൧. പബ്ബതവഗ്ഗോ

൧.ഹിമവന്തസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൨. ബുജ്ഝതി ചതുസച്ചം അരിയസാവകോ ഏതായാതി ബോധം, ധമ്മസാമഗ്ഗീ, അരിയസാവകോ പന ചതുസച്ചം ബുജ്ഝതീതി ബോധി. അങ്ഗാതി കാരണാ. യായ ധമ്മസാമഗ്ഗിയാതി സമ്ബന്ധോ. തണ്ഹാവസേന പതിട്ഠാനം, ദിട്ഠിവസേന ആയൂഹനാ. സസ്സതദിട്ഠിയാ പതിട്ഠാനം, ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ ആയൂഹനാ. ലീനവസേന പതിട്ഠാനം, ഉദ്ധച്ചവസേന ആയൂഹനാ. കാമസുഖാനുയോഗവസേന പതിട്ഠാനം, അത്തകിലമഥാനുയോഗവസേന ആയൂഹനാ. ഓഘതരണസുത്തവണ്ണനായം (സം. നി. ൧.൧) –

‘‘കിലേസവസേന പതിട്ഠാനം, അഭിസങ്ഖാരവസേന ആയൂഹനാ. തണ്ഹാദിട്ഠീഹി പതിട്ഠാനം, അവസേസകിലേസാഭിസങ്ഖാരേഹി ആയൂഹനാ, സബ്ബാകുസലാഭിസങ്ഖാരവസേന പതിട്ഠാനം, സബ്ബലോകിയകുസലാഭിസങ്ഖാരവസേന ആയൂഹനാ’’തി –

വുത്തേസു പകാരേസു ഇധ അവുത്താനം വസേന വേദിതബ്ബോ. കിലേസസന്താനനിദ്ദായ ഉട്ഠഹതീതി ഏതേന സിഖാപത്തവിപസ്സനാസഹഗതാനമ്പി സതിആദീനം ബോജ്ഝങ്ഗഭാവം ദസ്സേതി. ചത്താരീതിആദിനാ മഗ്ഗഫലേന സഹഗതാനം. സത്തഹി ബോജ്ഝങ്ഗേഹി ഭാവിതേഹി സച്ചപടിവേധോ ഹോതീതി കഥമിദം ജാനിതബ്ബന്തി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘യഥാഹാ’’തിആദി. ഝാനങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗാദയോ വിയാതി ഏതേന ബോധിബോജ്ഝങ്ഗസദ്ദാനം സമുദായാവയവവിസയതം ദസ്സേതി. സേനങ്ഗരഥങ്ഗാദയോ വിയാതി ഏതേന പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിയാ അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിഭാവം ദസ്സേതി.

ബോധായ സംവത്തന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാതി വുത്തം ‘‘കാരണത്ഥോ അങ്ഗസദ്ദോ’’തി. ബുജ്ഝതീതി ബോധി, ബോധിയാ ഏവ അങ്ഗാതി ബോജ്ഝങ്ഗാതി വുത്തം ‘‘ബുജ്ഝന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ’’തി. വിപസ്സനാദീനം കാരണാനം ബുജ്ഝിതബ്ബാനം സച്ചാനം അനുരൂപം പച്ചക്ഖഭാവേന പടിമുഖം അവിപരീതം സമ്മാ ബുജ്ഝന്തീതി ഏവം വത്ഥുവിസേസദീപകേഹി ഉപരിമഗ്ഗേഹി അനുബുജ്ഝന്തീതിആദിനാ വുത്തബോധിസദ്ദേഹി നിപ്പദേസേന വുത്തം ‘‘ബുജ്ഝനതാസാമഞ്ഞേന സങ്ഗണ്ഹാതീ’’തി. ഏത്ഥ ച ലീനപതിട്ഠാന-കാമസുഖല്ലികാനുയോഗ-ഉച്ഛേദാഭിനിവേസാനം ധമ്മവിചയ-വീരിയപീതിപധാന-ധമ്മസാമഗ്ഗീ പടിപക്ഖോ. ഉദ്ധച്ചായൂഹനഅത്തകിലമഥാനുയോഗ-സസ്സതാഭിനിവേസാനം പസ്സദ്ധിസമാധി-ഉപേക്ഖാപധാന-ധമ്മസാമഗ്ഗീ പടിപക്ഖോ. സതി പന ഉഭയത്ഥാപി ഇച്ഛിതബ്ബാ. തഥാ ഹി സാ സബ്ബത്ഥികാ വുത്താ.

സം-സദ്ദോ പസംസായം. പുനദേവ സുന്ദരോ ച അത്ഥോപീതി ആഹ ‘‘പസത്ഥോ സുന്ദരോ ച ബോജ്ഝങ്ഗോ’’തി. അഭിനിബ്ബത്തേതീതി അഭിവിസിട്ഠഭാവേന നിബ്ബത്തേതി സവിസേസഭാവം വദതി. ‘‘ഏകേ വണ്ണയന്തീ’’തി വത്വാ തത്ഥ യഥാവുത്തവിവേകത്തയതോ അഞ്ഞം വിവേകദ്വയം ഉദ്ധരിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘തേ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഝാനക്ഖണേ താവ കിച്ചതോ വിക്ഖമ്ഭനവിവേകനിസ്സിതം, വിപസ്സനാക്ഖണേ അജ്ഝാസയതോ പടിപ്പസ്സദ്ധിവിവേകനിസ്സിതം ഭാവേതീതി. തേനാഹ – ‘‘അനുത്തരം വിമോക്ഖം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സാമീ’’തി. തത്ഥ തത്ഥ നിച്ഛയതായ കസിണജ്ഝാനഗ്ഗഹണേന അനുപ്പാദാനമ്പി ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം.

