നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

സംയുത്തനികായേ

മഹാവഗ്ഗടീകാ

൧. മഗ്ഗസംയുത്തം

൧. അവിജ്ജാവഗ്ഗോ

൧-൨. അവിജ്ജാസുത്താദിവണ്ണനാ

൧-൨. പുബ്ബങ്ഗമാതി പുബ്ബേചരാ. അവിജ്ജാ ഹി അഞ്ഞാണലക്ഖണാ സമ്മുയ്ഹനാകാരേന ആരമ്മണേ പവത്തതീതി സമ്പയുത്തധമ്മാനമ്പി തദാകാരാനുവിധാനതായ പച്ചയോ ഹോതി. തഥാ ഹി തേ അനിച്ചാസുഭദുക്ഖാനത്തസഭാവേപി ധമ്മേ നിച്ചാദിതോ ഗണ്ഹന്തി, അയമസ്സാ തേസം സഹജാതവസേന പുബ്ബങ്ഗമതാ. യം പന മോഹേന അഭിഭൂതോ പാപകിരിയായ ആദീനവം അപസ്സന്തോ പാണം ഹനതി, അദിന്നം ആദിയതി, കാമേസു മിച്ഛാ ചരതി, മുസാ ഭണതി, അഞ്ഞമ്പി വിവിധം ദുസ്സീല്യം ആചരതി, അയമസ്സ സഹജാതവസേന ച ഉപനിസ്സയവസേന ച പുബ്ബങ്ഗമതാ. സമാപജ്ജനായാതി തബ്ഭാവാപജ്ജനായ അകുസലപ്പത്തിയാ. സഭാവപടിലാഭായാതി അത്തലാഭായ. തേനാഹ ‘‘ഉപ്പത്തിയാ’’തി. സാ പനേസാ വുത്താകാരേന അകുസലാനം പുബ്ബങ്ഗമഭൂതാ അവിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. യദേതന്തി യം ഏതം പാപാജിഗുച്ഛനതായ പാപതോ അലജ്ജനാകാരസണ്ഠിതം അഹിരികം, പാപാനുത്രാസതായ പാപതോ അഭായനാകാരസണ്ഠിതഞ്ച അനോത്തപ്പം, ഏതം ദ്വയം അനുദേവ അന്വാഗതമേവ. അനു-സദ്ദേന ചേത്ഥ ഏതന്തി ഉപയോഗവചനം. അനുദേവാതി ഏതസ്സ അത്ഥോ സഹേവ ഏകതോതി. ഏത്ഥ അവിജ്ജായ വുത്തനയാനുസാരേന തപ്പടിപക്ഖതോ ച അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അയം പന വിസേസോ – തത്ഥ യഥാ അകുസലകമ്മപഥവസേന പവത്തിയം പുബ്ബങ്ഗമതാ അവിജ്ജായ, ഏവം കുസലകമ്മപഥവസേന പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുവസേന ച പവത്തിയം വിജ്ജായ പുബ്ബങ്ഗമതാ വത്തബ്ബാ. വീമംസാധിപതിവസേന പവത്തിയം ആധിപച്ചാകാരവസേന ച പുബ്ബങ്ഗമതാ വേദിതബ്ബാ. ദ്വീഹേവാതി ച അവധാരണം ആധിപച്ചാകാരസ്സ സഹജാതേനേവ സങ്ഗഹേതബ്ബതോ.

ലജ്ജനാകാരസണ്ഠിതാതി പാപതോ ജിഗുച്ഛനാകാരസണ്ഠിതാ. ഭായനാകാരസണ്ഠിതന്തി ഉത്തസനാകാരസണ്ഠിതം. ഏത്ഥാതി ഹിരിഓത്തപ്പേ. വിദതി, വിന്ദതീതി വാ വിജ്ജാ. വിദ്ദസൂതി ച സപ്പഞ്ഞപരിയായോതി ആഹ ‘‘വിദ്ദസുനോതി വിദുനോ’’തി. യാഥാവദിട്ഠീതി അവിപരീതാ ദിട്ഠി, സംകിലേസതോ നിയ്യാനികദിട്ഠി. സമ്മാദിട്ഠി പഹോതീതി ഏത്ഥ സാ വിജ്ജാ സമ്മാദിട്ഠി വേദിതബ്ബാ. ന ഏകതോ സബ്ബാനി ലബ്ഭന്തി സമ്മാവാചാകമ്മന്താജീവാനം പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരസ്സ അനേകരൂപത്താ. ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ ഏകതോ ലബ്ഭന്തി കിച്ചതോ ഭിന്നാനമ്പി താസം തത്ഥ സരൂപതോ അഭിന്നത്താ. ഏകാ ഏവ ഹി വിരതി മഗ്ഗക്ഖണേ തിസ്സന്നമ്പി വിരതീനം കിച്ചം സാധേന്തീ പവത്തതി, യഥാ ഏകാ ഏവ സമ്മാദിട്ഠി പരിജാനനാദിവസേന ചതുബ്ബിധകിച്ചം സാധേന്തീ പവത്തതി. താനി ച ഖോ സബ്ബാനി അട്ഠപി പഠമജ്ഝാനികേ മഗ്ഗേ ലബ്ഭന്തീതി യോജനാ. പഠമജ്ഝാനികേതി പഠമഝാനവന്തേ.

തഥാഭൂതസ്സാതി അരിയമഗ്ഗസമങ്ഗിനോ. യസ്മാ മഹാസളായതനസുത്തേ വുത്തം ‘‘സമ്മാദിട്ഠിആദീനം പഞ്ചന്നം ഏവ അങ്ഗാനം വസേനാ’’തി, തസ്മാ പഞ്ചങ്ഗികോ ലോകുത്തരമഗ്ഗോ ഹോതി. ‘‘പുബ്ബേവ ഖോ പനാ’’തി ഹി വചനം തദാ മഗ്ഗക്ഖണേ വിരതീനം അഭാവം ഞാപേതി, തസ്മാ കാമാവചരചിത്തേസു വിയ ലോകുത്തരചിത്തേസു വിരതി അനിയതാതി അധിപ്പായോ. പരിസുദ്ധഭാവദസ്സനന്തി പരിസുദ്ധസീലഭാവദസ്സനത്ഥം. അയമത്ഥോ ദീപിതോ, ന അരിയമഗ്ഗേ വിരതീനം അഭാവോ.

യദി ഏവം കസ്മാ അഭിധമ്മേ മഗ്ഗവിഭങ്ഗേ പഞ്ചങ്ഗികവാരോ ആഗതോതി ആഹ ‘‘യമ്പി അഭിധമ്മേ’’തിആദി. തന്തി ‘‘പഞ്ചങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഹോതീ’’തി വചനം. ‘‘ഏകം കിച്ചന്തരം ദസ്സേതും വുത്ത’’ന്തി വത്വാ തം ദസ്സേതും ‘‘യസ്മിഞ്ഹി കാലേ’’തിആദി വുത്തം. യസ്മിഞ്ഹി കാലേതി ലോകിയകാലേ. തേന ‘‘ഏകം കിച്ചന്തര’’ന്തി വുത്തം അട്ഠങ്ഗികകിച്ചം ദസ്സേതി. വിരതിഉപ്പാദനേന മിച്ഛാവാചാദീനി പുഗ്ഗലേന മഗ്ഗസമയേ പജഹാപേന്തീതി സമ്മാദിട്ഠിആദീനി ‘‘പഞ്ച കാരകങ്ഗാനീ’’തി വുത്താനി. സമ്മാവാചാദികിരിയാ ഹി വിരതി, തഞ്ച ഏതാനി കാരാപേന്തീതി. വിരതിവസേനാതി വിരമണകിരിയാവസേന കാരാപകഭാവേന, കത്തുഭാവേന വാതി അത്ഥോ. ‘‘വിരതിത്തയവസേനാ’’തി വാ പാഠോ.

സമ്മാകമ്മന്തോ പൂരതീതി ഇമേഹി സമ്മാദിട്ഠിആദീഹി സമ്മാകമ്മന്തകിച്ചം പൂരതി നാമ തേഹി വീരിയാദികേഹി തദത്ഥസിദ്ധിതോ. തമ്പി സന്ധായ ‘‘ഏകം കിച്ചന്തരം ദസ്സേതു’’ന്തി വുത്തം. ഇമം കിച്ചന്തരം ദസ്സേതുന്തി ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേപി ഇമാനേവ പഞ്ച സമ്മാവാചാദിവിരതിത്തയസ്സ ഏകക്ഖണേ കാരാപകങ്ഗാനീതി ദസ്സേതും. ഏവം വുത്തന്തി ‘‘തസ്മിം സമയേ പഞ്ചങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഹോതീ’’തി (വിഭ. ൪൯൪) ഏവം വുത്തം. ലോകിയമഗ്ഗക്ഖണേ പഞ്ചേവ ഹോന്തി, വിരതി പന അനിയതാ, തസ്മാ ‘‘ഛഅങ്ഗികോ’’തി അവത്വാ ‘‘പഞ്ചങ്ഗികോ’’ഇച്ചേവ വുത്തം. തയിദം അഭിധമ്മേ പഞ്ചങ്ഗികവാരദേസനായ കാരണകിത്തനമഗ്ഗോ, അരിയമഗ്ഗോ പന അട്ഠങ്ഗികോവാതി ദസ്സേതും, ‘‘യാ ച, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിമാഹ, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. മിച്ഛാദിട്ഠിആദികാ ദസ, തപ്പച്ചയാ അകുസലാ ച ദസാതി വീസതി അകുസലപക്ഖിയാ, സമ്മാദിട്ഠിആദികാ ദസ, തപ്പച്ചയാ കുസലാ ച ദസാതി വീസതി കുസലപക്ഖിയാ മഹാചത്താരീസകസുത്തേ വുത്താ. മഹാചത്താരീസകന്തി തസ്സേതം നാമം. മിസ്സകോവ കഥിതോ ലോകുത്തരസ്സപി ഇധ ലബ്ഭമാനത്താ.

യസ്മാ കോസലസംയുത്തേപി ഇധ ച ഥേരേന ‘‘ഉപഡ്ഢമിദം, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മചരിയസ്സാ’’തിആദിനാ വുത്തം ‘‘മാ ഹേവം ആനന്ദാ’’തിആദിനാ പടിക്ഖിപിത്വാ ‘‘സകലമേവിദം ആനന്ദാ’’തിആദിനാ ഭഗവതാ ദേസിതം സുത്തം ആഗതം. തസ്സത്ഥോ കോസലസംയുത്തവണ്ണനായം വുത്തോ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘കോസലസംയുത്തേ വുത്തത്ഥമേവാ’’തി.

അവിജ്ജാസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. സാരിപുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൩. സാവകബോധി സാവകപാരമിയോ, തപ്പരിയാപന്നം ഞാണം സാവകപാരമിഞാണം, തം പന ദ്വിന്നം അഗ്ഗസാവകാനം തത്ഥപി ധമ്മസേനാപതിനോ ഏവ സവിസേസം മത്ഥകം പത്തം, ന ഇതരേസന്തി ആഹ – ‘‘സാവക…പേ… അപ്പത്തതായാ’’തി. തസ്മാ തസ്സ മത്ഥകപ്പത്തിയാ മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയേ ഇജ്ഝന്തേ തസ്സ ഏകദേസോ ഇധ ഇജ്ഝതി, ന സകലന്തി. ന ഹി അദ്ധബ്രഹ്മചരിയം നാമ അത്ഥി, തസ്മാ വുത്തം, ‘‘സകലമ്പി …പേ… ലബ്ഭതീ’’തി, തം പന ഭണ്ഡാഗാരികോ നാഞ്ഞാസി ഞാണസ്സ സാവകവിസയേപി സപ്പദേസികത്താ, ധമ്മസേനാപതി പന ഞാണസ്സ തത്ഥ നിപ്പദേസികത്താ അഞ്ഞാസീതി. തേനാഹ – ‘‘ആനന്ദത്ഥേരോ…പേ… അഞ്ഞാസീ’’തി. ഏവമാഹാതി ‘‘സകലമിദം, ഭന്തേ’’തി ഏവം അവോച.

