാ നദീ ഛണദിവസേസൂതി നിരുത്തി വേദിതബ്ബാ. വഗ്ഗു പരിസുദ്ധാതി ലോകേന സമ്മതാതി കിര അത്ഥോ. ഭാസിതോ ഭവിസ്സതീതി പാഠസേസോ.

൧൯൪-൫. വണ്ണവാ വണ്ണവന്തോ വണ്ണവന്താനീതിപി സിജ്ഝതി കിര ബഹുവചനേന. യസ്മാ ഇന്ദ്രിയാനം ഊനത്തം, പൂരത്തം വാ നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘അഭിനിവിട്ഠോകാസസ്സ പരിപുണ്ണത്താ’’തി വുത്തം. ഛട്ഠസ്സ അഭിനിവിട്ഠോകാസോ ഹദയവത്ഥു. ചതുഇരിയാപഥചക്കേ പാകതിന്ദ്രിയേ. അത്തനോ ദഹതീതി അത്തനാ ദഹതി, അത്തനാ പടിവിദ്ധം കത്വാ പവേദേതീതി അധിപ്പായോ. സന്തന്തി വത്തമാനം. ഗോത്രഭുനോതി ഗോത്തമത്തം അനുഭവത്താ നാമമത്തകമേവാതി അത്ഥോ.

സവിഭങ്ഗസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൯൭. പദഭാജനേ ‘‘തിസ്സോ വിജ്ജാ’’തി വുത്തത്താ അരൂപാവചരജ്ഝാനാനി പടിക്ഖിത്താനീതി ചേ? ന, തത്ഥേവ ‘‘യം ഞാണം, തം ദസ്സനം, യം ദസ്സനം, തം ഞാണ’’ന്തി ദസ്സനപദേന വിസേസേത്വാ വുത്തത്താ, തസ്മാ ഏവ അട്ഠകഥായം ‘‘വിജ്ജാസീസേന പദഭാജനം വുത്ത’’ന്തി വുത്തം. ധുരം കത്വാതി പുരിമം കത്വാ.

പദഭാജനീയവണ്ണനാ

൧൯൯. അനാഗതേ ഉപ്പജ്ജനകരാഗാദീനം കാരണത്താ രാഗാദയോവ നിമിത്തം നാമ. തിസ്സന്നഞ്ച വിജ്ജാനം അഞ്ഞതരം സന്ധായ ‘‘വിജ്ജാനം ലാഭീമ്ഹീ’’തി ഭണതി, പാരാജികം, ന വത്ഥുവിജ്ജാദീനം കിലേസനഹാനമേവ വുത്തം, തംഖണത്താ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മപ്പവത്തി ന ഹോതീതി ചേ? ന, മഗ്ഗകിച്ചദീപനതോ. തേനേവ ‘‘മഗ്ഗേന വിനാ നത്ഥീ’’തിആദി വുത്തം. ചിത്തന്തി ചിത്തസ്സ വിഗതനീവരണതാതി അത്ഥോ. ‘‘യാവഞ്ച വിജ്ജാ അനാഗതാ, താവ വിപസ്സനാഞാണസ്സ ലാഭീമ്ഹീ’തി വദന്തോ യദി ലോകുത്തരം സന്ധായ വദതി, സോപി ച തഥാ ജാനാതി, പാരാജികമേവ ലോകുത്തരസ്സപി തംനാമത്താ’’തി വദന്തി. ‘‘അവിസേസേനാപി വദതോ പാരാജികം വുത്തന്തി ലോകുത്തരം സന്ധായ വദതോ ‘പാരാജിക’ന്തി വത്തും യുജ്ജതി. യഥാ കിം ‘വിജ്ജാനം ലാഭീമ്ഹീ’തി ഭണന്തോപി പാരാജികമേവാ’തി വുത്തട്ഠാനേ വത്ഥുവിജ്ജാദീനം സമ്ഭവേപി താസം അനധിപ്പേതത്താ പാരാജികം ഹോതി, ഏവമിധാപി. ന സക്കാ അഞ്ഞം പമാണം കാതുന്തി അത്തനോ ഗുണമാരോചേതുകാമോ ലോകിയേന സമ്മിസ്സം അത്ഥപടിസമ്ഭിദം വദതോ പാരാജികന്തി പമാണം കാതും ന സക്കാ, ഇതരഥാ ഹോതീ’’തി അപരേഹി വുത്തം, ‘‘തം പുബ്ബാപരവിരുദ്ധം, തസ്മാ വിജ്ജാനിദസ്സനം ഇധ അനിദസ്സനം സാസനേ വത്ഥുവിജ്ജാദീനം വിജ്ജാവിധാനാഭാവാ. ഭഗവതാ വിഭത്തഖേത്തപദേ വാ തേസം പരിയായവചനാനം അനാമട്ഠത്താ ന സക്കാ അഞ്ഞം പമാണം കാതു’’ന്തി ലിഖിതം. ‘‘പടിസമ്ഭിദാനം ലാഭീമ്ഹീ’തി വുത്തേ പരിയായേന വുത്തത്താ ഥുല്ലച്ചയം യുത്ത’’ന്തി വദന്തി, വിചാരേതബ്ബം. വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബന്തി ‘‘യോ തേ വിഹാരേ വസതീ’’തിആദീഹി സംസന്ദനതോ പരിയായവചനത്താ ഥുല്ലച്ചയം വുത്തം. ‘‘നിരോധസമാപത്തിം സമാപജ്ജാമീ’തി വാ ‘ലാഭീമ്ഹാഹം തസ്സാ’തി വാ വദതോപീ’’തി വുത്തവചനമ്പി ‘‘സചേ പനസ്സേവം ഹോതീ’’തിആദിവചനമ്പി അത്ഥതോ ഏകമേവ, സോപി ഹി അത്തനോ വിസേസം ആരോചേതുമേവ വദതി. ‘‘യോ തേ വിഹാരേ വസതീ’തിആദീസു അഹം-വചനാഭാവാ പരിയായോ യുജ്ജതി, ഇധ പന ‘ലാഭീമ്ഹാഹം തസ്സാ’തി അത്താനം നിദ്ദിസതി, തസ്മാ പാരാജികം ആപജ്ജിതും യുത്തം വിയാ’’തി വദന്തി. ‘‘മഹാപച്ചരിയാദിവചനം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മേസു ഏകോപി ന ഹോതി, തസ്മാ പരിയായേന വുത്തത്താ ന ഹോതീ’’തി വദന്തി, സുട്ഠു ഉപപരിക്ഖിതബ്ബം. ഫലസച്ഛികിരിയാ-പദതോ പട്ഠായ ഏവ പാഠോ ഗഹേതബ്ബോ, ഫലസച്ഛികിരിയായപി ഏകേകമ്പി ഏകേകഫലവസേന പാരാജികം വേദിതബ്ബം.

രാഗസ്സ പഹാനന്തിആദിത്തികേ കിലേസപ്പഹാനമേവ വുത്തം, തം പന യസ്മാ മഗ്ഗേന വിനാ നത്ഥി. തതിയമഗ്ഗേന ഹി രാഗദോസാനം പഹാനം, ചതുത്ഥേന മോഹസ്സ, തസ്മാ ‘‘രാഗോ മേ പഹീനോ’’തിആദീനി വദതോപി പാരാജികം. രാഗാ ചിത്തം വിനീവരണതാതിആദിത്തികേ ലോകുത്തരമേവ വുത്തം, തസ്മാ ‘‘രാഗാ മേ ചിത്തം വിനീവരണ’’ന്തിആദീനി വദതോ പാരാജികമേവാതി. അകുപ്പധമ്മത്താതി കേചി ഉത്തരവിഹാരവാസിനോ. കസ്മാ ന ഹോതീതി ചേ? ‘‘ഇതി ജാനാമി, ഇതി പസ്സാമീ’’തി വത്തമാനവചനേനേവ മാതികായം വുത്തത്താ. യദി ഏവം പദഭാജനേ ‘‘സമാപജ്ജിം, സമാപന്നോ’’തിആദിനാ വുത്തത്താ ‘‘അതീതത്തഭാവേ സോതാപന്നോമ്ഹീ’’തി വദതോപി ഹോതൂതി ചേ? ന, അഞ്ഞഥാ അത്ഥസമ്ഭവതോ. കഥം? അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നവസേന വത്തമാനതാ ഗഹേതബ്ബാതി ഞാപനത്ഥം വുത്തം, ന അതീതത്തഭാവം. അതീതത്തഭാവോ ഹി പരിയായേന വുത്തത്താ ‘‘ഥുല്ലച്ചയ’’ന്തി വുത്തന്തി ആചരിയാ.

൨൦൦. ‘‘സചേപി ന ഹോതി, പാരാജികമേവാ’’തി അട്ഠാനപരികപ്പവസേന വുത്തം കിര. ‘‘ഇതി വാചാ തിവങ്ഗികാ’’തി വക്ഖതി. നത്ഥേതന്തി പുരിമേ സതി പച്ഛിമസ്സാഭാവാ സമാപജ്ജിം, സമാപന്നോതി ഇമേസം കിഞ്ചാപി അത്ഥതോ കാലവിസേസോ നത്ഥി, വചനവിസേസോ പന അത്ഥി ഏവ.

൨൦൭. ഉക്ഖേടിതോതി ഉത്താസിതോ. ഖിട ഉത്രാസനേ.

സുദ്ധികവാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വത്തുകാമവാരകഥാവണ്ണനാ

വിഞ്ഞത്തിപഥേതി വിജാനനട്ഠാനേ, തേന ‘‘വിഞ്ഞത്തിപഥമതിക്കമിത്വാ ഠിതോ ഭിക്ഖു ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ സുത്വാ ജാനാതി, ന പാരാജികന്തി ദീപേതീ’’തി വുത്തം. ഝാനം കിര സമാപജ്ജിന്തി ഏത്ഥ സോ ചേ ‘‘ഏസ ഭിക്ഖു അത്തനോ ഗുണദീപനാധിപ്പായേന ഏവം വദതീ’’തി ജാനാതി, പാരാജികമേവ. അഞ്ഞഥാ ജാനാതീതി ചേ? പാരാജികച്ഛായാ ന ദിസ്സതീതി ആചരിയോ.

വത്തുകാമവാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അനാപത്തിഭേദകഥാവണ്ണനാ

അനുല്ലപനാധിപ്പായോതി യദി ഉല്ലപനാധിപ്പായോ ഭവേയ്യ, ദുക്കടമേവാതി അപരേ. ‘‘തം പരതോ ‘നാവുസോ, സക്കാ പുഥുജ്ജനേന അധിവാസേതു’ന്തി വത്ഥുനാ സംസന്ദിത്വാ ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം.

പദഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വിനീതവത്ഥുവണ്ണനാ

൨൨൫-൬. ദുക്കര ആഗാര ആവടകാമ അഭിരതിവത്ഥൂസു ‘‘യദി ഉല്ലപനാധിപ്പായോ ഭവേയ്യ, പാരാജിക’’ന്തി വദന്തി, കാരണം പന ദുദ്ദസം, ഥുല്ലച്ചയം വുത്തം വിയ, വീമംസിതബ്ബം. യാനേന വാ ഇദ്ധിയാ വാ ഗച്ഛന്തോപി പാരാജികം നാപജ്ജതീതി പദസാ ഗമനവസേനേവ കതികായ കതായ യുജ്ജതി. ‘‘അപുബ്ബംഅചരിമം ഗച്ഛന്തോതി ഹത്ഥപാസം അവിജഹിത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഹത്ഥം ഗണ്ഹന്തോ വിയ ഗച്ഛന്തോ’’തി വുത്തം. ഉട്ഠേഥ ഏഥ ഗച്ഛാമാതി ഏവം സഹഗമനേ പുബ്ബാപരാ ഗച്ഛന്തോപി നാപജ്ജതീതി ആചരിയസ്സ തക്കോ. വസന്തസ്സാതി തഥാ വസന്തോ ചേ ഉപാസകേന ദിസ്സതി, പാരാജികോ ഹോതി. ‘‘രത്തിം വസിത്വാ ഗച്ഛന്തോ ന പാരാജികോ’’തി വുത്തം. നാനാവേരജ്ജകാതി നാനാജനപദവാസിനോ. സങ്ഘലാഭോതി യഥാവുഡ്ഢം അത്തനോ പാപുണനകോട്ഠാസോ.

൨൨൮. ഇധാതി ‘‘കോ നു ഖോ’’തിആദിനാ വുത്തേ പഞ്ഹാകമ്മേ. ധമ്മധാതു സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം.

൨൩൨. ന ഉപ്പടിപാടിയാതി ന സീഹോക്കന്തവസേന അനുസ്സരി. തസ്മാ അന്തരാഭവഭൂതാ ഏകാ ഏവ ജാതീതി പടിവിജ്ഝതീതി അത്ഥോ.

നിഗമനവണ്ണനാ

൨൩൩. ചതുവീസതീതി ഏത്ഥ മാതുഘാതകപിതുഘാതകഅരഹന്തഘാതകാ തതിയപാരാജികം ആപന്നാ. ഭിക്ഖുനിദൂസകോ, ലമ്ബിആദയോ ച ചത്താരോ പഠമപാരാജികം ആപന്നാ ഏവാതി കത്വാ കുതോ ചതുവീസതീതി ചേ? ന, അധിപ്പായാജാനനതോ. മാതുഘാതകാദയോ ഹി ചത്താരോ ഇധാനുപസമ്പന്നാ ഏവ അധിപ്പേതാ, ലമ്ബിആദയോ ചത്താരോ കിഞ്ചാപി പഠമപാരാജികേന സങ്ഗഹിതാ, യസ്മാ ഏകേന പരിയായേന മേഥുനധമ്മപടിസേവിനോ ന ഹോന്തി, തസ്മാ വിസും വുത്താ. ‘‘ഏകകമ്മം ഏകുദ്ദേസോ സമസിക്ഖതാ’’തി ഏവം വുത്തസംവാസസ്സ അഭബ്ബതാമത്തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘യഥാ പുരേ തഥാ പച്ഛാ’’തി. അഞ്ഞഥാ നേസം സമഞ്ഞായപടിഞ്ഞായഭിക്ഖുഭാവോപി നത്ഥീതി ആപജ്ജതി.

ചതുത്ഥപാരാജികവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പാരാജികകണ്ഡവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സങ്ഘാദിസേസകണ്ഡോ

൧. സുക്കവിസ്സട്ഠിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൨൩൫. ‘‘ഓക്കമന്താന’’ന്തി പാഠോ. ഏത്ഥാഹ – ‘‘യോ പന ഭിക്ഖൂ’’തി കാരകോ ഇധ കസ്മാ ന നിദ്ദിട്ഠോതി? അഭി-നിദ്ദേസേന ഇമസ്സ സാപേക്ഖാഭാവദസ്സനത്ഥം. കഥം? കണ്ഡുവനാദിഅധിപ്പായചേതനാവസേന ചേതേന്തസ്സ കണ്ഡുവനാദിഉപക്കമേന ഉപക്കമന്തസ്സ, മേഥുനരാഗവസേന ഊരുആദീസു ദുക്കടവത്ഥൂസു, വണാദീസു ഥുല്ലച്ചയവത്ഥൂസു ച ഉപക്കമന്തസ്സ സുക്കവിസ്സട്ഠിയാ സതിപി ന സങ്ഘാദിസേസോ. മോചനസ്സാദസങ്ഖാതാധിപ്പായാപേക്ഖാവ സുക്കവിസ്സട്ഠി സതി ഉപക്കമേ, ന അഞ്ഞഥാ ‘‘അനാപത്തി ന മോചനാധിപ്പായസ്സാ’’തി വചനതോ. തസ്മാ തദത്ഥദസ്സനത്ഥം ഇധ കാരകോ ന നിദ്ദിട്ഠോ, അഞ്ഞഥാ ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു സഞ്ചേതനികം സുക്കവിസ്സട്ഠിം ആപജ്ജേയ്യാ’’തി കാരകേ നിദ്ദിട്ഠേ ‘‘ചേതേതി ന ഉപക്കമതി മുച്ചതി, അനാപത്തീ’’തി വുത്തവചനവിരോധോ. ‘‘സഞ്ചേതനികായ സുക്കവിസ്സട്ഠിയാ അഞ്ഞത്ര സുപിനന്താ’’തി ഭുമ്മേ നിദ്ദിട്ഠേപി സോവ വിരോധോ ആപജ്ജതി, തസ്മാ തദുഭയവചനക്കമം അവത്വാ ‘‘സഞ്ചേതനികാ സുക്കവിസ്സട്ഠി അഞ്ഞത്ര സുപിനന്താ’’തി വുത്തം. തത്ഥ നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മവചനാഭാവതോ ഹേതുത്ഥനിയമോ ന കതോ ഹോതി. തസ്മിം അകതേ സഞ്ചേതനികാ സുക്കവിസ്സട്ഠി അഞ്ഞത്ര സുപിനന്താ സങ്ഘാദിസേസാപത്തി, ഉപക്കമേ അസതി അനാപത്തീതി അയമത്ഥോ ദീപിതോതി വേദിതബ്ബം.

൨൩൬-൭. സഞ്ചേതനികാതി ഏത്ഥ പഠമവിഗ്ഗഹേന ഉപസഗ്ഗസ്സ സാത്ഥകതാ ദസ്സിതാ, ദുതിയേന ഇകപച്ചയസ്സ. വാതപിത്തസേമ്ഹരുഹിരാദിആസയഭേദതോതി അത്ഥോ. ധാതൂതി ഏത്ഥ ‘‘പഥവീധാതുആദയോ ചതസ്സോ, ചക്ഖുധാതുആദയോ വാ അട്ഠാരസാ’’തി ഗണ്ഠിപദേ ലിഖിതം. വത്ഥിസീസന്തി വത്ഥിപുടസ്സ സീസം. ‘‘അങ്ഗജാതസ്സ മൂലം അധിപ്പേതം, ന അഗ്ഗസീസ’’ന്തി വദന്തി. തഥേവാതി ‘‘നിമിത്തേ ഉപക്കമതോ’’തിആദിം ഗണ്ഹാതി. തതോ മുച്ചിത്വാതി ‘‘ന സകലകായതോ, തസ്മാ പന ഠാനാ ചുതമത്തേ ഹോതൂ’’തി ഗണ്ഠിപദേ ലിഖിതം. ‘‘ദകസോതം ഓതിണ്ണമത്തേ’’തി ഇമിനാ ന സമേതീതി ചേ? തതോ ദകസോതോരോഹണഞ്ചേത്ഥാതിആദി വുച്ചതി. തസ്സത്ഥോ – നിമിത്തേ ഉപക്കമം കത്വാ സുക്കം ഠാനാ ചാവേത്വാ പുന വിപ്പടിസാരവസേന ദകസോതോരോഹണം നിവാരേതും അധിവാസേമീതി. തതോ ബഹി നിക്ഖമന്തേ അധിവാസേതും ന സക്കാ, തഥാപി അധിവാസനാധിപ്പായേന അധിവാസേത്വാ അന്തരാ ദകസോതതോ ഉദ്ധം നിവാരേതും അസക്കുണേയ്യതായ ‘‘അനിക്ഖന്തേ വാ’’തി വുത്തം. കസ്മാ? ഠാനാ ചുതഞ്ഹി അവസ്സം ദകസോതം ഓതരതീതി അട്ഠകഥാധിപ്പായോ ഗണ്ഠിപദാധിപ്പായേന സമേതി. തതോ മുച്ചിത്വാതി സകട്ഠാനതോ. സകസരീരതോ ഹി ബഹി നിക്ഖന്തമേവ ഹോതി, തതോ ‘‘ബഹി നിക്ഖന്തേ വാ അനിക്ഖന്തേ വാ’’തി വചനം വിരുജ്ഝേയ്യ. യസ്മാ പന തമ്ഹാ തമ്ഹാ സരീരപദേസാ ചുതം അവസ്സം ദകസോതം ഓതരതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ദകസോതം ഓതിണ്ണമത്തേ’’തി, ഇമിനാ ച ആപത്തിയാ പാകടകാലം ദസ്സേതി, കിം വുത്തം ഹോതി? മോചനസ്സാദേന നിമിത്തേ ഉപക്കമതോ സുക്കം ബഹുതരമ്പി സരീരപദേസാ ചുതം തത്ഥ തത്ഥ ലഗ്ഗാവസേസം യത്തകം ഏകാ ഖുദ്ദകമക്ഖികാ പിവേയ്യ, തത്തകേ ദകസോതം ഓതിണ്ണമത്തേ സങ്ഘാദിസേസാപത്തി. വുത്തഞ്ഹി കങ്ഖാവിതരണിയം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. സുക്കവിസ്സട്ഠിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ‘‘ദകസോതം അനോതിണ്ണേപി സങ്ഘാദിസേസോ’’തിആദി. തത്തകസ്സ ബഹി നിക്ഖമനം അസല്ലക്ഖേന്തോ ‘‘ചേതേതി ഉപക്കമതി ന മുച്ചതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി വചനതോ ഥുല്ലച്ചയന്തി സഞ്ഞായ ദേസേന്തോപി ന മുച്ചതി, പസ്സാവമ്പി വണ്ണതം പസ്സിത്വാ വത്ഥികോസഗതസ്സ പിച്ഛിലതായ വാ ഞത്വാ സങ്ഘാദിസേസതോ വുട്ഠാതബ്ബം. അയമേത്ഥ തതിയത്ഥേരവാദേ യുത്തി. സബ്ബാചരിയാ ഇമേ ഏവ തയോ ഥേരാ, തേസമ്പി ദകസോതോരോഹണം നിമിത്തേ ഉപക്കമനന്തി അയം ദുതിയോ വിനിച്ഛയോ സാധാരണതോ ഏത്ഥ, ഏവം ഉപതിസ്സത്ഥേരോ വദതി കിര.

