൨. ബോജ്ഝങ്ഗസംയുത്തം

൧. പബ്ബതവഗ്ഗോ

൧.ഹിമവന്തസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൨. ബുജ്ഝതി ചതുസച്ചം അരിയസാവകോ ഏതായാതി ബോധം, ധമ്മസാമഗ്ഗീ, അരിയസാവകോ പന ചതുസച്ചം ബുജ്ഝതീതി ബോധി. അങ്ഗാതി കാരണാ. യായ ധമ്മസാമഗ്ഗിയാതി സമ്ബന്ധോ. തണ്ഹാവസേന പതിട്ഠാനം, ദിട്ഠിവസേന ആയൂഹനാ. സസ്സതദിട്ഠിയാ പതിട്ഠാനം, ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ ആയൂഹനാ. ലീനവസേന പതിട്ഠാനം, ഉദ്ധച്ചവസേന ആയൂഹനാ. കാമസുഖാനുയോഗവസേന പതിട്ഠാനം, അത്തകിലമഥാനുയോഗവസേന ആയൂഹനാ. ഓഘതരണസുത്തവണ്ണനായം (സം. നി. ൧.൧) –

‘‘കിലേസവസേന പതിട്ഠാനം, അഭിസങ്ഖാരവസേന ആയൂഹനാ. തണ്ഹാദിട്ഠീഹി പതിട്ഠാനം, അവസേസകിലേസാഭിസങ്ഖാരേഹി ആയൂഹനാ, സബ്ബാകുസലാഭിസങ്ഖാരവസേന പതിട്ഠാനം, സബ്ബലോകിയകുസലാഭിസങ്ഖാരവസേന ആയൂഹനാ’’തി –

വുത്തേസു പകാരേസു ഇധ അവുത്താനം വസേന വേദിതബ്ബോ. കിലേസസന്താനനിദ്ദായ ഉട്ഠഹതീതി ഏതേന സിഖാപത്തവിപസ്സനാസഹഗതാനമ്പി സതിആദീനം ബോജ്ഝങ്ഗഭാവം ദസ്സേതി. ചത്താരീതിആദിനാ മഗ്ഗഫലേന സഹഗതാനം. സത്തഹി ബോജ്ഝങ്ഗേഹി ഭാവിതേഹി സച്ചപടിവേധോ ഹോതീതി കഥമിദം ജാനിതബ്ബന്തി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘യഥാഹാ’’തിആദി. ഝാനങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗാദയോ വിയാതി ഏതേന ബോധിബോജ്ഝങ്ഗസദ്ദാനം സമുദായാവയവവിസയതം ദസ്സേതി. സേനങ്ഗരഥങ്ഗാദയോ വിയാതി ഏതേന പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിയാ അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിഭാവം ദസ്സേതി.

ബോധായ സംവത്തന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാതി വുത്തം ‘‘കാരണത്ഥോ അങ്ഗസദ്ദോ’’തി. ബുജ്ഝതീതി ബോധി, ബോധിയാ ഏവ അങ്ഗാതി ബോജ്ഝങ്ഗാതി വുത്തം ‘‘ബുജ്ഝന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ’’തി. വിപസ്സനാദീനം കാരണാനം ബുജ്ഝിതബ്ബാനം സച്ചാനം അനുരൂപം പച്ചക്ഖഭാവേന പടിമുഖം അവിപരീതം സമ്മാ ബുജ്ഝന്തീതി ഏവം വത്ഥുവിസേസദീപകേഹി ഉപരിമഗ്ഗേഹി അനുബുജ്ഝന്തീതിആദിനാ വുത്തബോധിസദ്ദേഹി നിപ്പദേസേന വുത്തം ‘‘ബുജ്ഝനതാസാമഞ്ഞേന സങ്ഗണ്ഹാതീ’’തി. ഏത്ഥ ച ലീനപതിട്ഠാന-കാമസുഖല്ലികാനുയോഗ-ഉച്ഛേദാഭിനിവേസാനം ധമ്മവിചയ-വീരിയപീതിപധാന-ധമ്മസാമഗ്ഗീ പടിപക്ഖോ. ഉദ്ധച്ചായൂഹനഅത്തകിലമഥാനുയോഗ-സസ്സതാഭിനിവേസാനം പസ്സദ്ധിസമാധി-ഉപേക്ഖാപധാന-ധമ്മസാമഗ്ഗീ പടിപക്ഖോ. സതി പന ഉഭയത്ഥാപി ഇച്ഛിതബ്ബാ. തഥാ ഹി സാ സബ്ബത്ഥികാ വുത്താ.

സം-സദ്ദോ പസംസായം. പുനദേവ സുന്ദരോ ച അത്ഥോപീതി ആഹ ‘‘പസത്ഥോ സുന്ദരോ ച ബോജ്ഝങ്ഗോ’’തി. അഭിനിബ്ബത്തേതീതി അഭിവിസിട്ഠഭാവേന നിബ്ബത്തേതി സവിസേസഭാവം വദതി. ‘‘ഏകേ വണ്ണയന്തീ’’തി വത്വാ തത്ഥ യഥാവുത്തവിവേകത്തയതോ അഞ്ഞം വിവേകദ്വയം ഉദ്ധരിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘തേ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഝാനക്ഖണേ താവ കിച്ചതോ വിക്ഖമ്ഭനവിവേകനിസ്സിതം, വിപസ്സനാക്ഖണേ അജ്ഝാസയതോ പടിപ്പസ്സദ്ധിവിവേകനിസ്സിതം ഭാവേതീതി. തേനാഹ – ‘‘അനുത്തരം വിമോക്ഖം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സാമീ’’തി. തത്ഥ തത്ഥ നിച്ഛയതായ കസിണജ്ഝാനഗ്ഗഹണേന അനുപ്പാദാനമ്പി ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം.

ഹിമവന്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. കായസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൩. തിട്ഠന്തി ഏതേനാതി ഠിതി, കാരണം. കമ്മഉതുചിത്താഹാരസഞ്ഞിതോ ചതുബ്ബിധോ പച്ചയോ ഠിതി ഏതസ്സാതി പച്ചയട്ഠിതികോ. ആഹാരപച്ചയസദ്ദാ ഹി ഏകത്ഥാ. സുഭമ്പീതി കാമച്ഛന്ദോ പച്ചയോ, അസുഭേ സുഭാകാരേന പവത്തനതോ സുഭന്തി വുച്ചതി. തേന കാരണേന പവത്തനകസ്സ അഞ്ഞസ്സ കാമച്ഛന്ദസ്സ നിമിത്തത്താ സുഭനിമിത്തന്തി. സുഭസ്സാതി യഥാവുത്തസ്സ സുഭസ്സ. ആരമ്മണമ്പീതി സുഭാകാരേന, ഇട്ഠാകാരേന വാ ഗയ്ഹമാനം രൂപാദിആരമ്മണമ്പി സുഭനിമിത്തം വുത്താകാരേന. അനുപായമനസികാരോതി ആകങ്ഖിതസ്സ ഹിതസുഖസ്സ അനുപായഭൂതോ മനസികാരോ, തതോ ഏവ ഉപ്പഥമനസികാരോതി അയോനിസോമനസികാരോ. തസ്മിന്തി യഥാനിദ്ധാരിതേ കാമച്ഛന്ദഭൂതേ തദാരമ്മണഭൂതേ ച ദുവിധേപി സുഭനിമിത്തേ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘സുഭാരമ്മണേ’’ഇച്ചേവ വുത്തം. അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, സുഭനിമിത്തന്തിആദീതി ആദി-സദ്ദേന കാമച്ഛന്ദനീവരണസ്സ ആഹാരദസ്സനപാളി ഉത്താനാതി കത്വാ വുത്തം – ‘‘ഏവം സബ്ബനീവരണേസു യോജനാ വേദിതബ്ബാ’’തി.

പടിഘോപി പടിഘനിമിത്തം പുരിമുപ്പന്നസ്സ പച്ഛാ ഉപ്പജ്ജനകസ്സ നിമിത്തഭാവതോ. പടിഘാരമ്മണം നാമ ഏകൂനവീസതി ആഘാതവത്ഥുഭൂതാ സത്തസങ്ഖാരാ. അരതീതി പന്തസേനാസനാദീസു അരമണം. ഉക്കണ്ഠിതാതി ഉക്കണ്ഠഭാവോ. പന്തേസൂതി ദൂരേസു, വിവിത്തേസു വാ. അധികുസലേസൂതി സമഥവിപസ്സനാധമ്മേസു. അരതി രതിപടിപക്ഖോ. അരതിതാതി അരമണാകാരോ. അനഭിരതീതി അനഭിരതഭാവോ. അനഭിരമണാതി അനഭിരമണാകാരോ. ഉക്കണ്ഠിതാതി ഉക്കണ്ഠനാകാരോ. പരിതസ്സിതാതി ഉക്കണ്ഠനവസേനേവ പരിതസ്സനാ.

ആഗന്തുകം, ന സഭാവസിദ്ധം. കായാലസിയന്തി നാമകായേ അലസഭാവോ. സമ്മോഹവിനോദനിയം പന ‘‘തന്ദീതി ജാതിആലസിയ’’ന്തി വുത്തം. വദതീതി ഏതേന അതിസീതാദിപച്ചയാ സങ്കോചാപത്തിം ദസ്സേതി. യം സന്ധായ വുത്തം കിലേസവത്ഥുവിഭങ്ഗേ (വിഭ. അട്ഠ. ൮൫൭). തന്ദീതി ജാതിആലസിയം. തന്ദിയനാതി തന്ദിയനാകാരോ. തന്ദിമനകതാതി തന്ദിയാ അഭിഭൂതചിത്തതാ. അലസസ്സ ഭാവോ ആലസ്യം. ആലസ്യായനാകാരോ ആലസ്യായനാ. ആലസ്യായിതസ്സ ഭാവോ ആലസ്യായിതത്തം. ഇതി സബ്ബേഹിപി ഇമേഹി പദേഹി കിലേസവസേന കായാലസിയം കഥിതം.

കിലേസവസേനാതി സമ്മോഹവസേന. കായവിനമനാതി കായസ്സ വിരൂപതോ നമനാ. ജമ്ഭനാതി ഫന്ദനാ. പുനപ്പുനം ജമ്ഭനാ വിജമ്ഭനാ. ആനമനാതി പുരതോ നമനാ. വിനമനാതി പച്ഛതോ നമനാ. സന്നമനാതി സമന്തതോ നമനാ. പണമനാതി യഥാ ഹി തന്തതോ ഉട്ഠിതപേസകാരോ കിഞ്ചിദേവ ഉപരിട്ഠിതം ഗഹേത്വാ ഉജും കായം ഉസ്സാപേതി, ഏവം കായസ്സ ഉദ്ധം ഠപനാ. ബ്യാധിയകന്തി ഉപ്പന്നബ്യാധിതാ. ഇതി സബ്ബേഹിപി ഇമേഹി പദേഹി കിലേസവസേന കായഫന്ദനമേവ കഥിതം (വിഭ. അട്ഠ. ൮൫൮).

ഭത്തപരിളാഹോതി ഭത്തവസേന പരിളാഹുപ്പത്തി. ഭുത്താവിസ്സാതി ഭുത്തവതോ. ഭത്തമുച്ഛാതി ഭത്തഗേലഞ്ഞം. അതിഭുത്തപച്ചയാ ഹി മുച്ഛാപത്തോ വിയ ഹോതി. ഭത്തകിലമഥോതി ഭുത്തപച്ചയാ കിലന്തഭാവോ. ഭത്തപരിളാഹോതി ഭത്തദരഥോ. കുച്ഛിപൂരം ഭുത്തവതോ ഹി പരിളാഹുപ്പത്തിയാ ഉപഹതിന്ദ്രിയോ വിയ ഹോതി, കായോ ഖിജ്ജതി. കായദുട്ഠുല്ലന്തി ഭുത്തഭത്തം നിസ്സായ കായസ്സ അകമ്മഞ്ഞതാ.

ചിത്തസ്സ ലീയനാകാരോതി ആരമ്മണേ ചിത്തസ്സ സങ്കോചപ്പത്തി. ചിത്തസ്സ അകല്യതാതി ചിത്തസ്സ ഗിലാനഭാവോ. ഗിലാനോതി അകല്ലകോ വുച്ചതി. തഥാ ചാഹ ‘‘നാഹം, ഭന്തേ, അകല്ലകോ’’തി. അകമ്മഞ്ഞതാതി ചിത്തഗേലഞ്ഞസങ്ഖാതോ അകമ്മഞ്ഞനാകാരോ. ഓലീയനാതി ഓലീയനാകാരോ. ഇരിയാപഥികമ്പി ചിത്തം യസ്സ വസേന ഇരിയാപഥം സന്ധാരേതും അസക്കോന്തോ ഓലീയതി, തസ്സ തം ആകാരം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഓലീയനാ’’തി. ദുതിയപദം ഉപസഗ്ഗേന വഡ്ഢിതം. ലീനന്തി അവിപ്ഫാരികതായ സങ്കോചപ്പത്തം. ഇതരേ ദ്വേ ആകാരനിദ്ദേസാ. ഥിനന്തി അവിപ്ഫാരികതായ അനുസ്സാഹനാ അസങ്ഗഹനസങ്ഗഹനം. ഥിയനാകാരോ ഥിയനാ. ഥിയിതത്തന്തി ഥിയിതസ്സ ആകാരോ, അവിപ്ഫാരികതാതി അത്ഥോ.

ചേതസോ അവൂപസമോതി ചിത്തസ്സ അവൂപസന്തതാ അസന്നിസിന്നഭാവോ. തേനാഹ – ‘‘അവൂപസന്താകാരോ’’തി. അത്ഥതോ പനേതന്തി സ്വായം അവൂപസന്താകാരോ വിക്ഖേപസഭാവത്താ വിക്ഖേപഹേതുതായ ച അത്ഥതോ ഏതം ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചമേവ.

വിചികിച്ഛായ ആരമ്മണധമ്മാ നാമ ‘‘ബുദ്ധേ കങ്ഖതീ’’തിആദിനാ ആഗതഅട്ഠകങ്ഖാവത്ഥുഭൂതാ ധമ്മാ. യസ്മാ വിചികിച്ഛാ ബ്യാപാദാദയോ വിയ അനു അനു ഉഗ്ഗഹണപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ കങ്ഖാട്ഠാനീയം ആരമ്മണമേവ ദസ്സിതം ‘‘വിചികിച്ഛായ ആരമ്മണധമ്മാ’’തി. യസ്മാ പുരിമുപ്പന്നാ വിചികിച്ഛാ പച്ഛാ വിചികിച്ഛായ പച്ചയോ ഹോതി, തസ്മാ വിചികിച്ഛാപി വിചികിച്ഛാട്ഠാനീയധമ്മാ വേദിതബ്ബാ. തത്രായം വചനത്ഥോ – തിട്ഠന്തി പവത്തന്തി ഏത്ഥാതി ഠാനീയാ, വിചികിച്ഛാ ഏവ ഠാനീയാ വിചികിച്ഛാട്ഠാനീയാ. അട്ഠകഥായം പന ആരമ്മണസ്സപി തത്ഥ വിസേസപച്ചയതം ഉപാദായ ‘‘കാമച്ഛന്ദോ വിചികിച്ഛാതി ഇമേ ദ്വേ ധമ്മാ ആരമ്മണേന കഥിതാ’’തി വുത്തം. സുഭനിമിത്തസ്സ ഹി പച്ചയഭാവമത്തം സന്ധായേതം വുത്തം, തഥാപി യഥാ ‘‘പടിഘമ്പി പടിഘനിമിത്ത’’ന്തി കത്വാ ‘‘ബ്യാപാദോ ഉപനിസ്സയേന കഥിതോ’’തി വുത്തം, ഏവം സുഭമ്പി സുഭനിമിത്തന്തി കത്വാ കാമച്ഛന്ദോ ഉപനിസ്സയേന കഥിതോതി സക്കാ വിഞ്ഞാതും. സേസാ ഥിനമിദ്ധഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചാനി. തത്ഥ ഥിനമിദ്ധം അഞ്ഞമഞ്ഞം സഹജാതാദിവസേന പച്ചയോ, തഥാ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചന്തി. ഉഭയേസമ്പി ഉപനിസ്സയകോടിയാ പച്ചയഭാവേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘സഹജാതേന ച ഉപനിസ്സയേന ചാ’’തി.