സാരിപുത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ജാണുസ്സോണിബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ

൪. വളവാഭി-സദ്ദോ വളവാപരിയായോതി ആഹ ‘‘ചതൂഹി വളവാഹി യുത്തരഥേനാ’’തി. യോധരഥോതി യോധേഹി യുജ്ഝനത്ഥം ആരോഹിതബ്ബരഥോ. അലങ്കാരരഥോ മങ്ഗലദിവസേസു അലങ്കതപടിയത്തേഹി ആരോഹിതബ്ബരഥോ. ഘനദുകുലേന പരിവാരിതോതി രജതപട്ടവണ്ണേന സേതദുകുലേന പടിച്ഛാദിതോ. പടിച്ഛാദനത്ഥോ ഹി ഇധ പരിവാരസദ്ദോ. രജതപനാളിസുപരിക്ഖിത്താ സേതഭാവകരണത്ഥം.

ഛന്നം ഛന്നം മാസാനന്തി നിദ്ധാരണേ സാമിവചനം. ഏകവാരം നഗരം പദക്ഖിണം കരോതീതി ഇദം തസ്മിം ഠാനന്തരേ ഠിതേന കാതബ്ബം ചാരിത്തം. നഗരതോ ന പക്കന്താതി നഗരതോ ബഹി ന ഗതാ. മങ്ഗലവചനേ നിയുത്താ മങ്ഗലികാ, സുവത്ഥിവചനേ നിയുത്താ സോവത്ഥികാ. ആദി-സദ്ദേന ഥുതിമാഗധവന്ദികാചരിയകേ സങ്ഗണ്ഹാതി. സുകപത്തസദിസാനി വണ്ണതോ.

വണ്ണഗീതന്തി ഥുതിഗീതം. ബ്രഹ്മഭൂതം സേട്ഠഭൂതം യാനം, ബ്രഹ്മഭൂതാനം സേട്ഠഭൂതാനം യാനന്തി വാ ബ്രഹ്മയാനം. വിജിതത്താ വിസേസേന ജിനനതോ. രാഗം വിനയമാനാ പരിയോസാപേതീതി സബ്ബമ്പി രാഗം സമുച്ഛേദവിനയവസേന വിനേതി, അത്തനോ കിച്ചം പരിയോസാപേതി. കിച്ചപരിയോസാപനേനേവ ഹി സയമ്പി പരിയോസാനം നിപ്ഫത്തിം ഉപഗച്ഛതി. തേനാഹ ‘‘പരിയോസാനം ഗച്ഛതി നിപ്ഫജ്ജതീ’’തി.

ധുരന്തി ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനന്തി ആഹ ‘‘തത്രമജ്ഝത്തതായുഗേ യുത്താ’’തി. ഈസാതി യുഗസന്ധാരികാ ദാരുയുഗളാ. യഥാ വാ ബാഹിരം യുഗം ധാരേതി, തസ്സാ ഠിതായ ഏവ കിച്ചസിദ്ധി, ഏവം കിരിയാവസേന ലദ്ധബലേന തത്രമജ്ഝത്തതായുഗേ ഥിരം ധാരേതി, തേഹേവ അരിയമഗ്ഗരഥസ്സ പവത്തനം. ഹിരിഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ തംസഹചരണതോ ഓത്തപ്പമ്പി ഗഹിതംയേവ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘അത്തനാ സദ്ധി’’ന്തിആദി. നാളിയാ മിനമാനോ പുരിസോ വിയ ആരമ്മണം മിനാതീതി മനോ. കതരം പന തം മനോ, കഥഞ്ചസ്സ യോത്തസദിസതാതി ആഹ ‘‘വിപസ്സനാചിത്ത’’ന്തിആദി. തേന യോത്തം വിയാതി യോത്തന്തി ദസ്സേതി. ലോകിയവിപസ്സനാചിത്തം അതിരേകപഞ്ഞാസ കുസലധമ്മേ ഏകാബദ്ധേ ഏകസങ്ഗഹിതേ കരോതീതി സമ്ബന്ധോ. തേ പന ‘‘ഫസ്സോ ഹോതി…പേ… അവിക്ഖേപോ ഹോതീ’’തി ചിത്തങ്ഗവസേന ധമ്മസങ്ഗഹേ (ധ. സ. ൧) ആഗതനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. ലോകുത്തരവിപസ്സനാചിത്തന്തി മഗ്ഗചിത്തം ആഹ. അതിരേകസട്ഠീതി തേ ഏവ സമ്മാകമ്മന്താജീവേഹി അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയാദീഹി ച സദ്ധിം അതിരേകസട്ഠി കുസലധമ്മേ. ഏകാബദ്ധേതി ഏകസ്മിം ഏവ ആരമ്മണേ ആബദ്ധേ. ഏകസങ്ഗഹേതി തഥേവ വിപസ്സനാകിച്ചവസേന ഏകസങ്ഗഹേ കരോതി. പുബ്ബങ്ഗമഭാവേന ആരക്ഖം സാരേതീതി ആരക്ഖസാരഥീ. ‘‘യഥാ ഹി രഥസ്സ…പേ… സാരഥീ’’തി വത്വാ തം ദസ്സേതും ‘‘യോഗ്ഗിയോ’’തി വുത്തം. ധുരം വാഹേതി യോഗ്ഗേ. യോജേതി യോഗ്ഗേ സമഗതിയഞ്ച. അക്ഖം അബ്ഭഞ്ജതി സുഖപ്പവത്തനത്ഥം. രഥം പേസേതി യോഗ്ഗചോദനേന. നിബ്ബിസേവനേ കരോതി ഗമനവീഥിയം പടിപാദനേന സന്നിയോജേതി. ആരക്ഖപച്ചുപട്ഠാനാതി ആരക്ഖം പച്ചുപട്ഠപേതി അസമ്മോസസഭാവത്താ. ഗതിയോതി പവത്തിയോ, നിപ്ഫത്തിയോ വാ. സമന്വേസതീതി ഗവേസതി.

അരിയപുഗ്ഗലസ്സ നിബ്ബാനം പടിമുഖം സമ്പാപനേ രഥോ വിയാതി രഥോ. പരികരോതി വിഭൂസയതീതി പരിക്ഖാരോ, വിഭൂസനം, സീലഞ്ച അരിയമഗ്ഗസ്സ വിഭൂസനട്ഠാനിയം. തേന വുത്തം ‘‘ചതുപാരിസുദ്ധിസീലാലങ്കാരോ’’തി, സീലഭൂസനോതി അത്ഥോ. വിപസ്സനാസമ്പയുത്താനന്തി ലോകിയായ ലോകുത്തരായ ച വിപസ്സനായ സമ്പയുത്താനം. വിധിനാ ഈരേതബ്ബതോ പവത്തേതബ്ബതോ വീരിയം, സമ്മാവായാമോ. സമം സമ്മാ ച ധിയതീതി സമാധി, ധുരഞ്ച തം സമാധി ചാതി ധുരസമാധി, ഉപേക്ഖാ ധുരസമാധി ഏതസ്സാതി ഉപേക്ഖാധുരസമാധി, അരിയമഗ്ഗോ ഉപേക്ഖാസങ്ഖാതധുരസമാധീതി അത്ഥോ. അട്ഠകഥായം പന ബ്യഞ്ജനം അനാദിയിത്വാ ധുരസമാധിസദ്ദാനം ഭിന്നാധികരണതാ വുത്താ. പയോഗമജ്ഝത്തേതി വീരിയസമതായ. അനിച്ഛാതി ഇച്ഛാപടിപക്ഖാ. തേനാഹ ‘‘അലോഭസങ്ഖാതാ’’തി. പരിവാരണന്തി പരിവാരോ, പരിച്ഛദോതി അത്ഥോ.

മേത്താതി മേത്താചേതോവിമുത്തി. തഥാ കരുണാ. പുബ്ബഭാഗോതി ഉഭിന്നമ്പി ഉപചാരോ. ദ്വേപി കായചിത്തവിവേകാ വിയ പുബ്ബഭാഗധമ്മവസേന വുത്താ. അരിയമഗ്ഗരഥേതി പരിസുദ്ധമഗ്ഗസങ്ഖാതേ രഥേ. അരിയമഗ്ഗരഥോ ച മഗ്ഗരഥോ ചാതി അരിയമഗ്ഗരഥോ, ഏവം ഏകസേസനയേന വാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘ഇമസ്മിം ലോകിയലോകുത്തരമഗ്ഗരഥേ ഠിതോ’’തി. സന്നദ്ധചമ്മോതി യോഗാവചരസ്സ പടിമുക്കചമ്മം. ന നം തേ വിജ്ഝന്തീതി വചനപഥാ ന നം വിജ്ഝന്തി. ധമ്മഭേദനവസേന ന ഭഞ്ജതി, തസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ രഥസ്സ സമ്മാ യോജിതസ്സ അന്തരാ ഭങ്ഗോ നത്ഥീതി അത്ഥോ.

അത്തനോ പുരിസകാരം നിസ്സായ ലദ്ധത്താ അത്തനോ സന്താനേതി അധിപ്പായോ. അനുത്തരന്തി ഉത്തരരഹിതം. തതോ ഏവ സേട്ഠയാനം, നസ്സ കേനചി സദിസന്തി അസദിസം. ധിതിസമ്പന്നതായ ധീരാ പണ്ഡിതപുരിസാ ലോകമ്ഹാ നിയ്യന്തി ഗച്ഛന്തി. ‘‘ജയം ജയ’’ന്തി ഗാഥായം വചനവിപല്ലാസേന വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ജിനന്താ ജിനന്താ’’തി.

ജാണുസ്സോണിബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫-൬. കിമത്ഥിയസുത്താദിവണ്ണനാ

൫-൬. നിയമത്ഥോതി അവധാരണത്ഥോ. തേന നിയമേന അവധാരണേന – അഞ്ഞം മഗ്ഗം പടിക്ഖിപതി ഇതോ അഞ്ഞസ്സ നിയ്യാനികമഗ്ഗസ്സ അഭാവതോ. ‘‘ദുക്ഖസ്സ പരിഞ്ഞത്ഥ’’ന്തി വുത്തത്താ വട്ടദുക്ഖം കഥിതം. അരിയമഗ്ഗേ ഗഹിതേ തസ്സ പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗോ വിപസ്സനായ ഗഹിതോ ഏവാതി ‘‘മിസ്സകമഗ്ഗോ കഥിതോ’’തി വുത്തം. ഉത്താനമേവ അപുബ്ബസ്സ അഭാവാ. അയം പന വിസേസോ ‘‘രാഗക്ഖയോ’’തിആദീഹി യദിപി നിബ്ബാനം വുത്തം. തഥാപി അരഹത്തം വിയ ബ്രഹ്മചരിയമ്പി. തേന നിബ്ബാനം ഏവ വുച്ചതി ‘‘ഇദം ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാന’’ന്തി.

കിമത്ഥിയസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ദുതിയഅഞ്ഞതരഭിക്ഖുസുത്തവണ്ണനാ

൭. രാഗവിനയാദിപദേഹി നിബ്ബാനം വാപി വുച്ചേയ്യ അരഹത്തം വാപി. യസ്മാ സോ ഭിക്ഖു ഉഭയത്ഥപി നിവിട്ഠബുദ്ധി, തസ്മാ ഭഗവാ തസ്സ അജ്ഝാസയവസേന ‘‘നിബ്ബാനധാതുയാ ഖോ ഏത’’ന്തിആദിനാ നിബ്ബാനധാതും വിസ്സജ്ജേത്വാ പുന ‘‘ആസവാനം ഖയോ തേന വുച്ചതീ’’തി ആഹ. യസ്മാ അരിയമഗ്ഗോ രാഗാദികേ സമുച്ഛേദവസേന വിനേതി, ആസവഞ്ച സബ്ബസോ ഖേപേതി, തേന ച വുത്തം നിബ്ബാനം അരഹത്തഞ്ച, തസ്മാ തദുഭയം ‘‘രാഗവിനയോതിആദി നാമമേവാ’’തി വുത്തം. അനുസന്ധികുസലതായ പുച്ഛന്തോ ഏതം അവോചാതി ഇമിനാ ‘‘പുച്ഛാനുസന്ധി ഇധ ലബ്ഭതീ’’തി ദീപിതം, അജ്ഝാസയാനുസന്ധിപി ഏത്ഥ ലബ്ഭതേവാതി ദട്ഠബ്ബം.