ഠാനാ ചുതഞ്ഹി അവസ്സം ദകസോതം ഓതരതീതി കത്വാ ‘‘ഠാനാ ചാവനമത്തേനേവേത്ഥ ആപത്തി വേദിതബ്ബാ’’തി വുത്തം. ദകസോതം ഓതിണ്ണേ ഏവ ആപത്തി. സുക്കസ്സ ഹി സകലം സരീരം ഠാനം, അനോതിണ്ണേ ഠാനാ ചുതം നാമ ന ഹോതീതി വീമംസിതബ്ബം. ആഭിധമ്മികത്താ ഥേരസ്സ ‘‘സുക്കവിസ്സട്ഠി നാമ രാഗസമുട്ഠാനാ ഹോതീ’’തി (കഥാ. അട്ഠ. ൩൦൭) കഥാവത്ഥുട്ഠകഥായം വുത്തത്താ സമ്ഭവോ ചിത്തസമുട്ഠാനോ, ‘‘തം അസുചിം ഏകദേസം മുഖേന അഗ്ഗഹേസി, ഏകദേസം അങ്ഗജാതേ പക്ഖിപീ’’തി (പാരാ. ൫൦൩) വചനതോ ഉതുസമുട്ഠാനോ ച ദിസ്സതി, സോ ച ഖോ അവീതരാഗസ്സേവ ‘‘അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ യം അരഹതോ അസുചി മുച്ചേയ്യാ’’തി (മഹാവ. ൩൫൩; കഥാ. ൩൧൩) വചനതോ. പരൂപാഹാരട്ഠകഥായം ‘‘അത്ഥി തസ്സ ആസയോതി തസ്സ സുക്കസ്സ ഉച്ചാരപസ്സാവാനം വിയ പതിട്ഠാനോകാസോ അത്ഥീ’’തി (കഥാ. അട്ഠ. ൩൦൯) ചനതോ തസ്സ ആസയോതി സിദ്ധം. പാകതികചിത്തസമുട്ഠാനരൂപം വിയ അസംസട്ഠത്താ, നിക്ഖമനതോ ച ‘‘വത്ഥിസീസം, കടി, കായോ’’തി തിധാ സുക്കസ്സ ഠാനം പകപ്പേന്തി ആചരിയാ. സപ്പവിസം വിയ തം ദട്ഠബ്ബം, ന ച വിസസ്സ ഠാനനിയമോ, കോധവസേന ഫുസന്തസ്സ ഹോതി, ഏവമസ്സ ന ച ഠാനനിയമോ, രാഗവസേന ഉപക്കമന്തസ്സ ഹോതീതി തക്കോ.

ഖോഭകരണപച്ചയോ നാമ ഭേസജ്ജസേനാസനാഹാരാദിപച്ചയോ. സംസഗ്ഗഭേദതോപീതി ഏതേസു ദ്വീഹിപി തീഹിപി. പഹീനവിപല്ലാസത്താതി ഏത്ഥ യം കിഞ്ചി സുപിനന്തേന സേക്ഖപുഥുജ്ജനാ പസ്സന്തി, തം സബ്ബം വിപല്ലത്ഥം അഭൂതമേവാതി ആപജ്ജതി. തതോ ‘‘യം പന പുബ്ബനിമിത്തതോ പസ്സതി. തം ഏകന്തസച്ചമേവ ഹോതീ’’തി ഇദം വിരുജ്ഝതി, തസ്മാ ന വിസയം സന്ധായ വുത്തം. സോ ഹി സച്ചോ വാ ഹോതി, അലികോ വാതി കത്വാ തഞ്ചേ സന്ധായ വുത്തം സിയാ, ‘‘അസേക്ഖാ പഹീനവിപല്ലാസത്താ സച്ചമേവ പസ്സന്തി, നാസച്ച’’ന്തി വത്തബ്ബം സിയാ. കിന്തു ദസ്സനം സന്ധായ വുത്തം. തഞ്ഹി അഭൂതം, അപസ്സന്തോപി ഹി പസ്സന്തോ വിയ അസുണന്തോപി സുണന്തോ വിയ അമുനന്തോപി മുനന്തോ വിയ ഹോതി. സച്ചമ്പി വിപസ്സതീതി നോ തക്കോതി ആചരിയോ. തം രൂപനിമിത്താദിആരമ്മണം ന ഹോതി, ആഗന്തുകപച്ചുപ്പന്നം രൂപനിമിത്താദിആരമ്മണം സന്ധായ വുത്തം. കമ്മനിമിത്തഗതിനിമിത്തഭൂതാനി ഹി രൂപനിമിത്താദീനി ഭവങ്ഗസ്സ ആരമ്മണാനി ഹോന്തി ഏവ. തത്ഥ കമ്മനിമിത്തമതീതമേവ, ഗതിനിമിത്തം ഥോകം കാലം പച്ചുപ്പന്നം സിയാ.

ഈദിസാനീതി പച്ചക്ഖതോ അനുഭൂതപുബ്ബപരികപ്പിതാഗന്തുകപച്ചുപ്പന്നരൂപനിമിത്താദിആരമ്മണാനി, രാഗാദിസമ്പയുത്താനി ചാതി അത്ഥോ. മക്കടസ്സ നിദ്ദാ ലഹുപരിവത്താ ഹോതി. സോ ഹി രുക്ഖസാഖതോ പതനഭയാ അഭിക്ഖണം ഉമ്മീലതി ച സുപതി ച. മനുസ്സാ കിഞ്ചാപി പുനപ്പുനം ഉമ്മീലന്തി സുബ്യത്തതരം പടിബുദ്ധാ വിയ പസ്സന്തി, അഥ ഖോ പടിബുദ്ധാനം പുനപ്പുനം ഭവങ്ഗോതരണം വിയ സുപിനകാലേപി തേസം ഭവങ്ഗോതരണം ഹോതി, യേന ‘‘സുപതീ’’തി വുച്ചതി. ‘‘ഭവങ്ഗചിത്തേന ഹി സുപതീ’’തി വചനതോ ഭവങ്ഗോതരണം കരജകായസ്സ നിരുസ്സാഹസന്തഭാവൂപനിസ്സയത്താ ‘‘നിദ്ദാ’’തി വുച്ചതി. സാ കരജകായസ്സ ദുബ്ബലഭാവേന സുപിനദസ്സനകാലേ ഭവങ്ഗതോ ഉത്തരണേ സതിപി നിരുസ്സാഹസന്തഭാവപ്പത്തിയാ ‘‘പവത്തതീ’’തി ച വുച്ചതി, യതോ സത്താ ‘‘പടിബുദ്ധാ’’തി ന വുച്ചന്തി, കരജകായസ്സ നിരുസ്സാഹസന്തസഭാവപ്പത്തിതോ ച തന്നിസ്സിതം ഹദയവത്ഥു ന സുപ്പസന്നം ഹോതി, തതോ തന്നിസ്സിതാപി ചിത്തപ്പവത്തി അസുപ്പസന്നവട്ടിനിസ്സിതദീപപ്പഭാ വിയ. തേനേവ അട്ഠകഥായം ‘‘സ്വായം ദുബ്ബലവത്ഥുകത്താ ചേതനായ പടിസന്ധിം ആകഡ്ഢിതും അസമത്ഥോ’’തിആദി വുത്തം.

ഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘ദുബ്ബലവത്ഥുകത്താതി സുപിനേ ഉപട്ഠിതം നിമിത്തമ്പി ദുബ്ബല’’ന്തി ലിഖിതം. തം അനേകത്ഥം സബ്ബമ്പി നിമിത്തം ഹോതി, ന ച ദുബ്ബലാരമ്മണവത്ഥുകത്താ ചേതനാ, തായ ചിത്തപ്പവത്തി ദുബ്ബലാ അതീതാനാഗതാരമ്മണായ, പഞ്ഞത്താരമ്മണായ വാ അദുബ്ബലത്താ, അവത്ഥുകായ ദുബ്ബലഭാവോ ന യുജ്ജതി ചേതനായ അവത്ഥുകായ ഭാവനാപഭാവായാതിരേകബലസബ്ഭാവതോ. ഭാവനാബലസമപ്പിതഞ്ഹി ചിത്തം അരൂപമ്പി സമാനം അതിഭാരിയമ്പി കരജകായം ഗഹേത്വാ ഏകചിത്തക്ഖണേനേവ ബ്രഹ്മലോകം പാപേത്വാ ഠപേതി. തപ്പടിഭാഗം അനപ്പിതമ്പി കാമാവചരചിത്തം കരജകായം ആകാസേ ലങ്ഘനസമത്ഥം കരോതി, പഗേവേതരം. കിം പനേത്ഥ തം അനുമാനകാരണം, യേന ചിത്തസ്സേവ ആനുഭാവോതി പഞ്ഞായേയ്യ ചിത്താനുഭാവേന വാ ലദ്ധാസേവനാദികിരിയാവിസേസനിബ്ബത്തിദസ്സനതോ, തസ്മാ ദുബ്ബലവത്ഥുകത്താതി ദുബ്ബലഹദയവത്ഥുകത്താതി ആചരിയസ്സ തക്കോ. അത്തനോ മന്ദതിക്ഖാകാരേന തന്നിസ്സിതസ്സ ചിത്തസ്സ മന്ദതിക്ഖഭാവനിപ്ഫാദനസമത്ഥഞ്ചേ, ഹദയവത്ഥു ചക്ഖുസോതാദിവത്ഥു വിയ ഇന്ദ്രിയം ഭവേയ്യ, ന ചേതം ഇന്ദ്രിയം. യതോ ധമ്മസങ്ഗഹേ ഉപാദായരൂപപാളിയം ഉദ്ദേസാരഹം ന ജാതം. അനിന്ദ്രിയത്താ ഹി തം കായിന്ദ്രിയസ്സ അനന്തരം ന ഉദ്ദിട്ഠം, വത്ഥുരൂപത്താ ച അവത്ഥുരൂപസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ അനന്തരമ്പി ന ഉദ്ദിട്ഠം, തസ്മാ യം വുത്തം ‘‘തസ്സ അസുപ്പസന്നത്താ തന്നിസ്സിതാ ച ചിത്തപ്പവത്തി അസുപ്പസന്നാ ഹോതീ’’തി, തം ന സിദ്ധന്തി ചേ? സിദ്ധമേവ അനിന്ദ്രിയാനമ്പി സപ്പായാസപ്പായഉതുആഹാരാദീനം പച്ചയാനം സമായോഗതോ, ചിത്തപ്പവത്തിയാ വികാരദസ്സനതോ, പച്ചക്ഖത്താ ച. യസ്മാ അപ്പടിബുദ്ധോപി പടിബുദ്ധം വിയ അത്താനം മഞ്ഞതീതി. ഏത്താവതാ കരജകായസ്സ നിരുസ്സാഹസന്തഭാവാകാരവിസേസോ നിദ്ദാ നാമ. സാ ചിത്തസ്സ ഭവങ്ഗോതരണാകാരവിസേസേന ഹോതി, തായ സമന്നാഗതോ സത്തോ ഭവങ്ഗതോ ഉത്തിണ്ണോ സുപിനം പസ്സതി, സോ ‘‘കപിമിദ്ധപരേതോ’’തി വുച്ചതി, സോ സുത്തോ അപ്പടിബുദ്ധോ ഹോതീതി അയമത്ഥോ സാധിതോ ഹോതി.

യസ്മാ ഭവങ്ഗവാരനിരന്തരതായ അച്ചന്തസുത്തോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘യദി താവ സുത്തോ പസ്സതി, അഭിധമ്മവിരോധോ ആപജ്ജതീ’’തിആദി വുത്തം. യസ്മാ പന നിദ്ദാക്ഖണേ ന പടിബുദ്ധോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘അഥ പടിബുദ്ധോ പസ്സതി, വിനയവിരോധോ’’തിആദി വുത്തം, യസ്മാ ച അഖീണനിദ്ദോ, അനോതിണ്ണഭവങ്ഗോ ച അത്ഥി, തസ്മാ ‘‘കപിമിദ്ധപരേതോ പസ്സതീ’’തി വുത്തം. അഞ്ഞഥാ അയം നേവ സുത്തോ ന പടിബുദ്ധോ, അത്തനാ തം നിദ്ദം അനോക്കന്തോ ആപജ്ജേയ്യ. ഏത്താവതാ ച അഭിധമ്മോ, വിനയോ, നാഗസേനത്ഥേരവചനം യുത്തി ചാതി സബ്ബം അഞ്ഞമഞ്ഞസംസന്ദിതം ഹോതി. തത്ഥ കപിമിദ്ധപരേതോതി ഭവങ്ഗതോ ഉത്തിണ്ണനിദ്ദാപരേതോ. സാ ഹി ഇധ കപിമിദ്ധം നാമ. ‘‘തത്ഥ കതമം മിദ്ധം? യാ കായസ്സ അകല്യതാ അകമ്മഞ്ഞതാ…പേ… സുപനം, ഇദം വുച്ചതി മിദ്ധ’’ന്തി (ധ. സ. ൧൧൬൩) ഏവമാഗതം. ഇദഞ്ഹി അരൂപം, ഇമസ്സ ഫലഭൂതോ കരജകായസ്സ അകല്യതാ’പചലായികാസുപി നിദ്ദാവിസേസോ കാരണോപചാരേന ‘‘കപിമിദ്ധ’’ന്തി പവുച്ചതി. യഞ്ചേവ ‘‘കപിമിദ്ധപരേതോ ഖോ, മഹാരാജ, സുപിനം പസ്സതീ’’തി (മി. പ. ൫.൩.൫ ഥോകം വിസദിസം) വുത്തന്തി.

യം തം ആപത്തിവുട്ഠാനന്തി ഏത്ഥ യേന വിനയകമ്മേന തതോ വുട്ഠാനം ഹോതി, തം ഇധ ആപത്തിവുട്ഠാനം നാമ. അവയവേ സമൂഹവോഹാരേന വാതി ഏത്ഥ സാഖച്ഛേദകോ രുക്ഖച്ഛേദകോതി വുച്ചതീതിആദി നിദസ്സനം, വേദനാക്ഖന്ധാദി രുള്ഹീസദ്ദസ്സ നിദസ്സനം. ന ച മയാതി വീമംസനപദസ്സ തസ്സ കിരിയം സന്ധായ, മോചനേ ച സന്നിട്ഠാനം സന്ധായ മുച്ചനപകതിയാ ചാതി വുത്തം.

൨൪൦. ഗേഹന്തി പഞ്ചകാമഗുണാ. വനഭങ്ഗിയന്തി പാഭതികം. സമ്പയുത്തസുഖവേദനാമുഖേന രാഗോവ ‘‘അസ്സാദോ’’തി വുത്തോ. സുപന്തസ്സ ചാതി ഇദം കപിമിദ്ധപരേതോ വിയ ഭവങ്ഗസന്തതിം അവിച്ഛിന്ദിത്വാ സുപന്തം സന്ധായ വുത്തന്തി, വീമംസിതബ്ബം. ജഗ്ഗനത്ഥായാതി സോധനത്ഥായ.

൨൬൬. ‘‘ദാരുധീതലികലേപചിത്താനം അങ്ഗജാതപടിനിജ്ഝാനേപി ദുക്കട’’ന്തി വദന്തി. ‘‘ഉപ്പന്നേ പരിളാഹേ മോചനരാഗജോ’’തി ലിഖന്തി. വാലികായ വാ ‘‘ഹത്ഥികാമം നസ്സതീ’’തി ഏത്ഥ വിയ ‘‘ആപത്തി ത്വ’’ന്തി സബ്ബത്ഥ പാഠോ. ‘‘ഏഹി മേ ത്വം, ആവുസോ സാമണേര, അങ്ഗജാതം ഗണ്ഹാഹീ’’തി ആഗതത്താ ‘‘വചീകമ്മ’’ന്തിപി വത്തും യുത്തം വിയ ദിസ്സതി. ഏവം സന്തേ അഞ്ഞം ‘‘ഏവം കരോഹീ’’തി ആണത്തിയാപി ആപത്തി സിയാതി സങ്കരം ഹോതി. തസ്മാ ന വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബന്തി കേചി.

൨൬൭. ‘‘പുപ്ഫാവലിയം സാസവളിയ’’ന്തി ദുവിധോ കിര.

സുക്കവിസ്സട്ഠിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. കായസംസഗ്ഗസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൨൭൦. ‘‘ഓതിണ്ണോ’’തി ഇമിനാസ്സ സേവനാധിപ്പായതാ ദസ്സിതാ. ‘‘വിപരിണതേന ചിത്തേന മാതുഗാമേന സദ്ധി’’ന്തി ഇമിനാസ്സ വായാമോ ദസ്സിതോ. ‘‘സദ്ധി’’ന്തി ഹി പദം സംയോഗം ദീപേതി, സോ ച പയോഗോ സമാഗമോ അല്ലീയനം. കേന ചിത്തേന? വിപരിണതേന ചിത്തേന, ന പത്തപടിഗ്ഗഹണാധിപ്പായാദിനാതി അധിപ്പായോ. ‘‘കായസംസഗ്ഗം സമാപജ്ജേയ്യാ’’തി ഇമിനാസ്സ വായമതോ ഫസ്സപടിവിജാനനാ ദസ്സിതാ ഹോതി. വായമിത്വാ ഫസ്സം പടിവിജാനന്തോ ഹി സമാപജ്ജതി നാമ. ഏവമസ്സ തിവങ്ഗസമ്പത്തി ദസ്സിതാ ഹോതി. അഥ വാ ഓതിണ്ണോ. കേന? വിപരിണതേന ചിത്തേന യക്ഖാദിനാ സത്തോ വിയ. ഉപയോഗത്ഥേ വാ ഏതം കരണവചനം. ഓതിണ്ണോ വിപരിണതം ചിത്തം കൂപാദിം വിയ സത്തോ. അഥ വാ ‘‘രാഗതോ ഉത്തിണ്ണോ ഭവിസ്സാമീ’’തി ഭിക്ഖുഭാവം ഉപഗതോ, തതോ ഉത്തിണ്ണാധിപ്പായതോ വിപരിണതേന ചിത്തേന ഹേതുഭൂതേന തമേവ രാഗം ഓതിണ്ണോ. മാതുഗാമേന അത്തനോ സമീപം ആഗതേന, അത്തനാ ഉപഗതേന വാ. ഏതേന മാതുഗാമസ്സ സാരത്തതാ വാ ഹോതു വിരത്തതാ വാ, സാ ഇധ അപ്പമാണാ, ന ഭിക്ഖുനീനം കായസംസഗ്ഗേ വിയ ഉഭിന്നം സാരത്തതായ പയോജനം അത്ഥി.