യസ്മാ സതി നാമ ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തിആദിനാ തേസം തേസം ധമ്മാനം അനുസ്സരണവസേന വത്തതി, തസ്മാ തേ ധമ്മാ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗട്ഠാനീയാ നാമ. ലോകുത്തരധമ്മേ ച അനുസ്സവാദിവസേന ഗഹേത്വാ തഥാ പവത്തതേവ. തേന വുത്തം ‘‘സതിയാ’’തിആദി.

കോസല്ലം വുച്ചതി പഞ്ഞാ, തതോ ഉപ്പന്നാ കോസല്ലസമ്ഭൂതാ. അനവജ്ജസുഖവിപാകാതി അനവജ്ജാ ഹുത്വാ സുഖവിപാകാ വിപച്ചനകാ. പദദ്വയേന പച്ചയതോ സഭാവതോ കിച്ചതോ ഫലതോ കുസലധമ്മം ദസ്സേതി. അകുസലനിദ്ദേസേപി ഏസേവ നയോ. സാവജ്ജാതി ഗാരയ്ഹാ. അനവജ്ജാതി അഗാരയ്ഹാ. ഹീനാ ലാമകാ. പണീതാ സേട്ഠാ. കണ്ഹാ കാളകാ അസുദ്ധാ. സുക്കാ ഓദാതാ സുദ്ധാ. പടിഭാഗ-സദ്ദോ പഠമേ വികപ്പേ സദിസകോട്ഠാസത്ഥോ, ദുതിയേ പടിപക്ഖകോട്ഠാസത്ഥോ, തതിയേ നിഗ്ഗഹേതബ്ബപടിപക്ഖകോട്ഠാസത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

കുസലകിരിയായ ആദികമ്മഭാവേന പവത്തവീരിയം ധിതിസഭാവതായ ധാതൂതി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ആരമ്ഭധാതൂതി പഠമാരമ്ഭവീരിയ’’ന്തി. ലദ്ധാസേവനം വീരിയം ബലപ്പത്തം ഹുത്വാ പടിപക്ഖം വിധമതീതി ആഹ – ‘‘നിക്കമധാതൂതി കോസജ്ജതോ നിക്ഖന്തത്താ തതോ ബലവതര’’ന്തി. അധിമത്താധിമത്തതരാനം പടിപക്ഖധമ്മാനം വിധമനസമത്ഥം പടുപടുതരാദിഭാവപ്പത്തം ഹോതീതി ആഹ – ‘‘പരക്കമധാതൂതി പരം പരം ഠാനം അക്കമനതായ തതോപി ബലവതര’’ന്തി.

തിട്ഠതി പവത്തതി ഏത്ഥാതി ഠാനീയാ. ആരമ്മണധമ്മാ, പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഠാനീയാതി പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗട്ഠാനീയാതി ‘‘പീതിയാ ആരമ്മണധമ്മാ’’തി വുത്തം. യസ്മാ അപരാപരുപ്പത്തിയാ പീതിപി തഥാ വത്തബ്ബതം ലഭതീതി വുത്തം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ‘‘പീതിയാ ഏവ തം നാമ’’ന്തി. ദരഥപസ്സദ്ധീതി ദരഥോ കിലേസപരിളാഹോ, സോ പസ്സമ്ഭതി ഏതായാതി ദരഥപസ്സദ്ധി, കായപസ്സദ്ധിയാ വേദനാദിഖന്ധത്തയസ്സ വിയ രൂപകായസ്സപി പസ്സമ്ഭനം ഹോതി, ചിത്തപസ്സദ്ധിയാ ചിത്തസ്സേവ പസ്സമ്ഭനം, തതോ ഏവേത്ഥ ഭഗവതാ ലഹുതാദീനം വിയ ദുവിധതാ വുത്താ. തഥാ സമാഹിതാകാരം സല്ലക്ഖേത്വാ ഗയ്ഹമാനോ സമഥോവ സമഥനിമിത്തം, തസ്സ ആരമ്മണഭൂതം പടിഭാഗനിമിത്തമ്പി. വിവിധം അഗ്ഗം ഏതസ്സാതി ബ്യഗ്ഗോ, വിക്ഖേപോ. തഥാ ഹി സോ അനവട്ഠാനരസോ ഭന്തതാപച്ചുപട്ഠാനോ വുത്തോ. ഏകഗ്ഗഭാവതോ ബ്യഗ്ഗപടിപക്ഖോതി അബ്യഗ്ഗോ, സമാധി, സോ ഏവ നിമിത്തന്തി പുബ്ബേ വിയ വത്തബ്ബം. തേനാഹ ‘‘തസ്സേവ വേവചന’’ന്തി.

യോ ആരമ്മണേ ഇട്ഠാനിട്ഠാകാരം അനാദിയിത്വാ ഗഹേതബ്ബോ മജ്ഝത്താകാരോ, യോ ച പുബ്ബേ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനാവസേന ഉപ്പന്നോ മജ്ഝത്താകാരോ, ദുവിധോപി സോ ഉപേക്ഖായ ആരമ്മണധമ്മോതി അധിപ്പേതോതി ആഹ – ‘‘അത്ഥതോ പന മജ്ഝത്താകാരോ ഉപേക്ഖാട്ഠാനീയാ ധമ്മാതി വേദിതബ്ബോ’’തി. ആരമ്മണേന കഥിതാ ആരമ്മണസ്സേവ തേസം വിസേസപച്ചയഭാവതോ. സേസാതി വീരിയാദയോ ചത്താരോ ധമ്മാ. തേസഞ്ഹി ഉപനിസ്സയോവ സാതിസയോ ഇച്ഛിതബ്ബോതി.

കായസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. സീലസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൪. ഖീണാസവസ്സ ലോകുത്തരം സീലം നാമ മഗ്ഗഫലപരിയാപന്നാ സമ്മാവാചാകമ്മന്താജീവാ സീലലക്ഖണപ്പത്താ തദഞ്ഞേ ചേതനാദയോ. ലോകിയം പന കിരിയാബ്യാകതചിത്തപരിയാപന്നം ചാരിത്തസീലം, വാരിത്തസീലസ്സ പന സമ്ഭവോ ഏവ നത്ഥി വിരമണവസേന പവത്തിയാ അഭാവതോ. ‘‘പുബ്ബഭാഗസീലം ലോകിയസീല’’ന്തി കേചി.

ചക്ഖുദസ്സനന്തി ചക്ഖൂഹി ദസ്സനം. ലക്ഖണസ്സ ദസ്സനന്തി സഭാവധമ്മാനം സങ്ഖതാനം പച്ചത്തലക്ഖണസ്സ ഞാതപരിഞ്ഞായ, അനിച്ചാദിസാമഞ്ഞലക്ഖണസ്സ തീരണപരിഞ്ഞായ ദസ്സനം. പജഹന്തോപി ഹി തേ പഹാതബ്ബാകാരതോ പസ്സതി നാമ. നിബ്ബാനസ്സ തഥലക്ഖണം മഗ്ഗഫലേഹി ദസ്സനം, തം പന പടിവിജ്ഝനം. ഝാനേന പഥവീകസിണാദീനം, അഭിഞ്ഞാഹി രൂപാനം ദസ്സനമ്പി ഞാണദസ്സനമേവ. ചക്ഖുദസ്സനം അധിപ്പേതം സവനപയിരുപാസനാനം പരതോ ഗഹിതത്താ. പഞ്ഹപയിരുപാസനന്തി പഞ്ഹപുച്ഛനവസേന പയിരുപാസനം അഞ്ഞകമ്മത്ഥായ ഉപസങ്കമനസ്സ കേവലം ഉപസങ്കമനേനേവ ജോതിതത്താ.

അരിയാനം അനുസ്സതി നാമ ഗുണവസേന, തത്ഥാപി ലദ്ധഓവാദാവജ്ജനമുഖേന യഥാഭൂതസീലാദിഗുണാനുസ്സരണന്തി ദസ്സേതും ‘‘ഝാനവിപസ്സനാ’’തിആദി വുത്തം. അഞ്ഞേസംയേവ സന്തികേതി അരിയേഹി അഞ്ഞേസം സാസനികാനംയേവ സന്തികേ. തേനാഹ – ‘‘അനുപബ്ബജ്ജാ നാമാ’’തി. അഞ്ഞേസൂതി സാസനികേഹി അഞ്ഞേസു താപസപരിബ്ബാജകാദീസു. തത്ഥ ഹി പബ്ബജ്ജാ അരിയാനം അനുപബ്ബജ്ജാ നാമ ന ഹോതീതി വുത്തം.

സതസഹസ്സമത്താ അഹേസും സമന്തപാസാദികത്താ മഹാഥേരസ്സ. ലങ്കാദീപേതി നിസ്സയസീസേന നിസ്സിതസല്ലക്ഖണം. ന ഹി പബ്ബജ്ജാ ദീപപടിലദ്ധാ, അഥ ഖോ ദീപനിവാസിആചരിയപടിലദ്ധാ. മഹിന്ദ…പേ… പബ്ബജന്തി നാമ തസ്സ പരിവാരതായ പബ്ബജ്ജായാതി.

സരതീതി തം ഓവാദാനുസാസനിധമ്മം ചിന്തേതി ചിത്തേ കരോതി. വിതക്കാഹതം കരോതീതി പുനപ്പുനം പരിവിതക്കനേന തദത്ഥം വിതക്കനിപ്ഫാദിതം കരോതി. ആരദ്ധോ ഹോതീതി സമ്പാദിതോ ഹോതി. തം പന സമ്പാദനം പാരിപൂരി ഏവാതി ആഹ ‘‘പരിപുണ്ണോ ഹോതീ’’തി. തത്ഥാതി യഥാവുത്തേ ധമ്മേ. ഞാണചാരവസേനാതി ഞാണസ്സ പവത്തനവസേന. തേസം തേസം ധമ്മാനന്തി തസ്മിം തസ്മിം ഓവാദധമ്മേ ആഗതാനം രൂപാരൂപധമ്മാനം. ലക്ഖണന്തി വിസേസലക്ഖണം സാമഞ്ഞലക്ഖണഞ്ച. പവിചിനതീതി ‘‘ഇദം രൂപം ഏത്തകം രൂപ’’ന്തിആദിനാ വിചയം ആപജ്ജതി. ഞാണഞ്ച രോപേതീതി ‘‘അനിച്ചം ചലം പലോകം പഭങ്ഗൂ’’തിആദിനാ ഞാണം പവത്തേതി. വീമംസനം…പേ… ആപജ്ജതീതി രൂപസത്തകാരൂപസത്തകക്കമേന വിപസ്സനം പച്ചക്ഖതോ വിയ അനിച്ചതാദീനം ദസ്സനം സമ്മസനം ആപജ്ജതി.

ഉഭയമ്പേതന്തി ഫലാനിസംസാതി വുത്തദ്വയം. അത്ഥതോ ഏകം പരിയായസദ്ദത്താ. പടികച്ചാതി പഗേവ. മരണകാലേതി മരണകാലസമീപേ. സമീപത്ഥേ ഹി ഇദം ഭുമ്മന്തി ആഹ ‘‘മരണസ്സ ആസന്നകാലേ’’തി.

സോ തിവിധോ ഹോതി ഞാണസ്സ തിക്ഖമജ്ഝമുദുഭാവേന. തേനാഹ ‘‘കപ്പസഹസ്സായുകേസൂ’’തിആദി. ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ നാമ ആയുവേമജ്ഝം അതിക്കമിത്വാ പരിനിബ്ബായനതോ. യത്ഥ കത്ഥചീതി അവിഹാദീസു യത്ഥ കത്ഥചി. സപ്പയോഗേനാതി വിപസ്സനാഞാണസങ്ഖാരസങ്ഖാതേന പയോഗേന, സഹ വിപസ്സനാപയോഗേനാതി അത്ഥോ. സുദ്ധാവാസഭൂമിയം ഉദ്ധംയേവ മഗ്ഗസോതോ ഏതസ്സാതി ഉദ്ധംസോതോ. പടിസന്ധിവസേന അകനിട്ഠഭവം ഗച്ഛതീതി അകനിട്ഠഗാമീ.

അവിഹാദീസു വത്തമാനോപി ഏകംസതോ ഉദ്ധംഗമനാരഹോ പുഗ്ഗലോ അകനിട്ഠഗാമീ ഏവ നാമാതി വുത്തം ‘‘ഏകോ ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീതി പഞ്ച ഹോന്തീ’’തി. തേസന്തി നിദ്ധാരണേ സാമിവചനം. ഉദ്ധംസോതഭാവതോ യദിപി ഹേട്ഠിമാദീസുപി അരിയഭൂമി നിബ്ബത്തതേവ, തഥാപി തത്ഥ ഭൂമീസു ആയും അഗ്ഗഹേത്വാ അകനിട്ഠഭവേ ആയുവസേനേവ സോളസകപ്പസഹസ്സായുകതാ ദട്ഠബ്ബാ. ‘‘സത്ത ഫലാ സത്താനിസംസാ പാടികങ്ഖാ’’തി വുത്തത്താ ‘‘അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ പുബ്ബഭാഗവിപസ്സനാ ബോജ്ഝങ്ഗാ കഥിതാ’’തി വുത്തം. സത്തന്നമ്പി സഹഭാവോ ലബ്ഭതീതി ‘‘അപുബ്ബം അചരിമം ഏകചിത്തക്ഖണികാ’’തി വുത്തം. തയിദം പാളിയം തത്ഥ തത്ഥ ‘‘തസ്മിം സമയേ’’തി ആഗതവചനേന വിഞ്ഞായതി, ബോജ്ഝങ്ഗാനം പന നാനാസഭാവത്താ ‘‘നാനാലക്ഖണാ’’തി വുത്തം.

സീലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. വത്ഥസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൫. ‘‘സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ’’തി ഏവം ചേ മയ്ഹം ഹോതീതി സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ നാമ സേട്ഠോ ഉത്തമോ പവരോ, തസ്മാഹം സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസീസേന ഫലസമാപത്തിം അപ്പേത്വാ വിഹരിസ്സാമീതി ഏവം ചേ മയ്ഹം പുബ്ബഭാഗേ ഹോതീതി അത്ഥോ. ‘‘അപ്പമാണോ’’തി ഏവം മയ്ഹം ഹോതീതി സ്വായം സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, സബ്ബസോ പമാണകരകിലേസാഭാവതോ അപ്പമാണധമ്മാരമ്മണതോ ച അപ്പമാണോതി ഏവം മയ്ഹം അന്തോസമാപത്തിയം അസമ്മോഹവസേന ഹോതി. സുപരിപുണ്ണോതി ഭാവനാപാരിപൂരിയാ സുട്ഠു പരിപുണ്ണോതി ഏവം മയ്ഹം അന്തോസമാപത്തിയം അസമ്മോഹവസേന ഹോതീതി. തിട്ഠതീതി യഥാകാലപരിച്ഛേദസമാപത്തിയാ അവട്ഠാനേന തപ്പരിയാപന്നതായ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തിട്ഠതി പടിബന്ധവസേന. ഉപ്പാദം അനാവജ്ജിതത്താതി ഉപ്പാദസ്സ അനാവജ്ജനേന അസമന്നാഹാരേന. ഉപ്പാദസീസേന ചേത്ഥ ഉപ്പാദവന്തോവ സങ്ഖാരാ ഗഹിതാ. അനുപ്പാദന്തി നിബ്ബാനം ഉപ്പാദാഭാവതോ ഉപ്പാദവന്തേഹി ച വിനിസ്സടത്താ. പവത്തന്തി വിപാകപ്പവത്തം. അപ്പവത്തന്തി നിബ്ബാനം തപ്പടിക്ഖേപതോ. നിമിത്തന്തി സബ്ബസങ്ഖാരനിമിത്തം. അനിമിത്തന്തി നിബ്ബാനം. സങ്ഖാരേതി ഉപ്പാദാദിഅനാമസനേന കേവലമേവ സങ്ഖാരഗഹണം. വിസങ്ഖാരന്തി നിബ്ബാനം. ആവജ്ജിതത്താ ആവജ്ജിതകാലതോ പട്ഠായ ആരബ്ഭ പവത്തിയാ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തിട്ഠതി. അട്ഠഹാകാരേഹീതി അട്ഠഹി കാരണേഹി. ജാനാതീതി സമാപത്തിതോ വുട്ഠിതകാലേ പജാനാതി. അട്ഠഹാകാരേഹീതി ഉപ്പാദാവജ്ജനാദീഹി ചേവ അനുപ്പാദാവജ്ജനാദീഹി ച വുത്താകാരവിപരീതേഹി അട്ഠഹി ആകാരേഹി ചവന്തം സമാപത്തിവസേന അനവട്ഠാനതോപി ഗച്ഛന്തം ചവതീതി ഥേരോ പജാനാതീതി.