ഹിമവന്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. കായസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൩. തിട്ഠന്തി ഏതേനാതി ഠിതി, കാരണം. കമ്മഉതുചിത്താഹാരസഞ്ഞിതോ ചതുബ്ബിധോ പച്ചയോ ഠിതി ഏതസ്സാതി പച്ചയട്ഠിതികോ. ആഹാരപച്ചയസദ്ദാ ഹി ഏകത്ഥാ. സുഭമ്പീതി കാമച്ഛന്ദോ പച്ചയോ, അസുഭേ സുഭാകാരേന പവത്തനതോ സുഭന്തി വുച്ചതി. തേന കാരണേന പവത്തനകസ്സ അഞ്ഞസ്സ കാമച്ഛന്ദസ്സ നിമിത്തത്താ സുഭനിമിത്തന്തി. സുഭസ്സാതി യഥാവുത്തസ്സ സുഭസ്സ. ആരമ്മണമ്പീതി സുഭാകാരേന, ഇട്ഠാകാരേന വാ ഗയ്ഹമാനം രൂപാദിആരമ്മണമ്പി സുഭനിമിത്തം വുത്താകാരേന. അനുപായമനസികാരോതി ആകങ്ഖിതസ്സ ഹിതസുഖസ്സ അനുപായഭൂതോ മനസികാരോ, തതോ ഏവ ഉപ്പഥമനസികാരോതി അയോനിസോമനസികാരോ. തസ്മിന്തി യഥാനിദ്ധാരിതേ കാമച്ഛന്ദഭൂതേ തദാരമ്മണഭൂതേ ച ദുവിധേപി സുഭനിമിത്തേ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘സുഭാരമ്മണേ’’ഇച്ചേവ വുത്തം. അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, സുഭനിമിത്തന്തിആദീതി ആദി-സദ്ദേന കാമച്ഛന്ദനീവരണസ്സ ആഹാരദസ്സനപാളി ഉത്താനാതി കത്വാ വുത്തം – ‘‘ഏവം സബ്ബനീവരണേസു യോജനാ വേദിതബ്ബാ’’തി.

പടിഘോപി പടിഘനിമിത്തം പുരിമുപ്പന്നസ്സ പച്ഛാ ഉപ്പജ്ജനകസ്സ നിമിത്തഭാവതോ. പടിഘാരമ്മണം നാമ ഏകൂനവീസതി ആഘാതവത്ഥുഭൂതാ സത്തസങ്ഖാരാ. അരതീതി പന്തസേനാസനാദീസു അരമണം. ഉക്കണ്ഠിതാതി ഉക്കണ്ഠഭാവോ. പന്തേസൂതി ദൂരേസു, വിവിത്തേസു വാ. അധികുസലേസൂതി സമഥവിപസ്സനാധമ്മേസു. അരതി രതിപടിപക്ഖോ. അരതിതാതി അരമണാകാരോ. അനഭിരതീതി അനഭിരതഭാവോ. അനഭിരമണാതി അനഭിരമണാകാരോ. ഉക്കണ്ഠിതാതി ഉക്കണ്ഠനാകാരോ. പരിതസ്സിതാതി ഉക്കണ്ഠനവസേനേവ പരിതസ്സനാ.

ആഗന്തുകം, ന സഭാവസിദ്ധം. കായാലസിയന്തി നാമകായേ അലസഭാവോ. സമ്മോഹവിനോദനിയം പന ‘‘തന്ദീതി ജാതിആലസിയ’’ന്തി വുത്തം. വദതീതി ഏതേന അതിസീതാദിപച്ചയാ സങ്കോചാപത്തിം ദസ്സേതി. യം സന്ധായ വുത്തം കിലേസവത്ഥുവിഭങ്ഗേ (വിഭ. അട്ഠ. ൮൫൭). തന്ദീതി ജാതിആലസിയം. തന്ദിയനാതി തന്ദിയനാകാരോ. തന്ദിമനകതാതി തന്ദിയാ അഭിഭൂതചിത്തതാ. അലസസ്സ ഭാവോ ആലസ്യം. ആലസ്യായനാകാരോ ആലസ്യായനാ. ആലസ്യായിതസ്സ ഭാവോ ആലസ്യായിതത്തം. ഇതി സബ്ബേഹിപി ഇമേഹി പദേഹി കിലേസവസേന കായാലസിയം കഥിതം.

കിലേസവസേനാതി സമ്മോഹവസേന. കായവിനമനാതി കായസ്സ വിരൂപതോ നമനാ. ജമ്ഭനാതി ഫന്ദനാ. പുനപ്പുനം ജമ്ഭനാ വിജമ്ഭനാ. ആനമനാതി പുരതോ നമനാ. വിനമനാതി പച്ഛതോ നമനാ. സന്നമനാതി സമന്തതോ നമനാ. പണമനാതി യഥാ ഹി തന്തതോ ഉട്ഠിതപേസകാരോ കിഞ്ചിദേവ ഉപരിട്ഠിതം ഗഹേത്വാ ഉജും കായം ഉസ്സാപേതി, ഏവം കായസ്സ ഉദ്ധം ഠപനാ. ബ്യാധിയകന്തി ഉപ്പന്നബ്യാധിതാ. ഇതി സബ്ബേഹിപി ഇമേഹി പദേഹി കിലേസവസേന കായഫന്ദനമേവ കഥിതം (വിഭ. അട്ഠ. ൮൫൮).

