൨. കായസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൩. തിട്ഠന്തി ഏതേനാതി ഠിതി, കാരണം. കമ്മഉതുചിത്താഹാരസഞ്ഞിതോ ചതുബ്ബിധോ പച്ചയോ ഠിതി ഏതസ്സാതി പച്ചയട്ഠിതികോ. ആഹാരപച്ചയസദ്ദാ ഹി ഏകത്ഥാ. സുഭമ്പീതി കാമച്ഛന്ദോ പച്ചയോ, അസുഭേ സുഭാകാരേന പവത്തനതോ സുഭന്തി വുച്ചതി. തേന കാരണേന പവത്തനകസ്സ അഞ്ഞസ്സ കാമച്ഛന്ദസ്സ നിമിത്തത്താ സുഭനിമിത്തന്തി. സുഭസ്സാതി യഥാവുത്തസ്സ സുഭസ്സ. ആരമ്മണമ്പീതി സുഭാകാരേന, ഇട്ഠാകാരേന വാ ഗയ്ഹമാനം രൂപാദിആരമ്മണമ്പി സുഭനിമിത്തം വുത്താകാരേന. അനുപായമനസികാരോതി ആകങ്ഖിതസ്സ ഹിതസുഖസ്സ അനുപായഭൂതോ മനസികാരോ, തതോ ഏവ ഉപ്പഥമനസികാരോതി അയോനിസോമനസികാരോ. തസ്മിന്തി യഥാനിദ്ധാരിതേ കാമച്ഛന്ദഭൂതേ തദാരമ്മണഭൂതേ ച ദുവിധേപി സുഭനിമിത്തേ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘സുഭാരമ്മണേ’’ഇച്ചേവ വുത്തം. അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, സുഭനിമിത്തന്തിആദീതി ആദി-സദ്ദേന കാമച്ഛന്ദനീവരണസ്സ ആഹാരദസ്സനപാളി ഉത്താനാതി കത്വാ വുത്തം – ‘‘ഏവം സബ്ബനീവരണേസു യോജനാ വേദിതബ്ബാ’’തി.

പടിഘോപി പടിഘനിമിത്തം പുരിമുപ്പന്നസ്സ പച്ഛാ ഉപ്പജ്ജനകസ്സ നിമിത്തഭാവതോ. പടിഘാരമ്മണം നാമ ഏകൂനവീസതി ആഘാതവത്ഥുഭൂതാ സത്തസങ്ഖാരാ. അരതീതി പന്തസേനാസനാദീസു അരമണം. ഉക്കണ്ഠിതാതി ഉക്കണ്ഠഭാവോ. പന്തേസൂതി ദൂരേസു, വിവിത്തേസു വാ. അധികുസലേസൂതി സമഥവിപസ്സനാധമ്മേസു. അരതി രതിപടിപക്ഖോ. അരതിതാതി അരമണാകാരോ. അനഭിരതീതി അനഭിരതഭാവോ. അനഭിരമണാതി അനഭിരമണാകാരോ. ഉക്കണ്ഠിതാതി ഉക്കണ്ഠനാകാരോ. പരിതസ്സിതാതി ഉക്കണ്ഠനവസേനേവ പരിതസ്സനാ.

ആഗന്തുകം, ന സഭാവസിദ്ധം. കായാലസിയന്തി നാമകായേ അലസഭാവോ. സമ്മോഹവിനോദനിയം പന ‘‘തന്ദീതി ജാതിആലസിയ’’ന്തി വുത്തം. വദതീതി ഏതേന അതിസീതാദിപച്ചയാ സങ്കോചാപത്തിം ദസ്സേതി. യം സന്ധായ വുത്തം കിലേസവത്ഥുവിഭങ്ഗേ (വിഭ. അട്ഠ. ൮൫൭). തന്ദീതി ജാതിആലസിയം. തന്ദിയനാതി തന്ദിയനാകാരോ. തന്ദിമനകതാതി തന്ദിയാ അഭിഭൂതചിത്തതാ. അലസസ്സ ഭാവോ ആലസ്യം. ആലസ്യായനാകാരോ ആലസ്യായനാ. ആലസ്യായിതസ്സ ഭാവോ ആലസ്യായിതത്തം. ഇതി സബ്ബേഹിപി ഇമേഹി പദേഹി കിലേസവസേന കായാലസിയം കഥിതം.