ഫലബോജ്ഝങ്ഗാതി ഫലസമാപത്തിപരിയാപന്നാ ബോജ്ഝങ്ഗാ. കിം പന തേ വിസും വിസും പവത്തന്തീതി ആഹ ‘‘യദാ ഹീ’’തിആദി. സീസം കത്വാതി പധാനം സേട്ഠം കത്വാ. തദന്വയാതി തദനുഗതാ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം അനുഗച്ഛനകാ. തഞ്ച ഖോ തഥാ കത്വാ ധമ്മം പച്ചവേക്ഖണവസേന. കേചി പന ‘‘തം പച്ചവേക്ഖണാദികം കത്വാ’’തി വദന്തി.

വത്ഥസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ഭിക്ഖുസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൬. ബോധായാതി ഏത്ഥ ബോധോ നാമ ബുജ്ഝനം, തം പന കിസ്സ കേനാതി പുച്ഛന്തോ ‘‘കിം ബുജ്ഝനത്ഥായാ’’തി വത്വാ തം ദസ്സേന്തോ ‘‘മഗ്ഗേനാ’’തിആദിമാഹ. മഗ്ഗേന നിബ്ബാനം ബുജ്ഝനത്ഥായ സംവത്തന്തി, പച്ചവേക്ഖണായ കതകിച്ചതം ബുജ്ഝനത്ഥായ സംവത്തന്തി, പഠമവികപ്പേ സച്ഛികിരിയാഭിസമയോ ഏവ ദസ്സിതോതി തേന അതുട്ഠേ ‘‘മഗ്ഗേന വാ’’തി ദുതിയവികപ്പമാഹ. വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതന്തി പദേഹി സബ്ബം മഗ്ഗകിച്ചം തസ്സ ഫലഞ്ച ദസ്സിതം. നിരോധനിസ്സിതന്തി ഇമിനാ നിബ്ബാനസച്ഛികിരിയാ. കാമാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതീതിആദിനാ കിലേസപ്പഹാനം. വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതീതിആദിനാ പച്ചവേക്ഖണാ ദസ്സിതാ.

ഭിക്ഖുസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬-൭. കുണ്ഡലിയസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൮൭-൧൮൮. നിബദ്ധവാസവസേന ആരാമേ നിസീദനസീലോതി ആരാമനിസാദീ. പരിസം ഓഗാള്ഹോ ഹുത്വാ ചരതീതി പരിസാവചരോതി ആഹ – ‘‘യോ പനാ’’തിആദി. ഏവന്തി ഇമിനാകാരേന. ഗഹണന്തി നിഗ്ഗഹണം. തേന പുച്ഛാപദസ്സ അത്ഥം വിവരതി. നിബ്ബേഠനന്തി നിഗ്ഗഹനിബ്ബേഠനം. തേന വിസ്സജ്ജനപദസ്സ അത്ഥം വിവരതി. ഇമിനാ നയേനാതി ഏതേന ‘‘ഇതിവാദോ’’തി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. ഉപാരമ്ഭാധിപ്പായോ വദതി ഏതേനാതി വാദോ, ദോസോ. ഇതിവാദോ ഹോതീതി ഏവം ഇമസ്സ ഉപരി വാദാരോപനം ഹോതി. ഇതിവാദപ്പമോക്ഖോതി ഏവം തതോ പമോക്ഖോ ഹോതി. ഏവം വാദപ്പമോക്ഖാനിസംസം പരേഹി ആരോപിതദോസസ്സ നിബ്ബേഠനവസേന ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ദോസപവേദനവസേന ദസ്സേതും ‘‘അയം പുച്ഛായ ദോസോ’’തിആദി വുത്തം.

ഏത്തകം ഠാനന്തിആദിതോ പട്ഠായ യാവ ‘‘തീണി സുചരിതാനീ’’തി ഏത്തകം ഠാനം. ഇമം ദേസനന്തി ‘‘ഇന്ദ്രിയസംവരോ ഖോ’’തിആദിനയപ്പവത്തം ഇമം ദേസനം. നാഭിജ്ഝായതീതി ന അഭിജ്ഝായതി. നാഭിഹംസതീതി ന അഭിതുസ്സതി. ഗോചരജ്ഝത്തേ ഠിതം ഹോതീതി കമ്മട്ഠാനാരമ്മണേ സമാധാനവസേന ഠിതം ഹോതി അവട്ഠിതം. തേനാഹ ‘‘സുസണ്ഠിത’’ന്തി. സുസണ്ഠിതന്തി സമ്മാ അവിക്ഖേപവസേന ഠിതം. കമ്മട്ഠാനവിമുത്തിയാതി കമ്മട്ഠാനാനുയുഞ്ജനവസേന പടിപക്ഖതോ നീവരണതോ വിമുത്തിയാ. സുട്ഠു വിമുത്തന്തി സുവിമുത്തം. തസ്മിം അമനാപരൂപദസ്സനേ ന മങ്കു വിലക്ഖോ ന ഹോതി. കിലേസവസേന ദോസവസേന. അട്ഠിതചിത്തോ അഥദ്ധചിത്തോ. കോവേസേന ഹി ചിത്തം ഥദ്ധം ഹോതി, ന മുദുകം. അദീനമാനസോതി ദോമനസ്സവസേന യോ ദീനഭാവോ, തദഭാവേന നിദ്ദോസമാനസോ. അപൂതിചിത്തോതി ബ്യാപജ്ജാഭാവേന സീതിഭൂതചിത്തോ.

ഇമേസു ഛസു ദ്വാരേസു അട്ഠാരസ ദുച്ചരിതാനി ഹോന്തി പച്ചേകം കായവചീമനോദുച്ചരിതഭേദേന. താനി വിഭാഗേന ദസ്സേതും ‘‘കഥ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഇട്ഠാരമ്മണേ ആപാഥഗതേതി നയദാനമത്തമേതം. തേന ‘‘അനിട്ഠാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ ദോസം ഉപ്പാദേന്തസ്സാ’’തിആദിനാ തിവിധദുച്ചരിതം നീഹരിത്വാ വത്തബ്ബം, തഥാ ‘‘മജ്ഝത്താരമ്മണേ മോഹം ഉപ്പാദേന്തസ്സാ’’തിആദിനാ ച. മനോദുച്ചരിതാദിസാമഞ്ഞേന പന തീണിയേവ ദുച്ചരിതാനി ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബം.

പഞ്ഞത്തിവസേനാതി വത്ഥും അനാമസിത്വാ പിണ്ഡഗഹണമുഖേന കേവലം പഞ്ഞത്തിവസേനേവ. ഭാവനാപടിസങ്ഖാനേതി ഭാവനാസിദ്ധേ പടിസങ്ഖാനേ, ഭാവനായ പടിസങ്ഖാനേ വാതി അത്ഥോ. ഇമാനീതി യഥാവുത്താനി ഛദ്വാരാരമ്മണാനി. ദുച്ചരിതാനീതി ദുച്ചരിതകാരണാനി. അപ്പടിസങ്ഖാനേ ഠിതസ്സ ദുച്ചരിതാനി സുചരിതാനി കത്വാ. പരിണാമേതീതി പരിവത്തേതി ദുച്ചരിതാനി തത്ഥ അനുപ്പാദേത്വാ സുചരിതാനി ഉപ്പാദേന്തോ. ഏവന്തി വുത്തപ്പകാരേന. ഇന്ദ്രിയസംവരോ…പേ… വേദിതബ്ബോ ഇന്ദ്രിയസംവരസമ്പാദനവസേന തിണ്ണം സുചരിതാനം സിജ്ഝനതോ. തേനാഹ ‘‘ഏത്താവതാ’’തിആദി. ഏത്താവതാതി ആദിതോ പട്ഠായ യാവ ‘‘തീണി സുചരിതാനി പരിപൂരേന്തീ’’തി പദം, ഏത്താവതാ. സീലാനുരക്ഖകം ഇന്ദ്രിയസംവരസീലന്തി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലസ്സ അനുരക്ഖകം ഇന്ദ്രിയസംവരസീലം കഥികം. കഥം പന തദേവ തസ്സ അനുരക്ഖകം ഹോതീതി? അപരാപരുപ്പത്തിയാ ഉപനിസ്സയഭാവതോ.

തീണി സീലാനീതി ഇന്ദ്രിയസംവര-ആജീവപാരിസുദ്ധി-പച്ചയസന്നിസ്സിത-സീലാനി. ലോകുത്തരമിസ്സകാതി ലോകിയാപി ലോകുത്തരാപി ഹോന്തീതി അത്ഥോ. സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനന്തി ലോകുത്തരാനം സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനം. മൂലഭൂതാ സതിപട്ഠാനാ പുബ്ബഭാഗാ, തേ സന്ധായ വുത്തം ‘‘ചത്താരോ ഖോ, കുണ്ഡലിയ, സതിപട്ഠാനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ പരിപൂരേന്തീ’’തി. തേപീതി യഥാവുത്തസതിപട്ഠാനാ. സതിപട്ഠാനമൂലകാ ബോജ്ഝങ്ഗാതി ലോകിയസതിപട്ഠാനമൂലകാ ബോജ്ഝങ്ഗാവ. പുബ്ബഭാഗാവാതി ഏത്ഥ കേചി ‘‘പുബ്ബഭാഗാ ചാ’’തി പാഠം കത്വാ ‘‘പുബ്ബേവ ലോകുത്തരാ പുബ്ബഭാഗാ ചാ’’തി അത്ഥം വദന്തി. വിജ്ജാവിമുത്തിമൂലകാതി ‘‘സത്ത ഖോ, കുണ്ഡലിയ, ബോജ്ഝങ്ഗാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ വിജ്ജാവിമുത്തിം പരിപൂരേന്തീ’’തി ഏവം വുത്താ ബോജ്ഝങ്ഗാ ലോകുത്തരാവ വിജ്ജാവിമുത്തിസഹഗതഭാവതോ.

കുണ്ഡലിയസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ഉപവാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൯. പച്ചത്തന്തി കരണനിദ്ദേസോ അയന്തി ആഹ – ‘‘അത്തനാവാ’’തി. കുരുമാനോയേവാതി ഉപ്പാദേന്തോ ഏവ. കമ്മട്ഠാനവിമുത്തിയാ സുട്ഠു വിമുത്തന്തി കമ്മട്ഠാനമനസികാരേന നീവരണാനം ദൂരീഭാവതോ തേഹി സുട്ഠു വിമുത്തം. അത്ഥം കരിത്വാതി ഭാവനാമനസികാരം ഉത്തമം കത്വാ. ‘‘മഹാ വത മേ അയം അത്ഥോ ഉപ്പന്നോ’’തി അത്ഥികോ ഹുത്വാ.

൯. പഠമഉപ്പന്നസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൦. തഥാഗതസ്സ പാതുഭാവാതിആദിനാ ബുദ്ധുപ്പാദകാലേ ഏവ ബോജ്ഝങ്ഗരതനപടിലാഭോതി ദസ്സേതി.

പബ്ബതവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഗിലാനവഗ്ഗോ

൧-൩. പാണസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൯൨-൧൯൪. യേസന്തി യേസം സത്താനം. ചത്താരോ ഇരിയാപഥാ അത്ഥി ലബ്ഭന്തി തദുപഗസരീരാവയവലാഭേന. ഏതന്തി ‘‘ചത്താരോ ഇരിയാപഥേ കപ്പേന്തീ’’തി ഏതം വചനം. ‘‘വിവേകനിസ്സിത’’ന്തിആദിവചനതോ ‘‘സഹവിപസ്സനകേ മഗ്ഗബോജ്ഝങ്ഗേ’’ഇച്ചേവ വുത്തം. ദുതിയതതിയാനി ഉത്താനത്ഥാനേവ ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ.

൪-൧൦. പഠമഗിലാനസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൯൫-൨൦൧. വിസുദ്ധം അഹോസി വിസഭാഗധാതുക്ഖോഭം വൂപസമേന്തം. തേനാഹ – ‘‘പോക്ഖരപത്തേ …പേ… വിനിവത്തിത്വാ ഗതോ’’തി. ഏസേവ നയോ പാളിതോ അത്ഥതോ ച ചതുത്ഥേന പഞ്ചമഛട്ഠാനം സമാനത്താ. വിസരുക്ഖവാതസമ്ഫസ്സേനാതി വിസരുക്ഖസന്നിസ്സിതവാതസമ്ഫസ്സേന. മന്ദസീതജരോതി മുദുകോ സീതജരോ. സേസന്തി വുത്താവസേസം. സബ്ബത്ഥാതി സത്തമാദീസു ചതൂസു.

ഗിലാനവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഉദായിവഗ്ഗോ

൧-൨. ബോധായസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൦൨-൨൦൩. കിത്തകേന നു ഖോ കാരണേന ബുജ്ഝനകഅങ്ഗാ നാമ വുച്ചന്തി ബുജ്ഝനകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അങ്ഗാതി വത്തബ്ബതം ലഭന്തി. മിസ്സകബോജ്ഝങ്ഗാ കഥിതാ സഹവിപസ്സനാ മഗ്ഗബോജ്ഝങ്ഗാ കഥിതാതി കത്വാ. ധമ്മപരിച്ഛേദോ കഥിതോ ഗണനാമത്തേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ വുത്തത്താ ന ഭൂമന്തരപരിച്ഛേദോ, വിപസ്സനാദിപരിച്ഛേദോ വാ.

൩-൫. ഠാനിയസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൦൪-൨൦൬. കാമരാഗേന ഗധിതബ്ബട്ഠാനഭൂതാ കാമരാഗട്ഠാനിയാതി ആഹ ‘‘ആരമ്മണധമ്മാന’’ന്തി. ‘‘മനസികാരബഹുലീകാരാ’’തി വുത്തത്താ ‘‘ആരമ്മണേനേവ കഥിത’’ന്തി വുത്തം. വുത്തപരിച്ഛേദോതി ഏതേന ന കേവലം ആരമ്മണവസേനേവ, അഥ ഖോ ഉപനിസ്സയവസേനപേത്ഥ അത്ഥോ ലബ്ഭതീതി ദസ്സേതി. പഠമവഗ്ഗസ്സ ഹി ദുതിയേ സുത്തേ ഉപനിസ്സയവസേനേവ അത്ഥോ ദസ്സിതോ. മിസ്സകബോജ്ഝങ്ഗാ കഥിതാ അവിഭാഗേനേവ കഥിതത്താ. അപരിഹാനിയേതി തീഹി സിക്ഖാഹി അപരിഹാനാവഹേ.

