൯. ദുതിയദുട്ഠദോസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൯൧. വേളുവനേയേവാതി ഇദം തേഹി വുത്തവേലം സന്ധായ വുത്തം. ‘‘പുബ്ബേ മയം ആവുസോ സുതേന അവോചുമ്ഹാ’’തി ‘‘അമ്ഹേഹി സാ ഉസ്സാഹിതാ കുപിതേഹി അനത്തമനേഹീ’’തിആദിവചനം സന്ധായ വുത്തം, അഞ്ഞഭാഗസ്സ ഇദന്തി മനുസ്സഭിക്ഖുഭാവതോ അഞ്ഞഭാഗസ്സ തിരച്ഛാനഛഗലകഭാഗസ്സ ഇദം ഛഗലകജാതം അധികരണം. അഞ്ഞഭാഗോ വാ അസ്സ അത്ഥീതി സോ തിരച്ഛാനഛഗലകഭാവസങ്ഖാതോ അഞ്ഞഭാഗോ അസ്സ ഛഗലകസ്സ അത്ഥീതി സ്വായം ഛഗലകോ അഞ്ഞഭാഗിയം അധികരണം നാമ.

തത്ഥ പടിമായ സരീരം, സിലാപുത്തകസ്സ സരീരന്തി നിദസ്സനം, പഠമം പനേത്ഥ നിബ്ബചനം ജാതിപദത്ഥോതിവാദീനം മതേന വുത്തം. സാ ഹി സാമിഭാവേന, നിച്ചഭാവേന ച പധാനത്താ സത്തിസഭാവേ ഠിതാ. തബ്ബിപരീതകത്താ ബ്യത്താകതി ജാതിയോ തു പദത്ഥോ ഇതി ഇമസ്സ സുത്തസ്സ വസേന ദുതിയം നിബ്ബചനം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. നാമകരണസഞ്ഞായ ആധാരോതി ഏത്ഥ നാമമേവ നാമകരണം. നാമം കരോന്താനം സഞ്ഞാ നാമകരണസഞ്ഞാ, തസ്സാ. മനുസ്സജാതികോ ഛഗലകജാതിആധാരോ നാമ. ന ഹി തം നാമം കച്ഛപലോമം വിയ അനാധാരന്തി അധിപ്പായോ. തം പന ഛഗലകസ്സ ദബ്ബോതി ദിന്നനാമം ‘‘ദേസോ’’തി വുച്ചതി. തസ്മാ ഥേരം അമൂലകേനാതിആദിനാ അഞ്ഞമ്പി വത്ഥും ഥേരസ്സ ലിസ്സതി സിലിസ്സതി വോഹാരമത്തേനേവ, ന അത്ഥതോ, ഈസകം അല്ലീയതീതി ലേസോതി അധിപ്പായോ. യസ്മാ ദേസലേസാ അത്ഥതോ നിന്നാനാകരണാ, തസ്മാ ‘‘കഞ്ചിദേസം ലേസമത്തം ഉപാദായാ’’തി ഉദ്ധരിത്വാ ‘‘ദസ ലേസാ ജാതിലേസോ’’തിആദി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. യഥാ നിദാനേ, ഏവം സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയമ്പി മാതികായമ്പി അയമേവത്ഥോ. യസ്മാ അഞ്ഞഭാഗിയസ്സ അധികരണസ്സാതി ഛഗലകസ്സ. കഞ്ചിദേസം ലേസമത്തം ഉപാദായാതി ദബ്ബോതി നാമം ഉപാദായാതി അയമത്ഥോ അട്ഠുപ്പത്തിവസേനേവ ആവിഭൂതോ, തസ്മാ ന വിഭത്തോ. കിഞ്ച ഭിയ്യോ അനിയമത്താ. ന ഹി മേത്തിയഭൂമജകാനം വിയ സബ്ബേസമ്പി ഛഗലകമേവ അഞ്ഞഭാഗിയം അധികരണം ഹോതി. അഞ്ഞം ഗോമഹിം സാദികമ്പി ഹോതി, ന ച മേത്തിയഭൂമജകാ വിയ സബ്ബേപി നാമലേസമത്തമേവ ഉപാദിയന്തി. അഞ്ഞമ്പി ജാതിലേസാദിം ഉപാദിയന്തി, തസ്മാ അനിയമത്താ ച യഥാവുത്തനയേന ന വിഭത്തം. കിഞ്ച ഭിയ്യോ തഥാ വുത്തേ ഛഗലകസ്സേവ അഞ്ഞഭാഗിയതാ സമ്ഭവതി, ന അഞ്ഞസ്സ, യേന സോവ ദസ്സിതോ. ലേസോ ച നാമ ലേസോവ, ന ജാതിആദി, യേന സോവ ദസ്സിതോതി ഏവം മിച്ഛാഗാഹപ്പസങ്ഗതോ ച തഥാ ന വിഭത്തോ.