കായസംസഗ്ഗന്തി ഉഭിന്നം കായാനം സമ്പയോഗം. പദഭാജനേ പന ‘‘സമാപജ്ജേയ്യാതി അജ്ഝാചാരോ വുച്ചതീ’’തി വുത്തം, തം സമാപജ്ജനം സന്ധായ, ന കായസംസഗ്ഗം. കായസംസഗ്ഗസ്സ സമാപജ്ജനാ ഹി ‘‘അജ്ഝാചാരോ’’തി വുച്ചതി. അട്ഠകഥായം പന ‘‘യോ സോ കായസംസഗ്ഗോ നാമ, സോ അത്ഥതോ അജ്ഝാചാരോ ഹോതീ’’തി വുത്തം, തം പരതോ പാളിയം ‘‘സേവനാധിപ്പായോ, ന ച കായേന വായമതി, ഫസ്സം പടിവിജാനാതി, അനാപത്തീ’’തി (പാരാ. ൨൭൯) വുത്തലക്ഖണേന വിരുജ്ഝതീതി. ഫസ്സപടിവിജാനനായ ഹി സംസഗ്ഗോ ദീപിതോ. സോ ചേ അജ്ഝാചാരോ ഹോതി, കഥം അനാപത്തി ഹോതീതി. സുവുത്തമേതം, കിന്തു ‘‘കായസംസഗ്ഗം സമാപജ്ജേയ്യാ’’തി പദം ഉദ്ധരിത്വാ ‘‘അജ്ഝാചാരോ വുച്ചതീ’’തി ഉഭിന്നമ്പി പദാനം സാമഞ്ഞഭാജനീയത്താ, സമാപജ്ജിതബ്ബാഭാവേ സമാപജ്ജനാഭാവേന ‘‘സോ അത്ഥതോ അജ്ഝാചാരോ ഹോതീ’’തി വുത്തം സിയാ.

‘‘ഹത്ഥഗ്ഗാഹം വാ’’തി ഏത്ഥ ഹത്ഥേന സബ്ബോപി ഉപാദിന്നകോ കായോ സങ്ഗഹിതോ, ന ഭിന്നസന്താനോ തപ്പടിബദ്ധോ ഹത്ഥാലങ്കാരാദി. വേണിഗ്ഗഹണേന അനുപാദിന്നകോ അഭിന്നസന്താനോ കേസലോമനഖദന്താദികോ കമ്മപച്ചയഉതുസമുട്ഠാനോ ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബം. തേനേവാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘അനുപാദിന്നകേനപി കേനചി കേസാദിനാ ഉപാദിന്നകം വാ അനുപാദിന്നകം വാ ഫുസന്തോപി സങ്ഘാദിസേസം ആപജ്ജതിയേവാ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൭൪). തേന അനുപാദിന്നകാനമ്പി കേസലോമാദീനം അങ്ഗഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ഏവം സന്തേപി ‘‘ഫസ്സം പടിജാനാതീതി തിവങ്ഗസമ്പത്തിയാ സങ്ഘാദിസേസോ. ഫസ്സസ്സ അപ്പടിവിജാനനതോ ദുവങ്ഗസമ്പത്തിയാ ദുക്കട’’ന്തി ഇമിനാ പാളിഅട്ഠകഥാനയേന വിരുജ്ഝതീതി ചേ? ന, തദത്ഥജാനനതോ. ഫുട്ഠഭാവഞ്ഹി പടിവിജാനന്തോപി ഫസ്സം പടിവിജാനാതി നാമ, അയമേകോ അത്ഥോ, തസ്മാ മാതുഗാമസ്സ, അത്തനോ ച കായപരിയാപന്നാനം കേസാദീനം അഞ്ഞമഞ്ഞം ഫുട്ഠഭാവം ഫുസിത്വാ തം സാദിയനം ഫസ്സം പടിവിജാനാതി നാമ, ന കായവിഞ്ഞാണുപ്പത്തിയാ ഏവ. അനേകന്തികഞ്ഹേത്ഥ കായവിഞ്ഞാണം. മാതുഗാമസ്സ ഉപാദിന്നകേന കായേന, അനുപാദിന്നകേന വാ കായേന ഭിക്ഖുനോ ഉപാദിന്നകകായേ ഫുട്ഠേ പസന്നകായിന്ദ്രിയോ ചേ ഹോതി, തസ്സ കായവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, തേനേവ ഫസ്സം പടിവിജാനാതി നാമ സോ ഹോതി. അനുപാദിന്നകകായോ, ലോലുപ്പോ അപ്പസന്നകായിന്ദ്രിയോ വാ ഹോതി, തിമിരവാതേന ഉപഹതകായോ വാ തസ്സ കായവിഞ്ഞാണം നുപ്പജ്ജതി. ന ച തേന ഫസ്സം പടിവിജാനാതി നാമ, കേവലം സേവനാധിപ്പായേന വായമിത്വാ കായസംസഗ്ഗം സമാപജ്ജന്തോ ഫസ്സം പടിവിജാനാതി നാമ മനോവിഞ്ഞാണേന, തേന വുത്തം ‘‘കായസംസഗ്ഗം സമാപജ്ജേയ്യാതി ഇമിനാസ്സ വായമതോ ഫസ്സപടിവിജാനനാ ദസ്സിതാ’’തി. അപരോപി ഭിക്ഖു മാതുഗാമസ്സ കായപടിബദ്ധേന വാ നിസ്സഗ്ഗിയേന വാ ഫുട്ഠോ കായവിഞ്ഞാണം ഉപ്പാദേന്തേന ഫസ്സം പടിവിജാനാതി നാമ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘അനേകന്തികഞ്ഹേത്ഥ കായവിഞ്ഞാണ’’ന്തി. അപരോ വത്ഥം പാരുപിത്വാ നിദ്ദായന്തം മാതുഗാമം കായസംസഗ്ഗരാഗേന വത്ഥസ്സ ഉപരിഭാഗേ സണികം ഫുസന്തോ വത്ഥന്തരേന നിക്ഖന്തലോമസമ്ഫസ്സം അപ്പടിവിജാനന്തോപി സേവനാധിപ്പായോ കായേന വായമിത്വാ ഫസ്സം പടിവിജാനാതി നാമ, സങ്ഘാദിസേസം ആപജ്ജതി. ‘‘നീലം ഘട്ടേസ്സാമീതി കായം ഘട്ടേതി, സങ്ഘാദിസേസോ’’തി ഹി വുത്തം. അയം ദുതിയോ അത്ഥോ. ഏവം അനേകത്ഥത്താ, ഏവം ദുവിഞ്ഞേയ്യാധിപ്പായതോ ച മാതികാട്ഠകഥായം ഫസ്സപടിവിജാനനം അങ്ഗന്ത്വേവ ന വുത്തം. തസ്മിഞ്ഹി വുത്തേ ഠാനമേതം വിജ്ജതി, യം ഭിക്ഖു സങ്ഘാദിസേസം ആപജ്ജിത്വാപി നഖേന ലോമേന സംസഗ്ഗോ ദിട്ഠോ, ന ച മേ ലോമഘട്ടനേന കായവിഞ്ഞാണം ഉപ്പന്നം, തിമിരവാതഥദ്ധഗത്തോ ചാഹം ന ഫസ്സം പടിവിജാനാമീതി അനാപന്നസഞ്ഞീ സിയാതി ന വുത്തം, അപിച ‘‘ഫസ്സം പടിവിജാനാതി, ന ച ഫസ്സം പടിവിജാനാതീ’’തി ച ഏതേസം പദാനം അട്ഠകഥായം വുത്തനയം ദസ്സേത്വാ സോ പഞ്ഞാപേതബ്ബോ. ഏത്താവതാ ന തദത്ഥജാനനതോതി കാരണം വിത്ഥാരിതം ഹോതി.

പദഭാജനീയവണ്ണനാ

൨൭൧. ‘‘രത്തം ചിത്തം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതം വിപരിണത’’ന്തി കിഞ്ചാപി സാമഞ്ഞേന വുത്തം, വിനീതവത്ഥൂസു ‘‘മാതുയാ മാതുപേമേന ആമസതി…പേ… ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി വുത്തത്താ കായസംസഗ്ഗരാഗേനേവ രത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തഥാ ‘‘മാതുഗാമോ നാമ മനുസ്സിത്ഥീ’’തി കിഞ്ചാപി അവിസേസേന വുത്തം, അഥ ഖോ അവിനട്ഠിന്ദ്രിയാവ മനുസ്സിത്ഥീ ഇധാധിപ്പേതാ ‘‘മതിത്ഥിയാ കായസംസഗ്ഗം സമാപജ്ജി…പേ… ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി വുത്തത്താ. ‘‘മനുസ്സിത്ഥീ’’തി ഏത്താവതാ സിദ്ധേ ‘‘ന യക്ഖീ ന പേതീ ന തിരച്ഛാനഗതാ’’തി വചനം അവിനട്ഠിന്ദ്രിയാപി ന സബ്ബാ മനുസ്സവിഗ്ഗഹാ ഇത്ഥീ ഇധ മനുസ്സിത്ഥീ നാമ. യക്ഖിആദയോ ഹി അത്തനോ ജാതിസിദ്ധേന ഇദ്ധിവിസേസേന ഇജ്ഝന്തിയോ മനുസ്സവിഗ്ഗഹാപി ഹോന്തീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. താസു യക്ഖീ ഥുല്ലച്ചയവത്ഥു ഹോതി വിനീതവത്ഥൂസു യക്ഖിയാ കായസംസഗ്ഗേന ഥുല്ലച്ചയസ്സ വുത്തത്താ. തദനുലോമത്താ പേതിത്ഥീ, ദേവിത്ഥീ ച ഥുല്ലച്ചയവത്ഥു. തിരച്ഛാനഗതിത്ഥീ ദുക്കടവത്ഥു. തിരച്ഛാനഗതമനുസ്സവിഗ്ഗഹിത്ഥീ ച ഥുല്ലച്ചയവത്ഥുമേവാതി ഏകേ. വിഭങ്ഗേ പന ‘‘മനുസ്സിത്ഥീ ച ഹോതി മനുസ്സിത്ഥിസഞ്ഞീ’’തി പാളിയാ അഭാവേന ‘‘ഇത്ഥീ ച ഹോതി യക്ഖിസഞ്ഞീ’’തിആദിവചനേ സതി യക്ഖിആദീനം അനിത്ഥിതാപസങ്ഗതോ, ‘‘ഇത്ഥീ ച ഹോതി ഇത്ഥിസഞ്ഞീ’’തിആദിമ്ഹി യക്ഖിആദീനം അന്തോകരണേ സതി താസം സങ്ഘാദിസേസവത്ഥുഭാവപ്പസങ്ഗതോ ച യക്ഖിആദയോ ന വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. ഏകേ പന ‘‘വിനീതവത്ഥുമ്ഹി ‘അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു തിരച്ഛാനഗതിത്ഥിയാ കായ…പേ… ദുക്കടസ്സാ’തി ഏത്ഥ അമനുസ്സവിഗ്ഗഹാ പാകതികതിരച്ഛാനഗതിത്ഥീ അധിപ്പേതാ, തസ്മാ ദുക്കടം വുത്തം. ‘ഇത്ഥീ ച ഹോതി തിരച്ഛാനഗതസഞ്ഞീതി തിരച്ഛാനഗതാ ച ഹോതി ഇത്ഥിസഞ്ഞീ’തിആദിവാരേസുപി പാകതികതിരച്ഛാനഗതോവ അധിപ്പേതോ, സോ ച തിരച്ഛാനഗതപുരിസോവ. തേനേവ ദുട്ഠുല്ലവാചാഅത്തകആമപാരിചരിയസിക്ഖാപദേസു മനുസ്സപുരിസപടിസംയുത്തവാരാ വിയ തിരച്ഛാനപടിസംയുത്തവാരാപി നാഗതാ’’തി വദന്തി. തഥാ പണ്ഡകോതി ഇധ മനുസ്സപണ്ഡകോവ, പുരിസോതി ച ഇധ മനുസ്സപുരിസോവ ആഗതോ, തസ്മാ അമനുസ്സിത്ഥീ അമനുസ്സപണ്ഡകോ അമനുസ്സപുരിസോ തിരച്ഛാനഗതിത്ഥീ തിരച്ഛാനഗതപണ്ഡകോ മനുസ്സാമനുസ്സതിരച്ഛാനഗതഉഭതോബ്യഞ്ജനകാ ചാതി അട്ഠ ജനാ ഇധ നാഗതാ, തേസം വസേന വത്ഥുസഞ്ഞാവിമതിഭേദവസേന ആപത്തിഭേദാഭേദവിനിച്ഛയോ, അനാഗതവാരഗണനാ ച അസമ്മുയ്ഹന്തേന വേദിതബ്ബാ, തഥാ തേസം ദുകമിസ്സകാദിവാരാ, ആപത്തിഅനാപത്തിഭേദവിനിച്ഛയോ ച. ‘‘തത്ഥ അമനുസ്സപണ്ഡകഅമനുസ്സപുരിസതിരച്ഛാനഗതിത്ഥിതിരച്ഛാനഗതപണ്ഡകാതി ചത്താരോ ദുക്കടവത്ഥുകാ, അമനുസ്സിത്ഥിമനുസ്സഉഭതോബ്യഞ്ജനകാ ഥുല്ലച്ചയവത്ഥുകാ, അമനുസ്സഉഭതോബ്യഞ്ജനകാ തിരച്ഛാനഗതഉഭതോബ്യഞ്ജനകാ ദുക്കടവത്ഥുകാ, പാളിയം പന അമനുസ്സിത്ഥിയാ അനാഗതത്താ അമനുസ്സപണ്ഡകാ, ഉഭതോബ്യഞ്ജനകാ പുരിസാ ച നാഗതാ. തിരച്ഛാനഗതിത്ഥിപണ്ഡകഉഭതോബ്യഞ്ജനകാ തിരച്ഛാനഗതപുരിസേന സമാനഗതികത്താ നാഗതാ, മനുസ്സഉഭതോബ്യഞ്ജനകോ മനുസ്സപണ്ഡകേന സമാനഗതികത്താ അനാഗതോ’’തി വദന്തി. അട്ഠകഥായം (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൮൧) പന ‘‘നാഗമാണവികായപി സുപണ്ണമാണവികായപി കിന്നരിയാപി ഗാവിയാപി ദുക്കടമേവാ’’തി വുത്തത്താ തദേവ പമാണതോ ഗഹേതബ്ബം.

തത്രായം വിചാരണാ – ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, തിരച്ഛാനഗതസ്സ നിസിന്നപരിസായ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതബ്ബ’’ന്തി (മഹാവ. ൧൮൩) ഏത്ഥ ‘‘തിരച്ഛാനഗതോതി യസ്സ ഉപസമ്പദാ പടിക്ഖിത്താ’’തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ) അട്ഠകഥായം വുത്തത്താ തിരച്ഛാനഗതമനുസ്സവിഗ്ഗഹോ പാകതികതിരച്ഛാനഗതതോ വിസിട്ഠോ, തഥാ യക്ഖപേതതിരച്ഛാനഗതമനുസ്സവിഗ്ഗഹാനം ‘‘തിരച്ഛാനഗതസ്സ ച ദുക്ഖുപ്പത്തിയം അപിച ദുക്കടമേവാ’’തി ഏത്ഥ വിസേസേത്വാ വുത്തത്താ ച ‘‘പതനരൂപം പമാണം, ന മരണരൂപ’’ന്തി ഏത്ഥ ആപത്തിവിസേസവചനതോ ച ‘‘ഉഭതോ അവസ്സുതേ യക്ഖസ്സ വാ പേതസ്സ വാ പണ്ഡകസ്സ വാ തിരച്ഛാനഗതമനുസ്സവിഗ്ഗഹസ്സ വാ അധക്ഖകം ഉബ്ഭജാണുമണ്ഡലം കായേന കായം ആമസതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി (പാചി. ൬൬൧) സാമഞ്ഞേന വചനതോ ച സോ വിസിട്ഠോതി സിദ്ധം. വിസിട്ഠത്താ ച തിരച്ഛാനഗതമനുസ്സവിഗ്ഗഹിത്ഥിയാ കായസംസഗ്ഗം സമാപജ്ജന്തസ്സാതി വിസേസോ ഹോതി, തസ്മാ തത്ഥ ആപത്തിവിസേസേന ഭവിതബ്ബം. യദി കായസംസഗ്ഗസിക്ഖാപദേ തിരച്ഛാനഗതമനുസ്സവിഗ്ഗഹിത്ഥീപി അധിപ്പേതാ, രൂപസാമഞ്ഞേന സഞ്ഞാവിരാഗത്താസമ്ഭവതോ ദുട്ഠുല്ലവാചാഅത്തകാമപാരിചരിയസിക്ഖാപദേസുപി സാ വത്തബ്ബാ ഭവേയ്യ, സാ ചാനാഗതാ. സരൂപേന സംഖിത്തവാരത്താ നാഗതാതി ചേ? ഇത്ഥീ ച ഹോതി തിരച്ഛാനഗതോ ച ഉഭിന്നം ഇത്ഥിസഞ്ഞീതി ഇധ ആഗതത്താ പുരിസലിങ്ഗനിദ്ദേസോ ന യുജ്ജതി, തസ്മാ തിരച്ഛാനഗതപുരിസോ ച ഇധ ആഗതോ, തിരച്ഛാനഗതമനുസ്സവിഗ്ഗഹിത്ഥിയാ പാളിയം അനാഗതായപി ദുക്കടമേവ അട്ഠകഥായം വുത്തത്താതി ഇമസ്സ വചനസ്സ കാരണച്ഛായാ പരിയേസിതബ്ബാതി അധിപ്പായോ. ഇദം ന യുജ്ജതി. കസ്മാ? ഇത്ഥീനം, പുരിസാനഞ്ച ഏകതോ വചനേ പുരിസലിങ്ഗസബ്ഭാവതോ. ഇധ തിരച്ഛാനഗതപുരിസപണ്ഡകിത്ഥിയോ തിസ്സോപി ഏകതോ സമ്പിണ്ഡേത്വാ ‘‘തിരച്ഛാനഗതോ’’തി വുത്തം.

തത്ഥ ച മനുസ്സവിഗ്ഗഹാമനുസ്സവിഗ്ഗഹേസു ഇത്ഥിപണ്ഡകപുരിസസഞ്ഞിതാ യഥാസമ്ഭവം വേദിതബ്ബാ. ദുട്ഠുല്ലവാചാദിസിക്ഖാപദദ്വയേ വാരാനം സംഖിത്തത്താ പുരിസതിരച്ഛാനഗതാദയോ നാഗതാ. യഥാവുത്തേസു ആപത്തി, തഥാ തത്ഥാപി. അഞ്ഞഥാ പുരിസം ഓഭാസന്തസ്സ ച അനാപത്തീതി പണ്ഡകം ഓഭാസന്തസ്സ ച ഥുല്ലച്ചയന്തി മാതികാട്ഠകഥായം വുത്തം. തസ്മാ തേ വാരാ സംഖിത്താതി പഞ്ഞായന്തീതി. വിസേസോ ച പണ്ഡകേ, പുരിസേ, തിരച്ഛാനഗതേ ച ഇത്ഥിസഞ്ഞിസ്സ അത്ഥി, തഥാപി തത്ഥ ദുക്കടം വുത്തം, തസ്മാ അട്ഠകഥായം വുത്തമേവ പമാണന്തി ദ്വിന്നമേതേസം വാദാനം യത്ഥ യുത്തി വാ കാരണം വാ അതിരേകം ദിസ്സതി, തം വിചാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബന്തി ആരിചയോ. ഏവരൂപേസു ഠാനേസു സുട്ഠു വിചാരേത്വാ കഥേതബ്ബം.