൬-൭. തണ്ഹക്ഖയസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൦൭-൨൦൮. ‘‘സോ മം പുച്ഛിസ്സതീ’’തി അധിപ്പായേന ഭഗവതാ ഓസാപിതദേസനം. പത്ഥടത്താ ഭാവനാപാരിപൂരിയാ വിത്ഥാരിതം ഗതത്താ. മഹന്തഭാവന്തി ഭാവനാവസേനേവ മഹത്തം ഗതത്താ. തതോ ഏവ വഡ്ഢിപ്പമാണാ. നീവരണവിഗമേ സമ്ഭവതോ പച്ചയതോ ബ്യാപാദോ വിഗതോ ഹോതീതി ആഹ – ‘‘നീവരണാനം ദൂരീഭാവേന ബ്യാപാദവിരഹിതത്താ’’തി. തണ്ഹാമൂലകന്തി തണ്ഹാപച്ചയം. യഞ്ഹി തണ്ഹാസഹഗതം അസഹഗതമ്പി തണ്ഹം ഉപനിസ്സായ നിപ്ഫന്നം, സബ്ബം തം തണ്ഹാമൂലകം. പഹീയതി അനുപ്പാദപ്പഹാനേന. തണ്ഹാദീനംയേവ ഖയാ, ന തേസം സങ്ഖാരാനം ഖയാ. ഏതേഹി തണ്ഹക്ഖയാദിപദേഹി.

൮. നിബ്ബേധഭാഗിയസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൯. നിബ്ബിജ്ഝന്തീതി നിബ്ബേധാ, നിബ്ബിജ്ഝനധമ്മാ ധമ്മവിനയാദയോ, തപ്പരിയാപന്നതായ നിബ്ബേധഭാഗേ ഗതോ നിബ്ബേധഭാഗിയോ, തം നിബ്ബേധഭാഗിയം. തേനാഹ ‘‘നിബ്ബിജ്ഝനകോട്ഠാസിയ’’ന്തി. ഭാവേത്വാ ഠിതേന ചിത്തേന. വിപസ്സനാമഗ്ഗമ്പി ഗഹേത്വാ ‘‘മഗ്ഗബോജ്ഝങ്ഗാ മിസ്സകാ’’തി വുത്താ. തേഹീതി ബോജ്ഝങ്ഗേഹി ഭാവിതം ചിത്തം. തേ വാ ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേത്വാ ഠിതം ചിത്തം നാമ ഫലചിത്തം, തസ്മാ നിബ്ബത്തിതലോകുത്തരമേവ. തമ്പീതി ഫലചിത്തമ്പി മഗ്ഗാനന്തരതായ മഗ്ഗനിസ്സിതം കത്വാ മിസ്സകമേവ കഥേതും വട്ടതി ‘‘ബോധായ സംവത്തന്തീ’’തി വുത്തത്താ.

൯. ഏകധമ്മസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൦. സംയോജനസങ്ഖാതാ വിനിബന്ധാതി കാമരാഗാദിസംയോജനസഞ്ഞിതാ ബന്ധനാ. പരിനിട്ഠപേത്വാ ഗഹണാതി ഗിലിത്വാ വിയ പരിനിട്ഠപേത്വാ ഗഹണാകാരാ.

൧൦. ഉദായിസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൧. ബഹുകതം വുച്ചതി ബഹുകാരോ ബഹുമാനോ, നത്ഥി ഏതസ്സ ബഹുകതന്തി അബഹുകതോ, അകതബഹുമാനോ. ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉക്കുജ്ജന്തോ വിയ നിരുജ്ഝമാനോ അവകുജ്ജന്തോ വിയ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ഉക്കുജ്ജം വുച്ചതി ഉദയോ, അവകുജ്ജം വയോ’’തി. പരിവത്തേന്തോതി അനിച്ചാതിപി ദുക്ഖാതിപി അനത്താതിപി. ‘‘ഏസോ ഹി തേ ഉദായി മഗ്ഗോ പടിലദ്ധോ, യോ തേ…പേ… തഥത്തായ ഉപനേസ്സതീ’’തി പരിയോസാനേ ഭഗവതോ വചനഞ്ചേത്ഥ സാധകം ദട്ഠബ്ബം. തേന തേനാകാരേന വിഹരന്തന്തി യേന സമ്മസനാകാരേന വിപസ്സനാവിഹാരേന വിഹരന്തം. തഥാഭാവായാതി ഖീണാസവഭാവപച്ചവേക്ഖണായ. തേനാഹ – ‘‘ഖീണാ ജാതീതി…പേ… തം ദസ്സേന്തോ ഏവമാഹാ’’തി.

ഉദായിവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. നീവരണവഗ്ഗോ

൩-൪. ഉപക്കിലേസസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൧൪-൨൧൫. ന ച പഭാവന്തന്തി ന ച പഭാസമ്പന്നം. പഭിജ്ജനസഭാവന്തി താപേത്വാ താലനേ പഭങ്ഗുതം. അവസേസം ലോഹന്തി വുത്താവസേസം ജാതിലോഹം, വിജാതിലോഹം, കിത്തിമലോഹന്തി പഭേദം സബ്ബമ്പി ലോഹം. ഉപ്പജ്ജിതും അപ്പദാനേനാതി ഏത്ഥ നനു ലോകിയകുസലചിത്തസ്സപി സുവിസുദ്ധസ്സ ഉപ്പജ്ജിതും അപ്പദാനേന ഉപക്കിലേസതാതി? സച്ചമേതം, യസ്മിം പന സന്താനേ നീവരണാനി ലദ്ധപതിട്ഠാനി, തത്ഥ മഹഗ്ഗതകുസലസ്സപി അസമ്ഭവോ, പഗേവ ലോകുത്തരകുസലസ്സ, പരിത്തകുസലം പന യഥാപച്ചയം ഉപ്പജ്ജതി. നീവരണേ ഹി വൂപസന്തേ സന്താനേ ഉപ്പത്തിയാ അപരിസുദ്ധം ഹോതി, ഉപക്കിലിട്ഠം നാമ ഹോതി, അപരിസുദ്ധദീപകപല്ലികവട്ഠിതേലാദിസന്നിസ്സയോ ദീപോ വിയ, അപിച നിപ്പരിയായതോ ഉപ്പജ്ജിതും അപ്പദാനേനേവ തേസം ഉപക്കിലേസതാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യദഗ്ഗേന ഹീ’’തിആദിമാഹ. ആരമ്മണേ വിക്ഖിത്തപ്പത്തിവസേന ചുണ്ണവിചുണ്ണതാ വേദിതബ്ബാ. ന ആവരന്തീതി കുസലധമ്മേ ഉപ്പജ്ജിതും അപ്പദാനവസേന ന ആവരന്തി, അഥ ഖോ തേസം ഉപ്പത്തിയാ ഹോന്തി. ന പടിച്ഛാദേന്തീതി ന വിനന്ധന്തി. ചതുഭൂമകചിത്തസ്സാതി ചതുത്ഥഭൂമകകുസലചിത്തസ്സ അനുപക്കിലേസാ, തേഹി അകിലിസ്സനതോ.

൮. ആവരണനീവരണസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൯. പഞ്ഞാ ദുബ്ബലാ ഹോതി, ന ബലവതീ പടിപക്ഖേന ഉപക്കിലിട്ഠഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘മന്ദാ അവിസദാ’’തി.

പഞ്ച നീവരണാ ദൂരേ ഹോന്തി ആവരണാഭാവതോ. തമേവ പീതിന്തി സപ്പായധമ്മസവനേ ഉപ്പന്നം പീതിം. തസ്സാ തദാ ഉപ്പന്നാകാരസല്ലക്ഖണേന അവിജഹന്തോ പുനപ്പുനം തസ്സാ നിബ്ബത്തനേന. തേനാഹ ‘‘പഞ്ച നീവരണേ വിക്ഖമ്ഭേത്വാ’’തി. ഇദം സന്ധായാതി ഏത്തകേ ദിവസേപി ന വിനസ്സന്തി, സാ ധമ്മപീതി ലദ്ധപച്ചയാ ഹുത്വാ വിസേസാവഹാതി ഇമമത്ഥം സന്ധായ ഏതം ‘‘ഇമസ്സ പഞ്ച നീവരണാ തസ്മിം സമയേ ന ഹോന്തീ’’തിആദി വുത്തം. പീതിപാമോജ്ജപക്ഖിയാതി പീതിപാമോജ്ജപച്ചയാ. നസ്സന്തീതി നിരോധപച്ചയവസേന പവത്തനതോ നസ്സന്തി. സഭാഗപച്ചയവസേന പുന ഉപ്പജ്ജന്താപി…പേ… വുച്ചതി കിച്ചസാധനവസേന പവത്തനതോ.

൯. രുക്ഖസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൦. അഭിരുഹനകാതി സമീപരുക്ഖേ അഭിഭവിത്വാ രുഹനകാ. അട്ഠികച്ഛകോതി അട്ഠിബഹുലകച്ഛകോ. കപിഥനസദിസഫലത്താ കപിത്ഥനോതി ലദ്ധനാമോ.

൧൦. നീവരണസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൧. അന്ധഭാവകരണാ പഞ്ഞാചക്ഖുസ്സ വിബന്ധനതോ. തഥാ ഹി തേ ‘‘അചക്ഖുകരണാ പഞ്ഞാനിരോധികാ’’തി വുത്താ. വിഹനതി വിബാധതീതി വിഘാതോ, ദുക്ഖന്തി ആഹ ‘‘വിഘാതപക്ഖിയാതി ദുക്ഖപക്ഖികാ’’തി. നിബ്ബാനത്ഥായ ന സംവത്തന്തീതി അനിബ്ബാനസംവത്തനികാ. മിസ്സകബോജ്ഝങ്ഗാവ കഥിതാ പുബ്ബഭാഗികാനം കഥിതത്താ.

നീവരണവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ചക്കവത്തിവഗ്ഗോ

൧. വിധാസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൨. വിധീയന്തീതി വിധാ, മാനാദിഭാഗാ കോട്ഠാസാതി ആഹ ‘‘തയോ മാനകോട്ഠാസാ’’തി. തഥാ തഥാ വിദഹനതോതി ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തിആദിനാ തേന തേനാകാരേന വിദഹനതോ ഠപനതോ, ഠപേതബ്ബതോ വാ.

൨. ചക്കവത്തിസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൩. സിരിസമ്പത്തിയാ രാജതി ദിപ്പതി സോഭതീതി രാജാ, ദാനപിയവചനഅത്ഥചരിയാസമാനത്തതാസങ്ഖാതേഹി ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി. രഞ്ജേതീതി രമേതി. അബ്ഭുഗ്ഗതായാതി ഉദീരിതാ നിബ്ബത്തിതോ തത്ഥ തത്ഥ ഗച്ഛനതോ. ചക്കം വത്തേതീതി ചക്കരതനം പവത്തേതി. ദേവട്ഠാനന്തി പൂജനീയദേവട്ഠാനം. ചിത്തീകതട്ഠേനാതി പൂജനീയഭാവേന. അഗ്ഘോ നത്ഥി ചിരകാലസമ്ഭവപുഞ്ഞാനുഭാവസിദ്ധരതനസബ്ഭാവതോ. അഞ്ഞേഹി ചക്കവത്തിനോ പരിഗ്ഗഹഭൂതരതനേഹി. ലോകേതി മനുസ്സലോകേ. തേന തദഞ്ഞലോകം നിവത്തേതി. വിജ്ജമാനഗ്ഗഹണേന അതീതാനാഗതം നിവത്തേതി. ബുദ്ധാ ച കദാചി കരഹചി ഉപ്പജ്ജന്തി ചക്കവത്തിനോപി യേഭുയ്യേന തസ്മിംയേവ ഉപ്പജ്ജനതോതി അധിപ്പായോ. അനോമസ്സാതി അലാമകസ്സ ഉക്കട്ഠസ്സ. സേസാനി രതനാനി.

തത്രാതി വാക്യോപഞ്ഞാസനേ നിപാതോ, തസ്മിം പാതുഭാവവചനേ. ‘‘അയുത്ത’’ന്തി വത്വാ തത്ഥ അധിപ്പായം വിവരന്തോ ‘‘ഉപ്പന്നം ഹീ’’തിആദിമാഹ. തേഹി രതനേഹി ചക്കവത്തനനിയമാപേക്ഖതായ ചക്കവത്തിവചനസ്സ. നിയമേനാതി ഏകന്തേന. വത്തബ്ബതം ആപജ്ജതി ഭാവിനി ഭൂതേ വിയ ഉപചാരോതി യഥാ – ‘‘അഗമാ രാജഗഹം ബുദ്ധോ’’തി (സു. നി. ൪൧൦). ലദ്ധനാമസ്സാതി ചക്കവത്തീതി ലോകേ ലദ്ധസമഞ്ഞസ്സ പത്ഥനീയസ്സ പുരിസവിസേസസ്സ. മൂലുപ്പത്തിവചനതോപീതി ‘‘ചക്കവത്തിസ്സ പാതുഭാവാ’’തി ഏതസ്സ പഠമുപ്പത്തിയാ വചനതോപി. ഇദാനി തമത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘യോ ഹീ’’തിആദിമാഹ. യോ ഹി ചക്കവത്തിരാജാ, തസ്സ ഉപ്പത്തിയാ ചക്കരതനസ്സ ഉപ്പജ്ജനതോ ചക്കവത്തീതി ഏവം നാമം ഉപ്പജ്ജതി. ‘‘ചക്കം വത്തേസ്സതീ’’തി ഇദം പന നിയാമം അനപേക്ഖിത്വാ തസ്സ ഉപ്പജ്ജതീതി രതനാനുപ്പത്തിം ഗഹേത്വാ വുത്തനയതോ സഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതി ‘‘ചക്കവത്തീ’’തി. ഏകമേവാതി ചക്കരതനമേവ പഠമം പാതുഭവതി. യസ്മിം ഭൂതേ രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസമഞ്ഞാ, അഥ പച്ഛാ രതനാനി പാതുഭവന്തീതി ബഹൂനം പാതുഭാവം ഉപാദായ ബഹുലവചനതോപി ഏതം ‘‘ചക്കവത്തിസ്സ പാതുഭാവാ രതനാനം പാതുഭാവോ’’തി വുത്തം. അയം ഹേതുകത്തുസഞ്ഞിതോ അത്ഥഭേദോ. പാതുഭാവാതി പാതുഭാവതോ. പുഞ്ഞസമ്ഭാരോ ഭിന്നസന്താനതായ രതനാനമ്പി പരിയായേന ഉപനിസ്സയഹേതൂതി വുത്തം. യുത്തമേവേതം യഥാവുത്തയുത്തിയുത്തത്താ.

വത്തബ്ബഭൂതോ അധിപ്പായോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി അധിപ്പായോ, അത്ഥനിദ്ദേസോ, സങ്ഖേപതോ അധിപ്പായോ സങ്ഖേപാധിപ്പായോ. ചക്കരതനാനുഭാവേന ചക്കവത്തിസ്സരിയസ്സ സിജ്ഝനതോ ‘‘ദാതും സമത്ഥസ്സാ’’തി വുത്തം. യോജനപ്പമാണേ പദേസേ പവത്തത്താ യോജനപ്പമാണം അന്ധകാരം. അതിദീഘാതിരസ്സതാദിം ഛബ്ബിധം ദോസം വിവജ്ജേത്വാ ഠിതസ്സാതി വചനസേസോ.

സബ്ബേസം ചതുഭൂമകധമ്മാനം പുരേചരം കുസലാനം ധമ്മാനം ഗതിയോ സമന്വേസനവസേന പവത്തനതോ. ബുദ്ധാദീഹിപി അപ്പഹാനീയതായ മഹന്തധമ്മസഭാവത്താ ധമ്മകായേ ച ജേട്ഠകട്ഠേന ധമ്മകായൂപപന്നം. പഞ്ഞാപാസാദതായ ചസ്സ ഉപരിഗതട്ഠേന അച്ചുഗ്ഗതം. വിത്ഥതട്ഠേന വിപുലം. മഹന്തതായ മഹന്തം. അനാദികാലഭാവിതസ്സ കിലേസസന്താനസ്സ ഖണേനേവ വിദ്ധംസനതോ സീഘം ലഹു ജവന്തി പരിയായാ. ബോജ്ഝങ്ഗധമ്മപരിയാപന്നത്താ ഹി വുത്തം ‘‘ഏകന്ത-കുസലത്താ’’തി. സമ്പയുത്തവസേന പീതിയാ ആലോകവിദ്ധംസനഭാവവസേനാതി വുത്തം ‘‘സഹജാതപച്ചയാദീ’’തിആദി. സബ്ബസങ്ഗാഹികധമ്മപരിച്ഛേദോതി ചതുഭൂമകത്താ സബ്ബസങ്ഗാഹകോ ബോജ്ഝങ്ഗധമ്മപരിച്ഛേദോ കഥിതോ.