൩൯൩. അഞ്ഞഭാഗിയസ്സാതി ചുദിതകതോ അഞ്ഞസ്സ. അധികരണസ്സാതി മനുസ്സസ്സ വാ അമനുസ്സസ്സ വാ തിരച്ഛാനഗതസ്സ വാതി ഏവം വത്തബ്ബം. ഏവഞ്ഹി വുത്തേ മനുസ്സാദീനംയേവ ജാതിലേസാദയോ വുത്താ ഹോന്തി, അഞ്ഞഥാ ചതുന്നം അധികരണാനം തേ ആപജ്ജന്തി ‘‘അധികരണസ്സ കഞ്ചി ദേസം ലേസമത്ത’’ന്തി സാമിവചനം പുബ്ബങ്ഗമം ഉദ്ദിട്ഠത്താതി ചേ? ന, നാമസ്സ വിയ ജാതിആദീനം മനുസ്സാദീനം ആധാരഭാവനിയമസമ്ഭവതോ, അധികരണഭാവാനിയമതോതി വുത്തം ഹോതി. നിയമേ ച സതി ജാതിയാ ആധാരോ ജാതി, ലിങ്ഗസ്സ ച ലിങ്ഗം, ആപത്തിയാ ച ആപന്നോ ആധാരോ, വിരുദ്ധാനമ്പി അസമാദിന്നാനമ്പി പത്തചീവരാനം സാമികോ ആധാരോ, യേന അധികരണസങ്ഖ്യം ഗച്ഛേയ്യാതി ആപജ്ജതീതി അധികരണസ്സാതി പദം അഭാജേതബ്ബമേവ ഭവേയ്യാതി ന ഉദ്ധരിതബ്ബം സിയാ, ഉദ്ധരിതബ്ബം. തസ്മാ ‘‘അധികരണന്തി വചനസാമഞ്ഞതോ’’തിആദി സബ്ബം വത്തബ്ബം. അപാകടാ ഇതോ അഞ്ഞത്ര ദസ്സിതട്ഠാനാഭാവതോ. ജാനിതബ്ബാ ച വിനയധരേഹി യസ്മാ അഞ്ഞഥാ പരിവാരേ ‘‘വിവാദാധികരണം ചതുന്നം അധികരണാനം വിവാദാധികരണം ഭജതീ’’തിആദിനാ നയേന അനാഗതട്ഠാനേ ‘‘കസ്മാ’’തി വുത്തേ കാരണം ന പഞ്ഞായേയ്യ, തസ്മാ തേസം തബ്ഭാഗിയതാ ച അഞ്ഞഭാഗിയതാ ച ജാനിതബ്ബാ വിനയധരേഹി. താസു ഹി വിഞ്ഞാതാസു വിവാദാധികരണം വിവാദാധികരണം ഭജതി. കസ്മാ? തബ്ഭാഗിയത്താ. ഇതരം ന ഭജതി അഞ്ഞഭാഗിയത്താതി സുഖകാരണതോ പഞ്ഞായന്തി, തസ്മാ വചനസാമഞ്ഞതോ ലദ്ധം അധികരണം നിസ്സായാതിആദി. തത്ഥ യസ്മാ ആപത്തഞ്ഞഭാഗിയം മഹാവിസയം, ഇതരേഹി അസദിസനിദ്ദേസഞ്ച, തസ്മാ തം അധികരണപരിയാപന്നമ്പി സമാനം വിസും വുത്തം ‘‘ആപത്തഞ്ഞഭാഗിയം വാ ഹോതീ’’തി. അധികരണപരിയാപന്നത്താ ച ‘‘അധികരണഞ്ഞഭാഗിയം വാ’’തി ഏത്ഥ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തത്ഥാപി മഹാവിസയത്താ, മാതികായം ആഗതത്താ ച പഠമം അഞ്ഞഭാഗിയതാ വുത്താ, പച്ഛാ തബ്ഭാഗിയതാതി വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ യസ്മാ അധികരണഞ്ഞഭാഗിയവചനേന അത്ഥാപത്തിനയേന സിദ്ധം. അധികരണം തബ്ഭാഗിയം, തസ്മാ ‘‘അധികരണം തബ്ഭാഗിയം ഹോതീ’’തി ഏവം ഉദ്ദേസം അകത്വാ ‘‘കഥം അധികരണം അധികരണസ്സ തബ്ഭാഗിയം ഹോതീ’’തി പുച്ഛാപുബ്ബങ്ഗമനിദ്ദേസോ കതോ. തത്ഥാപി ആപത്താധികരണസ്സ അഞ്ഞഭാഗിയതാ കിഞ്ചാപി പാരാജികേന അനുദ്ധംസിഭാധികാരത്താ പാരാജികാനംയേവ വസേന വുത്താ, അഥ ഖോ സേസാപത്തിക്ഖന്ധവസേനാപി വേദിതബ്ബാ. യാ ച സാ ചോദനാ ‘‘അസുകോ നാമ ഭിക്ഖു സങ്ഘാദിസേസം അജ്ഝാപജ്ജന്തോ ദിട്ഠോ ഹോതീ’’തിആദികാ, തത്ഥ ‘‘സങ്ഘാദിസേസേ ഥുല്ലച്ചയദിട്ഠി ഹോതി, ദുബ്ഭാസിതേ സങ്ഘാദിസേസദിട്ഠി ഹോതീ’’തി ഏവമാദികാ വിനയേ അപകതഞ്ഞുതായ, തംതംവത്ഥുസരിക്ഖതായ വാ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. സബ്ബത്ഥാപി ‘‘പാരാജികദിട്ഠി ഹോതീ’’തി ന വുത്തം. തഥാസഞ്ഞിനോ അനാപത്തിതോ. ‘‘തബ്ഭാഗിയവിചാരണായ’’ന്തി തബ്ഭാഗിയപദനിദ്ദേസേ അഞ്ഞഭാഗിയതായപി നിദ്ദിട്ഠത്താ വുത്തം.