കിലേസവസേനാതി സമ്മോഹവസേന. കായവിനമനാതി കായസ്സ വിരൂപതോ നമനാ. ജമ്ഭനാതി ഫന്ദനാ. പുനപ്പുനം ജമ്ഭനാ വിജമ്ഭനാ. ആനമനാതി പുരതോ നമനാ. വിനമനാതി പച്ഛതോ നമനാ. സന്നമനാതി സമന്തതോ നമനാ. പണമനാതി യഥാ ഹി തന്തതോ ഉട്ഠിതപേസകാരോ കിഞ്ചിദേവ ഉപരിട്ഠിതം ഗഹേത്വാ ഉജും കായം ഉസ്സാപേതി, ഏവം കായസ്സ ഉദ്ധം ഠപനാ. ബ്യാധിയകന്തി ഉപ്പന്നബ്യാധിതാ. ഇതി സബ്ബേഹിപി ഇമേഹി പദേഹി കിലേസവസേന കായഫന്ദനമേവ കഥിതം (വിഭ. അട്ഠ. ൮൫൮).

ഭത്തപരിളാഹോതി ഭത്തവസേന പരിളാഹുപ്പത്തി. ഭുത്താവിസ്സാതി ഭുത്തവതോ. ഭത്തമുച്ഛാതി ഭത്തഗേലഞ്ഞം. അതിഭുത്തപച്ചയാ ഹി മുച്ഛാപത്തോ വിയ ഹോതി. ഭത്തകിലമഥോതി ഭുത്തപച്ചയാ കിലന്തഭാവോ. ഭത്തപരിളാഹോതി ഭത്തദരഥോ. കുച്ഛിപൂരം ഭുത്തവതോ ഹി പരിളാഹുപ്പത്തിയാ ഉപഹതിന്ദ്രിയോ വിയ ഹോതി, കായോ ഖിജ്ജതി. കായദുട്ഠുല്ലന്തി ഭുത്തഭത്തം നിസ്സായ കായസ്സ അകമ്മഞ്ഞതാ.

ചിത്തസ്സ ലീയനാകാരോതി ആരമ്മണേ ചിത്തസ്സ സങ്കോചപ്പത്തി. ചിത്തസ്സ അകല്യതാതി ചിത്തസ്സ ഗിലാനഭാവോ. ഗിലാനോതി അകല്ലകോ വുച്ചതി. തഥാ ചാഹ ‘‘നാഹം, ഭന്തേ, അകല്ലകോ’’തി. അകമ്മഞ്ഞതാതി ചിത്തഗേലഞ്ഞസങ്ഖാതോ അകമ്മഞ്ഞനാകാരോ. ഓലീയനാതി ഓലീയനാകാരോ. ഇരിയാപഥികമ്പി ചിത്തം യസ്സ വസേന ഇരിയാപഥം സന്ധാരേതും അസക്കോന്തോ ഓലീയതി, തസ്സ തം ആകാരം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഓലീയനാ’’തി. ദുതിയപദം ഉപസഗ്ഗേന വഡ്ഢിതം. ലീനന്തി അവിപ്ഫാരികതായ സങ്കോചപ്പത്തം. ഇതരേ ദ്വേ ആകാരനിദ്ദേസാ. ഥിനന്തി അവിപ്ഫാരികതായ അനുസ്സാഹനാ അസങ്ഗഹനസങ്ഗഹനം. ഥിയനാകാരോ ഥിയനാ. ഥിയിതത്തന്തി ഥിയിതസ്സ ആകാരോ, അവിപ്ഫാരികതാതി അത്ഥോ.

ചേതസോ അവൂപസമോതി ചിത്തസ്സ അവൂപസന്തതാ അസന്നിസിന്നഭാവോ. തേനാഹ – ‘‘അവൂപസന്താകാരോ’’തി. അത്ഥതോ പനേതന്തി സ്വായം അവൂപസന്താകാരോ വിക്ഖേപസഭാവത്താ വിക്ഖേപഹേതുതായ ച അത്ഥതോ ഏതം ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചമേവ.