൪-൧൦. ദുപ്പഞ്ഞസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൨൫-൨൩൧. ഏളം വുച്ചതി ദോസോ, ഏളേന മൂഗോ വിയാതി ഏളമൂഗോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘മുഖേന വാച’’ന്തിആദിമാഹ.

ചക്കവത്തിവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. സാകച്ഛവഗ്ഗോ

൧. ആഹാരസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൨. പുരിമനയതോതി ‘‘സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗട്ഠാനീയാനം ധമ്മാന’’ന്തിആദിനാ ആഗതനയതോ. ഏവന്തി ഇദാനി വുച്ചമാനാകാരേന. സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച സതിസമ്പജഞ്ഞം. സതിപധാനം വാ അഭിക്കന്താദീസു സത്ഥകഭാവപരിഗ്ഗണ്ഹകഞാണം സതിസമ്പജഞ്ഞം. തം സബ്ബത്ഥ സതോകാരീഭാവാവഹത്താ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ സംവത്തതി. യഥാ ച പച്ചനീകധമ്മപ്പഹാനം അനുരൂപധമ്മദേസനാ ച അനുപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപ്പാദായ ഹോതി, ഏവം സതിരഹിതപുഗ്ഗലവജ്ജനാ സതോകാരീപുഗ്ഗലസേവനാ ച തത്ഥ ച യുത്തപയുത്തതാ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ ഹോതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘സതിസമ്പജഞ്ഞ’’ന്തിആദിനാ. അരഹത്തമഗ്ഗേന ഭാവനാപാരിപൂരീ ഹോതി. തഥാ ഹി അരഹാവ ‘‘സതിവേപുല്ലപ്പത്തോ’’തി വുച്ചതി.

ധമ്മാനം, ധമ്മേസു വാ വിചയോ, സോ ഏവ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന സമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, തസ്സ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ. പരിപുച്ഛകതാതി ആചരിയം പയിരുപാസിത്വാ പഞ്ചപി നികായേ സഹട്ഠകഥായ പരിയോഗാഹേത്വാ യം യം തത്ഥ ഗണ്ഠിട്ഠാനം, തസ്സ തസ്സ ‘‘ഇദം, ഭന്തേ, കഥം ഇമസ്സ കോ അത്ഥോ’’തി ഏവം ഖന്ധാദീസു അത്ഥപുച്ഛകഭാവോ. തേനാഹ ‘‘ഖന്ധ…പേ… ബഹുലതാ’’തി.

വത്ഥുവിസദകിരിയാതി ചിത്തചേതസികാനം പവത്തിട്ഠാനഭാവതോ സരീരം തപ്പടിബദ്ധാനി ച ചീവരാദീനി ഇധ ‘‘വത്ഥൂനീ’’തി അധിപ്പേതാനി, താനി യഥാ ചിത്തസ്സ സുഖാവഹാനി ഹോന്തി, തഥാ കരണം തേസം വിസദഭാവകരണം. തേന വുത്തം ‘‘അജ്ഝത്തികബാഹിരാന’’ന്തിആദി. ഉസ്സന്നദോസന്തി വാതാദിഉസ്സന്നദോസം. സേദമലമക്ഖിതന്തി സേദേന ചേവ ജല്ലികാസങ്ഖാതേന സരീരമലേന ച മക്ഖിതം. ച-സദ്ദേന അഞ്ഞമ്പി സരീരസ്സ ച ചിത്തസ്സ ച പീളാവഹം സങ്ഗണ്ഹാതി. സേനാസനം വാതി വാ-സദ്ദേന പത്താദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. അവിസദേ സതി, വിസയഭൂതേ വാ. കഥം ഭാവനമനുയുത്തസ്സ താനി വിസയോതി? അന്തരന്തരാ പവത്തനകചിത്തുപ്പാദവസേന ഏവം വുത്തം. തേ ഹി ചിത്തുപ്പാദാ ചിത്തേകഗ്ഗതായ ഇജ്ഝന്തിയാപി അപരിസുദ്ധഭാവായ സംവത്തന്തി. ചിത്തചേതസികേസു നിസ്സയാദിപച്ചയഭൂതേസു. ഞാണമ്പീതി പി-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനേ. തേന ന കേവലം തം വത്ഥുയേവ, അഥ ഖോ തസ്മിം അപരിസുദ്ധേ ഞാണമ്പി അപരിസുദ്ധം ഹോതീതി നിസ്സയാപരിസുദ്ധിയാ നിസ്സിതാപരിസുദ്ധി വിയ വിസയസ്സ അപരിസുദ്ധതായ വിസയീനം അപരിസുദ്ധിം ദസ്സേതി അന്വയതോ ബ്യതിരേകതോ ച.

സമഭാവകരണം കിച്ചതോ അനൂനാധികഭാവകരണം. യഥാപച്ചയം സദ്ധേയ്യവത്ഥുസ്മിം അധിമോക്ഖകിച്ചസ്സ പടുതരഭാവേന പഞ്ഞായ അവിസദതായ വീരിയാദീനഞ്ച അനുബലപ്പദാനസിഥിലതാദിനാ സദ്ധിന്ദ്രിയം ബലവം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ഇതരാനി മന്ദാനീ’’തി. തതോതി തസ്മാ സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ ബലവഭാവതോ ഇതരേസഞ്ച മന്ദത്താ. കോസജ്ജപക്ഖേ പതിതും അദത്വാ സമ്പയുത്തധമ്മാനം പഗ്ഗണ്ഹനം അനുബലപ്പദാനം പഗ്ഗഹോ, പഗ്ഗഹകിച്ചം കാതും ന സക്കോതീതി സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ആരമ്മണം ഉപഗന്ത്വാ ഠാനം, അനിസ്സജ്ജനം വാ ഉപട്ഠാനം, വിക്ഖേപപടിപക്ഖോ. യേന വാ സമ്പയുത്താ അവിക്ഖിത്താ ഹോന്തി, സോ അവിക്ഖേപോ. രൂപഗതം വിയ ചക്ഖുനാ യേന യാഥാവതോ വിസയസഭാവം പസ്സതി, തം ദസ്സനകിച്ചം കാതും ന സക്കോതി ബലവതാ സദ്ധിന്ദ്രിയേന അഭിഭൂതത്താ. സഹജാതധമ്മേസു ഹി ഇന്ദട്ഠം കരോന്താനം സഹ പവത്തമാനാനം ധമ്മാനം ഏകരസതാവസേനേവ അത്ഥസിദ്ധി, ന അഞ്ഞഥാ. തസ്മാതി വുത്തമേവത്ഥം കാരണഭാവേന പച്ചാമസതി. തന്തി സദ്ധിന്ദ്രിയം.

ധമ്മസഭാവപച്ചവേക്ഖണേനാതി യസ്സ സദ്ധേയ്യവത്ഥുനോ ഉളാരതാദിഗുണേ അധിമുച്ചനസ്സ സാതിസയപ്പവത്തിയാ സദ്ധിന്ദ്രിയം ബലവം ജാതം, തസ്സ പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നതാദിവിഭാഗതോ യാഥാവതോ വീമംസനേന. ഏവഞ്ഹി ഏവംധമ്മതാനയേന സഭാവസരസതോ പരിഗ്ഗയ്ഹമാനേ സവിപ്ഫാരോ അധിമോക്ഖോ ന ഹോതി – ‘‘അയം ഇമേസം ധമ്മാനം സഭാവോ’’തി പഞ്ഞാബ്യാപാരസ്സ സാതിസയത്താ. ധുരിയധമ്മേസു ഹി യഥാ സദ്ധായ ബലവഭാവേ പഞ്ഞായ മന്ദഭാവോ ഹോതി, ഏവം പഞ്ഞായ ബലവഭാവേ സദ്ധായ മന്ദഭാവോ ഹോതി. തേന വുത്തം – ‘‘തം ധമ്മസഭാവപച്ചവേക്ഖണേന…പേ… ഹാപേതബ്ബ’’ന്തി. തഥാ അമനസികരണേനാതി യേനാകാരേന ഭാവനമനുയുഞ്ജന്തസ്സ സദ്ധിന്ദ്രിയം ബലവം ജാതം, തേനാകാരേന ഭാവനം നാനുയുഞ്ജനേനാതി വുത്തം ഹോതി. ഇധ ദുവിധേന സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ ബലവഭാവോ അത്തനോ വാ പച്ചയവിസേസേന കിച്ചുത്തരിയതോ വീരിയാദീനം വാ മന്ദകിച്ചതായ. തത്ഥ പഠമവികപ്പേ ഹാപനവിധി ദസ്സിതോ, ദുതിയവികപ്പേ പന യഥാ മനസികരോതോ വീരിയാദീനം മന്ദകിച്ചതായ സദ്ധിന്ദ്രിയം ബലവം ജാതം, തഥാ അമനസികാരേന വീരിയാദീനം പടുതരഭാവാവഹേന മനസികാരേന സദ്ധിന്ദ്രിയം തേഹി സമതം കരോന്തേന ഹാപേതബ്ബം. ഇമിനാ നയേന സേസിന്ദ്രിയേസുപി ഹാപനവിധി വേദിതബ്ബോ.

വക്കലിത്ഥേരവത്ഥൂതി സോ ഹി ആയസ്മാ സദ്ധാധിമുത്തോ തത്ഥ ച കതാധികാരോ സത്ഥു രൂപകായദസ്സനേ പസുതോ ഏവ ഹുത്വാ വിഹരന്തോ സത്ഥാരാ – ‘‘കിം തേ, വക്കലി, ഇമിനാ പൂതികായേന ദിട്ഠേന, യോ ഖോ, വക്കലി, ധമ്മം പസ്സതി, സോ മം പസ്സതീ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൩.൮൭) ഓവദിയമാനോ കമ്മട്ഠാനേ നിയോജിതോപി തം അനനുയുഞ്ജന്തോ പണാമിതോ അത്താനം വിനിപാതേതും പപാതട്ഠാനം അഭിരുഹി. അഥ നം സത്ഥാ യഥാനിസിന്നോവ ഓഭാസവിസ്സജ്ജനേന അത്താനം ദസ്സേത്വാ –

‘‘പാമോജ്ജബഹുലോ ഭിക്ഖു, പസന്നോ ബുദ്ധസാസനേ;

അധിഗച്ഛേ പദം സന്തം, സങ്ഖാരൂപസമം സുഖ’’ന്തി. (ധ. പ. ൩൮൧) –

ഗാഥം വത്വാ ‘‘ഏഹി, വക്കലീ’’തി ആഹ. സോ തേന വചനേന അമതേനേവ അഭിസിത്തോ ഹട്ഠതുട്ഠോ ഹുത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേസി, സദ്ധായ ബഹുലഭാവതോ വിപസ്സനാവീഥിം നാരോഹതി. തം ഞത്വാ ഭഗവാ ഇന്ദ്രിയസമത്തപടിപാദനായ കമ്മട്ഠാനം സോധേത്വാ അദാസി. സോ സത്ഥാരാ ദിന്നനയേന വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ മഗ്ഗപടിപാടിയാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം – ‘‘വക്കലിത്ഥേരവത്ഥു ചേത്ഥ നിദസ്സന’’ന്തി. ഏത്ഥാതി സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ അധിമത്തഭാവേ സേസിന്ദ്രിയാനം സകിച്ചാകരണേ.

ഇതരകിച്ചഭേദന്തി ഉപട്ഠാനാദികിച്ചവിസേസം. പസ്സദ്ധാദീതി ആദി-സദ്ദേന സമാധിഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ഹാപേതബ്ബന്തി യഥാ സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ ബലവഭാവോ ധമ്മസഭാവപച്ചവേക്ഖണേന ഹായതി, ഏവം വീരിയിന്ദ്രിയസ്സ അധിമത്തതാ പസ്സദ്ധിയാദിഭാവനായ ഹായതി സമാധിപക്ഖികത്താ തസ്സാ. തഥാ ഹി സമാധിന്ദ്രിയസ്സ അധിമത്തതം കോസജ്ജപാതതോ രക്ഖന്തീ വീരിയാദിഭാവനാ വിയ വീരിയിന്ദ്രിയസ്സ അധിമത്തതം ഉദ്ധച്ചപാതതോ രക്ഖന്തീ ഏകംസതോ ഹാപേതി. തേന വുത്തം ‘‘പസ്സദ്ധാദിഭാവനായ ഹാപേതബ്ബ’’ന്തി. സോണത്ഥേരസ്സ വത്ഥൂതി സുകുമാരസോണത്ഥേരസ്സ വത്ഥു. സോ ഹി ആയസ്മാപി സത്ഥു സന്തികാ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ സീതവനേ വിഹരന്തോ – ‘‘മമ സരീരം സുഖുമാലം, ന ച സക്കാ സുഖേനേവ സുഖം അധിഗന്തും, കായം കിലമേത്വാപി സമണധമ്മോ കാതബ്ബോ’’തി ഠാനചങ്കമനമേവ അധിട്ഠായ പധാനമനുയുഞ്ജന്തോ പാദതലേസു ഫോടേസു ഉട്ഠിതേസുപി വേദനം അജ്ഝുപേക്ഖിത്വാ ദള്ഹവീരിയം കരോന്തോ അച്ചാരദ്ധവീരിയതായ വിസേസം പവത്തേതും നാസക്ഖി. സത്ഥാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ വീണോപമോവാദേന ഓവദിത്വാ വീരിയസമതായോജനവിധിം ദസ്സേന്തോ കമ്മട്ഠാനം സോധേത്വാ ഗിജ്ഝകൂടം ഗതോ. ഥേരോപി സത്ഥാരാ ദിന്നനയേന വീരിയസമതം യാജേത്വാ ഭാവേന്തോ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരഹത്തേവ പതിട്ഠാസി. തേന വുത്തം ‘‘സോണത്ഥേരസ്സ വത്ഥു ദസ്സേതബ്ബ’’ന്തി. സേസേസുപീതി സതിസമാധിപഞ്ഞിന്ദ്രിയേസുപി.