തത്ഥ പാളിയം ആഗതവാരഗണനാ താവ ഏവം സങ്ഖേപതോ വേദിതബ്ബാ – ഇത്ഥിമൂലകാ പഞ്ച വാരാ പണ്ഡകപുരിസതിരച്ഛാനഗതമൂലകാ ച പഞ്ച പഞ്ചാതി വീസതി വാരാ ഏകമൂലകാ, തഥാ ദുമൂലകാ വീസതി, മിസ്സകമൂലകാ വീസതീതി സട്ഠി വാരാ, താനി തീണി വീസതികാനി ഹോന്തി. ഏകേകസ്മിം വീസതികേ ഏകേകമൂലവാരം ഗഹേത്വാ കായേന കായപടിബദ്ധവാരാ തയോ വുത്താ. സേസാ സത്തപഞ്ഞാസ വാരാ സംഖിത്താ, തഥാ കായപടിബദ്ധേന കായവാരാ തയോ വുത്താ, സേസാ സംഖിത്താ, ഏവം കായപടിബദ്ധേന കായപടിബദ്ധവാരേപി നിസ്സഗ്ഗിയേന കായവാരേപി നിസ്സഗ്ഗിയേന കായപടിബദ്ധവാരേപി നിസ്സഗ്ഗിയേന നിസ്സഗ്ഗിയവാരേപി തയോ തയോ വാരാ വുത്താ, സേസാ സംഖിത്താ. ഏവം ഛന്നം തികാനം വസേന അട്ഠാരസ വാരാ ആഗതാതി സരൂപതോ വുത്താ, സേസാ ദ്വേചത്താലീസാധികാനി തീണി വാരസതാനി സംഖിത്താനി. തതോ പരം മാതുഗാമസ്സ സാരത്തപക്ഖേ കായേന കായന്തി ഏകമേകം വഡ്ഢേത്വാ പുബ്ബേ വുത്താ അട്ഠാരസ വാരാ ആഗതാതി ഏകവീസതി വാരാ സരൂപേന ആഗതാ, നവനവുതാധികാനി തീണി വാരസതാനി സംഖിത്താനി. തതോ പരം ആപത്താനാപത്തിദീപകാ ചത്താരോ സേവനാധിപ്പായമൂലകാ ചത്താരോ മോക്ഖാധിപ്പായമൂലകാതി ദ്വേ ചതുക്കാ ആഗതാ.

തത്ഥായം വിസേസോ – യദിദം മാതികായ പരാമസനപദം, തേന യസ്മാ ആമസനാദീനി ഛുപനപരിയോസാനാനി ദ്വാദസപി പദാനി ഗഹിതാനി, തസ്മാ പദുദ്ധാരം അകത്വാ ‘‘ആമസനാ പരാമസനം ഛുപന’’ന്തി ആഹ. പരാമസനം നാമ ആമസനാ. ‘‘ഛുപന’’ന്തി ഹി വുത്തേ പരാമസനമ്പി വിസും ഏകത്തം ഭവേയ്യാതി വേദിതബ്ബം. ഇത്ഥീ ച ഹോതി ഇത്ഥിസഞ്ഞീ ചാതി ഇമസ്മിം പഠമവാരേ ഏവ ദ്വാദസപി ആമസനാദീനി യോജേത്വാ ദസ്സിതാനി. തതോ പരം ആദിമ്ഹി ദ്വേ പദാനീതി ചത്താരി പദാനി ആഗതാനി, ഇതരാനി സംഖിത്താനീതി വേദിതബ്ബാനി. നിസ്സഗ്ഗിയേന കായവാരാദീസു പന സബ്ബാകാരേന അലാഭതോ ആമസനമേവേകം ആഗതം, നേതരാനി. ‘‘സഞ്ചോപേതി ഹരതീ’’തി പാഠോ, സഞ്ചോപേതി ച. ഗണ്ഠിപദേസു പന ‘‘പുരിമനയേനേവാതി രജ്ജുവത്ഥാദീഹി പരിക്ഖിപനേ’’തി ച പച്ഛാ ‘‘പുരിമനയേനേവാതി സമ്മസനാ ഹോതീ’’തി ച ‘‘വേണിഗ്ഗാഹേ ആപത്തിയാ പഞ്ഞത്തത്താ ലോമഫുസനേപി സങ്ഘാദിസേസോ’’തി ച ‘‘തം പകാസേതും ഉപാദിന്നകേന ഹീതിആദി വുത്ത’’ന്തി ച ലിഖിതം.

യഥാനിദ്ദിട്ഠനിദ്ദേസേതി ഇമസ്മിംയേവ യഥാനിദ്ദിട്ഠേ നിദ്ദേസേ. ‘‘സദിസം അഗ്ഗഹേസീ’’തി വുത്തേ താദിസം അഗ്ഗഹേസീതി ഗരുകം തത്ഥ കാരയേതി അത്ഥോ, കായസംസഗ്ഗവിഭങ്ഗേ വാതി അത്ഥോ. ഇതരോപി കായപടിബദ്ധഛുപനകോ. ഗഹണേ ചാതി ഗഹണം വാ. വിരാഗിതേതി വിരദ്ധേ. സാരത്തന്തി കായസംസഗ്ഗരാഗേന രത്തം, അത്തനാ അധിപ്പേതന്തി അത്ഥോ. ‘‘മാതുഭഗിനിആദിവിരത്തം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി വിരത്തം ഞാതിപേമവസേന ഗണ്ഹി, ഏത്ഥ ദുക്കടം യുത്തം. ‘‘കായസംസഗ്ഗരാഗം വാ സാരത്തം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി വിരത്തം മാതരം ഗണ്ഹി, അനധിപ്പേതം ഗണ്ഹി. ഏത്ഥ മഹാസുമത്ഥേരവാദേന ഥുല്ലച്ചയം ‘‘കായം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി കായപ്പടിബദ്ധം ഗണ്ഹാതി, ഥുല്ലച്ചയന്തി ലദ്ധികത്താ. ‘‘ഇത്ഥീ ച ഹോതി ഇത്ഥിസഞ്ഞീ സാരത്തോ ച, ഭിക്ഖു ച നം ഇത്ഥിയാ കായേന കായം ആമസതി, ആപത്തി സങ്ഘാദിസേസസ്സാ’’തി (പാരാ. ൨൭൩) വചനതോ സങ്ഘാദിസേസോപി ഖായതി. ‘‘വിരത്തം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി സാരത്തം ഗണ്ഹാതി, ഏത്ഥപി സങ്ഘാദിസേസോവ ഖായതി ‘‘നീലം ഘട്ടേസ്സാമീ’തി കായം ഘട്ടേതി, സങ്ഘാദിസേസോ’’തി വചനതോ. ഏത്ഥ പന ‘‘ന പുബ്ബഭാഗേ കായസംസഗ്ഗരാഗത്താ’’തി അനുഗണ്ഠിപദേ കാരണം വുത്തം. കേചി പന ‘‘ഗരുകാപത്തിഭയേന ‘നീലമേവ ഘട്ടേസ്സാമീ’തി വായാമന്തോ കായം ഘട്ടേതി, പുബ്ബഭാഗേ തസ്സ ‘കായപടിബദ്ധം ഘട്ടേസ്സാമീ’തി പവത്തത്താ ദുക്കടേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി വദന്തി. ധമ്മസിരിത്ഥേരോ ‘‘ഏവരൂപേ സങ്ഘാദിസേസോ’’തി വദതി കിര. ‘‘ഇത്ഥിഉഭതോബ്യഞ്ജനകഇത്ഥിയാ പുരിസഉഭതോബ്യഞ്ജനകപുരിസേ വുത്തനയേന ആപത്തിഭേദോ, ഇത്ഥിലിങ്ഗസ്സ പടിച്ഛന്നകാലേപി ഇത്ഥിവസേനേവ ആപത്തീ’’തി വദന്തി.

വിനീതവത്ഥുവണ്ണനാ

൨൮൧. തിണണ്ഡുപകന്തി ഹിരിവേരാദിമൂലാനി ഗഹേത്വാ കത്തബ്ബം. താലപണ്ണമുദ്ദികന്തി താലപണ്ണമയം അങ്ഗുലിമുദ്ദികം, തേന താലപണ്ണമയം കടം, കടിസുത്തകം, കണ്ണപിളന്ധനാദി സബ്ബം ന വട്ടതീതി സിദ്ധം. തമ്ബപണ്ണിവാസിനോ ഇത്ഥിരൂപം ലിഖിതം, കടികപടഞ്ച ന ഛുപന്തി കിര. ആകരതോ മുത്തമത്തോ. രതനമിസ്സോതി അലങ്കാരത്ഥം കതോ കഞ്ചനലതാദിവിനദ്ധോ. സുവണ്ണേന സദ്ധിം യോജേത്വാ പചിത്വാതി സുവണ്ണരസം പക്ഖിപിത്വാ പചിത്വാ. ബീജതോ ധാതുപാസാണതോ പട്ഠായ. ഥേരോ ന കപ്പതീതി ‘‘തുമ്ഹാകം പേസിത’’ന്തി വുത്തത്താ. ‘‘ചേതിയസ്സ പൂജം കരോഥാ’’തി വുത്തേ വട്ടതി കിര. ബുബ്ബുളകം താരകം. ആരകൂടലോഹമ്പി ജാതരൂപഗതികമേവ.

വുത്തഞ്ഹേതം അന്ധകട്ഠകഥായം –

‘‘ആരകൂടലോഹം സുവണ്ണസദിസമേവ, സുവണ്ണം അനുലോമേതി, അനാമാസ’’ന്തി.

‘‘ഭേസജ്ജത്ഥായ പന വട്ടതീ’’തി വചനതോ മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തനയേകദേസോപി അനുഞ്ഞാതോ ഹോതീതി തത്ഥ തത്ഥ അധിപ്പായം ഞത്വാ വിഭാവേതബ്ബം.

കായസംസഗ്ഗസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ദുട്ഠുല്ലവാചാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൨൮൩. തതിയേ തയോ സങ്ഘാദിസേസവാരാ തയോ ഥുല്ലച്ചയവാരാ തയോ ദുക്കടവാരാ തയോ കായപടിബദ്ധവാരാതി ദ്വാദസ വാരാ സരൂപേന ആഗതാ. തത്ഥ തയോ സങ്ഘാദിസേസവാരാ ദുതിയസിക്ഖാപദേ വുത്താതി തിണ്ണം വീസതികാനം ഏകേകമൂലാ വാരാതി വേദിതബ്ബാ, തസ്മാ ഇധ വിസേസാതി പണ്ണാസ വാരാ സംഖിത്താ ഹോന്തി, അഞ്ഞഥാ ഇത്ഥീ ച ഹോതി വേമതികോ സാരത്തോ ച, ഭിക്ഖു ച നം ഇത്ഥിയാ വച്ചമഗ്ഗം പസ്സാവമഗ്ഗം ആദിസ്സ വണ്ണമ്പി ഭണതി…പേ… ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സ. ഇത്ഥീ ച ഹോതി പണ്ഡകപുരിസസഞ്ഞീ തിരച്ഛാനഗതസഞ്ഞീ സാരത്തോ ച, ഭിക്ഖു ച നം ഇത്ഥിയാ വച്ചമഗ്ഗം പസ്സാവമഗ്ഗം ആദിസ്സ വണ്ണമ്പി ഭണതി അക്കോസതിപി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സ. പണ്ഡകോ ച ഹോതി പണ്ഡകസഞ്ഞീ സാരത്തോ ച, ഭിക്ഖു ച നം പണ്ഡകസ്സ വച്ചമഗ്ഗം ആദിസ്സ വണ്ണമ്പി ഭണതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാതി ഏവമാദീനം ആപത്തിട്ഠാനാനം അനാപത്തിട്ഠാനതാ ആപജ്ജേയ്യ, ന ചാപജ്ജതി, പണ്ഡകേ ഇത്ഥിസഞ്ഞിസ്സ ദുക്കടന്തി ദീപേതും ‘‘ഇത്ഥീ ച പണ്ഡകോ ച ഉഭിന്നം ഇത്ഥിസഞ്ഞീ ആപത്തി സങ്ഘാദിസേസേന ദുക്കടസ്സാ’’തി വുത്തത്താ ‘‘പണ്ഡകേ പണ്ഡകസഞ്ഞിസ്സ ഥുല്ലച്ചയ’’ന്തി വുത്തമേവ ഹോതി, തസ്മാ സബ്ബത്ഥ സംഖിത്തവാരേസു ഥുല്ലച്ചയട്ഠാനേ ഥുല്ലച്ചയം, ദുക്കടട്ഠാനേ ദുക്കടമ്പി വുത്തമേവ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. തഥാ ‘‘ഇത്ഥീ ച ഹോതി വേമതികോ സാരത്തോ ച, ഭിക്ഖു ച നം ഇത്ഥിയാ വച്ചമഗ്ഗം പസ്സാവമഗ്ഗം ഠപേത്വാ അധക്ഖകം ഉബ്ഭജാണുമണ്ഡലം ആദിസ്സ വണ്ണമ്പി ഭണതി…പേ… ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തിആദിനാ നയേന ഥുല്ലച്ചയഖേത്തേപി യഥാസമ്ഭവം ഉദ്ധരിതബ്ബാ. തഥാ ‘‘ഇത്ഥീ ച ഹോതി വേമതികോ സാരത്തോ ച, ഭിക്ഖു ച നം ഇത്ഥിയാ കായപടിബദ്ധം ആദിസ്സ വണ്ണമ്പി ഭണതി…പേ… ദുക്കടസ്സാ’’തിആദിനാ നയേന കായപടിബദ്ധവാരാപി യഥാസമ്ഭവം ഉദ്ധരിതബ്ബാ. കായപ്പടിബദ്ധവാരത്തികം വിയ നിസ്സഗ്ഗിയവാരത്തികം ലബ്ഭമാനമ്പി ആപത്തിവിസേസാഭാവതോ ന ഉദ്ധടം. കായപ്പടിബദ്ധവാരത്തികേ പന ദിന്നനയത്താ തമ്പി തദനുലോമാ വാരാ ച ഉദ്ധരിതബ്ബാ. സബ്ബത്ഥ ന-വിഞ്ഞൂ തരുണദാരികാ, മഹല്ലികാ ഉമ്മത്തികാദികാ ച അനധിപ്പേതാ, പഗേവ പാകതികാ തിരച്ഛാനഗതിത്ഥീനം, തഥാ പണ്ഡകാദയോപീതി വേദിതബ്ബാ. സേസം ദുതിയേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

പദഭാജനീയവണ്ണനാ

൨൮൫. വുത്തനയമേവാതി ‘‘കായസംസഗ്ഗേ ഇത്ഥിലക്ഖണേനാ’’തി ലിഖിതം. ‘‘ഇത്ഥിലക്ഖണേനാ’’തി കിര മഹാഅട്ഠകഥാപാഠോ. സീസം ന ഏതീതി അക്കോസനം ന ഹോതി, ഘടിതേ പന ഹോതി. തത്രായം വിസേസോ – ഇമേഹി തീഹി ഘടിതേ ഏവ സങ്ഘാദിസേസോ വച്ചമഗ്ഗപസ്സാവമഗ്ഗാനം നിയതവചനത്താ, അച്ചോളാരികത്താ വാ, ന അഞ്ഞേഹി അനിമിത്താസീതിആദീഹി അട്ഠഹി. തത്ഥ അലോഹിതാസി, ധുവലോഹിതാസി, ധുവചോളാസി, പഗ്ഘരണീസി, ഇത്ഥിപണ്ഡകാസി, വേപുരിസികാസീതി ഏതാനി ഛ മഗ്ഗാനം അനിയതവചനാനി, അനിമിത്താസി, നിമിത്തമത്താസീതി ദ്വേ പദാനി അനച്ചോളാരികാനി ച, യതോ അട്ഠപദാനി ‘‘സങ്ഘാദിസേസം ന ജനേന്തീ’’തി വുത്താനി, തസ്മാ താനി ഥുല്ലച്ചയവത്ഥൂനി. പരിബ്ബാജകവത്ഥുമ്ഹി വിയ അക്കോസമത്തത്താ ദുക്കടവത്ഥൂനീതി ഏകേ. ഇത്ഥിപണ്ഡകാസി, വേപുരിസികാസീതി ഏതാനേവ പദാനി സകലസരീരസണ്ഠാനഭേദദീപകാനി സുദ്ധാനി സങ്ഘാദിസേസം ന ജനേന്തി സകലസരീരസാമഞ്ഞത്താ, ഇതരാനി ജനേന്തി അസാമഞ്ഞത്താ. താനി ഹി പസ്സാവമഗ്ഗമേവ ദീപേന്തി സിഖരണീ-പദം വിയ. ഉഭതോബ്യഞ്ജനാസീതി വചനം പന പുരിസനിമിത്തേന അസങ്ഘാദിസേസവത്ഥുനാ മിസ്സവചനം. പുരിസഉഭതോബ്യഞ്ജനകസ്സ ച ഇത്ഥിനിമിത്തം പടിച്ഛന്നം, പുരിസനിമിത്തം പാകടം ഹോതി. യദി തമ്പി ജനേതി, കഥം അനിമിത്താസീതിആദിപദാനി ന സങ്ഘാദിസേസം ജനേന്തീതി ഏകേ, തം ന യുത്തം. പുരിസസ്സപി നിമിത്താധിവചനതോ, ‘‘മേഥുനുപസംഹിതാഹി സങ്ഘാദിസേസോ’’തി മാതികായ ലക്ഖണസ്സ വുത്തത്താ ച മേഥുനുപസംഹിതാഹിപി ഓഭാസനേ പടിവിജാനന്തിയാ സങ്ഘാദിസേസോ, അപ്പടിവിജാനന്തിയാ ഥുല്ലച്ചയം, ഇതരേഹി ഓഭാസനേ പടിവിജാനന്തിയാ ഥുല്ലച്ചയം, അപ്പടിവിജാനന്തിയാ ദുക്കടന്തി ഏകേ, സബ്ബം സുട്ഠു വിചാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

൨൮൭. ഹസന്തോതി യം ഉദ്ദിസ്സ ഭണതി, സാ ചേ പടിവിജാനാതി, സങ്ഘാദിസേസോ.

വിനീതവത്ഥുവണ്ണനാ

൨൮൯. ‘‘പടിവുത്തം നാമാ’’തി പാഠോ. നോ-സദ്ദോ അധികോ. ‘‘അക്ഖരലിഖനേനപി ഹോതീ’’തി വദന്തി, തം ആവജ്ജനസമനന്തരവിധിനാ സമേതി ചേ, ഗഹേതബ്ബം.

ദുട്ഠുല്ലവാചാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. അത്തകാമപാരിചരിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൨൯൦. ചതുത്ഥേ തയോ സങ്ഘാദിസേസവാരാ ആഗതാ, സേസാ സത്തപഞ്ഞാസ വാരാ ഥുല്ലച്ചയദുക്കടാപത്തികായ സംഖിത്താതി വേദിതബ്ബാ, തതോ അഞ്ഞതരോ അസമ്ഭവതോ ഇധ ന ഉദ്ധടോ. സേസയോജനക്കമോ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ. നഗരപരിക്ഖാരേഹീതി പാകാരപരിഖാദീഹി നഗരപരിവാരേഹി. സേതപരിക്ഖാരോതി സേതാലങ്കാരോ, സീലാലങ്കാരോതി അത്ഥോ (സം. നി. അട്ഠ. ൩.൫.൪). ചക്കവീരിയോതി വീരിയചക്കോ. വസലം ദുഗ്ഗന്ധന്തി നിമിത്തം സന്ധായാഹ, തദേവ സന്ധായ ‘‘കിം മേ പാപകം, കിം മേ ദുഗ്ഗന്ധ’’ന്തി വുത്തം.