ഭത്തപരിളാഹോതി ഭത്തവസേന പരിളാഹുപ്പത്തി. ഭുത്താവിസ്സാതി ഭുത്തവതോ. ഭത്തമുച്ഛാതി ഭത്തഗേലഞ്ഞം. അതിഭുത്തപച്ചയാ ഹി മുച്ഛാപത്തോ വിയ ഹോതി. ഭത്തകിലമഥോതി ഭുത്തപച്ചയാ കിലന്തഭാവോ. ഭത്തപരിളാഹോതി ഭത്തദരഥോ. കുച്ഛിപൂരം ഭുത്തവതോ ഹി പരിളാഹുപ്പത്തിയാ ഉപഹതിന്ദ്രിയോ വിയ ഹോതി, കായോ ഖിജ്ജതി. കായദുട്ഠുല്ലന്തി ഭുത്തഭത്തം നിസ്സായ കായസ്സ അകമ്മഞ്ഞതാ.

ചിത്തസ്സ ലീയനാകാരോതി ആരമ്മണേ ചിത്തസ്സ സങ്കോചപ്പത്തി. ചിത്തസ്സ അകല്യതാതി ചിത്തസ്സ ഗിലാനഭാവോ. ഗിലാനോതി അകല്ലകോ വുച്ചതി. തഥാ ചാഹ ‘‘നാഹം, ഭന്തേ, അകല്ലകോ’’തി. അകമ്മഞ്ഞതാതി ചിത്തഗേലഞ്ഞസങ്ഖാതോ അകമ്മഞ്ഞനാകാരോ. ഓലീയനാതി ഓലീയനാകാരോ. ഇരിയാപഥികമ്പി ചിത്തം യസ്സ വസേന ഇരിയാപഥം സന്ധാരേതും അസക്കോന്തോ ഓലീയതി, തസ്സ തം ആകാരം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഓലീയനാ’’തി. ദുതിയപദം ഉപസഗ്ഗേന വഡ്ഢിതം. ലീനന്തി അവിപ്ഫാരികതായ സങ്കോചപ്പത്തം. ഇതരേ ദ്വേ ആകാരനിദ്ദേസാ. ഥിനന്തി അവിപ്ഫാരികതായ അനുസ്സാഹനാ അസങ്ഗഹനസങ്ഗഹനം. ഥിയനാകാരോ ഥിയനാ. ഥിയിതത്തന്തി ഥിയിതസ്സ ആകാരോ, അവിപ്ഫാരികതാതി അത്ഥോ.

ചേതസോ അവൂപസമോതി ചിത്തസ്സ അവൂപസന്തതാ അസന്നിസിന്നഭാവോ. തേനാഹ – ‘‘അവൂപസന്താകാരോ’’തി. അത്ഥതോ പനേതന്തി സ്വായം അവൂപസന്താകാരോ വിക്ഖേപസഭാവത്താ വിക്ഖേപഹേതുതായ ച അത്ഥതോ ഏതം ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചമേവ.

വിചികിച്ഛായ ആരമ്മണധമ്മാ നാമ ‘‘ബുദ്ധേ കങ്ഖതീ’’തിആദിനാ ആഗതഅട്ഠകങ്ഖാവത്ഥുഭൂതാ ധമ്മാ. യസ്മാ വിചികിച്ഛാ ബ്യാപാദാദയോ വിയ അനു അനു ഉഗ്ഗഹണപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ കങ്ഖാട്ഠാനീയം ആരമ്മണമേവ ദസ്സിതം ‘‘വിചികിച്ഛായ ആരമ്മണധമ്മാ’’തി. യസ്മാ പുരിമുപ്പന്നാ വിചികിച്ഛാ പച്ഛാ വിചികിച്ഛായ പച്ചയോ ഹോതി, തസ്മാ വിചികിച്ഛാപി വിചികിച്ഛാട്ഠാനീയധമ്മാ വേദിതബ്ബാ. തത്രായം വചനത്ഥോ – തിട്ഠന്തി പവത്തന്തി ഏത്ഥാതി ഠാനീയാ, വിചികിച്ഛാ ഏവ ഠാനീയാ വിചികിച്ഛാട്ഠാനീയാ. അട്ഠകഥായം പന ആരമ്മണസ്സപി തത്ഥ വിസേസപച്ചയതം ഉപാദായ ‘‘കാമച്ഛന്ദോ വിചികിച്ഛാതി ഇമേ ദ്വേ ധമ്മാ ആരമ്മണേന കഥിതാ’’തി വുത്തം. സുഭനിമിത്തസ്സ ഹി പച്ചയഭാവമത്തം സന്ധായേതം വുത്തം, തഥാപി യഥാ ‘‘പടിഘമ്പി പടിഘനിമിത്ത’’ന്തി കത്വാ ‘‘ബ്യാപാദോ ഉപനിസ്സയേന കഥിതോ’’തി വുത്തം, ഏവം സുഭമ്പി സുഭനിമിത്തന്തി കത്വാ കാമച്ഛന്ദോ ഉപനിസ്സയേന കഥിതോതി സക്കാ വിഞ്ഞാതും. സേസാ ഥിനമിദ്ധഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചാനി. തത്ഥ ഥിനമിദ്ധം അഞ്ഞമഞ്ഞം സഹജാതാദിവസേന പച്ചയോ, തഥാ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചന്തി. ഉഭയേസമ്പി ഉപനിസ്സയകോടിയാ പച്ചയഭാവേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘സഹജാതേന ച ഉപനിസ്സയേന ചാ’’തി.