സമതന്തി സദ്ധാപഞ്ഞാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം അനൂനാധികഭാവം, തഥാ സമാധിവീരിയാനഞ്ച. യഥാ ഹി സദ്ധാപഞ്ഞാനം വിസും വിസും ധുരിയധമ്മഭൂതാനം കിച്ചതോ അഞ്ഞമഞ്ഞനാതിവത്തനം വിസേസതോ ഇച്ഛിതബ്ബം. യതോ തേസം സമധുരതായ അപ്പനാ സമ്പജ്ജതി, ഏവം സമാധിവീരിയാനം കോസജ്ജുദ്ധച്ചപക്ഖികാനം സമതായ സതി അഞ്ഞമഞ്ഞുപത്ഥമ്ഭനതോ സമ്പയുത്തധമ്മാനം അന്തദ്വയപാതാഭാവേന സമ്മദേവ അപ്പനാ ഇജ്ഝതീതി. ബലവസദ്ധോതിആദി വുത്തസ്സേവ അത്ഥസ്സ ബ്യതിരേകമുഖേന സമത്ഥനം. തസ്സത്ഥോ – യോ ബലവതിയാ സദ്ധായ സമന്നാഗതോ അവിസദഞാണോ, സോ മുധപ്പസന്നോ ഹോതി, ന അവേച്ചപ്പസന്നോ. തഥാ ഹി സോ അവത്ഥുസ്മിം പസീദതി, സേയ്യഥാപി തിത്ഥിയസാവകാ. കേരാടികപക്ഖന്തി സാഠേയ്യപക്ഖം ഭജതി. സദ്ധാഹീനായ പഞ്ഞായ അതിധാവന്തോ ‘‘ദേയ്യവത്ഥുപരിച്ചാഗേന വിനാ ചിത്തുപ്പാദമത്തേനപി ദാനമയം പുഞ്ഞം ഹോതീ’’തിആദീനി പരികപ്പേതി ഹേതുപതിരൂപകേഹി വഞ്ചിതോ, ഏവംഭൂതോ ച ലൂഖതക്കവിലുത്തചിത്തോ പണ്ഡിതാനം വചനം നാദിയതി, സഞ്ഞത്തിം ന ഗച്ഛതി. തേനാഹ ‘‘ഭേസജ്ജസമുട്ഠിതോ വിയ രോഗോ അതേകിച്ഛോ ഹോതീ’’തി. യഥാ ചേത്ഥ സദ്ധാപഞ്ഞാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം സമഭാവോ അത്ഥാവഹോ, വിസമഭാവോ അനത്ഥാവഹോ, ഏവം സമാധിവീരിയാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം സമഭാവോ അത്ഥാവഹോ, ഇതരോ അനത്ഥാവഹോ, തഥാ സമഭാവോ അവിക്ഖേപാവഹോ, ഇതരോ വിക്ഖേപാവഹോ. കോസജ്ജം അഭിഭവതി, തേന അപ്പനം ന പാപുണാതീതി അധിപ്പായോ. ഏസ നയോ ഉദ്ധച്ചം അഭിഭവതീതി ഏത്ഥാപി. തദുഭയന്തി സദ്ധാപഞ്ഞാദ്വയം സമാധിവീരിയദ്വയഞ്ച. സമം കാതബ്ബന്തി സമതം കാതബ്ബം.

സമാധികമ്മികസ്സാതി സമഥകമ്മട്ഠാനികസ്സ. ഏവന്തി ഏവം സന്തേ, സദ്ധായ ഥോകം ബലവഭാവേ സതീതി അത്ഥോ. സദ്ദഹന്തോതി ‘‘പഥവീ പഥവീതി മനസികാരമത്തേന കഥം ഝാനുപ്പത്തീ’’തി അചിന്തേത്വാ ‘‘അദ്ധാ സമ്ബുദ്ധേന വുത്തവിധി ഇജ്ഝതീ’’തി സദ്ദഹന്തോ സദ്ധം ജനേന്തോ. ഓകപ്പേന്തോതി ആരമ്മണം അനുപവിസിത്വാ വിയ അധിമുച്ചനവസേന അവകപ്പേന്തോ പക്ഖന്ദന്തോ. ഏകഗ്ഗതാ ബലവതീ വട്ടതി സമാധിപധാനത്താ ഝാനസ്സ. ഉഭിന്നന്തി സമാധിപഞ്ഞാനം. സമാധികമ്മികസ്സ സമാധിനോ അധിമത്തതായ പഞ്ഞായ അധിമത്തതാപി ഇച്ഛിതബ്ബാതി ആഹ ‘‘സമതായപീ’’തി, സമഭാവേനാപീതി അത്ഥോ. അപ്പനാതി ലോകിയഅപ്പനാ. തഥാ ഹി ‘‘ഹോതിയേവാ’’തി സാസങ്കം വദതി, ലോകുത്തരപ്പനാ പന തേസം സമഭാവേനേവ ഇച്ഛിതാ. യഥാഹ ‘‘സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതീ’’തി (അ. നി. ൪.൧൭൦). യദി വിസേസതോ സദ്ധാപഞ്ഞാനം സമാധിവീരിയാനഞ്ച സമാനതം ഇച്ഛതി, കഥം സതീതി ആഹ – ‘‘സതി പന സബ്ബത്ഥ ബലവതീ വട്ടതീ’’തി. സബ്ബത്ഥാതി ലീനുദ്ധച്ചപക്ഖികേസു പഞ്ചിന്ദ്രിയേസു. ഉദ്ധച്ചപക്ഖികേകദേസേ ഗണ്ഹന്തോ ‘‘സദ്ധാവീരിയപഞ്ഞാന’’ന്തി ആഹ. അഞ്ഞഥാ പീതി ച ഗഹേതബ്ബാ സിയാ. തഥാ ഹി ‘‘കോസജ്ജപക്ഖികേന സമാധിനാ’’ഇച്ചേവ വുത്തം, ന ച ‘‘പസ്സദ്ധിസമാധിഉപേക്ഖാഹീ’’തി. സാതി സതി. സബ്ബേസു രാജകമ്മേസു നിയുത്തോതി സബ്ബകമ്മികോ. തേനാതി യേന കാരണേന സബ്ബത്ഥ ഇച്ഛിതബ്ബാ, തേന ആഹ അട്ഠകഥായം. സബ്ബത്ഥ നിയുത്താ സബ്ബത്ഥികാ, സബ്ബേന വാ ലീനുദ്ധച്ചപക്ഖികേന ബോജ്ഝങ്ഗേന അത്ഥേതബ്ബാ സബ്ബത്ഥിയാ, സബ്ബത്ഥിയാവ സബ്ബത്ഥികാ. ചിത്തന്തി കുസലചിത്തം. തസ്സ ഹി സതിപടിസരണം പരായണം അപ്പത്തസ്സ പത്തിയാ അനധിഗതസ്സ അധിഗമായ. തേനാഹ – ‘‘ആരക്ഖപച്ചുപട്ഠാനാ’’തിആദി.

ഖന്ധാദിഭേദേ അനോഗാള്ഹപഞ്ഞാനന്തി പരിയത്തിബാഹുസച്ചവസേനപി ഖന്ധായതനാദീസു അപ്പതിട്ഠിതബുദ്ധീനം. ബഹുസ്സുതസേവനാ ഹി സുതമയഞാണാവഹാ. തരുണവിപസ്സനാസമങ്ഗീപി ഭാവനാമയഞാണേ ഠിതത്താ ഏകംസതോ പഞ്ഞവാ ഏവ നാമ ഹോതീതി ആഹ – ‘‘സമപഞ്ഞാസ…പേ… പുഗ്ഗലസേവനാ’’തി. ഞേയ്യധമ്മസ്സ ഗമ്ഭീരഭാവവസേന തപ്പരിച്ഛേദകഞാണസ്സ ഗമ്ഭീരഭാവഗഹണന്തി ആഹ – ‘‘ഗമ്ഭീരേസു ഖന്ധാദീസു പവത്തായ ഗമ്ഭീരപഞ്ഞായാ’’തി. തഞ്ഹി ഞേയ്യം താദിസായ പഞ്ഞായ ചരിതബ്ബതോ ഗമ്ഭീരഞാണചരിയം, തസ്സാ വാ പഞ്ഞായ തത്ഥ പഭേദതോ പവത്തി ഗമ്ഭീരഞാണചരിയാ, തസ്സാ പച്ചവേക്ഖണാതി ആഹ ‘‘ഗമ്ഭീരപഞ്ഞായ പഭേദപച്ചവേക്ഖണാ’’തി. യഥാ സതിവേപുല്ലപ്പത്തോ നാമ അരഹാ ഏവ, ഏവം സോ ഏവ പഞ്ഞാവേപുല്ലപ്പത്തോപീതി ആഹ ‘‘അരഹത്തമഗ്ഗേന ഭാവനാപാരിപൂരീ ഹോതീ’’തി. വീരിയാദീസുപി ഏസേവ നയോതി.

‘‘തത്തം അയോഖിലം ഹത്ഥേ ഗമേന്തീ’’തിആദിനാ വുത്തപഞ്ചവിധബന്ധനകമ്മകാരണാ നിരയേ നിബ്ബത്തസത്തസ്സ സബ്ബപഠമം കരോന്തീതി ദേവദൂതസുത്താദീസു (മ. നി. ൩.൨൫൦), തസ്സാ ആദിതോ വുത്തത്താ ച ആഹ – ‘‘പഞ്ചവിധബന്ധനകമ്മകാരണതോ പട്ഠായാ’’തി. സകടവഹനാദികാലേതി ആദി-സദ്ദേന തദഞ്ഞമനുസ്സേഹി തിരച്ഛാനേഹി ച വിബാധനീയകാലം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏകം ബുദ്ധന്തരന്തി ഇദം അപരാപരം പേതേസു ഏവ ഉപ്പജ്ജനകസത്തവസേന വുത്തം, ഏകച്ചാനം വാ പേതാനം, ഏകച്ചതിരച്ഛാനാനം വിയ തഥാ ദീഘായുകതാപി സിയാതി തഥാ വുത്തം. തഥാ ഹി കാലോ നാഗരാജാ ചതുന്നം ബുദ്ധാനം രൂപദസ്സാവീ.

ഏവം ആനിസംസദസ്സാവിനോതി ‘‘വീരിയായത്തോ ഏവ സകലലോകിയലോകുത്തരവിസേസാധിഗമോ’’തി ഏവം ആനിസംസദസ്സനസീലസ്സ. ഗമനവീഥിന്തി സപുബ്ബഭാഗം നിബ്ബാനഗാമിനിം പടിപദം. സഹ വിപസ്സനായ അരിയമഗ്ഗപടിപാടി, സത്തവിസുദ്ധിപരമ്പരാ വാ. സാ ഹി വട്ടതോ നിയ്യാനായ ഗന്തബ്ബാ പടിപദാതി കത്വാ ഗമനവീഥി നാമ.

കായദള്ഹീബഹുലോതി കായസ്സ പോസനപസുതോ. പിണ്ഡന്തി രട്ഠപിണ്ഡം. പച്ചയദായകാനം അത്തനി കാരസ്സ അത്തനോ സമ്മാപടിപത്തിയാ മഹപ്ഫലഭാവസ്സ കരണേന പിണ്ഡായ ഭിക്ഖായ പടിപൂജനാ പിണ്ഡാപചായനാ. നീഹരന്തോതി പത്തത്ഥവികതോ നീഹരന്തോ. തം സദ്ദം സുത്വാതി തം ഉപാസികായ വചനം പണ്ണസാലദ്വാരേ ഠിതോവ പഞ്ചാഭിഞ്ഞതായ ദിബ്ബസോതേന സുത്വാതി വദന്തി. മനുസ്സസമ്പത്തി, ദിബ്ബസമ്പത്തി, അന്തേ നിബ്ബാനസമ്പത്തീതി തിസ്സോ സമ്പത്തിയോ. സിതം കരോന്തോവാതി ‘‘അകിച്ഛേനേവ മയാ വട്ടദുക്ഖം സമതിക്കന്ത’’ന്തി പച്ചവേക്ഖണാവസാനേ സഞ്ജാതപാമോജ്ജവസേന സിതം കരോന്തോ ഏവ.

അലസാനം ഭാവനായ നാമമത്തമ്പി അജാനന്താനം കായസ്സ പോസനബഹുലാനം യാവദത്ഥം പരിഭുഞ്ജിത്വാ സേയ്യസുഖാദിം അനുയുഞ്ജന്താനം തിരച്ഛാനകഥികാനം ദൂരതോവ വജ്ജനം കുസീതപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനാ. ‘‘ദിവസം ചങ്കമേന നിസജ്ജായാ’’തിആദിനാ ഭാവനാരമ്ഭവസേന ആരദ്ധവീരിയാനം ദള്ഹപരക്കമാനം കാലേനകാലം ഉപസങ്കമനാ ആരദ്ധവീരിയപുഗ്ഗലസേവനാ. തേനാഹ ‘‘കുച്ഛിം പൂരേത്വാ’’തിആദി.

വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ പന ‘‘ജാതിമഹത്തപച്ചവേക്ഖണാ, സബ്രഹ്മചാരിമഹത്തപച്ചവേക്ഖണാ’’തി ഇദം ദ്വയം ന ഗഹിതം, ‘‘ഥിനമിദ്ധവിനോദനതാ, സമ്മപ്പധാനപച്ചവേക്ഖണാ’’തി ഇദം ദ്വയം ഗഹിതം. തത്ഥ ആനിസംസദസ്സാവിതായ ഏവ സമ്മപ്പധാനപച്ചവേക്ഖണാ ഗഹിതാ ലോകിയലോകുത്തരവിസേസാധിഗമസ്സ വീരിയായത്തതാദസ്സനഭാവതോ. ഥിനമിദ്ധവിനോദനം തദധിമുത്തതായ ഗഹിതം, വീരിയുപ്പാദനേ യുത്തപയുത്തസ്സ ഥിനമിദ്ധവിനോദനം അത്ഥതോ സിദ്ധമേവ. തത്ഥ ഥിനമിദ്ധവിനോദനം കുസീതപുഗ്ഗലപരിവജ്ജന-ആരദ്ധവീരിയപുഗ്ഗല-സേവന- തദധിമുത്തതാപടിപക്ഖവിധമന-പച്ചയൂപസംഹാരവസേന, അപായഭയപച്ചവേക്ഖണാദയോ സമുത്തേജനവസേന വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദകാതി ദട്ഠബ്ബാ.

ബുദ്ധാനുസ്സതിയാ ഉപചാരസമാധിനിട്ഠത്താ വുത്തം ‘‘യാവ ഉപചാരാ’’തി. സകലസരീരം ഫരമാനോതി പീതിസമുട്ഠാനേഹി പണീതരൂപേഹി സകലസരീരം ഫരമാനോ. ധമ്മസങ്ഘഗുണേ അനുസ്സരന്തസ്സപി യാവ ഉപചാരാ സകലസരീരം ഫരമാനോ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഉപ്പജ്ജതീതി യോജനാ. ഏവം സേസഅനുസ്സതീസു പസാദനീയസുത്തന്തപച്ചവേക്ഖണായ ച യോജേതബ്ബം തസ്സാപി വിമുത്തായതനഭാവേന തഗ്ഗതികത്താ. ഏവരൂപേ കാലേതി ദുബ്ഭിക്ഖഭയാദീസൂതി വുത്തകാലേ. സമാപത്തിയാ…പേ… ന സമുദാചരന്തീതി ഇദം ഉപസമാനുസ്സതിയാ വസേന വുത്തം. സങ്ഖാരാനഞ്ഹി സപ്പദേസവൂപസമേപി നിപ്പദേസവൂപസമേ വിയ തത്ഥ സപഞ്ഞായ പവത്തനതോ ഭാവനാമനസികാരോ കിലേസവിക്ഖമ്ഭനസമത്ഥോ ഹുത്വാ ഉപചാരസമാധിം ആവഹന്തോ തഥാരൂപപീതിസോമനസ്സസമന്നാഗതോ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ ഹോതീതി. പസാദനീയേസു ഠാനേസു പസാദസിനേഹാഭാവേന സംസൂചിതഹദയതാ ലൂഖതാ. സാ ച തത്ഥ ആദരഗാരവാകരണേന വിഞ്ഞായതീതി ആഹ ‘‘അസക്കച്ചകിരിയായ സംസൂചിതലൂഖഭാവേ’’തി.

കായചിത്തദരഥവൂപസമലക്ഖണാ പസ്സദ്ധി ഏവ യഥാവുത്തബോധിഅങ്ഗഭൂതോ പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, തസ്സ പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ. പണീതഭോജനസേവനതാതി പണീതസപ്പായഭോജനസേവനതാ. ഉതുഇരിയാപഥസുഖഗ്ഗഹണേഹി സപ്പായഉതുഇരിയാപഥം ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. തഞ്ഹി തിവിധമ്പി സപ്പായം സേവിയമാനം കായസ്സ കല്ലതാപാദനവസേന ചിത്തസ്സ കല്ലതം ആവഹന്തം ദുവിധായപി പസ്സദ്ധിയാ കാരണം ഹോതി. സത്തേസു ലബ്ഭമാനം സുഖദുക്ഖം അഹേതുകന്തി അയമേകോ അന്തോ, ഇസ്സരാദിവിസമഹേതുകന്തി അയം ദുതിയോ, ഏതേ ഉഭോ അന്തേ അനുപഗമ്മ യഥാസകം കമ്മുനാ ഹോതീതി അയം മജ്ഝിമാ പടിപത്തി. മജ്ഝത്തോ പയോഗോ യസ്സ സോ മജ്ഝത്തപയോഗോ, തസ്സ ഭാവോ മജ്ഝത്തപയോഗതാ. അയഞ്ഹി പഹാനസാരദ്ധകായതാ-സങ്ഖാതപസ്സദ്ധകായതായ കാരണം ഹോന്തീ പസ്സദ്ധിദ്വയം ആവഹതി. ഏതേനേവ സാരദ്ധകായപുഗ്ഗലപരിവജ്ജന-പസ്സദ്ധകായപുഗ്ഗലസേവനാനം തദാവഹനതാ സംവണ്ണിതാതി ദട്ഠബ്ബം.