൨൯൧. സന്തികേതി യത്ഥ ഠിതോ വിഞ്ഞാപേതി. ‘‘പഠമവിഗ്ഗഹേ സചേ പാളിവസേന യോജേതീതി കാമഹേതുപാരിചരിയാഅത്ഥോ. സേസന്തി ‘അധിപ്പായോ’തി പദം ബ്യഞ്ജനം അത്ഥാഭാവതോ. ദുതിയേ പാളിവസേന കാമഹേതു-പദാനി ബ്യഞ്ജനാനി തേസം തത്ഥ അത്ഥാഭാവതോ. ഏവം ചത്താരി പദാനി ദ്വിന്നം വിഗ്ഗഹാനം വസേന യോജിതാനീതി അപരേ വദന്തീ’’തി വുത്തം.

൨൯൫. ഏതേസു സിക്ഖാപദേസു മേഥുനരാഗേന വീതിക്കമേ സതി സങ്ഘാദിസേസേന അനാപത്തി. തസ്മാ ‘‘കിം ഭന്തേ അഗ്ഗദാനന്തി. മേഥുനധമ്മ’’ന്തി ഇദം കേവലം മേഥുനധമ്മസ്സ വണ്ണഭണനത്ഥം വുത്തം, ന മേഥുനധമ്മാധിപ്പായേന തദത്ഥിയാ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം, പരസ്സ ഭിക്ഖുനോ കാമപാരിചരിയായ വണ്ണഭണനേ ദുക്കടം. ‘‘യോ തേ വിഹാരേ വസതി, തസ്സ അഗ്ഗദാനം ദേഹീ’’തി പരിയായവചനേനപി ദുക്കടം. ‘‘അത്തകാമപാരിചരിയായ വണ്ണം ഭാസേയ്യ. യാ മാദിസം സീലവന്ത’’ന്തി ച വുത്തത്താതി ഏകേ. പഞ്ചസു അങ്ഗേസു സബ്ഭാവാ സങ്ഘാദിസേസോവാതി ഏകേ. വിചാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബം. ഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദദ്വയേ കായസംസഗ്ഗേ വിയ യക്ഖിപേതീസു ദുട്ഠുല്ലത്തകാമവചനേ ഥുല്ലച്ചയ’ന്തി വദന്തി. അട്ഠകഥാസു പന നാഗത’’ന്തി ലിഖിതം. ‘‘ഉഭതോബ്യഞ്ജനകോ പന പണ്ഡകഗതികോവാ’’തി വദന്തി.

അത്തകാമപാരിചരിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സഞ്ചരിത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൨൯൭. അഹമ്ഹി ദുഗ്ഗതാതി അഹം അമ്ഹി ദുഗ്ഗതാ. അഹം ഖ്വയ്യോതി ഏത്ഥ അയ്യോതി ബഹുവചനം ഹോതി.

൨൯൮. ഓയാചന്തീതി നീചം കത്വാ ദേവേ യാചന്തി. ആയാചന്തീതി ഉച്ചം കത്വാ ആദരേന യാചന്തി. അലങ്കാരാദീഹി മണ്ഡിതോ കേസസംവിധാനാദീഹി പസാധിതോ. ‘‘മണ്ഡിതകരണേ ദുക്കട’’ന്തി വദന്തി.

പദഭാജനീയവണ്ണനാ

൩൦൩. സഹ പരിദണ്ഡേന വത്തമാനാതി അത്ഥോ. ഛന്ദവാസിനീ നാമ ‘‘പിയാ പിയം വസേതീ’’തി പാളി, പുരിസം വാസേതീതി അധിപ്പായോ. ‘‘പിയോ പിയം വാസേതീ’’തി അട്ഠകഥാ.

തം കിരിയം സമ്പാദേസ്സതീതി അവസ്സം ആരോചേന്തിയാ ചേ ആരോചേതീതി അത്ഥോ. ദ്വിന്നം മാതാപിതൂനം ചേ ആരോചേതി, സങ്ഘാദിസേസോതി വിനയവിനിച്ഛയേ ‘‘വത്ഥു ഓലോകേതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. വത്ഥുമ്ഹി ച ‘‘ഉദായിത്ഥേരോ ഗണികായ ആരോചേസീ’’തി വുത്തം. തം ‘‘മാതാദീനമ്പി വദതോ വിസങ്കേതോ നത്ഥീ’’തി അട്ഠകഥാവചനതോ നിപ്പയോജനം. തം പനേതന്തി ആചരിയസ്സ വചനം. മാതുരക്ഖിതം ബ്രൂഹീതി പേസിതസ്സ ഗന്ത്വാ മാതാപിതുരക്ഖിതം വദതോ തസ്സ തസ്സാ മാതുരക്ഖിതഭാവേപി സതി വിസങ്കേതമേവ, കസ്മാ? ‘‘പിതുരക്ഖിതാദീസു അഞ്ഞതരം വദന്തസ്സ വിസങ്കേത’’ന്തി വുത്തത്താ ഇതരഥാ ആദി-സദ്ദോ നിരത്ഥകോ സിയാ. ഏകം ദസകം ഇതരേന ദസകേന യോജേത്വാ പുബ്ബേ സുക്കവിസ്സട്ഠിയം വുത്തനയത്താ മാതുരക്ഖിതായ മാതാ അത്തനോ ധീതുസന്തികം പഹിണതീതി ഗഹേതബ്ബം.

൩൩൮. അനഭിനന്ദിത്വാതി വചനമത്തമേവ, യദിപി അഭിനന്ദതി, യാവ സാസനം നാരോചേതി, താവ ‘‘വീമംസിതോ’’തി ന വുച്ചതി. സാസനാരോചനകാലേതി ആണാപകസ്സ സാസനവചനക്ഖണേ. തതിയപദേ വുത്തനയേനാതി ഏകങ്ഗസമ്പത്തിയാ ദുക്കടന്തി അത്ഥോ. വത്ഥുഗണനായ സങ്ഘാദിസേസോതി ഉഭയവത്ഥുഗണനായ കിര.

൩൩൯. ചതുത്ഥേ അനാപത്തീതി ഏത്ഥ പന ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹാതി ന വീമംസതി ന പച്ചാഹരതി, അനാപത്തീതി ഏത്ഥ വിയ ‘ഗച്ഛന്തോ ന സമ്പാദേതി, ആഗച്ഛന്തോ വിസംവാദേതീ’തി അനാപത്തിപാളിയാപി ഭവിതബ്ബന്തി ദസ്സനത്ഥം വുത്ത’’ന്തി വദന്തി, ഏകച്ചേസു പോത്ഥകേസു ‘‘അത്ഥീ’’തിപി.

വിനീതവത്ഥുവണ്ണനാ

൩൪൧. അലംവചനീയാതി ന വചനീയാ, നിവാരണേ അലം-സദ്ദോ. ഥേരപിതാ വദതീതി ജിണ്ണപിതാ വദതീതി അത്ഥോ. കിഞ്ചാപി ഏത്ഥ ‘‘ഇത്ഥീ നാമ മനുസ്സിത്ഥീ ന യക്ഖീ ന പേതീ ന തിരച്ഛാനഗതാ, പുരിസോ നാമ മനുസ്സപുരിസോ ന യക്ഖോ’’തിആദി നത്ഥി, തഥാപി കായസംസഗ്ഗാദീസു ‘‘മനുസ്സിത്ഥീ’’തി ഇത്ഥീവവത്ഥാനസ്സ കതത്താ ഇധാപി മനുസ്സിത്ഥീ ഏവാതി പഞ്ഞായതി. മേഥുനപുബ്ബഭാഗത്താ മനുസ്സഉഭതോബ്യഞ്ജനകോ ച ഥുല്ലച്ചയവത്ഥുകോവ ഹോതി, സേസാ മനുസ്സപണ്ഡകഉഭതോബ്യഞ്ജനകതിരച്ഛാനഗതപുരിസാദയോ ദുക്കടവത്ഥുകാവ മിച്ഛാചാരസാസനങ്ഗസമ്ഭവതോതി വേദിതബ്ബം. യഥാസമ്ഭവം പന വാരാ ഉദ്ധരിതബ്ബാ. പഞ്ഞത്തിഅജാനനേ വിയ അലംവചനീയഭാവാജാനനേപി അചിത്തകതാ വേദിതബ്ബാ. ദുട്ഠുല്ലാദീസുപീതി ‘‘ഇമസ്മിമ്പീ’’തി വുത്തമേവ ഹോതി. ‘‘ലേഖം നേത്വാ പടിലേഖം ആരോചിതസ്സാപി സഞ്ചരിത്തം നത്ഥി സഞ്ചരിത്തഭാവമജാനന്തസ്സാ’’തി വദന്തി, വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

സഞ്ചരിത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. കുടികാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൪൨. യാചനാതി ‘‘ദേഥ ദേഥാ’’തി ചോദനാ. വിഞ്ഞത്തീതി ഇമിനാ നോ അത്ഥോതി വിഞ്ഞാപനാ. ‘‘ഹത്ഥകമ്മം യാചിതോ ഉപകരണം, മൂലം വാ ദസ്സതീ’’തി യാചതി, ന വട്ടതീതി. വട്ടതി സേനാസനേ ഓഭാസപരികഥാദീനം ലദ്ധത്താതി ഏകേ. അനജ്ഝാവുത്ഥകന്തി അസ്സാമികം. ന ആഹടം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി ‘‘സൂപോദനവിഞ്ഞത്തിദുക്കടം ഹോതീ’’തി വുത്തം. ‘‘കിഞ്ചാപി ഗരുഭണ്ഡപ്പഹോനകേസൂതി വുത്തം, തഥാപി യം വത്ഥുവസേന അപ്പം ഹുത്വാ അഗ്ഘവസേന മഹാ ഹരിതാലഹിങ്ഗുലികാദി, തം യാചിതും ന വട്ടതീ’’തി വദന്തി.

൩൪൪. സോ കിരാതി ഇസി. തദാ അജ്ഝഗമാ തദജ്ഝഗമാ.

൩൪൮-൯. ന ഹി സക്കാ യാചനായ കാതും, തസ്മാ സയം യാചിതകേഹി ഉപകരണേഹീതി അധിപ്പായോ. ബ്യഞ്ജനം സമേതി, ന അത്ഥോ. കസ്മാ? ഇധ ഉഭയേസം അധിപ്പേതത്താ, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദിമാഹ. ഇധ വുത്തനയേനാതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദവിഭങ്ഗേ വുത്തനയേന. ‘‘സഞ്ഞാചികായാ’’തി വചനതോ കരോന്തേനാപി, ‘‘പരേഹി പരിയോസാപേതീ’’തി വചനതോ കാരാപേന്തേനാപി പടിപജ്ജിതബ്ബം. ഉഭോപേതേ കാരകകാരാപകാ. ബ്യഞ്ജനം വിലോമിതം ഭവേയ്യ, ‘‘കാരയമാനേനാ’’തി ഹി ബ്യഞ്ജനം ‘‘കരോന്തേനാ’’തി വുത്തേ വിലോമിതം ഹോതി അതദത്ഥത്താ. ന ഹി കാരാപേന്തോ നാമ ഹോതി. ‘‘ഇധ വുത്തനയേനാതി ദേസിതവത്ഥുകപമാണികനയേന. ഏവം സന്തേ ‘കരോന്തേന വാ കാരാപേന്തേന വാ’തി വചനതോ കരോന്തേനാപി പരേഹി വിപ്പകതം വത്തബ്ബന്തി ചേ, തദത്ഥവിസ്സജ്ജനത്ഥം ‘യദി പനാതിആദിമാഹാ’’’തി അനുഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. ‘‘സഞ്ഞാചികായ കുടിം കരോന്തോ’’തി വചനവസേന വുത്തം. ‘‘ആയാമതോ ച വിത്ഥാരതോ ചാ’’തി അവത്വാ വികപ്പത്ഥസ്സ വാ-സദ്ദസ്സ ഗഹിതത്താ ഏകതോഭാഗേപി വഡ്ഢിതേ ആപത്തി ഏവ. പമാണയുത്തമഞ്ചോ കിര നവവിദത്ഥി. ‘‘‘ചതുഹത്ഥവിത്ഥാരാ’തി വചനേന ‘തിരിയം തിഹത്ഥാ വാ’തി വചനമ്പി സമേതി ‘യത്ഥ പമാണയുത്തോ’തിആദിസന്നിട്ഠാനവചനാസമ്ഭവതോ’’തി വുത്തം. പമാണതോ ഊനതരമ്പീതി വിത്ഥാരതോ ചതുപഞ്ചഹത്ഥമ്പി ദീഘതോ അനതിക്കമിത്വാ വുത്തപമാണമേവ ദേസിതവത്ഥു. അദേസിതവത്ഥുഞ്ഹി കരോതോ ആപത്തി. പമാണാതിക്കന്താ കുടി ഏവ പമാണാതിക്കന്തം കുടിം കരേയ്യാതി വുത്തത്താ. ‘‘ഥമ്ഭതുലാ’’തി പാഠോ. അനുസ്സാവനാനയേനാതി ഏത്ഥ ‘‘ദമിളഭാസായപി വട്ടതീ’’തി വദന്തി.

൩൫൩. ചാരഭൂമി ഗോചരഭൂമി. ന ഗഹിതാതി ന വാരിതാ. അട്ഠകഥായം ‘‘കാരണായ ഗുത്തിബന്ധനാഗാരം, അകരണട്ഠാനം വാ ധമ്മഗന്ധികാ ഹത്ഥപാദച്ഛിന്ദനകാ ഗന്ധികാ’’തി ലിഖിതം. ദ്വീഹി ബലിബദ്ദേഹീതി ഹേട്ഠിമകോടിയാ കിര വുത്തതോ ആവിജ്ജിതും ന സക്കാ ഛിന്നാവടത്താ, നിഗമനസ്സാപി അത്ഥപ്പകാസനത്ഥം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. പാചിനന്തി വത്ഥു അധിട്ഠാനം. തദത്ഥായാതി തച്ഛനത്ഥായ. പണ്ണസാലമ്പീതി ഉല്ലിത്താവലിത്തകുടിമേവ പണ്ണച്ഛദനം. തേനേവ ‘‘സഭിത്തിച്ഛദന’’ന്തി വുത്തം, അലിത്തം കിര സബ്ബം വട്ടതി. പുബ്ബേ ഥോകം ഠപിതം പുന വഡ്ഢേത്വാ. തസ്മിന്തി ദ്വാരബന്ധനേ വാ വാതപാനേ വാ ഠപിതേ. പഠമമേവാതി ഏത്ഥ പത്തകാലേ ഏവാതി കിര ധമ്മസിരിത്ഥേരോ. ഉപതിസ്സത്ഥേരോ ഠപിതകാലേവാതി കിര. പുരിമേന ലേപസ്സ അഘടിതത്താ ദുതിയേന വത്തസീസേന കതത്താ ഉഭിന്നമ്പി അനാപത്തി. സചേ ആണത്തേന കതം, ‘‘കരോതി വാ കാരാപേതി വാ’’തി വചനതോ ആപത്തി ഉഭിന്നം സതി അത്തുദ്ദേസികതായ, അസതി മൂലട്ഠസ്സേവ. ഹേട്ഠിമപ്പമാണസമ്ഭവേ സതി സബ്ബമത്തികാമയം കുടിം കരോതോ ആപത്തി ദുക്കടേന സങ്ഘാദിസേസോതി ആചരിയസ്സ തക്കോ.

൩൫൪. ഛത്തിംസ ചതുക്കാനി നാമ അദേസിതവത്ഥുകചതുക്കം ദേസിതവത്ഥുകചതുക്കം പമാണാതിക്കന്തചതുക്കം പമാണികചതുക്കം അദേസിതവത്ഥുകപമാണാതിക്കന്തചതുക്കം ദേസിതവത്ഥുകപമാണികചതുക്കന്തി ഛ ചതുക്കാനി, ഏവം സമാദിസതിവാരാദീസുപി പഞ്ചസൂതി ഛത്തിംസ. ആപത്തിഭേദദസ്സനത്ഥന്തി ഏത്ഥ യസ്മാ ‘‘സാരമ്ഭേ ചേ, ഭിക്ഖു, വത്ഥുസ്മിം അപരിക്കമനേ…പേ… സങ്ഘാദിസേസോ’’തി മാതികായം അവിസേസേന വുത്തത്താ സാരമ്ഭഅപരിക്കമനേപി സങ്ഘാദിസേസോവാതി മിച്ഛാഗാഹവിവജ്ജനത്ഥം ആപത്തിഭേദോ ദസ്സിതോ, തസ്മാ വുത്താനീതി അധിപ്പായോ. വിഭങ്ഗേ ഏവം അവത്വാ കിമത്ഥം മാതികായം ദുക്കടവത്ഥു വുത്തന്തി ചേ? ഭിക്ഖൂ അഭിനേതബ്ബാ വത്ഥുദേസനായ, തേഹി ഭിക്ഖൂഹി വത്ഥു ദേസേതബ്ബം. കീദിസം? അനാരമ്ഭം സപരിക്കമനം, നേതരം, ഇതരസ്മിം ‘‘സാരമ്ഭേ ചേ ഭിക്ഖു വത്ഥുസ്മിം അപരിക്കമനേ’’തി ഏവം ആനിസംസവസേന ആഗതത്താ വുത്തം. യസ്മാ വത്ഥു നാമ അത്ഥി സാരമ്ഭം, അത്ഥി അനാരമ്ഭം, അത്ഥി സപരിക്കമനം, അത്ഥി അപരിക്കമനം, അത്ഥി സാരമ്ഭം സപരിക്കമനം, അത്ഥി സാരമ്ഭം അപരിക്കമനം, അത്ഥി അനാരമ്ഭം സപരിക്കമനം, അത്ഥി അനാരമ്ഭം അപരിക്കമനന്തി ബഹുവിധത്താ വത്ഥു ദേസേതബ്ബം അനാരമ്ഭം സപരിക്കമനം, നേതരന്തി വുത്തം ഹോതി. കിമത്ഥികാ പനേസാ ദേസനാതി ചേ? ഗരുകാപത്തിപഞ്ഞാപനഹേതുപരിവജ്ജനുപായത്ഥാ. വത്ഥുദേസനായ ഹി ഗരുകാപത്തിപഞ്ഞാപനഹേതുത്താ അകതവിഞ്ഞത്തി ഗിഹീനം പീളാജനനേന അത്തദുക്ഖപരദുക്ഖഹേതുഭൂതോ ച സാരമ്ഭഭാവോതി ഏതേ വത്ഥുദേസനാപദേസേന ഉപായേന പരിവജ്ജിതാ ഹോന്തി. ന ഹി ഭിക്ഖു അകപ്പിയകുടികരണത്ഥം ഗിഹീനം വാ പീളാനിമിത്തം സാരമ്ഭവത്ഥു. കുടികരണത്ഥം വാ വത്ഥും ദേസേന്തീതി പഠമമേവ സാധിതമേതം. വോമിസ്സകാപത്തിയോതി ദുക്കടസങ്ഘാദിസേസമിസ്സകാപത്തിയോ.

൩൫൫. തത്ഥ ‘‘ദ്വീഹി സങ്ഘാദിസേസേഹീ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘ദ്വിന്നം സങ്ഘാദിസേസേനാ’’തി വിഭത്തിബ്യത്തയേന, വചനബ്യത്തയേന ച വുത്തം. ‘‘ആപത്തി ദ്വിന്നം സങ്ഘാദിസേസാന’’ന്തിപി പാഠോ.