യസ്മാ സതി നാമ ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തിആദിനാ തേസം തേസം ധമ്മാനം അനുസ്സരണവസേന വത്തതി, തസ്മാ തേ ധമ്മാ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗട്ഠാനീയാ നാമ. ലോകുത്തരധമ്മേ ച അനുസ്സവാദിവസേന ഗഹേത്വാ തഥാ പവത്തതേവ. തേന വുത്തം ‘‘സതിയാ’’തിആദി.

കോസല്ലം വുച്ചതി പഞ്ഞാ, തതോ ഉപ്പന്നാ കോസല്ലസമ്ഭൂതാ. അനവജ്ജസുഖവിപാകാതി അനവജ്ജാ ഹുത്വാ സുഖവിപാകാ വിപച്ചനകാ. പദദ്വയേന പച്ചയതോ സഭാവതോ കിച്ചതോ ഫലതോ കുസലധമ്മം ദസ്സേതി. അകുസലനിദ്ദേസേപി ഏസേവ നയോ. സാവജ്ജാതി ഗാരയ്ഹാ. അനവജ്ജാതി അഗാരയ്ഹാ. ഹീനാ ലാമകാ. പണീതാ സേട്ഠാ. കണ്ഹാ കാളകാ അസുദ്ധാ. സുക്കാ ഓദാതാ സുദ്ധാ. പടിഭാഗ-സദ്ദോ പഠമേ വികപ്പേ സദിസകോട്ഠാസത്ഥോ, ദുതിയേ പടിപക്ഖകോട്ഠാസത്ഥോ, തതിയേ നിഗ്ഗഹേതബ്ബപടിപക്ഖകോട്ഠാസത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

കുസലകിരിയായ ആദികമ്മഭാവേന പവത്തവീരിയം ധിതിസഭാവതായ ധാതൂതി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ആരമ്ഭധാതൂതി പഠമാരമ്ഭവീരിയ’’ന്തി. ലദ്ധാസേവനം വീരിയം ബലപ്പത്തം ഹുത്വാ പടിപക്ഖം വിധമതീതി ആഹ – ‘‘നിക്കമധാതൂതി കോസജ്ജതോ നിക്ഖന്തത്താ തതോ ബലവതര’’ന്തി. അധിമത്താധിമത്തതരാനം പടിപക്ഖധമ്മാനം വിധമനസമത്ഥം പടുപടുതരാദിഭാവപ്പത്തം ഹോതീതി ആഹ – ‘‘പരക്കമധാതൂതി പരം പരം ഠാനം അക്കമനതായ തതോപി ബലവതര’’ന്തി.

തിട്ഠതി പവത്തതി ഏത്ഥാതി ഠാനീയാ. ആരമ്മണധമ്മാ, പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഠാനീയാതി പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗട്ഠാനീയാതി ‘‘പീതിയാ ആരമ്മണധമ്മാ’’തി വുത്തം. യസ്മാ അപരാപരുപ്പത്തിയാ പീതിപി തഥാ വത്തബ്ബതം ലഭതീതി വുത്തം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ‘‘പീതിയാ ഏവ തം നാമ’’ന്തി. ദരഥപസ്സദ്ധീതി ദരഥോ കിലേസപരിളാഹോ, സോ പസ്സമ്ഭതി ഏതായാതി ദരഥപസ്സദ്ധി, കായപസ്സദ്ധിയാ വേദനാദിഖന്ധത്തയസ്സ വിയ രൂപകായസ്സപി പസ്സമ്ഭനം ഹോതി, ചിത്തപസ്സദ്ധിയാ ചിത്തസ്സേവ പസ്സമ്ഭനം, തതോ ഏവേത്ഥ ഭഗവതാ ലഹുതാദീനം വിയ ദുവിധതാ വുത്താ. തഥാ സമാഹിതാകാരം സല്ലക്ഖേത്വാ ഗയ്ഹമാനോ സമഥോവ സമഥനിമിത്തം, തസ്സ ആരമ്മണഭൂതം പടിഭാഗനിമിത്തമ്പി. വിവിധം അഗ്ഗം ഏതസ്സാതി ബ്യഗ്ഗോ, വിക്ഖേപോ. തഥാ ഹി സോ അനവട്ഠാനരസോ ഭന്തതാപച്ചുപട്ഠാനോ വുത്തോ. ഏകഗ്ഗഭാവതോ ബ്യഗ്ഗപടിപക്ഖോതി അബ്യഗ്ഗോ, സമാധി, സോ ഏവ നിമിത്തന്തി പുബ്ബേ വിയ വത്തബ്ബം. തേനാഹ ‘‘തസ്സേവ വേവചന’’ന്തി.

യോ ആരമ്മണേ ഇട്ഠാനിട്ഠാകാരം അനാദിയിത്വാ ഗഹേതബ്ബോ മജ്ഝത്താകാരോ, യോ ച പുബ്ബേ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനാവസേന ഉപ്പന്നോ മജ്ഝത്താകാരോ, ദുവിധോപി സോ ഉപേക്ഖായ ആരമ്മണധമ്മോതി അധിപ്പേതോതി ആഹ – ‘‘അത്ഥതോ പന മജ്ഝത്താകാരോ ഉപേക്ഖാട്ഠാനീയാ ധമ്മാതി വേദിതബ്ബോ’’തി. ആരമ്മണേന കഥിതാ ആരമ്മണസ്സേവ തേസം വിസേസപച്ചയഭാവതോ. സേസാതി വീരിയാദയോ ചത്താരോ ധമ്മാ. തേസഞ്ഹി ഉപനിസ്സയോവ സാതിസയോ ഇച്ഛിതബ്ബോതി.

കായസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. സീലസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൪. ഖീണാസവസ്സ ലോകുത്തരം സീലം നാമ മഗ്ഗഫലപരിയാപന്നാ സമ്മാവാചാകമ്മന്താജീവാ സീലലക്ഖണപ്പത്താ തദഞ്ഞേ ചേതനാദയോ. ലോകിയം പന കിരിയാബ്യാകതചിത്തപരിയാപന്നം ചാരിത്തസീലം, വാരിത്തസീലസ്സ പന സമ്ഭവോ ഏവ നത്ഥി വിരമണവസേന പവത്തിയാ അഭാവതോ. ‘‘പുബ്ബഭാഗസീലം ലോകിയസീല’’ന്തി കേചി.

ചക്ഖുദസ്സനന്തി ചക്ഖൂഹി ദസ്സനം. ലക്ഖണസ്സ ദസ്സനന്തി സഭാവധമ്മാനം സങ്ഖതാനം പച്ചത്തലക്ഖണസ്സ ഞാതപരിഞ്ഞായ, അനിച്ചാദിസാമഞ്ഞലക്ഖണസ്സ തീരണപരിഞ്ഞായ ദസ്സനം. പജഹന്തോപി ഹി തേ പഹാതബ്ബാകാരതോ പസ്സതി നാമ. നിബ്ബാനസ്സ തഥലക്ഖണം മഗ്ഗഫലേഹി ദസ്സനം, തം പന പടിവിജ്ഝനം. ഝാനേന പഥവീകസിണാദീനം, അഭിഞ്ഞാഹി രൂപാനം ദസ്സനമ്പി ഞാണദസ്സനമേവ. ചക്ഖുദസ്സനം അധിപ്പേതം സവനപയിരുപാസനാനം പരതോ ഗഹിതത്താ. പഞ്ഹപയിരുപാസനന്തി പഞ്ഹപുച്ഛനവസേന പയിരുപാസനം അഞ്ഞകമ്മത്ഥായ ഉപസങ്കമനസ്സ കേവലം ഉപസങ്കമനേനേവ ജോതിതത്താ.

അരിയാനം അനുസ്സതി നാമ ഗുണവസേന, തത്ഥാപി ലദ്ധഓവാദാവജ്ജനമുഖേന യഥാഭൂതസീലാദിഗുണാനുസ്സരണന്തി ദസ്സേതും ‘‘ഝാനവിപസ്സനാ’’തിആദി വുത്തം. അഞ്ഞേസംയേവ സന്തികേതി അരിയേഹി അഞ്ഞേസം സാസനികാനംയേവ സന്തികേ. തേനാഹ – ‘‘അനുപബ്ബജ്ജാ നാമാ’’തി. അഞ്ഞേസൂതി സാസനികേഹി അഞ്ഞേസു താപസപരിബ്ബാജകാദീസു. തത്ഥ ഹി പബ്ബജ്ജാ അരിയാനം അനുപബ്ബജ്ജാ നാമ ന ഹോതീതി വുത്തം.

സതസഹസ്സമത്താ അഹേസും സമന്തപാസാദികത്താ മഹാഥേരസ്സ. ലങ്കാദീപേതി നിസ്സയസീസേന നിസ്സിതസല്ലക്ഖണം. ന ഹി പബ്ബജ്ജാ ദീപപടിലദ്ധാ, അഥ ഖോ ദീപനിവാസിആചരിയപടിലദ്ധാ. മഹിന്ദ…പേ… പബ്ബജന്തി നാമ തസ്സ പരിവാരതായ പബ്ബജ്ജായാതി.

സരതീതി തം ഓവാദാനുസാസനിധമ്മം ചിന്തേതി ചിത്തേ കരോതി. വിതക്കാഹതം കരോതീതി പുനപ്പുനം പരിവിതക്കനേന തദത്ഥം വിതക്കനിപ്ഫാദിതം കരോതി. ആരദ്ധോ ഹോതീതി സമ്പാദിതോ ഹോതി. തം പന സമ്പാദനം പാരിപൂരി ഏവാതി ആഹ ‘‘പരിപുണ്ണോ ഹോതീ’’തി. തത്ഥാതി യഥാവുത്തേ ധമ്മേ. ഞാണചാരവസേനാതി ഞാണസ്സ പവത്തനവസേന. തേസം തേസം ധമ്മാനന്തി തസ്മിം തസ്മിം ഓവാദധമ്മേ ആഗതാനം രൂപാരൂപധമ്മാനം. ലക്ഖണന്തി വിസേസലക്ഖണം സാമഞ്ഞലക്ഖണഞ്ച. പവിചിനതീതി ‘‘ഇദം രൂപം ഏത്തകം രൂപ’’ന്തിആദിനാ വിചയം ആപജ്ജതി. ഞാണഞ്ച രോപേതീതി ‘‘അനിച്ചം ചലം പലോകം പഭങ്ഗൂ’’തിആദിനാ ഞാണം പവത്തേതി. വീമംസനം…പേ… ആപജ്ജതീതി രൂപസത്തകാരൂപസത്തകക്കമേന വിപസ്സനം പച്ചക്ഖതോ വിയ അനിച്ചതാദീനം ദസ്സനം സമ്മസനം ആപജ്ജതി.

ഉഭയമ്പേതന്തി ഫലാനിസംസാതി വുത്തദ്വയം. അത്ഥതോ ഏകം പരിയായസദ്ദത്താ. പടികച്ചാതി പഗേവ. മരണകാലേതി മരണകാലസമീപേ. സമീപത്ഥേ ഹി ഇദം ഭുമ്മന്തി ആഹ ‘‘മരണസ്സ ആസന്നകാലേ’’തി.