ദുതിയഅഞ്ഞതരഭിക്ഖുസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. വിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൮. ഏകേന പരിയായേന അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗം വിഭജിത്വാതി ‘‘സമ്മാദിട്ഠീ’’തിആദിനാ ഏകേന പരിയായേന അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം വിഭാഗേന ദസ്സേത്വാ ‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാദിട്ഠീ’’തിആദിനാ പുന അപരേന പരിയായേന വിഭജിതുകാമോ. ഉഗ്ഗഹധാരണപരിചയഞാണാനിപി സവനഞാണേ ഏവ അവരോധം ഗച്ഛന്തീതി ‘‘സവനസമ്മസനപടിവേധപച്ചവേക്ഖണവസേനാ’’തി വുത്തം.

കമ്മട്ഠാനാഭിനിവേസോതി കമ്മട്ഠാനപടിപത്തി. പുരിമാനി ദ്വേ സച്ചാനി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ഇട്ഠം കന്തം മനാപന്തി നിരോധമഗ്ഗേസു നിന്നഭാവം ദസ്സേതി, ന അഭിനന്ദനം, തന്നിന്നഭാവോ ഏവ ച തത്ഥ കമ്മകരണം ദട്ഠബ്ബം. ഏകേനേവാകാരേന സച്ചാനം പടിവേധനിമിത്തതാ, സോ ഏവ അഭിമുഖഭാവോ തേസം സമാഗമോതി ഏകാഭിസമയോ.

അസ്സാതി ഞാണസ്സ, യോഗിനോ വാ. ഏത്ഥ ച കേചി ‘‘ലോകിയഞാണമ്പി പടിവേധോ സബ്ബസ്സ യാഥാവബോധഭാവതോ’’തി വദന്തി. നനു ഉഗ്ഗഹാദിപടിവേധോ ച പടിവേധോവ, ന ച സോ ലോകുത്തരോതി? തം ന, കേവലേന പടിവേധ-സദ്ദേന ഉഗ്ഗഹാദിപടിവേധാനം അവചനീയത്താ, പടിവേധനിമിത്തത്താ വാ ഉഗ്ഗഹാദിവസേന പവത്തം ദുക്ഖാദീസു പുബ്ബഭാഗേ ഞാണം ‘‘പടിവേധോ’’തി വുച്ചതി, ന പടിവേധത്താ, പടിവേധഭൂതമേവ പന ഞാണം ഉജുകം പടിവേധോതി വത്തബ്ബതം അരഹതി. കിച്ചതോതി പരിഞ്ഞാദികിച്ചതോ. ആരമ്മണപടിവേധോതി സച്ഛികിരിയാപടിവേധമാഹ. കിച്ചതോതി അസമ്മോഹപടിവേധം. ഉഗ്ഗഹാദീഹി സച്ചസ്സ പരിഗ്ഗണ്ഹനം പരിഗ്ഗഹോ.

ദുദ്ദസത്താതി അനധിഗതഞാണേന യാഥാവസരസലക്ഖണതോ ദട്ഠും അസക്കുണേയ്യത്താ ഉപ്പത്തിതോ പാകടാനിപി. തേനാഹ ‘‘ദുക്ഖസച്ചം ഹീ’’തിആദി. ഉഭയന്തി പുരിമം സച്ചദ്വയം. പയോഗോതി കിരിയാ, വായാമോ വാ. തസ്സ മഹന്തതരസ്സ ഇച്ഛിതബ്ബതം ദുക്കരതരതഞ്ച ഉപമാഹി ദസ്സേതി ‘‘ഭവഗ്ഗഗ്ഗഹണത്ഥ’’ന്തിആദിനാ. യഥാ പുരിമം സച്ചദ്വയം വിയ കേനചി പരിയായേന അപാകടതായ പരമഗമ്ഭീരത്താ ഉഗ്ഗഹാദിവസേന പുബ്ബഭാഗേ പവത്തിഭേദം ഗഹേത്വാ ‘‘ദുക്ഖേ ഞാണ’’ന്തിആദിനാ ചതുബ്ബിധം കത്വാ വുത്തം. ഏകമേവ തം ഞാണം ഹോതി ഏകാഭിസമയവസേനേവ പവത്തനതോ.

കാമപച്ചനീകട്ഠേനാതി കാമാനം ഉജുപച്ചനീകഭാവേന. കാമതോ നിസ്സടഭാവേനാതി കാമേഹി വിസംയുത്തഭാവേന. കാമം സമ്മസന്തസ്സാതി ദുവിധമ്പി കാമം അനിച്ചാദിതോ സമ്മസന്തസ്സ. പജ്ജതി പവത്തതി ഏതേനാതി പദം, കാമസ്സ പദന്തി കാമപദം, കാമസ്സ ഉപ്പത്തികാരണസ്സ ഘാതോ സമുഗ്ഘാതോ, തം കാമപദഘാതം. തേനാഹ ‘‘കാമവൂപസമ’’ന്തി. കാമേഹി വിവിത്തം കാമവിവിത്തം. സോ ഏവ ച നേസം അന്തോ സമുച്ഛേദവിവേകേതി കത്വാ തസ്മിം സാധേതബ്ബേ ഉപ്പന്നോതി വുത്തം ‘‘കാമവിവിത്തന്തേ ഉപ്പന്നോ’’തി. കാമതോ നിക്ഖമതീതി നിക്ഖമോ, സോ ഏവ നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പോ. ഇമസ്മിഞ്ച നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പസ്സ സദ്ദത്ഥവിഭാവേന യഥാവുത്തോ കാമപച്ചനീകട്ഠാദികോ അത്ഥനിദ്ധാരണവിസേസോ അന്തോഗധോ.

ഏസേവ നയോതി ഇമിനാ ബ്യാപാദപച്ചനീകട്ഠേന വിഹിംസായ പച്ചനീകട്ഠേനാതിആദികം അബ്യാപാദാവിഹിംസാസങ്കപ്പാനം അത്ഥുദ്ധാരണവിധിം അതിദിസതി. നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പാദയോതി ആദി-സദ്ദേന അബ്യാപാദഅവിഹിംസാസങ്കപ്പേ ഏവ സങ്ഗണ്ഹാതി. കാമ…പേ… സഞ്ഞാനന്തി കാമവിതക്കാദിവിരതിസമ്പയുത്താനം നേക്ഖമ്മാദിസഞ്ഞാനം. നാനത്താതി നാനാഖണികത്താ. തീസു ഠാനേസൂതി തിപ്പകാരേസു കാരണേസു. ഉപ്പന്നസ്സാതി ഉപ്പജ്ജനാരഹസ്സ. ഭൂമിലദ്ധഉപ്പന്നം ഇധാധിപ്പേതം. ഏസ നയോ ഇതോ പരേസുപി. പദച്ഛേദതോതി കാരണുപച്ഛേദതോ. പദന്തി ഹി ഉപ്പത്തികാരണന്തി വുത്തോവായമത്ഥോ. അനുപ്പത്തിസാധനവസേനാതി യഥാ സങ്കപ്പോ ആയതിം നുപ്പജ്ജതി, ഏവം അനുപ്പത്തിസാധനവസേന. സമ്മാദിട്ഠി വിയ ഏകോവ കുസലസങ്കപ്പോ ഉപ്പജ്ജതി.

ചതൂസു ഠാനേസൂതി വിസംവാദനാദീസു ചതൂസു വീതിക്കമട്ഠാനേസു. പബ്ബജിതാനം മിച്ഛാജീവോ നാമ ആഹാരനിമിത്തകോതി ആഹ ‘‘ഖാദനീയഭോജനീയാദീനം അത്ഥായാ’’തി. സബ്ബസോ അനേസനായ പഹാനം സമ്മാആജീവോതി ആഹ ‘‘ബുദ്ധപ്പസത്ഥേന ആജീവേനാ’’തി. കമ്മപഥപത്താനം വസേന ‘‘സത്തസു ഠാനേസൂ’’തി വുത്തം. അകമ്മപഥപത്തായ ഹി അനേസനായ സോ പദഘാതം കരോതിയേവ.

തഥാരൂപേ വാ ആരമ്മണേതി യസ്മിം ആരമ്മണേ ഇമസ്സ പുബ്ബേ കിലേസാ ന ഉപ്പന്നാ, തസ്മിം ഏവ. അനുപ്പന്നാനന്തി അനുപ്പാദസ്സപി പത്ഥനാവസേന അനുപ്പന്നാനം. വീരിയച്ഛന്ദന്തി വീരിയസ്സ നിബ്ബത്തേതുകാമതാഛന്ദം. ‘‘ഛന്ദസമ്പയുത്തവീരിയഞ്ചാ’’തി വദന്തി. വീരിയമേവ പന അനുപ്പന്നാകുസലാനുപ്പാദനേ ലബ്ഭമാനഛന്ദതായ ധുരസമ്പഗ്ഗഹതായ ഛന്ദപരിയായേന വുത്തം. തഥാ ഹി വീരിയം – ‘‘അനിക്ഖിത്തഛന്ദതാ അനിക്ഖിത്തധുരതാ’’തി (ധ. സ. ൨൬) നിദ്ദിട്ഠം. കോസജ്ജപക്ഖേ പതിതും അദത്വാ ചിത്തം പഗ്ഗഹിതം കരോതി. പധാനന്തി പധാനഭൂതവീരിയം.

ഉപ്പത്തിപബന്ധവസേനാതി നിരന്തരുപ്പാദനവസേന. ചതൂസു ഠാനേസു കിച്ചസാധനവസേനാതി യഥാവുത്തേസു ചതൂസു ഠാനേസു പധാനകിച്ചസ്സ നിപ്ഫാദനവസേന അനുപ്പാദനാദിവസേന. കിച്ചസാധനവസേനാതി കായവേദനാചിത്തധമ്മേസു സുഭസുഖനിച്ചഅത്തഗാഹവിധമനവസേന അസുഭദുക്ഖാനിച്ചാനത്തസാധനവസേന.

അയന്തി യഥാവുത്തോ സദിസാസദിസതാവിസേസോ. അസ്സാതി മഗ്ഗസ്സ. ഏത്ഥ കഥന്തി യദി രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനതോ പട്ഠായ യാവ സബ്ബഭവഗ്ഗാ ഝാനങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗബോജ്ഝങ്ഗാനം സദിസതാ, ഏവം സന്തേ ‘‘ആരുപ്പേ ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനം ഉപ്പജ്ജതി, തഞ്ച ലോകുത്തര’’ന്തി ഏത്ഥ കഥം അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ഏത്ഥാപീ’’തിആദി. തംഝാനികാവാതി പഠമജ്ഝാനാദീസു യം ഝാനം മഗ്ഗപടിലാഭസ്സ പാദകഭൂതം, തംഝാനികാവ അസ്സ അരിയസ്സ ഉപരിപി തയോ മഗ്ഗാ. ഏവന്തി വുത്താകാരേന. പാദകജ്ഝാനമേവ നിയമേതി ആരുപ്പേ ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനുപ്പത്തിയം. വിപസ്സനായ ആരമ്മണഭൂതാ ഖന്ധാതി സമ്മസിതഖന്ധേ വദന്തി. പുഗ്ഗലജ്ഝാസയോ നിയമേതി പാദകസമ്മസിതജ്ഝാനാനം ഭേദേ. യസ്മാ സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണമേവ അരിയമഗ്ഗസ്സ ബോജ്ഝങ്ഗാദിവിസേസം നിയമേതി, തതോ ദുതിയാദിപാദകജ്ഝാനതോ ഉപ്പന്നസ്സ സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണസ്സ പാദകജ്ഝാനാതിക്കന്താനം അങ്ഗാനം അസമാപജ്ജിതുകാമതാവിരാഗഭാവതോ ഇതരസ്സ ച അതബ്ഭാവതോ തീസുപി വാദേസു വിപസ്സനാവ നിയമേതീതി വേദിതബ്ബോ, തസ്മാ വിപസ്സനാനിയമേനേവ ഹി പഠമവാദേപി അപാദകജ്ഝാനാദിപാദകാപി മഗ്ഗാ പഠമജ്ഝാനികാ ഹോന്തി. ഇതരേഹി ച പാദകജ്ഝാനേഹി വിപസ്സനാനിയമേഹി തംതംഝാനികാവ. ഏവം സേസവാദേസു വിപസ്സനാനിയമോ യഥാസമ്ഭവം യോജേതബ്ബോ. ദുതിയവാദേ തംതംഝാനികതാ സമ്മസിതസങ്ഖാരവിപസ്സനാനിയമേഹി ഹോതി. തത്ര ഹി വിപസ്സനാ തംതംവിരാഗഭാവനാ ഭാവേതബ്ബാ, ന സോമനസ്സസഹഗതാ ഉപേക്ഖാസഹഗതാ ഹുത്വാ ഝാനങ്ഗാദിനിയമം മഗ്ഗസ്സ കരോതീതി ഏവം വിപസ്സനാനിയമോ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. ഇമസ്മിഞ്ച വാദേ പാദകസമ്മസിതജ്ഝാനുപനിസ്സയസബ്ഭാവേ അജ്ഝാസയോ ഏകന്തേന ഹോതീതി ‘‘പുഗ്ഗലജ്ഝാസയോ നിയമേതീതി വദന്തീ’’തി വുത്തം, അട്ഠകഥായം പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗസ്സ ഏതിസ്സാ അട്ഠകഥായ ഏകസങ്ഗഹിതത്താ ‘‘തേസം വാദവിനിച്ഛയോ…പേ… വേദിതബ്ബോ’’തി വുത്തം. പുബ്ബഭാഗേതി വിപസ്സനാക്ഖണേ.

വിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. സൂകസുത്തവണ്ണനാ

൯. സൂകന്തി സാലിയവാദീനം വാലമാഹ. സോ ഹി നികന്തകസദിസോ പടിമുഖഗതം ഹത്ഥം വാ പാദം വാ ഭിന്ദതി, തസ്മാ ഭേദം ഇച്ഛന്തേന ഉദ്ധഗ്ഗം കത്വാ ഠപിതം സമ്മാപണിഹിതം നാമ, തഥാ അട്ഠപിതം മിച്ഛാപണിഹിതം നാമാതി വുത്തം. മിച്ഛാപണിഹിതായാതി കമ്മസ്സകതപഞ്ഞായ മിച്ഛാഠപനം നാമ – ‘‘ഇമേ സത്താ കമ്മവസേന സുഖദുക്ഖം പച്ചനുഭവന്തി, തം പന കമ്മം ഇസ്സരസ്സ ഇച്ഛാവസേന ബ്രഹ്മാ നിമ്മിനാതീ’’തിആദിനാ മിച്ഛാപകപ്പനം. കേചി പന ‘‘നത്ഥി ദിന്നന്തിആദിനാ നയേന പവത്തി, തസ്സ വാ ഞാണസ്സ അപ്പവത്തീ’’തി വദന്തി. മഗ്ഗഭാവനായാതി ഏത്ഥാപി മിച്ഛാമഗ്ഗസ്സ പവത്തനം, അരിയമഗ്ഗസ്സ വാ അപ്പവത്തനം മിച്ഛാഠപനം. തേനാഹ ‘‘അപ്പവത്തിതത്താ’’തി. അവിജ്ജം ഭിന്ദിസ്സതീതി അവിജ്ജം സമുച്ഛിന്ദിസ്സതി. മഗ്ഗനിസ്സിതം കത്വാ മഗ്ഗേ ഏവ പക്ഖിപിത്വാ. തഞ്ഹി ഞാണം മഗ്ഗസ്സ മൂലകാരണം മഗ്ഗേ സിദ്ധേ തസ്സ കിച്ചസ്സ മത്ഥകപ്പത്തിതോ. ‘‘സമ്മാപണിഹിതായ ദിട്ഠിയാ സമ്മാപണിഹിതായ മഗ്ഗഭാവനായാ’’തി വുത്തത്താ മിസ്സകമഗ്ഗോ കഥിതോ. ഛവിഭേദസദിസോ ചേത്ഥ അവിജ്ജാഭേദോ, ലോഹിതുപ്പാദസദിസോ ലോകുത്തരമഗ്ഗഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ.

സൂകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. നന്ദിയസുത്തവണ്ണനാ

൧൦. ഛന്നപരിബ്ബാജകോ വത്ഥച്ഛാദിയാ ഛന്നങ്ഗപരിബ്ബാജകോ, ന നഗ്ഗപരിബ്ബാജകോ.

അവിജ്ജാവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. വിഹാരവഗ്ഗോ

൧. പഠമവിഹാരസുത്തവണ്ണനാ

൧൧. അഡ്ഢമാസന്തി അച്ചന്തസംയോഗേ ഉപയോഗവചനം. പടിസല്ലീയിതുന്തി യഥാവുത്തം കാലം പടി ദിവസേ ദിവസേ സമാപത്തിയം ധമ്മചിന്തായം ചിത്തം നിലീയിതും. വിനേതബ്ബോതി സമുച്ഛേദവിനയേന വിനേതബ്ബോ അരിയമഗ്ഗാധിഗന്തബ്ബോ. തന്തി ദിട്ഠാനുഗതിആപജ്ജനം. അസ്സാതി ജനതായ. അപഗച്ഛതീതി സത്ഥു സന്തികതോ അപേതി. സൂതി നിപാതമത്തം.

പദേസേനാതി ഏകദേസേന. സഹ പദേസേനാതി സപദേസോ. സ്വായം സപദേസോ യസ്മാ വേദനാവസേനേവ പാളിയം ആഗതോ, തസ്മാ പരമത്ഥധമ്മകോട്ഠാസേ വേദനാ അനവസേസതോ ലബ്ഭതി, തേ ഗണ്ഹന്തോ ‘‘ഖന്ധപദേസോ’’തിആദിമാഹ. തം സബ്ബന്തി ഖന്ധപദേസാദികം സബ്ബമ്പി. ‘‘സമ്മസന്തോ’’തി പദസ്സ അത്ഥദസ്സനവസേന ‘‘പച്ചവേക്ഖന്തോ’’തി ആഹ. പച്ചവേക്ഖണാ ഇധ സമ്മസനം നാമ, ന വിപസ്സനാ. വിപസ്സനാസമ്മസനം പന ഭഗവതോ വിസാഖപുണ്ണമായം ഏവ നിപ്ഫന്നം, തസ്മാ ഭഗവതോ അഞ്ഞഭൂമികാപി വേദനാ അഞ്ഞഭൂമികാനം സത്താനം വിരുദ്ധാ ഉപ്പജ്ജതേവാതി വുത്തം ‘‘യാവ ഭവഗ്ഗാ പവത്താ സുഖാ വേദനാ’’തി. സബ്ബാകാരേനാതി സരൂപതോ സമുദയതോ അത്ഥങ്ഗമതോ അസ്സാദാദിതോതി സബ്ബാകാരേന. പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ഉപപരിക്ഖന്തോ.

നിപ്പദേസാനേവ അനവസേസാനേവ. ഇന്ദ്രിയസതിപട്ഠാനപദേസോ സുവിഞ്ഞേയ്യോതി അനുദ്ധതോ. അസ്സാതി ഭഗവതോ. ഠാനേതി തസ്മിം തസ്മിം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബസങ്ഖാതേ ഓകാസേ. സാ സാ ച വിഹാരസമാപത്തീതി ഖന്ധവസേന ആയതനാദിവസേന ച പവത്തിത്വാ തേസം ഏകദേസഭൂതം വേദനംയേവ പരിഗ്ഗഹേത്വാ തം സമ്മസിത്വാ അനുക്കമേന സമാപന്നാ ഝാനസമാപത്തി ഫലസമാപത്തി ച. ഫലസമാപത്തി ഹി തഥാ സമ്മസിത്വാ പുനപ്പുനം സമാപജ്ജനവസേന അത്ഥതോ അഭിന്നാപി അധിട്ഠാനഭൂതധമ്മഭേദേന ഭിന്നാ വിയ വുച്ചതി, യതോ ചതുവീസതികോടിസതസഹസ്സഭേദാ ദേവസികം വളഞ്ജനസമാപത്തിയോ അട്ഠകഥായം വുത്താ. കാമം അഞ്ഞധമ്മവസേനപി ജാതാ ഏവ, വേദനാവസേന പനേത്ഥ അഭിനിവേസോ കതോ വേദനാനുഭാവേന ജാതാ. കസ്മാ ഏവം ജാതാതി? ബുദ്ധാനം ഞാണപദസ്സ അന്തരവിഭാഗത്താ. തഥാ ഹി ഭഗവാ സകലമ്പി അഡ്ഢമാസം വേദനാവസേനേവ സമ്മസനം പവത്തേതി, തദനുസാരേന ച താ വിഹാരസമാപത്തിയോ സമാപജ്ജി. തയിദം അച്ഛരിയം അനഞ്ഞസാധാരണം ഭിക്ഖൂ പവേദേന്തോ സത്ഥാ – ‘‘യേന സ്വാഹ’’ന്തിആദിമവോച.

അകുസലാവാതി പാണാതിപാത-അദിന്നാദാന-കാമേസുമിച്ഛാചാര-മുസാവാദ-പിസുണവാചാസമ്ഫപ്പലാപ-അഭിജ്ഝാ-ബ്യാപാദവസേന തംതംമിച്ഛാദസ്സനവസേന ച അകുസലാ വേദനാ ഏവ ഹോതി. ബ്രഹ്മലോകാദീസു ഉപ്പജ്ജിത്വാ തത്ഥ നിച്ചാ ധുവാ ഭവിസ്സാമാതി ഏവം ദിട്ഠിം ഉപനിസ്സായാതി യോജേതബ്ബം. ദേവകുലാദീസു ദേവപൂജത്ഥം, സബ്ബജനപരിഭോഗത്ഥം വാ മാലാവച്ഛം രോപേന്തി. വധബന്ധനാദീനീതി ആദി-സദ്ദേന അദിന്നാദാന-മിച്ഛാചാര-മുസാവാദ-പിസുണവാചാ-സമ്ഫപ്പലാപാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ദിട്ഠധമ്മവിപാകസ്സ അപചുരത്താ അപാകടത്താ ച ‘‘ഭവന്തരഗതാന’’ന്തി വുത്തം.

ഇതി നേസന്തി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ, പകാരത്ഥോ വാ. തേന യഥാ ഫരുസവാചാവസേന, ഏവം തദഞ്ഞേസമ്പി അകുസലകമ്മാനം വസേന സമ്മാദിട്ഠിപച്ചയാ അകുസലവേദനാപ്പവത്തി യഥാരഹം നീഹരിത്വാ വത്തബ്ബാ. ഏസേവ നയോതി ഇമിനാ യഥാ മിച്ഛാദിട്ഠിപച്ചയാ സമ്മാദിട്ഠിപച്ചയാ ച കുസലാകുസലവിപാകവേദനാ സഹജാതകോടിയാ ഉപനിസ്സയകോടിയാ ച വസേന യഥാരഹം യോജേത്വാ ദസ്സിതാ, ഏവം മിച്ഛാസങ്കപ്പപച്ചയാദീസുപി യഥാരഹം യോജേത്വാ ദസ്സേതബ്ബാതി ഇമമത്ഥം അതിദിസതി. ഛന്ദപച്ചയാതി ഏത്ഥ തണ്ഹാഛന്ദസഹിതോ കത്തുകാമതാഛന്ദോ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘ഛന്ദപച്ചയാതിആദീസു പന ഛന്ദപച്ചയാ അട്ഠലോഭസഹഗതചിത്തസമ്പയുത്താ വേദനാ വേദിതബ്ബാ’’തി. വിതക്കപച്ചയാതി ഏത്ഥ അപ്പനാപ്പത്തോവ വിതക്കോ അധിപ്പേതോതി വുത്തം ‘‘വിതക്കപച്ചയാ പഠമജ്ഝാനവേദനാവാ’’തി. വിതക്കപച്ചയാ പഠമജ്ഝാനവേദനായ ഗഹിതത്താ ‘‘ഠപേത്വാ പഠമജ്ഝാന’’ന്തി. ഉപരി തിസ്സോ രൂപാവചരാ, ഹേട്ഠാ തിസ്സോ അരൂപാവചരാ ഏവം സേസാ ഛ സഞ്ഞാസമാപത്തിവേദനാ.