൩൬൪. ന ഘടയതി ഛദനലേപാഭാവതോ, അനാപത്തി, തം പരതോ സാധിയതി. ഛദനമേവ സന്ധായ ഉല്ലിത്താവലിത്തതാ വുത്താതി. ‘‘കുക്കുടച്ഛികഗേഹം വട്ടതീതി വത്വാ പുന ഛദനം ദണ്ഡകേഹീതിആദിനാ നയേന തം ദസ്സേന്തേഹി തിണപണ്ണച്ഛദനാകുടികാവ വുത്താ. തത്ഥ ഛദനം ദണ്ഡകേഹി ദീഘതോ തിരിയഞ്ച ജാലം വിയ ബന്ധിത്വാ തിണേഹി വാ പണ്ണേഹി വാ ഛാദേതും ഉല്ലിത്താദിഭാവോ ഛദനമേവ സന്ധായ വുത്തോതി യുത്തമിദം. തസ്മാ മത്തികാമയം ഭിത്തിം വഡ്ഢാപേത്വാ ഉപരി ഉല്ലിത്തം വാ അവലിത്തം വാ ഉഭയം വാ ഭിത്തിയാ ഘടിതം കരോന്തസ്സ ആപത്തി ഏവ വിനാപി ഭിത്തിലേപേനാ’’തി ലിഖിതം. ‘‘‘സോ ച ഛദനമേവ സന്ധായാ’തി പധാനവസേന വുത്തം, ന ഹേട്ഠാഭാഗം പടിക്ഖിത്ത’’ന്തി വദന്തി, വീമംസിതബ്ബം. ഏത്ഥാതി തിണകുടികായ. യഥാസമാദിട്ഠായാതി യഥാവുത്തപ്പകാരന്തി അധിപ്പായോ. ‘‘ആപത്തി കാരുകാനം തിണ്ണം ദുക്കടാന’’ന്തിആദിമ്ഹി സോ സുണാതിഛക്കമ്പി ലബ്ഭതി. ഉഭയത്ഥ സമാദിട്ഠത്താ ആണാപകസ്സ അനാപത്തി. ആണത്തസ്സ യഥാ സമാദിട്ഠം ആണാപകേന, തഥാ അകരണപച്ചയാ ദുക്കടം. സചേ ‘‘അഹമ്പേത്ഥ വസാമീ’’തി അത്തുദ്ദേസമ്പി കരോതി, സങ്ഘാദിസേസോവ. ‘‘കുടിം കരോഥാ’’തി അവിസേസേന വുത്തട്ഠാനേ പന ആണാപകസ്സാപി സങ്ഘാദിസേസോ അചിത്തകത്താ സിക്ഖാപദസ്സ.

അഹഞ്ച വസിസ്സാമീതി ഏത്ഥ പരസ്സ യസ്സ കസ്സചി ഉദ്ദിട്ഠസ്സ അഭാവാ ആപത്തി ഏവ ‘‘കരോന്തസ്സ വാ’’തി നിയമിതത്താ, അനാപത്തി അവിഭത്തത്താ. ‘‘ഇധ പഞ്ഞത്തിജാനനമത്തമേവ ചിത്ത’’ന്തി ച ലിഖിതം. അനുഗണ്ഠിപദേ പന അഹഞ്ച വസിസ്സാമീതി ഏത്ഥ യോ ‘‘മയ്ഹം വാസാഗാരഞ്ച ഭവിസ്സതീ’’തി ഇച്ഛതി, തസ്സാപത്തി. യോ പന ഉപോസഥാഗാരം ഇച്ഛതി, തസ്സ അനാപത്തി, തസ്മാ ‘‘ഉഭയം സമേതീ’’തി വത്വാ ച ‘‘വിനയവിനിച്ഛയേ ആഗതേ ഗരുകേ ഠാതബ്ബ’’ന്തി വചനതോ മഹാപച്ചരിവാദതോ ഇതരോ പച്ഛാ വത്തബ്ബോതി ചേ? ന, ബലവത്താ. ‘‘വാസാഗാരം ഠപേത്വാ സബ്ബത്ഥ, അനാപത്തീ’’തി വചനതോ, ഭോജനസാലാദീനമ്പി അത്ഥായ ഇമിനാ കതത്താ സങ്കരാ ജാതാ. യഥാ – ദ്വേ തയോ ‘‘ഏകതോ വസിസ്സാമാ’’തി കരോന്തി, രക്ഖതി താവാതി ഏത്ഥ വിയ. ‘‘ഇദം ഠാനം വാസാഗാരം ഭവിസ്സതി, ഇദം ഉപോസഥാഗാര’’ന്തി വിഭജിത്വാ കതേപി ആപത്തി ഏവ. ദ്വീസു മഹാപച്ചരിവാദോ ബലവാ, തസ്മാ ‘‘പച്ഛാ വുത്തോ’’തിആദിനാ അതീവ പപഞ്ചിതം. കിം തേന. ‘‘അത്തനാ വിപ്പകതം അത്തനാ ച പരേഹി ച പരിയോസാപേതീ’’തിആദിനാ നയേന അപരാനിപി ചതുക്കാനി യഥാസമ്ഭവം യോജേത്വാ ദസ്സേതബ്ബാനി, ലേണാദീസു കിഞ്ചാപി സങ്ഘാദിസേസേന അനാപത്തി, അകതവിഞ്ഞത്തിയാ സതി തപ്പച്ചയാ ആപത്തി ഏവ.

കുടികാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. വിഹാരകാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൬൬. സത്തമേ വാ-സദ്ദോ അവധാരണത്ഥോതി വേദിതബ്ബോ.

വിഹാരകാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. പഠമദുട്ഠദോസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൮൦. സാവകേന പത്തബ്ബന്തി പകതിസാവകം സന്ധായ വുത്തം, ന അഗ്ഗസാവകം. യഥൂപനിസ്സയയഥാപുഗ്ഗലവസേന ‘‘തിസ്സോ വിജ്ജാ’’തിആദി വുത്തം. കേനചി സാവകേന തിസ്സോ വിജ്ജാ, കേനചി ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ, കേനചി ഛ അഭിഞ്ഞാ, കേനചി കേവലോ നവലോകുത്തരധമ്മോതി ഏവം വിസും വിസും യഥാസമ്ഭവം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

൩൮൨. ‘‘യേ തേ ഭിക്ഖൂ സുത്തന്തികാ’’തിആദിവചനതോ ധരമാനേപി ഭഗവതി പിടകത്തയപരിച്ഛേദോ അത്ഥീതി സിദ്ധം. ധമ്മകഥികാതി ആഭിധമ്മികാ രതിയാ അച്ഛിസ്സന്തീതിആദി ആയസ്മതോ ദബ്ബസ്സ നേസം തിരച്ഛാനകഥായ രതിനിയോജനം വിയ ദിസ്സതി, ന തഥാ ദട്ഠബ്ബം. സുത്തന്തികാദിസംസഗ്ഗതോ തേസം സുത്തന്തികാദീനം ഫാസുവിഹാരന്തരായം, തേസമ്പി തിരച്ഛാനകഥാരതിയാ അഭാവേന അനഭിരതിവാസം, തതോ നേസം സാമഞ്ഞാ ചാവനഞ്ച പരിവജ്ജന്തോ ഏവം ചിന്തേസീതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘നിമ്മിതാനം ധമ്മതാതി സാവകേഹി നിമ്മിതാനംയേവ, ന ബുദ്ധേഹീ’’തി വദന്തി. ‘‘സാധകതമം കരണ’’ന്തി ഏവം വുത്തേ കരണത്ഥേയേവ തതിയാവിഭത്തീതി അത്ഥോ.

൩൮൩-൪. യന്തി യേന. ‘‘കത്താതി കത്താ, ന കത്താ’’തി ലിഖിതം. ‘‘ഭരിയം വിയ മം അജ്ഝാചരതീ’’തി വദന്തിയാ ബലവതീ ചോദനാ. തേന ഹീതി ഏത്ഥ യഥാ ഛുപനമത്തേ വിപ്പടിസാരീവത്ഥുസ്മിം കായസംസഗ്ഗരാഗസമ്ഭവാ അപുച്ഛിത്വാ ഏവ സങ്ഘാദിസേസം പഞ്ഞാപേസി, തഥേവ പുബ്ബേവസ്സാ ദുസ്സീലഭാവം ഞത്വാ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. യദി താവ ഭൂതായ പടിഞ്ഞായ നാസിതാ, ഥേരോ കാരകോ ഹോതി. അഥ അഭൂതായ, ഭഗവതാ ‘‘നാസേഥാ’’തി ന വത്തബ്ബം, വുത്തഞ്ച, തസ്മാ വുത്തം ‘‘യദി താവ പടിഞ്ഞായ നാസിതാ, ഥേരോ കാരകോ ഹോതീ’’തി.

അഥ അപ്പടിഞ്ഞായാതി ‘‘അയ്യേനമ്ഹി ദൂസിതാ’’തി ഇമം പടിഞ്ഞം വിനാ ഏവ തസ്സാ പകതിദുസ്സീലഭാവം സന്ധായ നാസിതാ, ഥേരോ അകാരകോ ഹോതി. അഭയഗിരിവാസിനോപി അത്തനോ സുത്തം വത്വാ ‘‘തുമ്ഹാകം വാദേ ഥേരോ കാരകോ’’തി വദന്തി, കസ്മാ? ദുക്കടം മുസാവാദപച്ചയാ ലിങ്ഗനാസനായ അനാസേതബ്ബത്താ. പാരാജികസ്സേവ ഹി ലിങ്ഗനാസനായ നാസേതബ്ബാ. ‘‘നാസേഥാ’’തി ച വുത്തത്താ പാരാജികാവ ജാതാ, സാ കിം സന്ധായ, തതോ ഥേരോ കാരകോ ആപജ്ജതി. ‘‘സകായ പടിഞ്ഞായ നാസേഥാ’’തി വുത്തേ പന അപാരാജികാപി അത്തനോ വചനേന നാസേതബ്ബാ ജാതാതി അധിപ്പായോ. മഹാവിഹാരവാസിനോപി അത്തനോ സുത്തം വത്വാ ‘‘തുമ്ഹാകം വാദേ ഥേരോ കാരകോ’’തി ച വദന്തി. കസ്മാ? ‘‘സകായ പടിഞ്ഞായ നാസേഥാ’’തി ഹി വുത്തേ പടിഞ്ഞായ ഭൂതതാ ആപജ്ജതി ‘‘നാസേഥാ’’തി വചനതോ. ഭൂതായേവ ഹി പടിഞ്ഞായ നാസേതബ്ബാ ഹോതി, നാഭൂതായാതി അധിപ്പായോ. പുരിമനയേതി ദുക്കടവാദേ. പുരിമോ യുത്തിവസേന പവത്തോ, പച്ഛിമോ പാളിവചനവസേന പവത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

൩൮൫-൬. പീതിസുഖേഹീതി ഏത്ഥ ‘‘സുഖേനാ’’തി വത്തബ്ബേ പീതിഗ്ഗഹണം തതിയജ്ഝാനസുഖം, കായികഞ്ച അപനേതും സമ്പയുത്തപീതിയാ വുത്തം. സചേ ചുദിതകവസേന കതം അമൂലകം നാമ, ‘‘അനജ്ഝാപന്നം അകത’’ന്തി വദേയ്യ, ഇമേ കരിസ്സന്തി, തസ്മാ ‘‘താദിസം ദിട്ഠസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ചോദേതീ’’തി പാഠോ. ‘‘ഏതേന നയേന സുതമുതപരിസങ്കിതാനിപി വിത്ഥാരതോ വേദിതബ്ബാനീ’’തി പാഠോ. ‘‘ചതുന്നം അഞ്ഞതരേനാ’’തി പാതിമോക്ഖുദ്ദേസേ ഏവ ആഗതേ ഗഹേത്വാ വുത്തം, ഇതരേസം അഞ്ഞതരേനാപി അനുദ്ധംസേന്തസ്സ സങ്ഘാദിസേസോവാതി നോ തക്കോതി ആചരിയോ. ഭിക്ഖുഭാവാ ഹി ചാവനസമത്ഥതോ. ‘‘സമീപേ ഠത്വാ’’തി വചനതോ പരമ്മുഖാ ചോദേന്തസ്സ, ചോദാപേന്തസ്സ വാ സീസം ന ഏതി. ദിട്ഠഞ്ചേ സുതേന പരിസങ്കിതേന ചോദേതി ചോദാപേതി, സുതപരിസങ്കിതം വാ ദിട്ഠാദീഹി ചോദിതേ വാ ചോദാപിതേ വാ സീസം ഏതി ഏവ അമൂലകേന ചോദിതത്താ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ദിട്ഠസ്സ ഹോതി പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപജ്ജന്തോ, തഞ്ചേ ചോദേതി ‘സുതോ മയാ…പേ… സങ്ഘാദിസേസസ്സാ’’തി (പാരാ. ൩൮൭). ‘‘അസുദ്ധോ ഹോതി പുഗ്ഗലോ അഞ്ഞതരം പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപന്നോ, തഞ്ചേ അസുദ്ധദിട്ഠി സമാനോ അനോകാസം കാരാപേത്വാ ചാവനാധിപ്പായോ വദേതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. ഓകാസം കാരാപേത്വാ ചാവനാധിപ്പായോ വദേതി, അനാപത്തീ’’തി (പാരാ. ൩൮൯) ഇമിനാ ന-സമേന്തം വിയ ഖായതി, കഥം? ദിട്ഠസ്സ ഹോതി പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപജ്ജന്തോ നാമ അസുദ്ധോ പുഗ്ഗലോ ഹോതി, ‘‘അഞ്ഞതരസ്മിം അസുദ്ധദിട്ഠി സമാനോ തഞ്ചേ ചോദേതി ‘സുതോ മയാ പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപന്നോസീ’തി, ആപത്തി വാചായ വാചായ സങ്ഘാദിസേസസ്സാ’’തി വചനതോ പുരിമനയേനാപത്തി. ‘‘ചാവനാധിപ്പായോ വദേതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി വചനതോ പച്ഛിമനയേന സങ്ഘാദിസേസേന ആപത്തീതി ദ്വേ പാളിനയാ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിരുദ്ധാ വിയ ദിസ്സന്തി, ന ച വിരുദ്ധം ബുദ്ധാ കഥയന്തി, തസ്മാ ഏത്ഥ യുത്തി പരിയേസിതബ്ബാ. അട്ഠകഥാചരിയാ താവാഹു ‘‘സമൂലകേന വാ സഞ്ഞാസമൂലകേന വാ ചോദേന്തസ്സ അനാപത്തി, അമൂലകേന വാ പന സഞ്ഞാഅമൂലകേന വാ ചോദേന്തസ്സ ആപത്തീ’’തി. തസ്സത്ഥോ – ദസ്സനസവനപരിസങ്കനമൂലേന സമൂലകേന വാ തദഭാവേന അമൂലകേനാപി സഞ്ഞാസമൂലകേന വാ ചോദേന്തസ്സ അനാപത്തി, ദസ്സനാദിമൂലാഭാവേന അമൂലകേന വാ തബ്ഭാവേന സമൂലകേനാപി സഞ്ഞാഅമൂലകേന വാ ചോദേന്തസ്സ ആപത്തി, തസ്മാ ദിട്ഠസ്സ ഹോതി.

പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപജ്ജന്തോതിആദിമ്ഹി ദസ്സനമൂലേന സമൂലകേനാപി ‘‘സുതോ മയാ’’തി വചനതോ സഞ്ഞാഅമൂലകേന വാ ചോദേതി, ആപത്തി സങ്ഘാദിസേസസ്സ. തദത്ഥസ്സ ആവിഭാവത്ഥം ‘‘ദിട്ഠേ വേമതികോ’’തിആദി വാരാ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ.

അസുദ്ധോ ഹോതി പുഗ്ഗലോഭിആദിമ്ഹി പന സമൂലകേന, സഞ്ഞാസമൂലകേന വാ ചോദിതത്താ അനാപത്തീതി. ഏവമേവം പന തദത്ഥദീപനത്ഥം തേ വാരാ വുത്താ. തത്ഥ ഹി ‘‘അദിട്ഠസ്സ ഹോതീ’’തിആദിവാരാ അമൂലകേന ചോദേന്തസ്സ ആപത്തി ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്താ. ‘‘ദിട്ഠേ വേമതികോ’’തിആദിനാ സഞ്ഞാഅമൂലകേന ചോദേന്തസ്സ ആപത്തി ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്താ. അഞ്ഞഥാ ‘‘ദിട്ഠസ്സ ഹോതി, ദിട്ഠേ വേമതികോ’’തിആദിവാരാ നിബ്ബിസേസാ ഭവേയ്യും. ഇദം പനേത്ഥ സന്നിട്ഠാനം-യഥാ അസുദ്ധം പുഗ്ഗലം അനോകാസം കാരാപേത്വാ ചോദേന്തസ്സ ദുക്കടം, അക്കോസാധിപ്പായസ്സ ച ഓമസവാദേന ദുക്കടസ്സ, തഥാ അസുദ്ധദിട്ഠികോപി അസുദ്ധം അസുദ്ധദിട്ഠി അമൂലകേന ചോദേതി, ആപത്തി. സമൂലകേന വാ ചോദേതി, അനാപത്തീതി തം സന്നിട്ഠാനം യഥാ ‘‘അനാപത്തി സുദ്ധേ അസുദ്ധദിട്ഠിസ്സ അസുദ്ധേ അസുദ്ധദിട്ഠിസ്സാ’’തി ഇമിനാ സംസന്ദതി, തഥാ ഗഹേതബ്ബം. അഞ്ഞഥാ യുത്തി പരിയേസിതബ്ബാ.

സീലസമ്പന്നോതി ഏത്ഥ ‘‘ദുസ്സീലസ്സ വചനം അപ്പമാണം. ഭിക്ഖുനീ ഹി ഭിക്ഖുമ്ഹി അനിസ്സരാ, തസ്മാ ഉക്കട്ഠനയേ വിധിം സന്ധായ ഥേരേന വുത്തം. ദുതിയത്ഥേരേന ഭിക്ഖുനീ അജാനിത്വാപി ചോദേതി, സിക്ഖമാനാദയോ വാ ചോദേന്തി, തേസം സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ഏവ വിചാരേത്വാ തസ്സ പടിഞ്ഞായ കാരേന്തി. കോ ഏത്ഥ ദോസോതി ഇദം സന്ധായ വുത്തം. തതിയേന തിത്ഥിയാനം വചനം സുത്വാപി ഭിക്ഖൂ ഏവ വിചാരേന്തി, തസ്മാ ന കോചി ന ലഭതീതി ഏവം സബ്ബം സമേതീതി അപരേ’’തി വുത്തം. തിംസാനി തിംസവന്താനി. അനുയോഗോതി പടിവചനം. ഏഹിതീതി ആഗമിസ്സതി. ദിട്ഠസന്താനേനാതി ദിട്ഠനയേന, ദിട്ഠവിധാനേനാതി അധിപ്പായോ. പതിട്ഠായാതി പതിട്ഠം ലഭിത്വാ. ഠാനേതി ലജ്ജിട്ഠാനേ.