സോ തിവിധോ ഹോതി ഞാണസ്സ തിക്ഖമജ്ഝമുദുഭാവേന. തേനാഹ ‘‘കപ്പസഹസ്സായുകേസൂ’’തിആദി. ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ നാമ ആയുവേമജ്ഝം അതിക്കമിത്വാ പരിനിബ്ബായനതോ. യത്ഥ കത്ഥചീതി അവിഹാദീസു യത്ഥ കത്ഥചി. സപ്പയോഗേനാതി വിപസ്സനാഞാണസങ്ഖാരസങ്ഖാതേന പയോഗേന, സഹ വിപസ്സനാപയോഗേനാതി അത്ഥോ. സുദ്ധാവാസഭൂമിയം ഉദ്ധംയേവ മഗ്ഗസോതോ ഏതസ്സാതി ഉദ്ധംസോതോ. പടിസന്ധിവസേന അകനിട്ഠഭവം ഗച്ഛതീതി അകനിട്ഠഗാമീ.

അവിഹാദീസു വത്തമാനോപി ഏകംസതോ ഉദ്ധംഗമനാരഹോ പുഗ്ഗലോ അകനിട്ഠഗാമീ ഏവ നാമാതി വുത്തം ‘‘ഏകോ ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീതി പഞ്ച ഹോന്തീ’’തി. തേസന്തി നിദ്ധാരണേ സാമിവചനം. ഉദ്ധംസോതഭാവതോ യദിപി ഹേട്ഠിമാദീസുപി അരിയഭൂമി നിബ്ബത്തതേവ, തഥാപി തത്ഥ ഭൂമീസു ആയും അഗ്ഗഹേത്വാ അകനിട്ഠഭവേ ആയുവസേനേവ സോളസകപ്പസഹസ്സായുകതാ ദട്ഠബ്ബാ. ‘‘സത്ത ഫലാ സത്താനിസംസാ പാടികങ്ഖാ’’തി വുത്തത്താ ‘‘അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ പുബ്ബഭാഗവിപസ്സനാ ബോജ്ഝങ്ഗാ കഥിതാ’’തി വുത്തം. സത്തന്നമ്പി സഹഭാവോ ലബ്ഭതീതി ‘‘അപുബ്ബം അചരിമം ഏകചിത്തക്ഖണികാ’’തി വുത്തം. തയിദം പാളിയം തത്ഥ തത്ഥ ‘‘തസ്മിം സമയേ’’തി ആഗതവചനേന വിഞ്ഞായതി, ബോജ്ഝങ്ഗാനം പന നാനാസഭാവത്താ ‘‘നാനാലക്ഖണാ’’തി വുത്തം.

സീലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. വത്ഥസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൫. ‘‘സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ’’തി ഏവം ചേ മയ്ഹം ഹോതീതി സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ നാമ സേട്ഠോ ഉത്തമോ പവരോ, തസ്മാഹം സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസീസേന ഫലസമാപത്തിം അപ്പേത്വാ വിഹരിസ്സാമീതി ഏവം ചേ മയ്ഹം പുബ്ബഭാഗേ ഹോതീതി അത്ഥോ. ‘‘അപ്പമാണോ’’തി ഏവം മയ്ഹം ഹോതീതി സ്വായം സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, സബ്ബസോ പമാണകരകിലേസാഭാവതോ അപ്പമാണധമ്മാരമ്മണതോ ച അപ്പമാണോതി ഏവം മയ്ഹം അന്തോസമാപത്തിയം അസമ്മോഹവസേന ഹോതി. സുപരിപുണ്ണോതി ഭാവനാപാരിപൂരിയാ സുട്ഠു പരിപുണ്ണോതി ഏവം മയ്ഹം അന്തോസമാപത്തിയം അസമ്മോഹവസേന ഹോതീതി. തിട്ഠതീതി യഥാകാലപരിച്ഛേദസമാപത്തിയാ അവട്ഠാനേന തപ്പരിയാപന്നതായ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തിട്ഠതി പടിബന്ധവസേന. ഉപ്പാദം അനാവജ്ജിതത്താതി ഉപ്പാദസ്സ അനാവജ്ജനേന അസമന്നാഹാരേന. ഉപ്പാദസീസേന ചേത്ഥ ഉപ്പാദവന്തോവ സങ്ഖാരാ ഗഹിതാ. അനുപ്പാദന്തി നിബ്ബാനം ഉപ്പാദാഭാവതോ ഉപ്പാദവന്തേഹി ച വിനിസ്സടത്താ. പവത്തന്തി വിപാകപ്പവത്തം. അപ്പവത്തന്തി നിബ്ബാനം തപ്പടിക്ഖേപതോ. നിമിത്തന്തി സബ്ബസങ്ഖാരനിമിത്തം. അനിമിത്തന്തി നിബ്ബാനം. സങ്ഖാരേതി ഉപ്പാദാദിഅനാമസനേന കേവലമേവ സങ്ഖാരഗഹണം. വിസങ്ഖാരന്തി നിബ്ബാനം. ആവജ്ജിതത്താ ആവജ്ജിതകാലതോ പട്ഠായ ആരബ്ഭ പവത്തിയാ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തിട്ഠതി. അട്ഠഹാകാരേഹീതി അട്ഠഹി കാരണേഹി. ജാനാതീതി സമാപത്തിതോ വുട്ഠിതകാലേ പജാനാതി. അട്ഠഹാകാരേഹീതി ഉപ്പാദാവജ്ജനാദീഹി ചേവ അനുപ്പാദാവജ്ജനാദീഹി ച വുത്താകാരവിപരീതേഹി അട്ഠഹി ആകാരേഹി ചവന്തം സമാപത്തിവസേന അനവട്ഠാനതോപി ഗച്ഛന്തം ചവതീതി ഥേരോ പജാനാതീതി.