വത്ഥുവിസദകിരിയാ ഇന്ദ്രിയസമത്തപടിപാദനാ ച ‘‘പഞ്ഞാവഹാ’’തി വുത്താ. സമഥാവഹാപി താ ഹോന്തി സമഥാവഹഭാവേനേവ പഞ്ഞാവഹത്താതി വുത്തം ‘‘വത്ഥുവിസദ…പേ… വേദിതബ്ബാ’’തി.

കരണകോസല്ലഭാവനാകോസല്ലാനം നാനന്തരിയഭാവതോ രക്ഖണകോസല്ലസ്സ ച തംമൂലകത്താ ‘‘നിമിത്തകുസലതാ നാമ കസിണനിമിത്തസ്സ ഉഗ്ഗഹണകുസലതാ’’ഇച്ചേവ വുത്തം. അതിസിഥിലവീരിയതാദീഹീതി ആദി-സദ്ദേന പഞ്ഞാപയോഗമന്ദതം അപ്പമാദവേകല്ലഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി. തസ്സ പഗ്ഗണ്ഹനന്തി തസ്സ ലീനസ്സ ചിത്തസ്സ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാദിസമുട്ഠാപനേന ലയാപത്തിതോ സമുട്ഠാപനം. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘യസ്മിഞ്ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സമയേ ലീനം ചിത്തം ഹോതി, കാലോ തസ്മിം സമയേ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ, കാലോ വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ, കാലോ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ. തം കിസ്സ ഹേതു? ലീനം, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തം, തം ഏതേഹി ധമ്മേഹി സുസമുട്ഠാപയം ഹോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ പരിത്തം അഗ്ഗിം ഉജ്ജാലേതുകാമോ അസ്സ, സോ തത്ഥ സുക്ഖാനി ചേവ തിണാനി പക്ഖിപേയ്യ, സുക്ഖാനി ഗോമയാനി പക്ഖിപേയ്യ, സുക്ഖാനി കട്ഠാനി പക്ഖിപേയ്യ, മുഖവാതഞ്ച ദദേയ്യ, ന ച പംസുകേന ഓകിരേയ്യ, ഭബ്ബോ നു ഖോ സോ പുരിസോ പരിത്തം അഗ്ഗിം ഉജ്ജാലേതുന്തി. ഏവം, ഭന്തേ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൪).

ഏത്ഥ ച യഥാസകം ആഹാരവസേന ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാദീനം ഭാവനാ സമുട്ഠാപനാതി വേദിതബ്ബാ, സാ അനന്തരം വിഭാവിതാ ഏവ.

അച്ചാരദ്ധവീരിയതാദീഹീതി ആദി-സദ്ദേന പഞ്ഞാപയോഗബലവതം പമോദുപ്പിലാവനഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി. തസ്സ നിഗ്ഗണ്ഹനന്തി തസ്സ ഉദ്ധതസ്സ ചിത്തസ്സ സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാദിസമുട്ഠാപനേന ഉദ്ധതാപത്തിതോ നിസേധനം. വുത്തമ്പി ചേതം ഭഗവതാ –

‘‘യസ്മിഞ്ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സമയേ ഉദ്ധതം ചിത്തം ഹോതി, കാലോ തസ്മിം സമയേ പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ, കാലോ സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ, കാലോ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ. തം കിസ്സ ഹേതു? ഉദ്ധതം, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തം, തം ഏതേഹി ധമ്മേഹി സുവൂപസമയം ഹോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ മഹന്തം അഗ്ഗിക്ഖന്ധം നിബ്ബാപേതുകാമോ അസ്സ, സോ തത്ഥ അല്ലാനി ചേവ തിണാനി….പേ… പംസുകേന ച ഓകിരേയ്യ, ഭബ്ബോ നു ഖോ സോ പുരിസോ മഹന്തം അഗ്ഗിക്ഖന്ധം നിബ്ബാപേതുന്തി. ഏവം, ഭന്തേ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൪).

ഏത്ഥാപി യഥാസകം ആഹാരവസേന പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാദീനം ഭാവനാ സമുട്ഠാപനാതി വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനാ വുത്താ ഏവ, സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ വുച്ചമാനാ, ഇതരസ്സ അനന്തരം വക്ഖതി. പഞ്ഞാപയോഗമന്ദതായാതി പഞ്ഞാബ്യാപാരസ്സ അപ്പഭാവേന. യഥാ ഹി ദാനം അലോഭപ്പധാനം, സീലം അദോസപ്പധാനം, ഏവം ഭാവനാ അമോഹപ്പധാനാ. തത്ഥ യദാ പഞ്ഞാ ന ബലവതീ ഹോതി, തദാ ഭാവനാ പുബ്ബേനാപരം വിസേസാവഹാ ന ഹോതി, അനഭിസങ്ഖതോ വിയ ആഹാരോ പുരിസസ്സ യോഗിനോ ചിത്തസ്സ അഭിരുചിം ന ഉപ്പാദേതി, തേന തം നിരസ്സാദം ഹോതി. തഥാ ഭാവനായ സമ്മദേവ വീഥിപടിപത്തിയാ അഭാവേന ഉപസമസുഖം ന വിന്ദതി, തേനപി ചിത്തം നിരസ്സാദം ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘പഞ്ഞാപയോഗ…പേ… നിരസ്സാദം ഹോതീ’’തി.

തസ്സ സംവേഗുപ്പാദനഞ്ച പസാദുപ്പാദനഞ്ച തികിച്ഛനന്തി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘അട്ഠ സംവേഗവത്ഥൂനീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ജാതിജരാബ്യാധിമരണാനി യഥാരഹം സുഗതിയം ദുഗ്ഗതിയഞ്ച ഹോന്തീതി തദഞ്ഞമേവ പഞ്ചവിധബന്ധനാദിഖുപ്പിപാസാദിഅഞ്ഞമഞ്ഞവിബാധനാദിഹേതുകം അപായദുക്ഖം ദട്ഠബ്ബം. തയിദം സബ്ബം തേസം തേസം സത്താനം പച്ചുപ്പന്നഭവനിസ്സിതം ഗഹിതന്തി അതീതേ അനാഗതേ ച കാലേ വട്ടമൂലകദുക്ഖാനി വിസും ഗഹിതാനിയേവ. യേ പന സത്താ ആഹാരൂപജീവിനോ തത്ഥ ച ഉട്ഠാനഫലൂപജീവിനോ, തേസം അഞ്ഞേഹി അസാധാരണം ജീവികദുക്ഖം അട്ഠമം സംവേഗവത്ഥു ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. അയം വുച്ചതി സമയേ സമ്പഹംസനാതി അയം സമ്പഹംസിതബ്ബസമയേ വുത്തനയേന സംവേഗജനനവസേന ചേവ പസാദുപ്പാദനവസേന ച സമ്മദേവ പഹംസനാ, സംവേഗജനനപുബ്ബകപസാദുപ്പാദനേന ഭാവനാചിത്തസ്സ തോസനാതിഅത്ഥോ.

സമ്മാപടിപത്തിം ആഗമ്മാതി ലീനുദ്ധച്ചവിരഹേന സമഥവീഥിപടിപത്തിയാ ച സമ്മദേവ ഭാവനാപടിപത്തിം ആഗമ്മ.

അലീനന്തിആദീസു കോസജ്ജപക്ഖികാനം ധമ്മാനം അനധിമത്തതായ അലീനം, ഉദ്ധച്ചപക്ഖികാനം അനധിമത്തതായ അനുദ്ധതം, പഞ്ഞാപയോഗസമ്പത്തിയാ ഉപസമസുഖാധിഗമേന ച അനിരസ്സാദം, തതോ ഏവ ആരമ്മണേ സമപ്പവത്തം സമഥവീഥിപടിപന്നഞ്ച. തത്ഥ അലീനതായ പഗ്ഗഹേ, അനുദ്ധതായ ച നിഗ്ഗഹേ, അനിരസ്സാദതായ സമ്പഹംസനേ ന ബ്യാപാരം ആപജ്ജതി. അലീനാനുദ്ധച്ചതാഹി ആരമ്മണേ സമപ്പവത്തം, അനിരസ്സാദതായ സമഥവീഥിപടിപന്നം, സമപ്പവത്തിയാ വാ അലീനം അനുദ്ധതം, സമഥവീഥിപടിപത്തിയാ അനിരസ്സാദന്തി ദട്ഠബ്ബം. അയം വുച്ചതി സമയേ അജ്ഝുപേക്ഖനതാതി അയം അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബസമയേ ചിത്തസ്സ പഗ്ഗഹനിഗ്ഗഹസമ്പഹംസനേസു ബ്യാവടതാസങ്ഖാതം പടിപക്ഖം അഭിഭുയ്യ ഉപേക്ഖനാ വുച്ചതി. ഏസാതി സമാധിബോജ്ഝങ്ഗോ അനുപ്പന്നോ ഉപ്പജ്ജതി. അരഹത്തമഗ്ഗേന ഭാവനാപാരിപൂരീ ഹോതീതി ഏതേന നിപ്പരിയായതോ സമാധിവേപുല്ലപ്പത്തോപി അരഹാ ഏവാതി ദസ്സേതി.

അനുരോധവിരോധപഹാനവസേന മജ്ഝത്തഭാവോ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ കാരണം തസ്മിം സതി സിജ്ഝനതോ, അസതി ച അസിജ്ഝനതോ, സോ ച മജ്ഝത്തഭാവോ വിസയവസേന ദുവിധോതി ആഹ ‘‘സത്തമജ്ഝത്തതാ സങ്ഖാരമജ്ഝത്തതാ’’തി. തദുഭയവസേന ചസ്സ വിരുജ്ഝനം പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ ഏവ ദൂരീകതന്തി അനുരുജ്ഝനസ്സേവ പഹാനവിധിം ദസ്സേന്തോ ‘‘സത്തമജ്ഝത്തതാ’’തിആദിമാഹ. തഥാ ഹിസ്സ സത്തസങ്ഖാരകേലായനപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനം ‘‘ഉപ്പത്തിയാ കാരണ’’ന്തി വുച്ചതി. ഉപേക്ഖായ ഹി വിസേസതോ രാഗോ പടിപക്ഖോ, തതോ രാഗബഹുലസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപേക്ഖാ ‘‘വിസുദ്ധിമഗ്ഗോ’’തി വുച്ചതി. ദ്വീഹാകാരേഹീതി കമ്മസ്സകതാപച്ചവേക്ഖണം അത്തസുഞ്ഞതാപച്ചവേക്ഖണന്തി ഇമേഹി ദ്വീഹി കാരണേഹി. ദ്വീഹേവാതി അവധാരണം സങ്ഖാരസഹിതായ സങ്ഖ്യാസമാനതായ ദസ്സനത്ഥം. സങ്ഖ്യാ ഏവ ഹേത്ഥ സമാനം, ന സങ്ഖ്യേയ്യം സബ്ബഥാ സമാനന്തി. അസ്സാമികഭാവോ അനത്തനിയതാ. സതി ഹി അത്തനി തസ്സ കിഞ്ചനഭാവേന ചീവരം അഞ്ഞം വാ കിഞ്ചി അത്തനിയം നാമ സിയാ, സോ പന കോചി നത്ഥേവാതി അധിപ്പായോ. അനദ്ധനിയന്തി, ന അദ്ധാനക്ഖമം, ന ചിരട്ഠായി ഇത്തരം അനിച്ചന്തി അത്ഥോ. താവകാലികന്തി തസ്സേവ വേവചനം.

മമായതീതി മമത്തം കരോതി. മമാതി തണ്ഹായ പരിഗ്ഗയ്ഹ തിട്ഠതി. ധനായന്താതി ധനം ദബ്ബം കരോന്താ. അസ്സാതി ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ അരഹത്തമഗ്ഗേന ഭാവനാപാരിപൂരീ ഹോതി. തഥാ ഹി അരഹതോ ഏവ ഛളങ്ഗുപേക്ഖാനിപ്ഫത്തി.

അസുഭാരമ്മണാ ധമ്മാതി അസുഭപ്പകാരാ അസുഭഝാനസ്സ ആരമ്മണഭൂതാ ധമ്മാ. കാമം ഇന്ദ്രിയബദ്ധാപി കേസാദയോ അസുഭപ്പകാരാ ഏവ, വിസേസതോ പന ജിഗുച്ഛിതബ്ബേ ജിഗുച്ഛാവഹേ ഗണ്ഹന്തോ ‘‘ദസാ’’തി ആഹ. യഥാ മനസികരോതോ സഭാവസരസതോ തത്ഥ അസുഭസഞ്ഞാ സന്തിട്ഠതി, തഥാ പവത്തോ മനസികാരോ ഉപായമനസികാരോ. അസുഭേ അസുഭപടിക്കൂലാകാരസ്സ ഉഗ്ഗണ്ഹനം, യഥാ വാ തത്ഥ ഉഗ്ഗഹനിമിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തഥാ മനസികാരോ അസുഭനിമിത്തസ്സ ഉഗ്ഗഹോ. ഉപചാരപ്പനാവഹായ അസുഭഭാവനായ അനുയുഞ്ജനാ അസുഭഭാവനാനുയോഗോ.

മനച്ഛട്ഠാനം ഇന്ദ്രിയാനം സുട്ഠു സുസംവരണേ സതി അവസരം അലഭന്തോ കാമച്ഛന്ദോ പഹീയതേവ, തഥാ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുനോ മിതാഹാരസ്സ ഥിനമിദ്ധാഭിഭവാഭാവാ ഓതാരം അലഭമാനോ കാമച്ഛന്ദോ പഹീയതി. യോ പന ആഹാരേ പടിക്കൂലസഞ്ഞം തബ്ബിപരിണാമസ്സ തദാധാരസ്സ തസ്സ ച ഉദരിയഭൂതസ്സ അതിവിയ ജേഗുച്ഛതം, കായസ്സ ച ആഹാരതിട്ഠകതം സമ്മദേവ ജാനാതി, സോ സബ്ബസോ ഭോജനേ പമാണസ്സ ജാനനേന വിസേസതോ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ നാമ. തസ്സ കാമച്ഛന്ദോ പഹീയതേവ, അട്ഠകഥായം പന അപ്പാഹാരതംയേവ ദസ്സേതും ‘‘ചതുന്ന’’ന്തിആദി വുത്തം. അസുഭകമ്മികതിസ്സത്ഥേരോ ദന്തട്ഠിദസ്സാവീ. പഹീനസ്സാതി വിക്ഖമ്ഭനവസേന പഹീനസ്സ. അഭിധമ്മപരിയായേന സബ്ബോപി ലോഭോ കാമച്ഛന്ദനീവരണന്തി ‘‘അരഹത്തമഗ്ഗേന ആയതിം അനുപ്പാദോ’’തി വുത്തം.

മേജ്ജതി ഹിതഫരണവസേന സിനിയ്ഹതീതി മിത്തോ, ഹിതേസീ പുഗ്ഗലോ, തസ്മിം മിത്തേ ഭവാ, മിത്തസ്സ വാ ഏസാതി മേത്താ, ഹിതേസിതാ. സാ ഏവ പടിപക്ഖതോ ചേതസോ വിമുത്തീതി മേത്താചേതോവിമുത്തി. തത്ഥ മേത്തായനസ്സ സത്തേസു ഹിതഫരണസ്സ ഉപ്പാദനം പവത്തനം മേത്താനിമിത്തസ്സ ഉഗ്ഗഹോ. തേനാഹ ‘‘ഓദിസ്സകാ’’തിആദി.