വത്ഥുസഭാഗതായാതി അനുവാദവത്ഥുസഭാഗതായാതി അത്ഥോ. അഞ്ഞഥാ ‘‘ചതസ്സോ വിപത്തിയോ’’തി വചനം വിരുജ്ഝേയ്യ. സഭാവസരിക്ഖാസരിക്ഖതോ ചാതി സഭാവേന സദിസാസദിസതോ. തത്ഥ ഝാനാദിവത്ഥുവിസഭാഗതായപി സഭാവസരിക്ഖതായ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മപാരാജികാപത്തി തസ്സേവ തബ്ഭാഗിയാവ ഹോതി. തഥാ വത്ഥുവസേന അനുവാദാധികരണം, കിച്ചാധികരണഞ്ച പാടേക്കം ചതുബ്ബിധമ്പി വുത്തഞ്ഞഭാഗിയം ന ജാതം, തസ്മാ തദഞ്ഞഭാഗിയതായ വിദിതായ തബ്ഭാഗിയതാ പാരിയേസയുത്തിയാ അവുത്താപി സിജ്ഝതീതി കത്വാ ‘‘അഞ്ഞഭാഗിയമേവ പഠമം നിദ്ദിട്ഠ’’ന്തിപി വത്തും യുജ്ജതി. ഏകംസേന തബ്ഭാഗിയം ന ഹോതീതി സരിക്ഖവസേന അരഹത്തം ആപത്തി അനാപത്തീതി വിവാദസബ്ഭാവതോ അബ്യാകതഭാവേന വിവാദാധികരണസ്സപി അഞ്ഞഭാഗിയം സിയാ, പാളിയം ആപത്താധികരണസ്സ വുത്തത്താ ഏവം വുത്തം, ആദിതോ പട്ഠായാതി ‘‘അഞ്ഞഭാഗിയസ്സ അധികരണസ്സാ’’തി ഇതോ പട്ഠായ. ‘‘മേഥുനരാഗേന മനുസ്സവിഗ്ഗഹോ ദോസേനാതിആദിനാ സരിക്ഖതോ ചാ’’തി ലിഖിതം. തം വത്ഥുവിസഭാഗതായ ഏവ സിദ്ധം. അയം പന വത്ഥുസഭാഗതായപി സതി ആപത്തിസഭാഗതാ സരിക്ഖതോതി നോ തക്കോതി ച, ഏകസ്മിമ്പി ഹി വത്ഥുസ്മിം ആപത്തിഭേദോ ഹോതീതി ആചരിയോ. പരതോ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ.