വിചികിച്ഛായ ആരമ്മണധമ്മാ നാമ ‘‘ബുദ്ധേ കങ്ഖതീ’’തിആദിനാ ആഗതഅട്ഠകങ്ഖാവത്ഥുഭൂതാ ധമ്മാ. യസ്മാ വിചികിച്ഛാ ബ്യാപാദാദയോ വിയ അനു അനു ഉഗ്ഗഹണപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ കങ്ഖാട്ഠാനീയം ആരമ്മണമേവ ദസ്സിതം ‘‘വിചികിച്ഛായ ആരമ്മണധമ്മാ’’തി. യസ്മാ പുരിമുപ്പന്നാ വിചികിച്ഛാ പച്ഛാ വിചികിച്ഛായ പച്ചയോ ഹോതി, തസ്മാ വിചികിച്ഛാപി വിചികിച്ഛാട്ഠാനീയധമ്മാ വേദിതബ്ബാ. തത്രായം വചനത്ഥോ – തിട്ഠന്തി പവത്തന്തി ഏത്ഥാതി ഠാനീയാ, വിചികിച്ഛാ ഏവ ഠാനീയാ വിചികിച്ഛാട്ഠാനീയാ. അട്ഠകഥായം പന ആരമ്മണസ്സപി തത്ഥ വിസേസപച്ചയതം ഉപാദായ ‘‘കാമച്ഛന്ദോ വിചികിച്ഛാതി ഇമേ ദ്വേ ധമ്മാ ആരമ്മണേന കഥിതാ’’തി വുത്തം. സുഭനിമിത്തസ്സ ഹി പച്ചയഭാവമത്തം സന്ധായേതം വുത്തം, തഥാപി യഥാ ‘‘പടിഘമ്പി പടിഘനിമിത്ത’’ന്തി കത്വാ ‘‘ബ്യാപാദോ ഉപനിസ്സയേന കഥിതോ’’തി വുത്തം, ഏവം സുഭമ്പി സുഭനിമിത്തന്തി കത്വാ കാമച്ഛന്ദോ ഉപനിസ്സയേന കഥിതോതി സക്കാ വിഞ്ഞാതും. സേസാ ഥിനമിദ്ധഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചാനി. തത്ഥ ഥിനമിദ്ധം അഞ്ഞമഞ്ഞം സഹജാതാദിവസേന പച്ചയോ, തഥാ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചന്തി. ഉഭയേസമ്പി ഉപനിസ്സയകോടിയാ പച്ചയഭാവേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘സഹജാതേന ച ഉപനിസ്സയേന ചാ’’തി.

യസ്മാ സതി നാമ ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തിആദിനാ തേസം തേസം ധമ്മാനം അനുസ്സരണവസേന വത്തതി, തസ്മാ തേ ധമ്മാ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗട്ഠാനീയാ നാമ. ലോകുത്തരധമ്മേ ച അനുസ്സവാദിവസേന ഗഹേത്വാ തഥാ പവത്തതേവ. തേന വുത്തം ‘‘സതിയാ’’തിആദി.

കോസല്ലം വുച്ചതി പഞ്ഞാ, തതോ ഉപ്പന്നാ കോസല്ലസമ്ഭൂതാ. അനവജ്ജസുഖവിപാകാതി അനവജ്ജാ ഹുത്വാ സുഖവിപാകാ വിപച്ചനകാ. പദദ്വയേന പച്ചയതോ സഭാവതോ കിച്ചതോ ഫലതോ കുസലധമ്മം ദസ്സേതി. അകുസലനിദ്ദേസേപി ഏസേവ നയോ. സാവജ്ജാതി ഗാരയ്ഹാ. അനവജ്ജാതി അഗാരയ്ഹാ. ഹീനാ ലാമകാ. പണീതാ സേട്ഠാ. കണ്ഹാ കാളകാ അസുദ്ധാ. സുക്കാ ഓദാതാ സുദ്ധാ. പടിഭാഗ-സദ്ദോ പഠമേ വികപ്പേ സദിസകോട്ഠാസത്ഥോ, ദുതിയേ പടിപക്ഖകോട്ഠാസത്ഥോ, തതിയേ നിഗ്ഗഹേതബ്ബപടിപക്ഖകോട്ഠാസത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