തിണ്ണന്തി ഛന്ദവിതക്കസഞ്ഞാനം. അവൂപസമേതി പടിപക്ഖേന അവൂപസമിതേ. തിണ്ണഞ്ഹി തേസം സഹഭാവേന പച്ചയതാ അട്ഠലോഭസഹഗതചിത്തേസു ഏവ. തത്ഥ യം വത്തബ്ബം തം വുത്തമേവ. ഛന്ദമത്തസ്സാതി തേസു തീസു ഛന്ദമത്തസ്സ. വൂപസമേ പഠമജ്ഝാനവേദനാവ അപ്പനാപ്പത്തസ്സ അധിപ്പേതത്താ. ഛന്ദവിതക്കാനം വൂപസമേ ദുതിയജ്ഝാനാദിവേദനാ അധിപ്പേതാ സഞ്ഞായ അവൂപസന്തത്താ. ദുതിയജ്ഝാനാദിവേദനാഗഹണേന ഹി സബ്ബാ സഞ്ഞാസമാപത്തിയോ ച ഗഹിതാവ ഹോന്തി. തിണ്ണമ്പി വൂപസമേതി ഛന്ദവിതക്കസഞ്ഞാനം വൂപസമേ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനവേദനാ അധിപ്പേതാ. ഭവഗ്ഗപ്പത്തസഞ്ഞാ ഹി വൂപസമന്തി ഛന്ദസങ്കപ്പാനം അച്ചന്തസുഖുമഭാവപ്പത്തിയാ. ഹേട്ഠാ ‘‘സമ്മാദിട്ഠിപച്ചയാ’’തി ഏത്ഥ സമ്മാദിട്ഠിഗ്ഗഹണേന ഹേട്ഠിമമഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിപി ഗഹിതാവ ഹോതീതി ആഹ – ‘‘അപ്പത്തസ്സ പത്തിയാതി അരഹത്തഫലസ്സ പത്തത്ഥായാ’’തി. അഥ വാ ഹേട്ഠിമമഗ്ഗാധിഗമേന വിനാ അഗ്ഗമഗ്ഗോ നത്ഥീതി ഹേട്ഠിമമഗ്ഗാധിഗമം അത്ഥാപന്നം കത്വാ ‘‘അരഹത്തഫലസ്സ പത്തത്ഥായാ’’തി വുത്തം. ആയമേതി ഫലേന മിസ്സിതോ ഹോതി ഏതേനാതി ആയാമോ, സമ്മാവായാമോതി ആഹ ‘‘അത്ഥി ആയാമന്തി അത്ഥി വീരിയ’’ന്തി. തസ്സ വീരിയാരമ്ഭസ്സാതി അഞ്ഞാധിഗമകാരണസ്സ സമ്മാവായാമസ്സ വസേന. പാളിയം ഠാന-സദ്ദോ കാരണപരിയായോതി ആഹ – ‘‘അരഹത്തഫലസ്സ കാരണേ’’തി. തപ്പച്ചയാതി ഏത്ഥ തം-സദ്ദേന ‘‘ഠാനേ’’തി വുത്തകാരണമേവ പച്ചാമട്ഠന്തി ആഹ – ‘‘അരഹത്തസ്സ ഠാനപച്ചയാ’’തി. ചതുമഗ്ഗസഹജാതാതി ഏതേന ‘‘അരഹത്തഫലസ്സ പത്തത്ഥായാ’’തി ഏത്ഥ ഹേട്ഠിമമഗ്ഗാനം അത്ഥാപത്തിവസേന ഗഹിതഭാവമേവ ജോതേതി. കേചി പന ‘‘ചതുമഗ്ഗസഹജാതാതി വത്വാ നിബ്ബത്തിതലോകുത്തരവേദനാതി ഭൂതകഥനം വിസേസനം. നിബ്ബത്തിതലോകുത്തരവേദനാതി പഠമം അപേക്ഖിതബ്ബം, പച്ഛാ ചതുമഗ്ഗസഹജാതാ’’തി വദന്തി.

പഠമവിഹാരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുതിയവിഹാരസുത്തവണ്ണനാ

൧൨. മിച്ഛാദിട്ഠി വൂപസമതി സബ്ബസോ പഹീയതി ഏതേനാതി മിച്ഛാദിട്ഠിവൂപസമോ. ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠിവൂപസമോ നാമ സമ്മാദിട്ഠി. ഭവന്തരേ ഉപ്പജ്ജന്തോ അതിദൂരേതി മഞ്ഞമാനോ വിപാകവേദനം ന ഗണ്ഹാതീ’’തി അട്ഠകഥായം വുത്തം. ‘‘ഇമിനാ നയേനാ’’തി അതിദിസിത്വാപി തമത്ഥം പാകടതരം കാതും ‘‘യസ്സ യസ്സാ’’തിആദിം വത്വാ ഏവ സാമഞ്ഞവസേന വുത്തമത്ഥം പച്ഛിമേസു തീസു പദേസു സരൂപതോവ ദസ്സേതും ‘‘ഛന്ദവൂപസമപച്ചയാ’’തിആദിമാഹ, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. വുത്തത്ഥാനേവ അനന്തരസുത്തേ.

ദുതിയവിഹാരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩-൭. സേക്ഖസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൩-൧൭. തിസ്സന്നമ്പി സിക്ഖാനം സിക്ഖനം സീലം ഏതസ്സാതി സിക്ഖനസീലോ. സിക്ഖതീതിപി വാ സേക്ഖോ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘സിക്ഖതീതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്മാ സേക്ഖോതി വുച്ചതി. കിഞ്ച സിക്ഖതി? അധിസീലമ്പി സിക്ഖതീ’’തിആദി (അ. നി. ൩.൮൬). തീഹി ഫലേഹി ഹേട്ഠാ. സാപി ചതുത്ഥമഗ്ഗേന സദ്ധിം ഉപ്പന്നസിക്ഖാപി. മഗ്ഗക്ഖണേ ഹി സിക്ഖാകിച്ചം ന നിട്ഠിതം വിപ്പകതഭാവതോ, ഫലക്ഖണേ പന നിട്ഠിതം നാമ. ഉത്താനത്ഥാനേവ ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ.

സേക്ഖസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വിഹാരവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. മിച്ഛത്തവഗ്ഗവണ്ണനാ

൨൧-൩൦. മിച്ഛാസഭാവന്തി അയാഥാവസഭാവം അനിയ്യാനികസഭാവം. സമ്മാസഭാവന്തി യാഥാവസഭാവം നിയ്യാനികസഭാവം. മിച്ഛാപടിപത്താധികരണഹേതൂതി ഏത്ഥ അധി-സദ്ദോ അനത്ഥകോതി ആഹ – ‘‘മിച്ഛാപടിപത്തികരണഹേതൂ’’തി. ഞായതി പടിവിദ്ധവസേന നിബ്ബാനം ഗച്ഛതീതി ഞായോ. സോ ഏവ തംസമങ്ഗീനം വട്ടദുക്ഖപാതതോ ധാരണട്ഠേന ധമ്മോതി ആഹ – ‘‘ഞായം ധമ്മന്തി അരിയമഗ്ഗധമ്മ’’ന്തി. ഞാണസ്സ മിച്ഛാസഭാവോ നാമ നത്ഥീതി വിഞ്ഞാണമേവേത്ഥ പച്ചവേക്ഖണവസേന പവത്തം ഞാണ-സദ്ദേന വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘മിച്ഛാവിഞ്ഞാണോ’’തി. മിച്ഛാപച്ചവേക്ഖണോതി കിഞ്ചി പാപം കത്വാ ‘‘അഹോ മയാ കതം സുകത’’ന്തി ഏവം പവത്തോ മിച്ഛാപച്ചവേക്ഖണോ. ഗോസീലഗോവതാദിപൂരണം മുത്തീതി ഏവം ഗണ്ഹതോ മിച്ഛാവിമുത്തി നാമ. മിച്ഛാപടിപദാദീഹി വിവട്ടന്തി ഏവം വട്ടവിവട്ടം കഥിതം. പുഗ്ഗലോ പുച്ഛിതോതി നിഗമിതോ ച ‘‘അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസോ’’തിആദിനാ. കിഞ്ചാപി ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠികോ ഹോതീ’’തിആദിനാ പുഗ്ഗലോവ നിദ്ദിട്ഠോ, തഥാപി പുഗ്ഗലസീസേനായം ധമ്മദേസനാതി ആഹ ‘‘ധമ്മോ വിഭത്തോ’’തി. തേനേവാഹ ‘‘ധമ്മേന പുഗ്ഗലോ ദസ്സിതോ’’തി. ധമ്മേനാതി മിച്ഛാദിട്ഠിആദികേന ധമ്മേന. കല്യാണപുഥുജ്ജനതോ പട്ഠായ സബ്ബസോ സപ്പുരിസാ നാമ, ഖീണാസവോ സപ്പുരിസതരോ. സുപ്പവത്തനിയോതി സുഖേന പവത്തേതും സക്കുണേയ്യോ. ധാവതീതി ഗച്ഛതി. പച്ചയുപ്പന്നേന ഉപേച്ച നിസ്സിതബ്ബതോ ഉപനിസാ, പച്ചയോ, ഏകസ്സ സ-കാരസ്സ ലോപം കത്വാ വാതി ആഹ – ‘‘സഉപനിസം സപച്ചയ’’ന്തി. പരികരണതോ പരിക്ഖാരോ, പരിവാരോതി ആഹ – ‘‘സപരിക്ഖാരം സപരിവാര’’ന്തി. സഹജാതവസേന ഉപനിസ്സയവസേന ച സപച്ചയതാ കിച്ചസാധനേ നിപ്ഫാദനേ സഹായഭാവൂപഗമനേ ച സപരിവാരതാ ദട്ഠബ്ബാ.

മിച്ഛത്തവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പടിപത്തിവഗ്ഗവണ്ണനാ

൩൧-൪൦. അയാഥാവപടിപത്തി, ന യഥാപടിപത്തി, ഹേതുമ്ഹിപി ഫലേപി അയാഥാവവത്ഥുസാധനതോ. ഏകം സുത്തം ധമ്മവസേന കഥിതം പടിപത്തിവസേന. ഏകം സുത്തം പുഗ്ഗലവസേന കഥിതം പടിപന്നകവസേന. സംസാരമഹോഘസ്സ പരതീരഭാവതോ യോ നം അധിഗച്ഛതി, തം പാരേതി ഗമേതീതി പാരം, നിബ്ബാനം, തബ്ബിധുരതായ നത്ഥി ഏത്ഥ പാരന്തി അപാരം, സംസാരോതി വുത്തം – ‘‘അപാരാപാരന്തി വട്ടതോ നിബ്ബാന’’ന്തി. പാരങ്ഗതാതി അസേക്ഖേ സന്ധായ. യേപി ഗച്ഛന്തീതി സേക്ഖേ. യേപി ഗമിസ്സന്തീതി കല്യാണപുഥുജ്ജനേ. പാരഗാമിനോതി ഏത്ഥ കിത-സദ്ദോ തികാലവാചീതി ഏവം വുത്തം.

തീരന്തി ഓരിമതീരമാഹ. തേന വുത്തം ‘‘വട്ടമേവ അനുധാവതീ’’തി. ഏകന്തകാളകത്താ ചിത്തസ്സ അപഭസ്സരഭാവകരണതോ കണ്ഹാഭിജാതിഹേതുതോ ച വുത്തം ‘‘കണ്ഹന്തി അകുസലധമ്മ’’ന്തി. വോദാനഭാവതോ ചിത്തസ്സ പഭസ്സരഭാവകരണതോ സുക്കാഭിജാതിഹേതുതോ ച വുത്തം – ‘‘സുക്കന്തി കുസലധമ്മ’’ന്തി. കിലേസമാര-അഭിസങ്ഖാരമാര-മച്ചുമാരാനം പവത്തിട്ഠാനതായ ഓകം വുച്ചതി വട്ടം, തബ്ബിധുരതായ അനോകന്തി നിബ്ബാനന്തി ആഹ – ‘‘ഓകാ അനോകന്തി വട്ടതോ നിബ്ബാന’’ന്തി.