‘‘കിച്ചമേവ കിച്ചാധികരണ’’ന്തി വുത്തത്താ സങ്ഘകമ്മാനമേതം അധിവചനം. കമ്മലക്ഖണന്തി കമ്മാനം സഭാവം. തം നിസ്സായാതി പുബ്ബേവ ഹി സംവിധായ സങ്ഘോ കമ്മം കരോതി. അഥ വാ പുരിമം പുരിമന്തി പരിവാസഉക്ഖേപനിയാദീനി സങ്ഘകമ്മാനി നിസ്സായ അബ്ഭാനഓസാരണാദി ഉപ്പന്നന്തി കത്വാ വുത്തം. തസ്മാ കിഞ്ചാപി സങ്ഘകമ്മമേവ കിച്ചാധികരണം, തഥാപി സേസവിസേസോ ലബ്ഭതീതി ദസ്സേതി.

൩൯൪. അത്ഥതോ ഏകം, തസ്മാ ദേസസ്സ അത്ഥമവത്വാ ‘‘ലേസോ’’തിആദി വുത്തം കിര.

൩൯൫. സവത്ഥുകം കത്വാതി പുഗ്ഗലസ്സ ഉപരി ആരോപേത്വാ ഖത്തിയാദിഭാവേന ഏകജാതികോപി ദീഘരസ്സകാളകോദാതാദീനം ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതാനം വസേന അഞ്ഞഭാഗിയതാ, ദീഘം ഖത്തിയം അജ്ഝാചരന്തം ദിസ്വാ രസ്സാദിഖത്തിയപഞ്ഞത്തിയാ ആധാരഭാവതോ ജാതിലേസേന ചോദേതി, ഏകം വാ ഖത്തിയം അജ്ഝാചരന്തം ദിസ്വാ തതോ വിസിട്ഠഞ്ഞഭാഗഭൂതം ഖത്തിയം ജാതിലേസം ഗഹേത്വാ ‘‘ഖത്തിയോ ദിട്ഠോ ത്വം ഖത്തിയോസീ’’തി ചോദേതി ദിട്ഠാദിഅഞ്ഞഭാഗേന. ഏത്ഥ ച ‘‘ദീഘാദയോ, ദിട്ഠാദയോ ച ജാതിനാമാദീനം വത്ഥുഭൂതത്താ അധികരണ’’ന്തി ലിഖിതം. തം ‘‘അധികരണഭാവാനിയമതോ’’തി വുത്തദോസം നാതിക്കമതി, അട്ഠകഥായം ‘‘ഖത്തിയജാതിപഞ്ഞത്തിയാ ആധാരവസേന അധികരണതാ ച വേദിതബ്ബാ’’തി വുത്തം. തമ്പി നാമഗോത്തതോ അഞ്ഞിസ്സാ നാമഗോത്തപഞ്ഞത്തിയാ നാമ കസ്സചി അഭാവതോ ന സബ്ബസാധാരണം, തസ്മാ ‘‘അധികരണസ്സാ’’തി പദുദ്ധാരണം അധികരണചതുക്കദസ്സനത്ഥം, തം സമാനവചനദസ്സനത്ഥന്തി നോ തക്കോതി. തത്ഥ ദീഘാദിനോ വാ ദിട്ഠാദിനോ വാതി ഏത്ഥ ദീഘാദിതാ, ദിട്ഠാദിതാ ച അഞ്ഞഭാഗോ, യോ ചുദിതകോ ഇതരസ്സ വിസേസോ യതോ അഞ്ഞോതി വുച്ചതി.