തത്ഥ അത്തപിയസഹായമജ്ഝത്തവേരിവസേന ഓദിസ്സകതാ. സീമാസമ്ഭേദേ കതേ അനോദിസ്സകതാ. ഏകാദിദിസാഫരണവസേന ദിസാഫരണതാ മേത്തായ ഉഗ്ഗണ്ഹനേ വേദിതബ്ബാ. ഉഗ്ഗഹോ യാവ ഉപചാരാ ദട്ഠബ്ബോ. ഉഗ്ഗഹിതായ ആസേവനാ ഭാവനാ, സബ്ബാ ഇത്ഥിയോ പുരിസാ അരിയാ അനരിയാ ദേവാ മനുസ്സാ വിനിപാതികാതി സത്തോധികരണവസേന പവത്താ സത്തവിധാ, അട്ഠവീസതിവിധാ വാ, ദസഹി ദിസാഹി ദിസോധികരണവസേന പവത്താ ദസവിധാ, ഏകേകായ ദിസായ സത്താദിഇത്ഥാദിഅവേരാദിഭേദേന അസീതാധികചതുസതപ്പഭേദാ ച ഓധിസോഫരണമേത്താ. സബ്ബേ സത്താ, പാണാ, ഭൂതാ, പുഗ്ഗലാ, അത്തഭാവപരിയാപന്നാതി ഏതേസം വസേന പഞ്ചവിധാ. ഏകേകസ്മിം അവേരാ ഹോന്തു, അബ്യാപജ്ജാ, അനീഘാ, സുഖീ അത്താനം പരിഹരന്തൂതി ചതുധാ പവത്തിയാ വീസതിവിധാ അനോധിസോഫരണമേത്താ, തം സന്ധായാഹ – ‘‘ഓധിസോ…പേ… ഭാവേന്തസ്സപീ’’തി. ത്വം ഏതസ്സാതിആദിനാ കമ്മസ്സകതാപച്ചവേക്ഖണം ദസ്സേതി. പടിസങ്ഖാനേ ഠിതസ്സാതി കോധേ യഥാവുത്തസ്സ ആദീനവസ്സ തപ്പടിപക്ഖതോ അകോധേ മേത്തായ ആനിസംസസ്സ ച പടിസങ്ഖാനേ സമ്മദേവ ജാനനേ. സേവന്തസ്സാതി ഭജന്തസ്സ ബ്യാപാദോ പഹീയതി.

അതിഭോജനേ നിമിത്തഗ്ഗാഹോതി ആഹാരസ്സ അധികഭോജനേ ഥിനമിദ്ധസ്സ നിമിത്തഗ്ഗാഹോ, ‘‘ഏത്തകേ ഭുത്തേ ഥിനമിദ്ധം ഉപ്പജ്ജതി, ഏത്തകേ നോ’’തി ഥിനമിദ്ധസ്സ കാരണാകാരണഗ്ഗാഹോതി അത്ഥോ. ദിവാ സൂരിയാലോകന്തി ദിവാ ഗഹിതനിമിത്തം സൂരിയാലോകം, രത്തിയം മനസികരോന്തസ്സപീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ധുതങ്ഗാനം വീരിയനിസ്സിതത്താ വുത്തം ‘‘ധുതങ്ഗനിസ്സിതസപ്പായകഥായപീ’’തി.

കുക്കുച്ചമ്പി കതാകതാനുസോചനവസേന പവത്തമാനം ചേതസോ അവൂപസമാവഹതായ ഉദ്ധച്ചേന സമാനലക്ഖണമേവാതി തദുഭയസ്സ പഹാനകാരണം ദസ്സേന്തോ ഭഗവാ – ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ചേതസോ വൂപസമോ’’തിആദിമാഹ. തസ്മാ ബാഹുസച്ചാദി തസ്സ പഹാനകാരണന്തി ദസ്സേതും ‘‘അപിച ഛ ധമ്മാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ബഹുസ്സുതസ്സ ഗന്ഥതോ, അത്ഥതോ ധമ്മം വിചാരേന്തസ്സ അത്തവേദാദിപടിലാഭസമ്ഭവതോ വിക്ഖേപോ ന ഹോതി. യഥാവിഹിതപടിപത്തിയാ യഥാധമ്മപടികാരപ്പത്തിയാ ച വിപ്പടിസാരോ അനവസരോവാതി ‘‘ബാഹുസച്ചേനപി…പേ… ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം പഹീയതീ’’തി വുത്തം. യദഗ്ഗേന ബഹുസ്സുതസ്സ പടിസങ്ഖാനവതോ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം പഹീയതി, തദഗ്ഗേന പരിപുച്ഛകതാവിനയപകതഞ്ഞുതാഹിപി തം പഹീയതീതി ദട്ഠബ്ബം. വുദ്ധസേവിതാ ച വുദ്ധസീലിതം ആവഹതീതി ചേതസോ വൂപസമകരത്താ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചസ്സ പഹാനകാരീ വുത്താ, വുദ്ധഭാവം പന അനപേക്ഖിത്വാ വിനയധരാ കുക്കുച്ചവിനോദകാ കല്യാണമിത്താതി ദട്ഠബ്ബാ. വിക്ഖേപോ ച ഭിക്ഖൂനം യേഭുയ്യേന കുക്കുച്ചഹേതുകോ ഹോതീതി ‘‘കപ്പിയാകപ്പിയപരിപുച്ഛാബഹുലസ്സാ’’തിആദിനാ വിനയനയേനേവ പരിപുച്ഛകതാദയോ നിദ്ദിട്ഠാ. പഹീനേ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചേതി നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം. കുക്കുച്ചസ്സ ദോമനസ്സസഹഗതത്താ അനാഗാമിമഗ്ഗേന ആയതിം അനുപ്പാദോ വുത്തോ.

കുസലാകുസലാ ധമ്മാതിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. കാമം ബാഹുസച്ചപരിപുച്ഛകതാഹി അട്ഠവത്ഥുകാപി വിചികിച്ഛാ പഹീയതി, തഥാപി രതനത്തയവിചികിച്ഛാമൂലികാ സേസവിചികിച്ഛാതി കത്വാ വുത്തം ‘‘തീണി രതനാനി ആരബ്ഭാ’’തിആദി. വിനയേ പകതഞ്ഞുതായ ച സതി സിക്ഖായ കങ്ഖായ അസമ്ഭവോ ഏവ, തഥാ രതനത്തയഗുണാവബോധേ സതി പുബ്ബന്താദീസു സംസയസ്സാതി ആഹ – ‘‘വിനയേ’’തിആദി. ഓകപ്പനീയസദ്ധാ സദ്ധേയ്യവത്ഥും അനുപവിസിത്വാ വിയ അധിമുച്ചനം, തഞ്ച തഥാ അധിമോക്ഖുപ്പാദനമേവ. സദ്ധായ നിന്നപോണപബ്ഭാരതാ അധിമുത്തി. അരഹത്തേന കൂടം ഗണ്ഹി സത്തപി ബോജ്ഝങ്ഗേ വിത്ഥാരേത്വാ ദേസനായ ഓസാപിതത്താ.

ആഹാരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. പരിയായസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൩. സമ്ബഹുലാതി വുച്ചന്തി സങ്ഘസമഞ്ഞായ അഭാവതോ. തതോ പരന്തി തിണ്ണം ജനാനം ഉപരി സങ്ഘോ ചതുവഗ്ഗകരണീയാദിസങ്ഘകമ്മവസേന കമ്മപ്പത്തത്താ. പവിസിംസൂതി ഭാവിനി പവിസനേ ഭൂതേ വിയ കത്വാ ഉപചാരേന വുത്തന്തി ആഹ – ‘‘പവിട്ഠാ’’തി. ഭാവിനി ഹി ഭൂതേ വിയ ഉപചാരോ. തേനാഹ – ‘‘തേ പനാ’’തിആദി, തേ പന ഭിക്ഖൂതി അത്ഥോ. പുന തേ പനാതി തിത്ഥിയാ തിത്ഥിയസാവകാ ച.

ഇമസ്മിം പഞ്ഞാപനേതി ‘‘പഞ്ച നീവരണേ പഹായാ’’തിആദിനയപ്പവത്തേ ഇമസ്മിം പകാരേ അത്ഥപഞ്ഞാപനേ. വിസിസ്സതി അഞ്ഞമഞ്ഞതോ പഭിജ്ജതീതി വിസേസോ, ഭേദോ. സ്വായം ഇധ അന്തോഗധാധികഭാവോ അധിപ്പേതോതി ആഹ – ‘‘കോ വിസേസോതി കിം അധിക’’ന്തി. അധികം പയസനം പയുഞ്ജനന്തി അധിപ്പയാസോ, അധികപ്പയോഗോ. നാനാ കരീയതി ഏതേനാതി നാനാകരണം, ഭേദോതി ആഹ – ‘‘കിം നാനത്ത’’ന്തി. ദുതിയപദേതി ‘‘അനുസാസനിയാ വാ അനുസാസനി’’ന്തി ഏതസ്മിം പദേ. ഏസേവ നയോതി യഥാ പഠമസ്മിം പദേ അത്ഥയോജനാ, ഏവം ദുതിയപദേപി യോജേതബ്ബാ.

തീണി ഠാനാനീതി ദേവമാരബ്രഹ്മട്ഠാനാനി തീണി ‘‘സദേവകേ ലോകേ’’തിആദിനാ ലോകേ പക്ഖിപിത്വാ. ‘‘സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായാ’’തി ദ്വേ ഠാനാനി. ‘‘പജായാ’’തി ഏത്ഥ പക്ഖിപിത്വാ ഇതി പഞ്ചഹി പദേഹി. ഉദ്ദേസന്തി ഉദ്ദിസിതബ്ബതം. ഗണനന്തി ഏകോ കാമച്ഛന്ദോതി ഗഹേതബ്ബതം ഗച്ഛതി. അത്തനോ ഹത്ഥപാദാദീസൂതി നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം സമുദായം ആരബ്ഭ പടിഘസ്സ ഉപ്പജ്ജനതോ. അത്തനോ ഖന്ധേസു വിമതി ‘‘അഹം നു ഖോസ്മീ’’തിആദിനാ.

കിഞ്ചാപി സബ്ബം വീരിയം ചേതസികമേവ, യം പന കായകമ്മാധിട്ഠാനാദിവസേന മനസി കായികപയോഗസമുട്ഠാപനം വീരിയം കായികന്തി ലദ്ധപരിയായന്തി തതോ വിസേസേത്വാ ചേതസികന്തി യഥാധിപ്പേതദുതിയതാദസ്സനത്ഥം. യദിപി യഥാകപ്പിതഇരിയാപഥസന്ധാരണവസേന പവത്തമാനം വീരിയം കായസ്സ തഥാപവത്തസ്സ പച്ചയഭൂതന്തി ന സക്കാ വത്തും, തഥാപി ന താദിസോ കായപയോഗോ, തദാ പവത്തോ നത്ഥീതി വുത്തം ‘‘കായപയോഗം വിനാ ഉപ്പന്നവീരിയ’’ന്തി. സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസദിസോ വാതി ഇമിനാ അജ്ഝത്തികേ സങ്ഖാരേ അജ്ഝുപേക്ഖനവസേന പവത്താ അജ്ഝത്തധമ്മേസു ഉപേക്ഖാതിആദിനയം അതിദിസതി.

‘‘മിസ്സകബോജ്ഝങ്ഗാ കഥിതാ’’തി വത്വാ തമത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘ഏതേസൂ’’തിആദി വുത്തം. ചങ്കമന്തേനപി അരിയമഗ്ഗം അധിഗന്തും സക്കാതി കത്വാ വുത്തം ‘‘മഗ്ഗം അപത്തം കായികവീരിയ’’ന്തി. ബോജ്ഝങ്ഗാ ന ലബ്ഭന്തീതി നിപ്പരിയായബോജ്ഝങ്ഗാ ന ലബ്ഭന്തീ. ബോജ്ഝങ്ഗേ ഉദ്ധരന്തി പരിയായതോതി അധിപ്പായോ. സേസാതി ബഹിദ്ധാധമ്മേസു സതി-ധമ്മവിചയ-ഉപേക്ഖാ-ചേതസിക-വീരിയ-സവിതക്ക-സവിചാര-പീതി-സമാധീ ദ്വേ പസ്സദ്ധിയോ ച. അയം പന നയോ പചുരപ്പവത്തിവസേന അട്ഠകഥാനയേനേവ വുത്തോ. ഥേരവാദവസേന പന അവിതക്കഅവിചാരമത്താ പീതിസമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാ രൂപാവചരാപി അത്ഥീതി തേപി ഗഹേത്വാ ദസ മിസ്സകാവ ഹോന്തീതി വത്തബ്ബം സിയാതി.

പരിയായസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. അഗ്ഗിസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൪. ലോണധൂപനന്തി ലോണഞ്ച ധൂപനഞ്ച ലോണധൂപനം. യോധകമ്മന്തി യോധപുഗ്ഗലേന കത്തബ്ബം കമ്മം. മന്തകമ്മന്തി രാജകിച്ചമന്തനം. പടിഹാരകമ്മന്തി രഞ്ഞോ സന്തികം ആഗതാനം വചനം രഞ്ഞോ നിവേദേത്വാ തതോ നേസം പടിഹരണകമ്മം. തസ്മാതി സബ്ബത്ഥികത്താ സതിയാ. ഏവം ‘‘സതിഞ്ച ഖ്വാഹ’’ന്തിആദികം അവോച. പുബ്ബഭാഗവിപസ്സനാ ബോജ്ഝങ്ഗാവ കഥിതാ പഗ്ഗഹനിഗ്ഗഹവിനോദിതത്താ.

അഗ്ഗിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. മേത്താസഹഗതസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൫. കീദിസാ ഗതി നിബ്ബത്തി ഏതിസ്സാതി കിംഗതികാ, കിംനിട്ഠാതി വുത്തം ഹോതി. കീദിസീ പരമാ ഉത്തമാ കോടി ഏതിസ്സാതി കിംപരമാ. കീദിസം ഫലം ആനിസംസം ഉദയോ ഏതിസ്സാതി കിംഫലാ. സംസട്ഠം സമ്പയുത്തന്തി ഇദം സഹഗത-സദ്ദസ്സ അത്ഥദസ്സനമത്തം, ഇധ പന മേത്താഝാനം പാദകം കത്വാ വിപസ്സനാപുബ്ബഭാഗബോജ്ഝങ്ഗാ ച ‘‘മേത്താസഹഗതം സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗ’’ന്തിആദിനാ വുത്താതി വേദിതബ്ബം. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു ബോജ്ഝങ്ഗേസു സബ്ബേസു ച ബ്രഹ്മവിഹാരേസു.

പടികൂലേതി വിരജ്ജതീതി പടികൂലം, അനിട്ഠം. ന പടികൂലം അപ്പടികൂലം, ഇട്ഠം. തേനാഹ ‘‘ഇട്ഠേ വത്ഥുസ്മി’’ന്തി. ഏത്ഥാതി അപ്പടികൂലവത്ഥുസ്മിം. ഏവന്തി പടികൂലസഞ്ഞീ. സത്തേ അപ്പടികൂലേ അസുഭഫരണം, സങ്ഖാരേ അപ്പടികൂലേ അനിച്ചന്തി മനസികാരം കരോന്തോ. അസുഭായാതി അസുഭസഞ്ഞായ. അനിച്ചതോ വാ ഉപസംഹരതീതി അനിച്ചന്തി മനസികാരം പവത്തേതി. ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിവരിതും ‘‘അപ്പടികൂലപടികൂലേസൂ’’തിആദി വുത്തം. ഛളങ്ഗുപേക്ഖന്തി ഛസു ആരമ്മണേസു പഹീനാനുരോധസ്സ ഉപ്പത്തിയാ ഛളങ്ഗവന്തം ഉപേക്ഖം.