ഫലബോജ്ഝങ്ഗാതി ഫലസമാപത്തിപരിയാപന്നാ ബോജ്ഝങ്ഗാ. കിം പന തേ വിസും വിസും പവത്തന്തീതി ആഹ ‘‘യദാ ഹീ’’തിആദി. സീസം കത്വാതി പധാനം സേട്ഠം കത്വാ. തദന്വയാതി തദനുഗതാ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം അനുഗച്ഛനകാ. തഞ്ച ഖോ തഥാ കത്വാ ധമ്മം പച്ചവേക്ഖണവസേന. കേചി പന ‘‘തം പച്ചവേക്ഖണാദികം കത്വാ’’തി വദന്തി.

വത്ഥസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ഭിക്ഖുസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൬. ബോധായാതി ഏത്ഥ ബോധോ നാമ ബുജ്ഝനം, തം പന കിസ്സ കേനാതി പുച്ഛന്തോ ‘‘കിം ബുജ്ഝനത്ഥായാ’’തി വത്വാ തം ദസ്സേന്തോ ‘‘മഗ്ഗേനാ’’തിആദിമാഹ. മഗ്ഗേന നിബ്ബാനം ബുജ്ഝനത്ഥായ സംവത്തന്തി, പച്ചവേക്ഖണായ കതകിച്ചതം ബുജ്ഝനത്ഥായ സംവത്തന്തി, പഠമവികപ്പേ സച്ഛികിരിയാഭിസമയോ ഏവ ദസ്സിതോതി തേന അതുട്ഠേ ‘‘മഗ്ഗേന വാ’’തി ദുതിയവികപ്പമാഹ. വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതന്തി പദേഹി സബ്ബം മഗ്ഗകിച്ചം തസ്സ ഫലഞ്ച ദസ്സിതം. നിരോധനിസ്സിതന്തി ഇമിനാ നിബ്ബാനസച്ഛികിരിയാ. കാമാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതീതിആദിനാ കിലേസപ്പഹാനം. വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതീതിആദിനാ പച്ചവേക്ഖണാ ദസ്സിതാ.

ഭിക്ഖുസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬-൭. കുണ്ഡലിയസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൮൭-൧൮൮. നിബദ്ധവാസവസേന ആരാമേ നിസീദനസീലോതി ആരാമനിസാദീ. പരിസം ഓഗാള്ഹോ ഹുത്വാ ചരതീതി പരിസാവചരോതി ആഹ – ‘‘യോ പനാ’’തിആദി. ഏവന്തി ഇമിനാകാരേന. ഗഹണന്തി നിഗ്ഗഹണം. തേന പുച്ഛാപദസ്സ അത്ഥം വിവരതി. നിബ്ബേഠനന്തി നിഗ്ഗഹനിബ്ബേഠനം. തേന വിസ്സജ്ജനപദസ്സ അത്ഥം വിവരതി. ഇമിനാ നയേനാതി ഏതേന ‘‘ഇതിവാദോ’’തി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. ഉപാരമ്ഭാധിപ്പായോ വദതി ഏതേനാതി വാദോ, ദോസോ. ഇതിവാദോ ഹോതീതി ഏവം ഇമസ്സ ഉപരി വാദാരോപനം ഹോതി. ഇതിവാദപ്പമോക്ഖോതി ഏവം തതോ പമോക്ഖോ ഹോതി. ഏവം വാദപ്പമോക്ഖാനിസംസം പരേഹി ആരോപിതദോസസ്സ നിബ്ബേഠനവസേന ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ദോസപവേദനവസേന ദസ്സേതും ‘‘അയം പുച്ഛായ ദോസോ’’തിആദി വുത്തം.

ഏത്തകം ഠാനന്തിആദിതോ പട്ഠായ യാവ ‘‘തീണി സുചരിതാനീ’’തി ഏത്തകം ഠാനം. ഇമം ദേസനന്തി ‘‘ഇന്ദ്രിയസംവരോ ഖോ’’തിആദിനയപ്പവത്തം ഇമം ദേസനം. നാഭിജ്ഝായതീതി ന അഭിജ്ഝായതി. നാഭിഹംസതീതി ന അഭിതുസ്സതി. ഗോചരജ്ഝത്തേ ഠിതം ഹോതീതി കമ്മട്ഠാനാരമ്മണേ സമാധാനവസേന ഠിതം ഹോതി അവട്ഠിതം. തേനാഹ ‘‘സുസണ്ഠിത’’ന്തി. സുസണ്ഠിതന്തി സമ്മാ അവിക്ഖേപവസേന ഠിതം. കമ്മട്ഠാനവിമുത്തിയാതി കമ്മട്ഠാനാനുയുഞ്ജനവസേന പടിപക്ഖതോ നീവരണതോ വിമുത്തിയാ. സുട്ഠു വിമുത്തന്തി സുവിമുത്തം. തസ്മിം അമനാപരൂപദസ്സനേ ന മങ്കു വിലക്ഖോ ന ഹോതി. കിലേസവസേന ദോസവസേന. അട്ഠിതചിത്തോ അഥദ്ധചിത്തോ. കോവേസേന ഹി ചിത്തം ഥദ്ധം ഹോതി, ന മുദുകം. അദീനമാനസോതി ദോമനസ്സവസേന യോ ദീനഭാവോ, തദഭാവേന നിദ്ദോസമാനസോ. അപൂതിചിത്തോതി ബ്യാപജ്ജാഭാവേന സീതിഭൂതചിത്തോ.