൩൯൯. ലഹുകം ആപത്തിന്തി പാരാജികതോ ലഹുകാപത്തി സങ്ഘാദിസേസാദി. തേനേവ അന്തേ തം ദസ്സേന്തേന ‘‘ഭിക്ഖു സങ്ഘാദിസേസം അജ്ഝാപജ്ജന്തോ ദിട്ഠോ ഹോതീ’’തിആദി വുത്തം. ആപത്തിലേസോപി കിമത്ഥം ജാതിലേസാദയോ വിയ ന വിത്ഥാരിതോതി ചേ? തഥാ അസമ്ഭവതോതി വേദിതബ്ബം.

൪൦൦. സാടകപത്തോ സരീരട്ഠപത്തോ. ആപത്തിയാതി പാരാജികാപത്തിയാ അഞ്ഞഭാഗിയം സങ്ഘാദിസേസാദി, അധികരണഞ്ച ആപത്തിപഞ്ഞത്തിയാ. ‘‘ലേസോ നാമ ആപത്തിഭാഗോ’’തി വുത്തത്താ ആപത്തിഭാവലേസോ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ, തസ്മാ പാരാജികാപത്തിതോ അഞ്ഞഭാഗിയസ്സ ആപത്തിപഞ്ഞത്തിയാ ആധാരണട്ഠേന ‘‘അധികരണ’’ന്തി സങ്ഖ്യം ഗതസ്സ സങ്ഘാദിസേസാദിനോ ആപത്തിനികായസ്സ ആപത്തിഭാവലേസം ഗഹേത്വാ ചോദനാ ആപത്തിലേസചോദനാതി വേദിതബ്ബാ.

൪൦൮. അനാപത്തി തഥാസഞ്ഞീ ചോദേതി വാ ചോദാപേതി വാതി ആപത്തഞ്ഞഭാഗിയചോദനായമേവ, ന അഞ്ഞത്ഥ. ഏത്താവതാ പഠമദുട്ഠദോസേ വുത്തവിചരണായ സംസന്ദിതം ഹോതി, തം ഇധ കഥം പഞ്ഞായതീതി ചേ? കങ്ഖാവിതരണിയാ വചനതോ. വുത്തഞ്ഹി ‘‘തത്ഥ ഇധ ച ആപത്തഞ്ഞഭാഗിയചോദനായ തഥാസഞ്ഞിനോപി അനാപത്തീ’’തി.

അഞ്ഞാഭാഗിയസിക്ഖം യോ, നേവ സിക്ഖതി യുത്തിതോ. ഗച്ഛേ വിനയവിഞ്ഞൂഹി, അഞ്ഞഭാഗിയതഞ്ച

സോതി.

ദുതിയദുട്ഠദോസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.