ഗാഹന്തി ‘‘അഹം ചോദേസ്സാമീ’’തി അത്താദാനഗ്ഗഹണം. ചേതനാതി അത്താദാനഗ്ഗഹണചേതനാ. വോഹാരോതി ഇതോ, ഏത്തോ ച ഞത്വാ പകാസനം. പണ്ണത്തീതി നാമപഞ്ഞത്തി. യാ വചീഘോസാരമ്മണസ്സ സോതദ്വാരപ്പവത്തവിഞ്ഞാണസന്താനസ്സ അനന്തരം ഉപ്പന്നേന ഉപലദ്ധപുബ്ബസങ്കേതേന മനോദ്വാരവിഞ്ഞാണേന വിഞ്ഞായതി, യസ്സാ വിഞ്ഞാതത്താ തദത്ഥോ പരമത്ഥോ വാ അപരമത്ഥോ വാ തതിയവാരം ഉപ്പന്നേന മനോവിഞ്ഞാണേന വിഞ്ഞായതീതി നാമാദീഹി ഛഹി ബ്യഞ്ജനേഹി പാളിയാ പകാസിതാ, സാ ‘‘വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തീ’’തിആദിനാ ഛധാ ആചരിയേഹി ദസ്സിതാ. തബ്ഭാഗിയഭാവോ അതബ്ഭാഗിയഭാവോ ച നിപ്ഫന്നധമ്മസ്സേവ യുജ്ജതി, ന പഞ്ഞത്തിയാ അധികരണീയവത്ഥുത്താ, അധികരണേ പവത്തത്താ ച അധികരണോ മഞ്ചട്ഠേ മഞ്ചോപചാരോ വിയാതി ച. ‘‘പരിയായേനാതി അമൂലകാ നാമപഞ്ഞത്തി നത്ഥി. പരിയായമത്തം, സഭാവതോ നത്ഥി. അഭിധാനമത്തമേവ, അഭിധേയ്യം നത്ഥീ’’തി ച ലിഖിതം. ഇധേവാതി ഇമസ്മിം ഏവ സിക്ഖാപദേ. ന സബ്ബത്ഥാതി വിവാദാധികരണാദീസു. കസ്മാ? ന ഹീതിആദി. വിവാദാധികരണാദീനമത്ഥിതാ വിയ അമൂലകം അധികരണം നത്ഥീതി. പുബ്ബേ വുത്തസമഥേഹീതി ‘‘യം അധികിച്ച സമഥാ വത്തന്തീ’’തി വുത്തസമഥേഹീതി അധിപ്പായോ. അപിച സഭാവതോ നത്ഥീതി അപ്പടിലദ്ധസഭാവത്താ വുത്തം. അനുപ്പന്നം വിയ വിഞ്ഞാണാദി. ന ഹി വിവാദാദീനം പണ്ണത്തി അധികരണട്ഠോതി പണ്ണത്തിം അധികിച്ച സമഥാ ന പവത്തന്തി, തസ്മാ ന തസ്സാ അധികരണീയതാതി ന വിവാദാദീനം പണ്ണത്തി അധികരണട്ഠോതി അധിപ്പായോ. ഹോതി ചേത്ഥ –

‘‘പാരാജികാപത്തി അമൂലികാ ചേ,

പണ്ണത്തിമത്താ ഫലമഗ്ഗധമ്മാ;

ചതുത്ഥപാരാജികവത്ഥുഭൂതാ,

പണ്ണത്തിമത്താവ സിയും തഥേവ.

‘‘തതോ ദ്വിധാ മഗ്ഗഫലാദിധമ്മാ,

സിയും തഥാതീതമനാഗതഞ്ച;

പണ്ണത്തിഛക്കം ന സിയാ തതോ വാ,

പരിയായതോ സമ്മുതിവാദമാഹാ’’തി.

അനുവദന്തീതി അക്കോസന്തി. കിച്ചയതാതി കരണീയതാ. തം കതമന്തി ചേ? അപലോകനകമ്മന്തിആദി. കിച്ചന്തി വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകചിത്തം കിര അധിപ്പേതം.

൩൮൭. സുതാദീനം അഭാവേന അമൂലകത്തന്തി ഏത്ഥ യോ ദിസ്വാപി ‘‘ദിട്ഠോസി മയാ’’തി വത്തും അസക്കോന്തോ അത്തനോ ദിട്ഠനിയാമേനേവ ‘‘സുതോസി മയാ’’തി വദതി. തസ്സ തസ്മിം അസുദ്ധദിട്ഠിത്താ ആപത്തി, ഇധ പന യോ പുബ്ബേ സുത്വാ അനാപത്തി, പച്ഛാ തം വിസ്സരിത്വാ സുദ്ധദിട്ഠി ഏവ സമാനോ വദതി, തം സന്ധായ വുത്തം. ‘‘ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥാതി അപരേ’’തി വുത്തം. ജേട്ഠബ്ബതികോ കാകേകപ്പടിവത്താ. യദഗ്ഗേനാതി യാവതാ, യദാ വാ. നോ കപ്പേതീതിആദി വേമതികാഭാവദീപനത്ഥമേവ വുത്തന്തി ദസ്സേതി. തേന വേമതികോവ നസ്സരതി സമ്മുട്ഠോ നാമാതി ആപജ്ജതി, തം ന യുത്തം തദനന്തരഭാവതോ, തസ്മാ ദുതിയത്ഥേരവാദോ പച്ഛാ വുത്തോ.

൩൮൯. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബഅട്ഠകഥാസു. ഓകാസകമ്മന്തി ഓകാസകരണം. ‘‘ഓകാസേന കമ്മം ഓകാസകമ്മ’’ന്തി ലിഖിതം. അസൂരിയം പസ്സതി കഞ്ഞാതി ഏത്ഥ യഥാ കഞ്ഞാ സൂരിയം ന പസ്സതീതി ഭവതി, ഏവം ‘‘അനോകാസം കാരേത്വാ’’തി വുത്തേ ഓകാസം ന കാരേത്വാതി ഹോതി.

പഠമദുട്ഠദോസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ദുതിയദുട്ഠദോസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൯൧. വേളുവനേയേവാതി ഇദം തേഹി വുത്തവേലം സന്ധായ വുത്തം. ‘‘പുബ്ബേ മയം ആവുസോ സുതേന അവോചുമ്ഹാ’’തി ‘‘അമ്ഹേഹി സാ ഉസ്സാഹിതാ കുപിതേഹി അനത്തമനേഹീ’’തിആദിവചനം സന്ധായ വുത്തം, അഞ്ഞഭാഗസ്സ ഇദന്തി മനുസ്സഭിക്ഖുഭാവതോ അഞ്ഞഭാഗസ്സ തിരച്ഛാനഛഗലകഭാഗസ്സ ഇദം ഛഗലകജാതം അധികരണം. അഞ്ഞഭാഗോ വാ അസ്സ അത്ഥീതി സോ തിരച്ഛാനഛഗലകഭാവസങ്ഖാതോ അഞ്ഞഭാഗോ അസ്സ ഛഗലകസ്സ അത്ഥീതി സ്വായം ഛഗലകോ അഞ്ഞഭാഗിയം അധികരണം നാമ.

തത്ഥ പടിമായ സരീരം, സിലാപുത്തകസ്സ സരീരന്തി നിദസ്സനം, പഠമം പനേത്ഥ നിബ്ബചനം ജാതിപദത്ഥോതിവാദീനം മതേന വുത്തം. സാ ഹി സാമിഭാവേന, നിച്ചഭാവേന ച പധാനത്താ സത്തിസഭാവേ ഠിതാ. തബ്ബിപരീതകത്താ ബ്യത്താകതി ജാതിയോ തു പദത്ഥോ ഇതി ഇമസ്സ സുത്തസ്സ വസേന ദുതിയം നിബ്ബചനം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. നാമകരണസഞ്ഞായ ആധാരോതി ഏത്ഥ നാമമേവ നാമകരണം. നാമം കരോന്താനം സഞ്ഞാ നാമകരണസഞ്ഞാ, തസ്സാ. മനുസ്സജാതികോ ഛഗലകജാതിആധാരോ നാമ. ന ഹി തം നാമം കച്ഛപലോമം വിയ അനാധാരന്തി അധിപ്പായോ. തം പന ഛഗലകസ്സ ദബ്ബോതി ദിന്നനാമം ‘‘ദേസോ’’തി വുച്ചതി. തസ്മാ ഥേരം അമൂലകേനാതിആദിനാ അഞ്ഞമ്പി വത്ഥും ഥേരസ്സ ലിസ്സതി സിലിസ്സതി വോഹാരമത്തേനേവ, ന അത്ഥതോ, ഈസകം അല്ലീയതീതി ലേസോതി അധിപ്പായോ. യസ്മാ ദേസലേസാ അത്ഥതോ നിന്നാനാകരണാ, തസ്മാ ‘‘കഞ്ചിദേസം ലേസമത്തം ഉപാദായാ’’തി ഉദ്ധരിത്വാ ‘‘ദസ ലേസാ ജാതിലേസോ’’തിആദി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. യഥാ നിദാനേ, ഏവം സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയമ്പി മാതികായമ്പി അയമേവത്ഥോ. യസ്മാ അഞ്ഞഭാഗിയസ്സ അധികരണസ്സാതി ഛഗലകസ്സ. കഞ്ചിദേസം ലേസമത്തം ഉപാദായാതി ദബ്ബോതി നാമം ഉപാദായാതി അയമത്ഥോ അട്ഠുപ്പത്തിവസേനേവ ആവിഭൂതോ, തസ്മാ ന വിഭത്തോ. കിഞ്ച ഭിയ്യോ അനിയമത്താ. ന ഹി മേത്തിയഭൂമജകാനം വിയ സബ്ബേസമ്പി ഛഗലകമേവ അഞ്ഞഭാഗിയം അധികരണം ഹോതി. അഞ്ഞം ഗോമഹിം സാദികമ്പി ഹോതി, ന ച മേത്തിയഭൂമജകാ വിയ സബ്ബേപി നാമലേസമത്തമേവ ഉപാദിയന്തി. അഞ്ഞമ്പി ജാതിലേസാദിം ഉപാദിയന്തി, തസ്മാ അനിയമത്താ ച യഥാവുത്തനയേന ന വിഭത്തം. കിഞ്ച ഭിയ്യോ തഥാ വുത്തേ ഛഗലകസ്സേവ അഞ്ഞഭാഗിയതാ സമ്ഭവതി, ന അഞ്ഞസ്സ, യേന സോവ ദസ്സിതോ. ലേസോ ച നാമ ലേസോവ, ന ജാതിആദി, യേന സോവ ദസ്സിതോതി ഏവം മിച്ഛാഗാഹപ്പസങ്ഗതോ ച തഥാ ന വിഭത്തോ.

൩൯൩. അഞ്ഞഭാഗിയസ്സാതി ചുദിതകതോ അഞ്ഞസ്സ. അധികരണസ്സാതി മനുസ്സസ്സ വാ അമനുസ്സസ്സ വാ തിരച്ഛാനഗതസ്സ വാതി ഏവം വത്തബ്ബം. ഏവഞ്ഹി വുത്തേ മനുസ്സാദീനംയേവ ജാതിലേസാദയോ വുത്താ ഹോന്തി, അഞ്ഞഥാ ചതുന്നം അധികരണാനം തേ ആപജ്ജന്തി ‘‘അധികരണസ്സ കഞ്ചി ദേസം ലേസമത്ത’’ന്തി സാമിവചനം പുബ്ബങ്ഗമം ഉദ്ദിട്ഠത്താതി ചേ? ന, നാമസ്സ വിയ ജാതിആദീനം മനുസ്സാദീനം ആധാരഭാവനിയമസമ്ഭവതോ, അധികരണഭാവാനിയമതോതി വുത്തം ഹോതി. നിയമേ ച സതി ജാതിയാ ആധാരോ ജാതി, ലിങ്ഗസ്സ ച ലിങ്ഗം, ആപത്തിയാ ച ആപന്നോ ആധാരോ, വിരുദ്ധാനമ്പി അസമാദിന്നാനമ്പി പത്തചീവരാനം സാമികോ ആധാരോ, യേന അധികരണസങ്ഖ്യം ഗച്ഛേയ്യാതി ആപജ്ജതീതി അധികരണസ്സാതി പദം അഭാജേതബ്ബമേവ ഭവേയ്യാതി ന ഉദ്ധരിതബ്ബം സിയാ, ഉദ്ധരിതബ്ബം. തസ്മാ ‘‘അധികരണന്തി വചനസാമഞ്ഞതോ’’തിആദി സബ്ബം വത്തബ്ബം. അപാകടാ ഇതോ അഞ്ഞത്ര ദസ്സിതട്ഠാനാഭാവതോ. ജാനിതബ്ബാ ച വിനയധരേഹി യസ്മാ അഞ്ഞഥാ പരിവാരേ ‘‘വിവാദാധികരണം ചതുന്നം അധികരണാനം വിവാദാധികരണം ഭജതീ’’തിആദിനാ നയേന അനാഗതട്ഠാനേ ‘‘കസ്മാ’’തി വുത്തേ കാരണം ന പഞ്ഞായേയ്യ, തസ്മാ തേസം തബ്ഭാഗിയതാ ച അഞ്ഞഭാഗിയതാ ച ജാനിതബ്ബാ വിനയധരേഹി. താസു ഹി വിഞ്ഞാതാസു വിവാദാധികരണം വിവാദാധികരണം ഭജതി. കസ്മാ? തബ്ഭാഗിയത്താ. ഇതരം ന ഭജതി അഞ്ഞഭാഗിയത്താതി സുഖകാരണതോ പഞ്ഞായന്തി, തസ്മാ വചനസാമഞ്ഞതോ ലദ്ധം അധികരണം നിസ്സായാതിആദി. തത്ഥ യസ്മാ ആപത്തഞ്ഞഭാഗിയം മഹാവിസയം, ഇതരേഹി അസദിസനിദ്ദേസഞ്ച, തസ്മാ തം അധികരണപരിയാപന്നമ്പി സമാനം വിസും വുത്തം ‘‘ആപത്തഞ്ഞഭാഗിയം വാ ഹോതീ’’തി. അധികരണപരിയാപന്നത്താ ച ‘‘അധികരണഞ്ഞഭാഗിയം വാ’’തി ഏത്ഥ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തത്ഥാപി മഹാവിസയത്താ, മാതികായം ആഗതത്താ ച പഠമം അഞ്ഞഭാഗിയതാ വുത്താ, പച്ഛാ തബ്ഭാഗിയതാതി വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ യസ്മാ അധികരണഞ്ഞഭാഗിയവചനേന അത്ഥാപത്തിനയേന സിദ്ധം. അധികരണം തബ്ഭാഗിയം, തസ്മാ ‘‘അധികരണം തബ്ഭാഗിയം ഹോതീ’’തി ഏവം ഉദ്ദേസം അകത്വാ ‘‘കഥം അധികരണം അധികരണസ്സ തബ്ഭാഗിയം ഹോതീ’’തി പുച്ഛാപുബ്ബങ്ഗമനിദ്ദേസോ കതോ. തത്ഥാപി ആപത്താധികരണസ്സ അഞ്ഞഭാഗിയതാ കിഞ്ചാപി പാരാജികേന അനുദ്ധംസിഭാധികാരത്താ പാരാജികാനംയേവ വസേന വുത്താ, അഥ ഖോ സേസാപത്തിക്ഖന്ധവസേനാപി വേദിതബ്ബാ. യാ ച സാ ചോദനാ ‘‘അസുകോ നാമ ഭിക്ഖു സങ്ഘാദിസേസം അജ്ഝാപജ്ജന്തോ ദിട്ഠോ ഹോതീ’’തിആദികാ, തത്ഥ ‘‘സങ്ഘാദിസേസേ ഥുല്ലച്ചയദിട്ഠി ഹോതി, ദുബ്ഭാസിതേ സങ്ഘാദിസേസദിട്ഠി ഹോതീ’’തി ഏവമാദികാ വിനയേ അപകതഞ്ഞുതായ, തംതംവത്ഥുസരിക്ഖതായ വാ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. സബ്ബത്ഥാപി ‘‘പാരാജികദിട്ഠി ഹോതീ’’തി ന വുത്തം. തഥാസഞ്ഞിനോ അനാപത്തിതോ. ‘‘തബ്ഭാഗിയവിചാരണായ’’ന്തി തബ്ഭാഗിയപദനിദ്ദേസേ അഞ്ഞഭാഗിയതായപി നിദ്ദിട്ഠത്താ വുത്തം.

വത്ഥുസഭാഗതായാതി അനുവാദവത്ഥുസഭാഗതായാതി അത്ഥോ. അഞ്ഞഥാ ‘‘ചതസ്സോ വിപത്തിയോ’’തി വചനം വിരുജ്ഝേയ്യ. സഭാവസരിക്ഖാസരിക്ഖതോ ചാതി സഭാവേന സദിസാസദിസതോ. തത്ഥ ഝാനാദിവത്ഥുവിസഭാഗതായപി സഭാവസരിക്ഖതായ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മപാരാജികാപത്തി തസ്സേവ തബ്ഭാഗിയാവ ഹോതി. തഥാ വത്ഥുവസേന അനുവാദാധികരണം, കിച്ചാധികരണഞ്ച പാടേക്കം ചതുബ്ബിധമ്പി വുത്തഞ്ഞഭാഗിയം ന ജാതം, തസ്മാ തദഞ്ഞഭാഗിയതായ വിദിതായ തബ്ഭാഗിയതാ പാരിയേസയുത്തിയാ അവുത്താപി സിജ്ഝതീതി കത്വാ ‘‘അഞ്ഞഭാഗിയമേവ പഠമം നിദ്ദിട്ഠ’’ന്തിപി വത്തും യുജ്ജതി. ഏകംസേന തബ്ഭാഗിയം ന ഹോതീതി സരിക്ഖവസേന അരഹത്തം ആപത്തി അനാപത്തീതി വിവാദസബ്ഭാവതോ അബ്യാകതഭാവേന വിവാദാധികരണസ്സപി അഞ്ഞഭാഗിയം സിയാ, പാളിയം ആപത്താധികരണസ്സ വുത്തത്താ ഏവം വുത്തം, ആദിതോ പട്ഠായാതി ‘‘അഞ്ഞഭാഗിയസ്സ അധികരണസ്സാ’’തി ഇതോ പട്ഠായ. ‘‘മേഥുനരാഗേന മനുസ്സവിഗ്ഗഹോ ദോസേനാതിആദിനാ സരിക്ഖതോ ചാ’’തി ലിഖിതം. തം വത്ഥുവിസഭാഗതായ ഏവ സിദ്ധം. അയം പന വത്ഥുസഭാഗതായപി സതി ആപത്തിസഭാഗതാ സരിക്ഖതോതി നോ തക്കോതി ച, ഏകസ്മിമ്പി ഹി വത്ഥുസ്മിം ആപത്തിഭേദോ ഹോതീതി ആചരിയോ. പരതോ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ.

‘‘കിച്ചമേവ കിച്ചാധികരണ’’ന്തി വുത്തത്താ സങ്ഘകമ്മാനമേതം അധിവചനം. കമ്മലക്ഖണന്തി കമ്മാനം സഭാവം. തം നിസ്സായാതി പുബ്ബേവ ഹി സംവിധായ സങ്ഘോ കമ്മം കരോതി. അഥ വാ പുരിമം പുരിമന്തി പരിവാസഉക്ഖേപനിയാദീനി സങ്ഘകമ്മാനി നിസ്സായ അബ്ഭാനഓസാരണാദി ഉപ്പന്നന്തി കത്വാ വുത്തം. തസ്മാ കിഞ്ചാപി സങ്ഘകമ്മമേവ കിച്ചാധികരണം, തഥാപി സേസവിസേസോ ലബ്ഭതീതി ദസ്സേതി.

൩൯൪. അത്ഥതോ ഏകം, തസ്മാ ദേസസ്സ അത്ഥമവത്വാ ‘‘ലേസോ’’തിആദി വുത്തം കിര.

൩൯൫. സവത്ഥുകം കത്വാതി പുഗ്ഗലസ്സ ഉപരി ആരോപേത്വാ ഖത്തിയാദിഭാവേന ഏകജാതികോപി ദീഘരസ്സകാളകോദാതാദീനം ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതാനം വസേന അഞ്ഞഭാഗിയതാ, ദീഘം ഖത്തിയം അജ്ഝാചരന്തം ദിസ്വാ രസ്സാദിഖത്തിയപഞ്ഞത്തിയാ ആധാരഭാവതോ ജാതിലേസേന ചോദേതി, ഏകം വാ ഖത്തിയം അജ്ഝാചരന്തം ദിസ്വാ തതോ വിസിട്ഠഞ്ഞഭാഗഭൂതം ഖത്തിയം ജാതിലേസം ഗഹേത്വാ ‘‘ഖത്തിയോ ദിട്ഠോ ത്വം ഖത്തിയോസീ’’തി ചോദേതി ദിട്ഠാദിഅഞ്ഞഭാഗേന. ഏത്ഥ ച ‘‘ദീഘാദയോ, ദിട്ഠാദയോ ച ജാതിനാമാദീനം വത്ഥുഭൂതത്താ അധികരണ’’ന്തി ലിഖിതം. തം ‘‘അധികരണഭാവാനിയമതോ’’തി വുത്തദോസം നാതിക്കമതി, അട്ഠകഥായം ‘‘ഖത്തിയജാതിപഞ്ഞത്തിയാ ആധാരവസേന അധികരണതാ ച വേദിതബ്ബാ’’തി വുത്തം. തമ്പി നാമഗോത്തതോ അഞ്ഞിസ്സാ നാമഗോത്തപഞ്ഞത്തിയാ നാമ കസ്സചി അഭാവതോ ന സബ്ബസാധാരണം, തസ്മാ ‘‘അധികരണസ്സാ’’തി പദുദ്ധാരണം അധികരണചതുക്കദസ്സനത്ഥം, തം സമാനവചനദസ്സനത്ഥന്തി നോ തക്കോതി. തത്ഥ ദീഘാദിനോ വാ ദിട്ഠാദിനോ വാതി ഏത്ഥ ദീഘാദിതാ, ദിട്ഠാദിതാ ച അഞ്ഞഭാഗോ, യോ ചുദിതകോ ഇതരസ്സ വിസേസോ യതോ അഞ്ഞോതി വുച്ചതി.