പരമത്ഥതോ സമണാ വുച്ചന്തി അരിയാ, സമണാനം ഭാവോ സാമഞ്ഞം, അരിയമഗ്ഗോ, തേന അരണീയതോ ഉപഗന്തബ്ബതോ സാമഞ്ഞത്ഥോ നിബ്ബാനന്തി ആഹ – ‘‘സാമഞ്ഞത്ഥന്തി നിബ്ബാനം, തം ഹീ’’തിആദി. ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥന്തി ഏത്ഥാപി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ബ്രഹ്മഞ്ഞേന അരിയമഗ്ഗേന. രാഗക്ഖയോതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിസദ്ദത്ഥോ. തേന ‘‘ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോ’’തി പദദ്വയം സങ്ഗണ്ഹാതി. വട്ടതിയേവാതി വദന്തി ‘‘രാഗക്ഖയോ’’തി. പരിയായേന ഹി അരഹത്തസ്സ വത്തബ്ബത്താതി.

പടിപത്തിവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. അഞ്ഞതിത്ഥിയപേയ്യാലവഗ്ഗവണ്ണനാ

൪൧-൪൮. അപരാപരം പരിവത്തമാനേന വത്തസമ്പന്നേന സംസാരദ്ധാനപരിഞ്ഞാവസേനേവ നിബ്ബാനസ്സ പത്തബ്ബത്താ വുത്തം – ‘‘നിബ്ബാനം പത്വാ പരിഞ്ഞാതം നാമ ഹോതീ’’തി. നിബ്ബാനം പത്വാതി നിബ്ബാനപ്പത്തിഹേതു. ഹേതുഅത്ഥോ ഹി അയം ത്വാ-സദ്ദോ യഥാ – ‘‘ഘതം പിവിത്വാ ബലം ഹോതി, സീഹം ദിസ്വാ ഭയം ഹോതീ’’തി. തസ്മാതി യസ്മാ അപരിഞ്ഞേയ്യപരിജാനനകിച്ചേന നിബ്ബാനസ്സ പത്തിയാ അദ്ധാനപരിഞ്ഞാസിദ്ധി ഞായതി, തസ്മാ ഉപചാരവസേന നിബ്ബാനം ‘‘അദ്ധാനപരിഞ്ഞാ’’തി വുച്ചതി യഥാ ‘‘ഹിമസന്തി സൂരിയം ഉഗ്ഗമേതീ’’തി. വിജ്ജാവിമുത്തിഫലസച്ഛികിരിയത്ഥന്തി ഏത്ഥ വിജ്ജാതി അഗ്ഗമഗ്ഗവിജ്ജാ. വിമുത്തീതി അഗ്ഗമഗ്ഗസമാധി അധിപ്പേതോ. തേസം ഫലം അഞ്ഞാതി ആഹ – ‘‘വിജ്ജാവിമുത്തിഫലേന അരഹത്തം കഥിത’’ന്തി. യാഥാവതോ ജാനനതോ പച്ചക്ഖതോ ദസ്സനതോ ച ഞാണദസ്സനന്തി ഇധ ഫലനിബ്ബാനപച്ചവേക്ഖണാ അധിപ്പേതാതി ആഹ – ‘‘ഞാണദസ്സനേന പച്ചവേക്ഖണാ കഥിതാ’’തി. സേസേഹീതി രാഗ-വിരാഗ-സംയോജനപ്പഹാന-അനുസയസമുഗ്ഘാത-അദ്ധാനപരിഞ്ഞാ- ആസവക്ഖയ-വിജ്ജാ-വിമുത്തി-ഫലസച്ഛികിരിയാ-ഞാണദസ്സന-അനുപാദാപരിനിബ്ബാനപദേഹി.

അഞ്ഞതിത്ഥിയപേയ്യാലവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. സൂരിയപേയ്യാലവഗ്ഗവണ്ണനാ

൪൯-൬൨. യഥാ അരുണുഗ്ഗം സൂരിയുഗ്ഗമനസ്സ ഏകന്തികം പുബ്ബനിമിത്തം, ഏവം കല്യാണമിത്തതാ അരിയമഗ്ഗപാതുഭാവസ്സാതി സദിസൂപമാ അരുണുഗ്ഗം കല്യാണമിത്തതായ. കല്യാണമിത്തോതി ചേത്ഥ അരിയോ, അരിയമഗ്ഗോ വാ ദട്ഠബ്ബോ സൂരിയപാതുഭാവോ വിയ തേന വിധൂപനീയന്ധകാരവിധമനതോ. കുസലകത്തുകമ്യതാഛന്ദോ ഛന്ദസമ്പദാ ഇതരഛന്ദതോ സമ്പന്നത്താ. കാരാപകഅപ്പമാദസ്സാതി സച്ചപടിവേധസ്സ കാരാപകസ്സ. ഏവം സബ്ബത്ഥേവ സമ്പദാസദ്ദാ വിസേസാധിഗമഹേതുതായ വേദിതബ്ബാ. അഞ്ഞേനപി ആകാരേനാതി ‘‘വിവേകനിസ്സിത’’ന്തിആദിആകാരതോ അഞ്ഞേന ‘‘രാഗവിനയപരിയോസാന’’ന്തിആദിനാ ആകാരേന.

സൂരിയപേയ്യാലവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ഏകധമ്മപേയ്യാലവഗ്ഗാദിവണ്ണനാ

൬൩-൧൩൮. തഥാ തഥാ വുത്തേ ബുജ്ഝനകാനം അജ്ഝാസയവസേന കഥിതോ, തസ്മാ ‘‘വുത്തോ ഏവ അത്ഥോ, കസ്മാ പുന വുത്തോ’’തി ന ചോദേതബ്ബം.

ഏകധമ്മപേയ്യാലവഗ്ഗാദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. അപ്പമാദപേയ്യാലവഗ്ഗോ

൧. തഥാഗതസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൯. കാരാപകഅപ്പമാദോ നാമ ‘‘ഇമേ അകുസലാ ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ, ഇമേ കുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പാദേതബ്ബാ’’തി വുത്തവജ്ജേതബ്ബവജ്ജനസമ്പാദേതബ്ബസമ്പാദനവസേന പവത്തോ അപ്പമാദോ. ഏസാതി അപ്പമാദോ. ലോകിയോവ. ന ലോകുത്തരോ. അയന്തി ഏസാതി ച അപ്പമാദമേവ വദതി. തേസന്തി ചതുഭൂമകധമ്മാനം. പടിലാഭകട്ഠേനാതി പടിലാഭാപനട്ഠേന.

തഥാഗതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. പദസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൦. ജങ്ഗലാനന്തി ജങ്ഗലവാസീനം. ജങ്ഗല-സദ്ദോ ചേത്ഥ ഥദ്ധഭാവസാമഞ്ഞേന പഥവീപരിയായോ, ന അനുപട്ഠാനവിദൂരദേസവാചീ. തേനാഹ – ‘‘പഥവീതലവാസീന’’ന്തി. പദാനം വുച്ചമാനത്താ ‘‘സപാദകപാണാന’’ന്തി വിസേസേത്വാ വുത്തം. സമോധാനന്തി അന്തോഗധഭാവം. തേനാഹ – ‘‘ഓധാനം ഉപക്ഖേപ’’ന്തി, ഉപനേത്വാ പക്ഖിപിതബ്ബന്തി അത്ഥോ.

പദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩-൧൦. കൂടസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൪൧-൧൪൮. വസ്സികായ പുപ്ഫം വസ്സികം യഥാ ‘‘ആമലകിയാ ഫലം ആമലക’’ന്തി. മഹാതലസ്മിന്തി ഉപരിപാസാദേ. ‘‘യാനി കാനിചീ’’തി പദേഹി ഇതരാനി സമാനാധികരണാനി ഭവിതും യുത്താനീതി ‘‘പച്ചത്തേ സാമിവചന’’ന്തി വത്വാ തഥാ വിഭത്തിവിപരിണാമോ കതോ. ‘‘തന്താവുതാന’’ന്തി പദം നിദ്ധാരണേ സാമിവചനന്തി തത്ഥ ‘‘വത്ഥാനീ’’തി വചനസേസേന അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘അഥ വാ’’തിആദി വുത്തം.

കൂടസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അപ്പമാദവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ബലകരണീയവഗ്ഗോ

൧. ബലസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൯. കമ്മാനിയേവ കമ്മന്താ യഥാ സുത്തന്താ. അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗന്തി ഏത്ഥ നാനന്തരിയകതായ വിപസ്സനാപി ഗഹിതാ ഏവ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘സഹവിപസ്സന’’ന്തി.

൨. ബീജസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൦. പഞ്ചവിധമ്പി സമൂഹട്ഠേന ബീജഗാമോ നാമ. തദേവാതി മൂലബീജാദി ഏവ. സമ്പന്നന്തി സഹജാതമൂലവന്തം. നീലഭാവതോ പട്ഠായാതി നീലഭാവാപത്തിതോ പട്ഠായ.

൩. നാഗസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൧. ബലം ഗാഹേന്തീതി അത്തനോ സരീരബലം ഗാഹേന്തി. തം പന നാഗാനം ബലപ്പത്തി ഏവാതി ആഹ – ‘‘ബലം ഗണ്ഹന്തീ’’തി. സമ്ഭേജ്ജമുഖദ്വാരന്തി മഹാസമുദ്ദേന സമ്ഭേദഗതമഹാനദീനം മുഖദ്വാരം. നാഗാ കായം വഡ്ഢേന്തീതിആദി യസ്മാ ച ഭഗവതാ ഉപമാവസേന ആഭതം, തസ്മാ ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥാതിആദിനാ ഉപമം സംസന്ദതി. ആഗതേസൂതിആദീസു തീസു പദേസു ഭാവേനഭാവലക്ഖണേ.

൫. കുമ്ഭസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൩. ന പതിആവമതീതി ച നികുജ്ജിതഭാവേന ഉദകവമനോ ഘടോ, ന തം പുന മുഖേന ഗണ്ഹാതി. തേനാഹ ‘‘ന അന്തോ പവേസേതീ’’തി.

൭. ആകാസസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൫. തേനേതം വുത്തന്തി തേന അരിയമഗ്ഗസ്സ ഇജ്ഝനേന ഏതേസം സബ്ബേസം ബോധിപക്ഖിയധമ്മാനം ഇജ്ഝനം വുത്തം.

൮-൯-൧൦. പഠമമേഘസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൫൬-൧൫൮. പംസുരജോജല്ലന്തി ഭൂമിരേണുസഹജാതമലം. വാണിജകോപമേതി വാണിജകോപമപഠമസുത്തേ ചാപി.

൧൧-൧൨. ആഗന്തുകസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൫൯-൧൬൦. സഹവിപസ്സനസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ ഭാവനായ ഇജ്ഝനേന ഏതം അഭിഞ്ഞാപരിഞ്ഞേയ്യാദിധമ്മാനം അഭിഞ്ഞാപരിജാനനാദീനം ഇജ്ഝനം വുത്തം ഖത്തിയാദീനം വിസയആദികം കരോന്തസ്സ കഥായ സജ്ജിതത്താ.

ബലകരണീയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ഏസനാവഗ്ഗോ

൧. ഏസനാസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൧. കാമാനന്തി വത്ഥുകാമകിലേസകാമാനം. കിലേസകാമോപി ഹി കാമിതന്തി പരികപ്പിതേന വിധിനാ ച അധികരാഗേഹി ഏസനീയോ. ഭവാനന്തി തിണ്ണം ഗതീനം. ദിട്ഠിഗതികപരികപ്പിതസ്സ ബ്രഹ്മചരിയസ്സ നിമിത്തഭാവതോ മിച്ഛാദിട്ഠി ‘‘ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി അധിപ്പേതാ.

൨-൧൧. വിധാസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൬൨-൧൭൧. സേയ്യോഹമസ്മീതിആദിനാ തംതംവിഭാഗേന ധീയന്തി വിധീയന്തീതി വിധാ, മാനകോട്ഠാസാ, മാനട്ഠപനാ വാ. നീഹനന്തീതി വിബാധേന്തി.

ഏസനാവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൧. ഓഘവഗ്ഗോ

൧-൨. ഓഘസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൭൨-൧൭൩. വട്ടേ ഓഹനന്തി ഓസീദാപേന്തീതി ഓഘാ. രൂപാരൂപഭവേതി രൂപഭവേ ച അരൂപഭവേ ച രൂപാരൂപതണ്ഹോപനിസ്സയാ രൂപാരൂപാവചരകമ്മനിബ്ബത്താ ഖന്ധാ. യോജനട്ഠേന യോഗോ.