കുസലകിരിയായ ആദികമ്മഭാവേന പവത്തവീരിയം ധിതിസഭാവതായ ധാതൂതി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ആരമ്ഭധാതൂതി പഠമാരമ്ഭവീരിയ’’ന്തി. ലദ്ധാസേവനം വീരിയം ബലപ്പത്തം ഹുത്വാ പടിപക്ഖം വിധമതീതി ആഹ – ‘‘നിക്കമധാതൂതി കോസജ്ജതോ നിക്ഖന്തത്താ തതോ ബലവതര’’ന്തി. അധിമത്താധിമത്തതരാനം പടിപക്ഖധമ്മാനം വിധമനസമത്ഥം പടുപടുതരാദിഭാവപ്പത്തം ഹോതീതി ആഹ – ‘‘പരക്കമധാതൂതി പരം പരം ഠാനം അക്കമനതായ തതോപി ബലവതര’’ന്തി.

തിട്ഠതി പവത്തതി ഏത്ഥാതി ഠാനീയാ. ആരമ്മണധമ്മാ, പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഠാനീയാതി പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗട്ഠാനീയാതി ‘‘പീതിയാ ആരമ്മണധമ്മാ’’തി വുത്തം. യസ്മാ അപരാപരുപ്പത്തിയാ പീതിപി തഥാ വത്തബ്ബതം ലഭതീതി വുത്തം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ‘‘പീതിയാ ഏവ തം നാമ’’ന്തി. ദരഥപസ്സദ്ധീതി ദരഥോ കിലേസപരിളാഹോ, സോ പസ്സമ്ഭതി ഏതായാതി ദരഥപസ്സദ്ധി, കായപസ്സദ്ധിയാ വേദനാദിഖന്ധത്തയസ്സ വിയ രൂപകായസ്സപി പസ്സമ്ഭനം ഹോതി, ചിത്തപസ്സദ്ധിയാ ചിത്തസ്സേവ പസ്സമ്ഭനം, തതോ ഏവേത്ഥ ഭഗവതാ ലഹുതാദീനം വിയ ദുവിധതാ വുത്താ. തഥാ സമാഹിതാകാരം സല്ലക്ഖേത്വാ ഗയ്ഹമാനോ സമഥോവ സമഥനിമിത്തം, തസ്സ ആരമ്മണഭൂതം പടിഭാഗനിമിത്തമ്പി. വിവിധം അഗ്ഗം ഏതസ്സാതി ബ്യഗ്ഗോ, വിക്ഖേപോ. തഥാ ഹി സോ അനവട്ഠാനരസോ ഭന്തതാപച്ചുപട്ഠാനോ വുത്തോ. ഏകഗ്ഗഭാവതോ ബ്യഗ്ഗപടിപക്ഖോതി അബ്യഗ്ഗോ, സമാധി, സോ ഏവ നിമിത്തന്തി പുബ്ബേ വിയ വത്തബ്ബം. തേനാഹ ‘‘തസ്സേവ വേവചന’’ന്തി.

യോ ആരമ്മണേ ഇട്ഠാനിട്ഠാകാരം അനാദിയിത്വാ ഗഹേതബ്ബോ മജ്ഝത്താകാരോ, യോ ച പുബ്ബേ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനാവസേന ഉപ്പന്നോ മജ്ഝത്താകാരോ, ദുവിധോപി സോ ഉപേക്ഖായ ആരമ്മണധമ്മോതി അധിപ്പേതോതി ആഹ – ‘‘അത്ഥതോ പന മജ്ഝത്താകാരോ ഉപേക്ഖാട്ഠാനീയാ ധമ്മാതി വേദിതബ്ബോ’’തി. ആരമ്മണേന കഥിതാ ആരമ്മണസ്സേവ തേസം വിസേസപച്ചയഭാവതോ. സേസാതി വീരിയാദയോ ചത്താരോ ധമ്മാ. തേസഞ്ഹി ഉപനിസ്സയോവ സാതിസയോ ഇച്ഛിതബ്ബോതി.

കായസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.