൩൯൯. ലഹുകം ആപത്തിന്തി പാരാജികതോ ലഹുകാപത്തി സങ്ഘാദിസേസാദി. തേനേവ അന്തേ തം ദസ്സേന്തേന ‘‘ഭിക്ഖു സങ്ഘാദിസേസം അജ്ഝാപജ്ജന്തോ ദിട്ഠോ ഹോതീ’’തിആദി വുത്തം. ആപത്തിലേസോപി കിമത്ഥം ജാതിലേസാദയോ വിയ ന വിത്ഥാരിതോതി ചേ? തഥാ അസമ്ഭവതോതി വേദിതബ്ബം.

൪൦൦. സാടകപത്തോ സരീരട്ഠപത്തോ. ആപത്തിയാതി പാരാജികാപത്തിയാ അഞ്ഞഭാഗിയം സങ്ഘാദിസേസാദി, അധികരണഞ്ച ആപത്തിപഞ്ഞത്തിയാ. ‘‘ലേസോ നാമ ആപത്തിഭാഗോ’’തി വുത്തത്താ ആപത്തിഭാവലേസോ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ, തസ്മാ പാരാജികാപത്തിതോ അഞ്ഞഭാഗിയസ്സ ആപത്തിപഞ്ഞത്തിയാ ആധാരണട്ഠേന ‘‘അധികരണ’’ന്തി സങ്ഖ്യം ഗതസ്സ സങ്ഘാദിസേസാദിനോ ആപത്തിനികായസ്സ ആപത്തിഭാവലേസം ഗഹേത്വാ ചോദനാ ആപത്തിലേസചോദനാതി വേദിതബ്ബാ.

൪൦൮. അനാപത്തി തഥാസഞ്ഞീ ചോദേതി വാ ചോദാപേതി വാതി ആപത്തഞ്ഞഭാഗിയചോദനായമേവ, ന അഞ്ഞത്ഥ. ഏത്താവതാ പഠമദുട്ഠദോസേ വുത്തവിചരണായ സംസന്ദിതം ഹോതി, തം ഇധ കഥം പഞ്ഞായതീതി ചേ? കങ്ഖാവിതരണിയാ വചനതോ. വുത്തഞ്ഹി ‘‘തത്ഥ ഇധ ച ആപത്തഞ്ഞഭാഗിയചോദനായ തഥാസഞ്ഞിനോപി അനാപത്തീ’’തി.

അഞ്ഞാഭാഗിയസിക്ഖം യോ, നേവ സിക്ഖതി യുത്തിതോ. ഗച്ഛേ വിനയവിഞ്ഞൂഹി, അഞ്ഞഭാഗിയതഞ്ച

സോതി.

ദുതിയദുട്ഠദോസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. പഠമസങ്ഘഭേദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൦൯. ‘‘വജ്ജം ന ഫുസേയ്യാ’’തി ച പാഠോ.

൪൧൦. തേസം അനുരൂപാജാനനതോ അസബ്ബഞ്ഞൂ അസ്സ. ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, അസേനാസനികേന വസ്സം ഉപഗന്തബ്ബ’’ന്തി (മഹാവ. ൨൦൪) വുത്തത്താ പടിക്ഖിത്തമേവ. തികോടിപരിസുദ്ധന്തി പരസ്സ പാപപസങ്ഗനിവാരണത്ഥം വുത്തം, ന പടിച്ചകമ്മനിവാരണത്ഥം കോടീഹീതി ആകാരേഹി. പരിസുദ്ധന്തി വിമുത്തം. ദസഹി ലേസേഹി ഉദ്ദിസ്സ കതം സമണാ പരിഭുഞ്ജന്തി, അസ്സമണാ ഇമേതി സാസനസ്സ ഗരഹഭാവോ ആഗച്ഛേയ്യ, ഗരഹപച്ചയാ ലോകോ വാ അപുഞ്ഞം അരിയൂപവാദം പസവേയ്യ, തേഹി വിമുത്തന്തി അത്ഥോ. വാഗുരന്തി മിഗജാലം. അത്തനോ അത്ഥായ വാതിആദിനാ പരേസം അത്ഥായ കതേ കപ്പിയഭാവം ദസ്സേത്വാ ഭിക്ഖൂനഞ്ച അഞ്ഞേസഞ്ച അത്ഥായ കതേ തം ദസ്സേതും ‘‘മതാനം പേതകിച്ചത്ഥായാ’’തിആദിമാഹ.

യം യം ഹീതിആദി തസ്സ കാരണസ്സ ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. പുന പഞ്ചന്നം സഹധമ്മികാനം അത്ഥായ കതം ന കപ്പതീതി വുത്തന്തി കിര ധമ്മസിരിത്ഥേരോ. ഗണ്ഠിപദേ ‘‘ഭിക്ഖൂനമേവ സുദ്ധാനം അത്ഥായ കതം ന വട്ടതീ’’തി ലിഖിതം. അപരേഹി പന ‘‘മതാനം പേതകിച്ചത്ഥായാതിആദിനാ വുത്തേപി കപ്പതി, ഭിക്ഖൂനംയേവ അത്ഥായാതി ഇമിനാ ‘ഭിക്ഖൂനമ്പി ദത്വാ മയം ഭുഞ്ജിസ്സാമാ’തി കതമ്പി വുത്തം. പുന ‘പഞ്ചസു ഏകം ഉദ്ദിസ്സകതം ഇതരേസം ന കപ്പതീ’തി ദസ്സനത്ഥം ‘പഞ്ചസു ഹി സഹധമ്മികേസൂതിആദി വുത്ത’ന്തി വദന്തീ’’തി വുത്തം. അഞ്ഞതരസ്മിം പന ഗണ്ഠിപദേ ‘‘അമ്ഹാകന്തി ച രാജയുത്താദീനന്തി ച വുത്തേ വട്ടതീതി വത്വാ ‘തുമ്ഹാക’ന്തി അവത്വാ ‘പേതകിച്ചത്ഥായാതി വുത്തേപി വട്ടതീ’തി ച ദസ്സേത്വാ സബ്ബത്ഥ വുത്താനം, ആദിസദ്ദേന സങ്ഗഹിതാനഞ്ച ലക്ഖണം ഠപേന്തേന ‘ഭിക്ഖൂനംയേവാ’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ‘ഭിക്ഖൂനം ഉദ്ദിട്ഠേ ഏവാതി അധിപ്പായേനാ’തി വുത്തം. ന ‘തുമ്ഹാകം, അമ്ഹാകഞ്ചാതി വുത്തേ അനാപത്തീ’തി ദസ്സനത്ഥം. കസ്മാ? മിസ്സകവാരസ്സ അഭാവാ. ലക്ഖണം നാമ വുത്താനം, വുത്തസദിസാനഞ്ച ഹോതി. ‘സചേ പേതകിച്ചത്ഥായാതി വുത്തട്ഠാനേ ഭിക്ഖൂനം ഭോജനം സന്ധായ കരോന്തീ’തി വദന്തി മഹാഅട്ഠകഥായഞ്ച ‘തസ്മിം വാരേ ച ന തുമ്ഹാകന്തി വുത്തേ വട്ടതീ’തി വുത്തത്താ. തേനേവ ഇധാപി ‘പേതകിച്ചത്ഥായ, മങ്ഗലാദീനം വാ അത്ഥായ കതേപി ഏസേവ നയോ’തി പുബ്ബേ വുത്തത്ഥവസേന വുത്തം. ‘അവധാരണത്ഥേന മിസ്സകേ വട്ടതീ’തി ചേ? ‘കപ്പിയമംസസ്സ ഹി പടിഗ്ഗഹണേ ആപത്തി നത്ഥീ’തി വചനേന അകപ്പിയപടിഗ്ഗഹണേ ആപത്തീതി ആപന്നം, ‘തഞ്ച ഗഹേതബ്ബം സിയാ’തി പടിക്ഖിപിതബ്ബാ’’തി വുത്തം, തം സുന്ദരം വിയ ദിസ്സതി, വിചാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബം. യത്ഥ ചാതി ഭിക്ഖൂനം അത്ഥായ കതേപി. തമത്ഥം ആവി കാതും ‘‘സചേ പനാ’’തിആദി വുത്തം. ഏത്ഥ പന ‘‘ഭിക്ഖുനീനം ദുക്കടം, ഇതരേസം ദണ്ഡകമ്മവത്ഥൂ’’തി വദന്തി. കപ്പം നിരയമ്ഹീതി അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പം. വിവട്ടട്ഠായികാലേയേവ സങ്ഘഭേദോ ഹോതീതി. കപ്പന്തി ആയുകപ്പം.

൪൧൧. കുസലന്തി ഖേമം. ആപത്തിഭയാ കതാ ലജ്ജീഹീതി ഏത്ഥ ആപത്തിഭയേന അവസ്സം ആരോചേന്തീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘ലജ്ജീ രക്ഖിസ്സതീ’’തി (വിസുദ്ധി. ൧.൪൨; പാരാ. അട്ഠ. ൧.൪൫) പോരാണവചനസ്സാനുരൂപതോ ‘‘അഞ്ഞേഹി ലജ്ജീഹീ’’തി വുത്തം. അലജ്ജിസ്സപി അനാരോചേന്തസ്സ ആപത്തിയേവ ‘‘യേ പസ്സന്തി യേ സുണന്തീ’’തി വചനതോ.

൪൧൬. അസമനുഭാസന്തസ്സാതി കമ്മകാരകേ കത്തുനിദ്ദേസോ, സമനുഭാസനകമ്മം അകരിയമാനസ്സാതി അത്ഥോ. ഓദിസ്സ അനുഞ്ഞാതോ നാമ ഉമ്മത്തകഖിത്തചിത്തവേദനട്ടാദികോ ‘‘അനാപത്തി ആദികമ്മികസ്സാ’’തി അരിട്ഠസിക്ഖാപദേ ആഗതത്താ അത്ഥീതി ചേ? യമ്പീതിആദി. സാ പനേസാ അനാപത്തി. സോ വുച്ചതീതി തത്ഥ ആഗതോപി സകമ്മബ്യാവടോപി ഏവം വുച്ചതി. ഏതേനുപായേനാതി അസമനുഭാസന്തസ്സ ച ആദികമ്മികസ്സ ച വുത്തത്ഥവസേന. ഠപേത്വാ അരിട്ഠസിക്ഖാപദന്തി തത്ഥ ആദികമ്മികപദാഭാവാ.

തിവങ്ഗികന്തി ഏത്ഥ വാചായ ഏവ പടിനിസ്സജ്ജന്തസ്സ ഓട്ഠചലനാദികായവിഞ്ഞത്തി ഹോതി, തസ്മാ ദുവിധമ്പി വിഞ്ഞത്തിം കഥേന്തസ്സ ഹോതി. വചീഭേദം കാതും അസക്കോന്തസ്സ കായവികാരം കരോന്തസ്സ അനാപത്തിയാ ഭവിതബ്ബം. കസ്മാ? തിവങ്ഗേസു ഏകസ്സ പരിഹീനത്താ, തസ്മാ തിവങ്ഗഭാവോ ആപത്തിയാ, അങ്ഗഹാനിഭാവോ അനാപത്തിയാതി ഗഹേതബ്ബം. ഏത്ഥ സിയാ – യദി അങ്ഗഹാനിഭാവേന അനാപത്തി, ഏവം സന്തേപി വികാരം അകത്വാ ചിത്തേനേവ വിസ്സജ്ജേന്തസ്സ അനാപത്തിയാ ഭവിതബ്ബന്തി? തം ന, കസ്മാ? അട്ഠകഥായം ‘‘കായവികാരം വാ വചീഭേദം വാ അകരോന്തസ്സേവ പന ആപജ്ജനതോ അകിരിയ’’ന്തി ഹി വുത്തം, ‘‘ചിത്തം വാ അനുപ്പാദേന്തസ്സ വാ’’തി ന വുത്തം, തസ്മാ ചിത്തഞ്ച നാമ വിഞ്ഞത്തിപടിബദ്ധം ഏവാതി വിസും അങ്ഗഭാവേനേവ വുത്തത്താ ജാനിതബ്ബന്തി ചേ? തം ന, ദ്വിന്നംയേവ അകിരിയാതി, തസ്മാ ചിത്തേന വിസ്സജ്ജേന്തസ്സാപി ആപത്തി വിയ ദിസ്സതി, ഉപപരിക്ഖിത്വാ ഗഹേതബ്ബം. തത്ഥ ‘‘അകുസലചിത്ത’’ന്തി വുത്തന്തി ചേ? ‘‘ചിത്തബാഹുല്ലതോ വുത്ത’’ന്തി വദന്തി. തേപി കിര ബാഹുല്ലതോ വദന്തി.

പഠമസങ്ഘഭേദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൧. ദുതിയസങ്ഘഭേദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൨൨. സഞ്ഞീതി സഞ്ഞിനോ.

ദുതിയസങ്ഘഭേദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൨. ദുബ്ബചസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൨൪. പതം പതിതം വിവരി വിവട്ടയി. ഏകതോ ഉസ്സാരേതി ച ഗിളിതതോ ഠപേതി ച. ഏകപംസുഥുപകനദീസങ്ഖം ദീഘമൂലകപണ്ണസേവാലം സേവാലം ദണ്ഡിസിപിപ്പരിം പണകം പേസിട്ഠിം നിസ്സാരേതി. തിലബീജകന്തി സുഖുമമൂലപണ്ണകം ഹുത്വാ ഉദകപിട്ഠേ പത്ഥരികം ഉദകപപ്പടകം നിസ്സാരേതി.

൪൨൫-൬. ‘‘ദുബ്ബച്ചജാതികോ’’തിപി പഠന്തി. അപദാനേനാതി പുരാണകമ്മേന. ‘‘കിം പുബ്ബേപി മയം ഏവരൂപം കരോമാതിആദിനാ ഏകൂനവീസതീ’’തി മഹാപച്ചരിയം കിര വുത്തം. മഹാഅട്ഠകഥായഞ്ച അനുമാനസുത്തട്ഠകഥായഞ്ച ‘‘സോളസവത്ഥുകാ’’തി വുത്തം, തം സമേതി.

ദുബ്ബചസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൩. കുലദൂസകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൩൧. ന കേവലം വിഹാരോ ഏവ കീടാഗിരി, സോപി ഗാമോ ‘‘കീടാഗിരി’’ച്ചേവ വുച്ചതി. ഗാമഞ്ഹി സന്ധായ പരതോ ‘‘ന അസ്സജിപുനബ്ബസുകേഹി ഭിക്ഖൂഹി കീടാഗിരിസ്മിം വത്ഥബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. ഏകസംവച്ഛരേ ദ്വിക്ഖത്തും വസ്സതി കിര, തം സന്ധായ ‘‘ദ്വീഹി മേഘേഹീ’’തി വുത്തം. സമധികന്തി ഛ ജനേ സന്ധായ. അകതവത്ഥുന്തി നവം അട്ഠുപ്പത്തിം. ‘‘ജാഭിസുമനാദിഗച്ഛം അല്ലാനം ഹരിതാനം ഏവാ’’തി ലിഖിതം. ഭൂതഗാമബീജഗാമഭേദതോ പനേസ ഭേദോ. വതത്ഥായാതി വതിഅത്ഥായ. യംകിഞ്ചീതി സോദകം വാ നിരുദകം വാ. ആരാമാദിഅത്ഥായാതി വനരാജികാദിഅത്ഥായ. മാലാവച്ഛരോപനം കുലദൂസകംയേവ സന്ധായ, ഗന്ഥനാദിസബ്ബം ന സന്ധായ വുത്തന്തി. കഥം പഞ്ഞായതീതി ചേ? തം ദസ്സേതും ‘‘ബുദ്ധേന ധമ്മോ’’തിആദി. ‘‘ആവേളം ആബിള’’ന്തിപി പാഠോ.

ഗോപ്ഫനന്തി ഗന്ഥനം. വേഠിമന്തി തഗ്ഗതികമേവ. വേധിമം അഞ്ഞേന കേനചി പുപ്ഫം വേധേത്വാ കതം. കണ്ടകമ്പി ബന്ധിതുന്തി ഏത്ഥ ‘‘സയം വിജ്ഝനത്ഥം ന വട്ടതി. അഞ്ഞസ്സത്ഥായ വട്ടതീ’’തി വദന്തി. ജാലമയം വിതാനം ജാലവിതാനം. പുപ്ഫപടിച്ഛകം ഗവക്ഖം വിയ സഛിദ്ദം കരോന്തി. താലപണ്ണഗുളകന്തി താലപണ്ണമയം പുന കതമ്പി പടിഛിജ്ജകമേവ. ധമ്മരജ്ജു ചേതിയം വാ ബോധിം വാ പുപ്ഫപ്പവേസനത്ഥം ആവിജ്ഝിത്വാ ബദ്ധരജ്ജു. ‘‘കാസാവേന ബദ്ധമ്പി സുത്തവാകാദീഹി ബദ്ധം ഭണ്ഡിതസദിസ’’ന്തി ലിഖിതം. അംസഭണ്ഡികം പസിബ്ബകേ പക്ഖിത്തസദിസത്താ വേധിമം ന ജാതം, തസ്മാ ‘‘സിഥിലബദ്ധസ്സ അന്തരന്തരാ പക്ഖിപിതും ന വട്ടതീ’’തി വദന്തി. ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞം അഫുസാപേത്വാ അനേകക്ഖത്തുമ്പി പരിക്ഖിപിതും വട്ടതീ’’തി വദന്തി. പൂരിതന്തി ദീഘതോ പസാരേത്വാ പൂരിതം. ഘടികദാമഓലമ്ബകോതി ‘‘യമകദാമഓലമ്ബകോ’’തി ലിഖിതം. ‘‘ഗേണ്ഡുഖരപത്തദാമാനം പടിക്ഖിത്തത്താ ചേലാദീഹി കതദാമമ്പി ന വട്ടതി അകപ്പിയാനുലോമത്താ’’തി വദന്തി.

‘‘രേചകം നാമ തഥാലാസിയനാടനടാനം നച്ച’’ന്തി ലിഖിതം. തം ‘‘പരിവത്തന്തീ’’തി വുത്തം. ‘‘സാരിയോ നാമ രുതസുനഖാ സിങ്ഗാലകമ്മകുരുങ്ഗകേളിപനേ ഠിതാ’’തി കിര പാഠോ. ‘‘നിബുജ്ഝന്തീ’’തി പാളി.

൪൩൨. അബലബലാദി-പദാനം ഉപ്പടിപാടിയാ. യഥാ പാമോക്ഖാനം വസേന സബ്ബേപി ‘‘അസ്സജിപുനബ്ബസുകാ’’തി വുത്താ, തഥാ പാമോക്ഖപ്പത്തസാവകസ്സ വസേന തദായത്തവുത്തിനേ സബ്ബേപി ‘‘സാരിപുത്താ’’തി. തേന വുത്തം ‘‘ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേ സാരിപുത്താ’’തി.