൩-൪. ഉപാദാനസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൭൪-൧൭൫. കാമനവസേന ഉപാദിയനതോ കാമുപാദാനം. തേനാഹ ‘‘കാമഗ്ഗഹണ’’ന്തി. നാമകായസ്സാതി വേദനാദീനം ചതുന്നം അരൂപക്ഖന്ധാനം. ഘടനപബന്ധനകിലേസോതി ഹേതുനാ ഫലസ്സ കമ്മവട്ടസ്സ വിപാകവട്ടേന ദുക്ഖപ്പബന്ധസഞ്ഞിതസ്സ ഘടനസ്സ സമ്ബജ്ഝനസ്സ നിബ്ബത്തകകിലേസോ. അന്തഗ്ഗാഹികദിട്ഠി സസ്സതുച്ഛേദഗാഹോ.

ഉപാദാനസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫-൧൦. അനുസയസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൭൬-൧൮൧. ഥാമഗതട്ഠേനാതി സത്തസന്താനേ ഥിരഭാവൂപഗമനഭാവേന. ഥാമഗതന്തി ച അഞ്ഞേഹി അസാധാരണോ കാമരാഗാദീനംയേവ ആവേണികോ സഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ. കാമരാഗോവാതി കാമരാഗോ ഏവ അപ്പഹീനോ. സോ സതി പച്ചയലാഭേ ഉപ്പജ്ജനാരഹതായ സന്താനേ അനുസേതീതി അനുസയോ. സേസേസുപീതി പടിഘാനുസയാദീസു. ഓരമ്ഭാഗോ വുച്ചതി കാമധാതു രൂപാരൂപഭാവതോ ഹേട്ഠാഭൂതത്താ. തത്ഥ പവത്തിയാ പച്ചയഭാവതോ ഓരമ്ഭാഗിയാനി യഥാ ‘‘പച്ഛിയോ ഗോദുഹകോ’’തി. സംയോജേന്തീതി സംയോജനാനി, ഹേട്ഠാ വിയ അത്ഥോ വത്തബ്ബോ. ഉദ്ധമ്ഭാഗോ മഹഗ്ഗതഭാഗോ, തസ്സ ഹിതാനീതി സബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ ന വുത്തന്തി അധിപ്പായോ.

അനുസയസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഓഘവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മഗ്ഗസംയുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ബോജ്ഝങ്ഗസംയുത്തം

൧. പബ്ബതവഗ്ഗോ

൧.ഹിമവന്തസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൨. ബുജ്ഝതി ചതുസച്ചം അരിയസാവകോ ഏതായാതി ബോധം, ധമ്മസാമഗ്ഗീ, അരിയസാവകോ പന ചതുസച്ചം ബുജ്ഝതീതി ബോധി. അങ്ഗാതി കാരണാ. യായ ധമ്മസാമഗ്ഗിയാതി സമ്ബന്ധോ. തണ്ഹാവസേന പതിട്ഠാനം, ദിട്ഠിവസേന ആയൂഹനാ. സസ്സതദിട്ഠിയാ പതിട്ഠാനം, ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ ആയൂഹനാ. ലീനവസേന പതിട്ഠാനം, ഉദ്ധച്ചവസേന ആയൂഹനാ. കാമസുഖാനുയോഗവസേന പതിട്ഠാനം, അത്തകിലമഥാനുയോഗവസേന ആയൂഹനാ. ഓഘതരണസുത്തവണ്ണനായം (സം. നി. ൧.൧) –

‘‘കിലേസവസേന പതിട്ഠാനം, അഭിസങ്ഖാരവസേന ആയൂഹനാ. തണ്ഹാദിട്ഠീഹി പതിട്ഠാനം, അവസേസകിലേസാഭിസങ്ഖാരേഹി ആയൂഹനാ, സബ്ബാകുസലാഭിസങ്ഖാരവസേന പതിട്ഠാനം, സബ്ബലോകിയകുസലാഭിസങ്ഖാരവസേന ആയൂഹനാ’’തി –

വുത്തേസു പകാരേസു ഇധ അവുത്താനം വസേന വേദിതബ്ബോ. കിലേസസന്താനനിദ്ദായ ഉട്ഠഹതീതി ഏതേന സിഖാപത്തവിപസ്സനാസഹഗതാനമ്പി സതിആദീനം ബോജ്ഝങ്ഗഭാവം ദസ്സേതി. ചത്താരീതിആദിനാ മഗ്ഗഫലേന സഹഗതാനം. സത്തഹി ബോജ്ഝങ്ഗേഹി ഭാവിതേഹി സച്ചപടിവേധോ ഹോതീതി കഥമിദം ജാനിതബ്ബന്തി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘യഥാഹാ’’തിആദി. ഝാനങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗാദയോ വിയാതി ഏതേന ബോധിബോജ്ഝങ്ഗസദ്ദാനം സമുദായാവയവവിസയതം ദസ്സേതി. സേനങ്ഗരഥങ്ഗാദയോ വിയാതി ഏതേന പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിയാ അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിഭാവം ദസ്സേതി.

ബോധായ സംവത്തന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാതി വുത്തം ‘‘കാരണത്ഥോ അങ്ഗസദ്ദോ’’തി. ബുജ്ഝതീതി ബോധി, ബോധിയാ ഏവ അങ്ഗാതി ബോജ്ഝങ്ഗാതി വുത്തം ‘‘ബുജ്ഝന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ’’തി. വിപസ്സനാദീനം കാരണാനം ബുജ്ഝിതബ്ബാനം സച്ചാനം അനുരൂപം പച്ചക്ഖഭാവേന പടിമുഖം അവിപരീതം സമ്മാ ബുജ്ഝന്തീതി ഏവം വത്ഥുവിസേസദീപകേഹി ഉപരിമഗ്ഗേഹി അനുബുജ്ഝന്തീതിആദിനാ വുത്തബോധിസദ്ദേഹി നിപ്പദേസേന വുത്തം ‘‘ബുജ്ഝനതാസാമഞ്ഞേന സങ്ഗണ്ഹാതീ’’തി. ഏത്ഥ ച ലീനപതിട്ഠാന-കാമസുഖല്ലികാനുയോഗ-ഉച്ഛേദാഭിനിവേസാനം ധമ്മവിചയ-വീരിയപീതിപധാന-ധമ്മസാമഗ്ഗീ പടിപക്ഖോ. ഉദ്ധച്ചായൂഹനഅത്തകിലമഥാനുയോഗ-സസ്സതാഭിനിവേസാനം പസ്സദ്ധിസമാധി-ഉപേക്ഖാപധാന-ധമ്മസാമഗ്ഗീ പടിപക്ഖോ. സതി പന ഉഭയത്ഥാപി ഇച്ഛിതബ്ബാ. തഥാ ഹി സാ സബ്ബത്ഥികാ വുത്താ.

സം-സദ്ദോ പസംസായം. പുനദേവ സുന്ദരോ ച അത്ഥോപീതി ആഹ ‘‘പസത്ഥോ സുന്ദരോ ച ബോജ്ഝങ്ഗോ’’തി. അഭിനിബ്ബത്തേതീതി അഭിവിസിട്ഠഭാവേന നിബ്ബത്തേതി സവിസേസഭാവം വദതി. ‘‘ഏകേ വണ്ണയന്തീ’’തി വത്വാ തത്ഥ യഥാവുത്തവിവേകത്തയതോ അഞ്ഞം വിവേകദ്വയം ഉദ്ധരിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘തേ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഝാനക്ഖണേ താവ കിച്ചതോ വിക്ഖമ്ഭനവിവേകനിസ്സിതം, വിപസ്സനാക്ഖണേ അജ്ഝാസയതോ പടിപ്പസ്സദ്ധിവിവേകനിസ്സിതം ഭാവേതീതി. തേനാഹ – ‘‘അനുത്തരം വിമോക്ഖം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സാമീ’’തി. തത്ഥ തത്ഥ നിച്ഛയതായ കസിണജ്ഝാനഗ്ഗഹണേന അനുപ്പാദാനമ്പി ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം.

ഹിമവന്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. കായസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൩. തിട്ഠന്തി ഏതേനാതി ഠിതി, കാരണം. കമ്മഉതുചിത്താഹാരസഞ്ഞിതോ ചതുബ്ബിധോ പച്ചയോ ഠിതി ഏതസ്സാതി പച്ചയട്ഠിതികോ. ആഹാരപച്ചയസദ്ദാ ഹി ഏകത്ഥാ. സുഭമ്പീതി കാമച്ഛന്ദോ പച്ചയോ, അസുഭേ സുഭാകാരേന പവത്തനതോ സുഭന്തി വുച്ചതി. തേന കാരണേന പവത്തനകസ്സ അഞ്ഞസ്സ കാമച്ഛന്ദസ്സ നിമിത്തത്താ സുഭനിമിത്തന്തി. സുഭസ്സാതി യഥാവുത്തസ്സ സുഭസ്സ. ആരമ്മണമ്പീതി സുഭാകാരേന, ഇട്ഠാകാരേന വാ ഗയ്ഹമാനം രൂപാദിആരമ്മണമ്പി സുഭനിമിത്തം വുത്താകാരേന. അനുപായമനസികാരോതി ആകങ്ഖിതസ്സ ഹിതസുഖസ്സ അനുപായഭൂതോ മനസികാരോ, തതോ ഏവ ഉപ്പഥമനസികാരോതി അയോനിസോമനസികാരോ. തസ്മിന്തി യഥാനിദ്ധാരിതേ കാമച്ഛന്ദഭൂതേ തദാരമ്മണഭൂതേ ച ദുവിധേപി സുഭനിമിത്തേ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘സുഭാരമ്മണേ’’ഇച്ചേവ വുത്തം. അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, സുഭനിമിത്തന്തിആദീതി ആദി-സദ്ദേന കാമച്ഛന്ദനീവരണസ്സ ആഹാരദസ്സനപാളി ഉത്താനാതി കത്വാ വുത്തം – ‘‘ഏവം സബ്ബനീവരണേസു യോജനാ വേദിതബ്ബാ’’തി.

പടിഘോപി പടിഘനിമിത്തം പുരിമുപ്പന്നസ്സ പച്ഛാ ഉപ്പജ്ജനകസ്സ നിമിത്തഭാവതോ. പടിഘാരമ്മണം നാമ ഏകൂനവീസതി ആഘാതവത്ഥുഭൂതാ സത്തസങ്ഖാരാ. അരതീതി പന്തസേനാസനാദീസു അരമണം. ഉക്കണ്ഠിതാതി ഉക്കണ്ഠഭാവോ. പന്തേസൂതി ദൂരേസു, വിവിത്തേസു വാ. അധികുസലേസൂതി സമഥവിപസ്സനാധമ്മേസു. അരതി രതിപടിപക്ഖോ. അരതിതാതി അരമണാകാരോ. അനഭിരതീതി അനഭിരതഭാവോ. അനഭിരമണാതി അനഭിരമണാകാരോ. ഉക്കണ്ഠിതാതി ഉക്കണ്ഠനാകാരോ. പരിതസ്സിതാതി ഉക്കണ്ഠനവസേനേവ പരിതസ്സനാ.

ആഗന്തുകം, ന സഭാവസിദ്ധം. കായാലസിയന്തി നാമകായേ അലസഭാവോ. സമ്മോഹവിനോദനിയം പന ‘‘തന്ദീതി ജാതിആലസിയ’’ന്തി വുത്തം. വദതീതി ഏതേന അതിസീതാദിപച്ചയാ സങ്കോചാപത്തിം ദസ്സേതി. യം സന്ധായ വുത്തം കിലേസവത്ഥുവിഭങ്ഗേ (വിഭ. അട്ഠ. ൮൫൭). തന്ദീതി ജാതിആലസിയം. തന്ദിയനാതി തന്ദിയനാകാരോ. തന്ദിമനകതാതി തന്ദിയാ അഭിഭൂതചിത്തതാ. അലസസ്സ ഭാവോ ആലസ്യം. ആലസ്യായനാകാരോ ആലസ്യായനാ. ആലസ്യായിതസ്സ ഭാവോ ആലസ്യായിതത്തം. ഇതി സബ്ബേഹിപി ഇമേഹി പദേഹി കിലേസവസേന കായാലസിയം കഥിതം.