ഇമേസു ഛസു ദ്വാരേസു അട്ഠാരസ ദുച്ചരിതാനി ഹോന്തി പച്ചേകം കായവചീമനോദുച്ചരിതഭേദേന. താനി വിഭാഗേന ദസ്സേതും ‘‘കഥ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഇട്ഠാരമ്മണേ ആപാഥഗതേതി നയദാനമത്തമേതം. തേന ‘‘അനിട്ഠാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ ദോസം ഉപ്പാദേന്തസ്സാ’’തിആദിനാ തിവിധദുച്ചരിതം നീഹരിത്വാ വത്തബ്ബം, തഥാ ‘‘മജ്ഝത്താരമ്മണേ മോഹം ഉപ്പാദേന്തസ്സാ’’തിആദിനാ ച. മനോദുച്ചരിതാദിസാമഞ്ഞേന പന തീണിയേവ ദുച്ചരിതാനി ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബം.

പഞ്ഞത്തിവസേനാതി വത്ഥും അനാമസിത്വാ പിണ്ഡഗഹണമുഖേന കേവലം പഞ്ഞത്തിവസേനേവ. ഭാവനാപടിസങ്ഖാനേതി ഭാവനാസിദ്ധേ പടിസങ്ഖാനേ, ഭാവനായ പടിസങ്ഖാനേ വാതി അത്ഥോ. ഇമാനീതി യഥാവുത്താനി ഛദ്വാരാരമ്മണാനി. ദുച്ചരിതാനീതി ദുച്ചരിതകാരണാനി. അപ്പടിസങ്ഖാനേ ഠിതസ്സ ദുച്ചരിതാനി സുചരിതാനി കത്വാ. പരിണാമേതീതി പരിവത്തേതി ദുച്ചരിതാനി തത്ഥ അനുപ്പാദേത്വാ സുചരിതാനി ഉപ്പാദേന്തോ. ഏവന്തി വുത്തപ്പകാരേന. ഇന്ദ്രിയസംവരോ…പേ… വേദിതബ്ബോ ഇന്ദ്രിയസംവരസമ്പാദനവസേന തിണ്ണം സുചരിതാനം സിജ്ഝനതോ. തേനാഹ ‘‘ഏത്താവതാ’’തിആദി. ഏത്താവതാതി ആദിതോ പട്ഠായ യാവ ‘‘തീണി സുചരിതാനി പരിപൂരേന്തീ’’തി പദം, ഏത്താവതാ. സീലാനുരക്ഖകം ഇന്ദ്രിയസംവരസീലന്തി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലസ്സ അനുരക്ഖകം ഇന്ദ്രിയസംവരസീലം കഥികം. കഥം പന തദേവ തസ്സ അനുരക്ഖകം ഹോതീതി? അപരാപരുപ്പത്തിയാ ഉപനിസ്സയഭാവതോ.

തീണി സീലാനീതി ഇന്ദ്രിയസംവര-ആജീവപാരിസുദ്ധി-പച്ചയസന്നിസ്സിത-സീലാനി. ലോകുത്തരമിസ്സകാതി ലോകിയാപി ലോകുത്തരാപി ഹോന്തീതി അത്ഥോ. സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനന്തി ലോകുത്തരാനം സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനം. മൂലഭൂതാ സതിപട്ഠാനാ പുബ്ബഭാഗാ, തേ സന്ധായ വുത്തം ‘‘ചത്താരോ ഖോ, കുണ്ഡലിയ, സതിപട്ഠാനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ പരിപൂരേന്തീ’’തി. തേപീതി യഥാവുത്തസതിപട്ഠാനാ. സതിപട്ഠാനമൂലകാ ബോജ്ഝങ്ഗാതി ലോകിയസതിപട്ഠാനമൂലകാ ബോജ്ഝങ്ഗാവ. പുബ്ബഭാഗാവാതി ഏത്ഥ കേചി ‘‘പുബ്ബഭാഗാ ചാ’’തി പാഠം കത്വാ ‘‘പുബ്ബേവ ലോകുത്തരാ പുബ്ബഭാഗാ ചാ’’തി അത്ഥം വദന്തി. വിജ്ജാവിമുത്തിമൂലകാതി ‘‘സത്ത ഖോ, കുണ്ഡലിയ, ബോജ്ഝങ്ഗാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ വിജ്ജാവിമുത്തിം പരിപൂരേന്തീ’’തി ഏവം വുത്താ ബോജ്ഝങ്ഗാ ലോകുത്തരാവ വിജ്ജാവിമുത്തിസഹഗതഭാവതോ.

കുണ്ഡലിയസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ഉപവാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൯. പച്ചത്തന്തി കരണനിദ്ദേസോ അയന്തി ആഹ – ‘‘അത്തനാവാ’’തി. കുരുമാനോയേവാതി ഉപ്പാദേന്തോ ഏവ. കമ്മട്ഠാനവിമുത്തിയാ സുട്ഠു വിമുത്തന്തി കമ്മട്ഠാനമനസികാരേന നീവരണാനം ദൂരീഭാവതോ തേഹി സുട്ഠു വിമുത്തം. അത്ഥം കരിത്വാതി ഭാവനാമനസികാരം ഉത്തമം കത്വാ. ‘‘മഹാ വത മേ അയം അത്ഥോ ഉപ്പന്നോ’’തി അത്ഥികോ ഹുത്വാ.

൯. പഠമഉപ്പന്നസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൦. തഥാഗതസ്സ പാതുഭാവാതിആദിനാ ബുദ്ധുപ്പാദകാലേ ഏവ ബോജ്ഝങ്ഗരതനപടിലാഭോതി ദസ്സേതി.

പബ്ബതവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.