കിലേസവസേനാതി സമ്മോഹവസേന. കായവിനമനാതി കായസ്സ വിരൂപതോ നമനാ. ജമ്ഭനാതി ഫന്ദനാ. പുനപ്പുനം ജമ്ഭനാ വിജമ്ഭനാ. ആനമനാതി പുരതോ നമനാ. വിനമനാതി പച്ഛതോ നമനാ. സന്നമനാതി സമന്തതോ നമനാ. പണമനാതി യഥാ ഹി തന്തതോ ഉട്ഠിതപേസകാരോ കിഞ്ചിദേവ ഉപരിട്ഠിതം ഗഹേത്വാ ഉജും കായം ഉസ്സാപേതി, ഏവം കായസ്സ ഉദ്ധം ഠപനാ. ബ്യാധിയകന്തി ഉപ്പന്നബ്യാധിതാ. ഇതി സബ്ബേഹിപി ഇമേഹി പദേഹി കിലേസവസേന കായഫന്ദനമേവ കഥിതം (വിഭ. അട്ഠ. ൮൫൮).

ഭത്തപരിളാഹോതി ഭത്തവസേന പരിളാഹുപ്പത്തി. ഭുത്താവിസ്സാതി ഭുത്തവതോ. ഭത്തമുച്ഛാതി ഭത്തഗേലഞ്ഞം. അതിഭുത്തപച്ചയാ ഹി മുച്ഛാപത്തോ വിയ ഹോതി. ഭത്തകിലമഥോതി ഭുത്തപച്ചയാ കിലന്തഭാവോ. ഭത്തപരിളാഹോതി ഭത്തദരഥോ. കുച്ഛിപൂരം ഭുത്തവതോ ഹി പരിളാഹുപ്പത്തിയാ ഉപഹതിന്ദ്രിയോ വിയ ഹോതി, കായോ ഖിജ്ജതി. കായദുട്ഠുല്ലന്തി ഭുത്തഭത്തം നിസ്സായ കായസ്സ അകമ്മഞ്ഞതാ.

ചിത്തസ്സ ലീയനാകാരോതി ആരമ്മണേ ചിത്തസ്സ സങ്കോചപ്പത്തി. ചിത്തസ്സ അകല്യതാതി ചിത്തസ്സ ഗിലാനഭാവോ. ഗിലാനോതി അകല്ലകോ വുച്ചതി. തഥാ ചാഹ ‘‘നാഹം, ഭന്തേ, അകല്ലകോ’’തി. അകമ്മഞ്ഞതാതി ചിത്തഗേലഞ്ഞസങ്ഖാതോ അകമ്മഞ്ഞനാകാരോ. ഓലീയനാതി ഓലീയനാകാരോ. ഇരിയാപഥികമ്പി ചിത്തം യസ്സ വസേന ഇരിയാപഥം സന്ധാരേതും അസക്കോന്തോ ഓലീയതി, തസ്സ തം ആകാരം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഓലീയനാ’’തി. ദുതിയപദം ഉപസഗ്ഗേന വഡ്ഢിതം. ലീനന്തി അവിപ്ഫാരികതായ സങ്കോചപ്പത്തം. ഇതരേ ദ്വേ ആകാരനിദ്ദേസാ. ഥിനന്തി അവിപ്ഫാരികതായ അനുസ്സാഹനാ അസങ്ഗഹനസങ്ഗഹനം. ഥിയനാകാരോ ഥിയനാ. ഥിയിതത്തന്തി ഥിയിതസ്സ ആകാരോ, അവിപ്ഫാരികതാതി അത്ഥോ.

ചേതസോ അവൂപസമോതി ചിത്തസ്സ അവൂപസന്തതാ അസന്നിസിന്നഭാവോ. തേനാഹ – ‘‘അവൂപസന്താകാരോ’’തി. അത്ഥതോ പനേതന്തി സ്വായം അവൂപസന്താകാരോ വിക്ഖേപസഭാവത്താ വിക്ഖേപഹേതുതായ ച അത്ഥതോ ഏതം ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചമേവ.

വിചികിച്ഛായ ആരമ്മണധമ്മാ നാമ ‘‘ബുദ്ധേ കങ്ഖതീ’’തിആദിനാ ആഗതഅട്ഠകങ്ഖാവത്ഥുഭൂതാ ധമ്മാ. യസ്മാ വിചികിച്ഛാ ബ്യാപാദാദയോ വിയ അനു അനു ഉഗ്ഗഹണപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ കങ്ഖാട്ഠാനീയം ആരമ്മണമേവ ദസ്സിതം ‘‘വിചികിച്ഛായ ആരമ്മണധമ്മാ’’തി. യസ്മാ പുരിമുപ്പന്നാ വിചികിച്ഛാ പച്ഛാ വിചികിച്ഛായ പച്ചയോ ഹോതി, തസ്മാ വിചികിച്ഛാപി വിചികിച്ഛാട്ഠാനീയധമ്മാ വേദിതബ്ബാ. തത്രായം വചനത്ഥോ – തിട്ഠന്തി പവത്തന്തി ഏത്ഥാതി ഠാനീയാ, വിചികിച്ഛാ ഏവ ഠാനീയാ വിചികിച്ഛാട്ഠാനീയാ. അട്ഠകഥായം പന ആരമ്മണസ്സപി തത്ഥ വിസേസപച്ചയതം ഉപാദായ ‘‘കാമച്ഛന്ദോ വിചികിച്ഛാതി ഇമേ ദ്വേ ധമ്മാ ആരമ്മണേന കഥിതാ’’തി വുത്തം. സുഭനിമിത്തസ്സ ഹി പച്ചയഭാവമത്തം സന്ധായേതം വുത്തം, തഥാപി യഥാ ‘‘പടിഘമ്പി പടിഘനിമിത്ത’’ന്തി കത്വാ ‘‘ബ്യാപാദോ ഉപനിസ്സയേന കഥിതോ’’തി വുത്തം, ഏവം സുഭമ്പി സുഭനിമിത്തന്തി കത്വാ കാമച്ഛന്ദോ ഉപനിസ്സയേന കഥിതോതി സക്കാ വിഞ്ഞാതും. സേസാ ഥിനമിദ്ധഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചാനി. തത്ഥ ഥിനമിദ്ധം അഞ്ഞമഞ്ഞം സഹജാതാദിവസേന പച്ചയോ, തഥാ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചന്തി. ഉഭയേസമ്പി ഉപനിസ്സയകോടിയാ പച്ചയഭാവേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘സഹജാതേന ച ഉപനിസ്സയേന ചാ’’തി.

യസ്മാ സതി നാമ ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തിആദിനാ തേസം തേസം ധമ്മാനം അനുസ്സരണവസേന വത്തതി, തസ്മാ തേ ധമ്മാ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗട്ഠാനീയാ നാമ. ലോകുത്തരധമ്മേ ച അനുസ്സവാദിവസേന ഗഹേത്വാ തഥാ പവത്തതേവ. തേന വുത്തം ‘‘സതിയാ’’തിആദി.

കോസല്ലം വുച്ചതി പഞ്ഞാ, തതോ ഉപ്പന്നാ കോസല്ലസമ്ഭൂതാ. അനവജ്ജസുഖവിപാകാതി അനവജ്ജാ ഹുത്വാ സുഖവിപാകാ വിപച്ചനകാ. പദദ്വയേന പച്ചയതോ സഭാവതോ കിച്ചതോ ഫലതോ കുസലധമ്മം ദസ്സേതി. അകുസലനിദ്ദേസേപി ഏസേവ നയോ. സാവജ്ജാതി ഗാരയ്ഹാ. അനവജ്ജാതി അഗാരയ്ഹാ. ഹീനാ ലാമകാ. പണീതാ സേട്ഠാ. കണ്ഹാ കാളകാ അസുദ്ധാ. സുക്കാ ഓദാതാ സുദ്ധാ. പടിഭാഗ-സദ്ദോ പഠമേ വികപ്പേ സദിസകോട്ഠാസത്ഥോ, ദുതിയേ പടിപക്ഖകോട്ഠാസത്ഥോ, തതിയേ നിഗ്ഗഹേതബ്ബപടിപക്ഖകോട്ഠാസത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

കുസലകിരിയായ ആദികമ്മഭാവേന പവത്തവീരിയം ധിതിസഭാവതായ ധാതൂതി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ആരമ്ഭധാതൂതി പഠമാരമ്ഭവീരിയ’’ന്തി. ലദ്ധാസേവനം വീരിയം ബലപ്പത്തം ഹുത്വാ പടിപക്ഖം വിധമതീതി ആഹ – ‘‘നിക്കമധാതൂതി കോസജ്ജതോ നിക്ഖന്തത്താ തതോ ബലവതര’’ന്തി. അധിമത്താധിമത്തതരാനം പടിപക്ഖധമ്മാനം വിധമനസമത്ഥം പടുപടുതരാദിഭാവപ്പത്തം ഹോതീതി ആഹ – ‘‘പരക്കമധാതൂതി പരം പരം ഠാനം അക്കമനതായ തതോപി ബലവതര’’ന്തി.

തിട്ഠതി പവത്തതി ഏത്ഥാതി ഠാനീയാ. ആരമ്മണധമ്മാ, പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഠാനീയാതി പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗട്ഠാനീയാതി ‘‘പീതിയാ ആരമ്മണധമ്മാ’’തി വുത്തം. യസ്മാ അപരാപരുപ്പത്തിയാ പീതിപി തഥാ വത്തബ്ബതം ലഭതീതി വുത്തം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ‘‘പീതിയാ ഏവ തം നാമ’’ന്തി. ദരഥപസ്സദ്ധീതി ദരഥോ കിലേസപരിളാഹോ, സോ പസ്സമ്ഭതി ഏതായാതി ദരഥപസ്സദ്ധി, കായപസ്സദ്ധിയാ വേദനാദിഖന്ധത്തയസ്സ വിയ രൂപകായസ്സപി പസ്സമ്ഭനം ഹോതി, ചിത്തപസ്സദ്ധിയാ ചിത്തസ്സേവ പസ്സമ്ഭനം, തതോ ഏവേത്ഥ ഭഗവതാ ലഹുതാദീനം വിയ ദുവിധതാ വുത്താ. തഥാ സമാഹിതാകാരം സല്ലക്ഖേത്വാ ഗയ്ഹമാനോ സമഥോവ സമഥനിമിത്തം, തസ്സ ആരമ്മണഭൂതം പടിഭാഗനിമിത്തമ്പി. വിവിധം അഗ്ഗം ഏതസ്സാതി ബ്യഗ്ഗോ, വിക്ഖേപോ. തഥാ ഹി സോ അനവട്ഠാനരസോ ഭന്തതാപച്ചുപട്ഠാനോ വുത്തോ. ഏകഗ്ഗഭാവതോ ബ്യഗ്ഗപടിപക്ഖോതി അബ്യഗ്ഗോ, സമാധി, സോ ഏവ നിമിത്തന്തി പുബ്ബേ വിയ വത്തബ്ബം. തേനാഹ ‘‘തസ്സേവ വേവചന’’ന്തി.

യോ ആരമ്മണേ ഇട്ഠാനിട്ഠാകാരം അനാദിയിത്വാ ഗഹേതബ്ബോ മജ്ഝത്താകാരോ, യോ ച പുബ്ബേ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനാവസേന ഉപ്പന്നോ മജ്ഝത്താകാരോ, ദുവിധോപി സോ ഉപേക്ഖായ ആരമ്മണധമ്മോതി അധിപ്പേതോതി ആഹ – ‘‘അത്ഥതോ പന മജ്ഝത്താകാരോ ഉപേക്ഖാട്ഠാനീയാ ധമ്മാതി വേദിതബ്ബോ’’തി. ആരമ്മണേന കഥിതാ ആരമ്മണസ്സേവ തേസം വിസേസപച്ചയഭാവതോ. സേസാതി വീരിയാദയോ ചത്താരോ ധമ്മാ. തേസഞ്ഹി ഉപനിസ്സയോവ സാതിസയോ ഇച്ഛിതബ്ബോതി.

കായസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.