൮-൯. പഠമഗിഞ്ജകാവസഥസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൦൦൪-൫. ദ്വേ ഗാമാ ദ്വിന്നം ഞാതീനം ഗാമാതി കത്വാ. ഞാതികേതി ഏവംലദ്ധനാമേ ഏകസ്മിം ഗാമകേ. ഗിഞ്ജകാവസഥേതി ഗിഞ്ജകാ വുച്ചന്തി ഇട്ഠകാ, ഗിഞ്ജകാഹി ഏവ കതോ ആവസഥോ, തസ്മിം. സോ കിര ആവാസോ യഥാ സുധാഹി പരികമ്മേന പയോജനം നത്ഥി, ഏവം ഇട്ഠകാഹി ഏവ ചിനിത്വാ കതോ. തേന വുത്തം ‘‘ഇട്ഠകാമയേ ആവസഥേ’’തി. തുലാഥമ്ഭദ്വാരബന്ധകവാടഫലകാനി പന ദാരുമയാ ഏവ. ഓരം വുച്ചതി കാമധാതു, പച്ചയഭാവേന തം ഓരം ഭജന്തീതി ഓരമ്ഭാഗിയാനി, ഓരമ്ഭാഗസ്സ വാ ഹിതാനി ഓരമ്ഭാഗിയാനി. തേനാഹ ‘‘ഹേട്ഠാഭാഗിയാന’’ന്തിആദി. തീഹി മഗ്ഗേഹീതി ഹേട്ഠിമേഹി തീഹി മഗ്ഗേഹി. തേഹി പഹാതബ്ബതായ ഹി തേസം സഞ്ഞോജനാനം ഓരമ്ഭാഗിയതാ, ഓരം ഭഞ്ജിയാനി വാ ഓരമ്ഭാഗിയാനി വുത്താനി നിരുത്തിനയേന. ഇദാനി ബ്യതിരേകമുഖേന നേസം ഓരമ്ഭാഗിയഭാവം വിഭാവേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. വിക്ഖമ്ഭിതാനി സമത്ഥതാവിഘാതേന പുഥുജ്ജനാനം, സമുച്ഛിന്നാനി സബ്ബസോ അഭാവേന അരിയാനം രൂപാരൂപഭവൂപപത്തിയാ വിബന്ധനായ ന ഹോന്തീതി വുത്തം ‘‘അവിക്ഖമ്ഭിതാനി മഗ്ഗേന വാ അസമുച്ഛിന്നാനീ’’തി. നിബ്ബത്തിവസേനാതി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന ഗന്തും ന ദേന്തി. മഹഗ്ഗതഭവഗാമികമ്മായൂഹനസ്സ വിബന്ധനതോ സക്കായദിട്ഠിആദീനി തീണി സഞ്ഞോജനാനി കാമച്ഛന്ദബ്യാപാദാ വിയ മഹഗ്ഗതഭവൂപപത്തിയാ വിസേസപച്ചയത്താ തത്ഥ മഹഗ്ഗതഭവേ നിബ്ബത്തമ്പി തന്നിബ്ബത്തിഹേതുകമ്മപരിക്ഖയേ കാമഭവൂപപത്തിപച്ചയതായ മഹഗ്ഗതഭവതോ ആനേത്വാ ഇധേവ കാമഭവേ ഏവ നിബ്ബത്താപേന്തി. തസ്മാ സബ്ബാനിപി പഞ്ചപി സംയോജനാനി ഓരമ്ഭാഗിയാനേവ. പടിസന്ധിവസേന അനാഗമനസഭാവോതി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന തസ്മാ ലോകാ ഇധ ന ആഗമനസഭാവോ. ബുദ്ധദസ്സന-ഥേരദസ്സന-ധമ്മസ്സവനാനം പന അത്ഥായ അസ്സ ആഗമനം അനിവാരിതം.

കദാചി ഉപ്പത്തിയാ വിരളാകാരതാ, പരിയുട്ഠാനമന്ദതായ അബഹലതാതി ദ്വേധാപി തനുഭാവോ. അഭിണ്ഹന്തി ബഹുസോ. ബഹലബഹലാതി തിബ്ബതിബ്ബാ. യത്ഥ ഉപ്പജ്ജന്തി, തം സന്താനം മദ്ദന്താ ഫരന്താ സാധേന്താ അന്ധകാരം കരോന്താ ഉപ്പജ്ജന്തി, ദ്വീഹി പന മഗ്ഗേഹി പഹീനത്താ തനുകതനുകാ മന്ദമന്ദാ ഉപ്പജ്ജന്തി. പുത്തധീതരോ ഹോന്തീതി ഇദം അകാരണം. തഥാ ഹി അങ്ഗപച്ചങ്ഗപരാമസനമത്തേനപി തേ ഹോന്തി. ഇദന്തി ‘‘രാഗദോസമോഹാനം തനുത്താ’’തി ഇദം വചനം. ഭവതനുകവസേനാതി അപ്പകഭവവസേന. തന്തി മഹാസീവത്ഥേരസ്സ വചനം പടിക്ഖിത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. യേ ഭവാ അരിയാനം ലബ്ഭന്തി, തേ പരിപുണ്ണലക്ഖണഭവാ ഏവ. യേ ന ലബ്ഭന്തി, തത്ഥ കീദിസം തം ഭവതനുകം. തസ്മാ ഉഭയഥാപി ഭവതനുകസ്സ അസമ്ഭവോ ഏവാതി ദസ്സേതും ‘‘സോതാപന്നസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. അട്ഠമേ ഭവേ ഭവതനുകം നത്ഥി അട്ഠമസ്സേവ ഭവസ്സ സബ്ബസ്സേവ അഭാവതോ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ.

കാമാവചരലോകം സന്ധായ വുത്തം ഇതരസ്സ ലോകസ്സ വസേന തഥാ വത്തും അസക്കുണേയ്യത്താ. യോ ഹി സകദാഗാമീ ദേവമനുസ്സലോകേസു വോമിസ്സകവസേന നിബ്ബത്തതി, സോപി കാമഭവവസേനേവ പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബോ. ഭഗവതാ ച കാമലോകേ ഠത്വാ – ‘‘സകിദേവ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ’’തി വുത്തം. ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാതി ച ഇമിനാ പഞ്ചസു സകദാഗാമീസു ചത്താരോ വജ്ജേത്വാ ഏകോവ ഗഹിതോ. ഏകച്ചോ ഹി ഇധ സകദാഗാമിഫലം പത്വാ ഇധേവ പരിനിബ്ബായതി, ഏകച്ചോ ഇധ പത്വാ ദേവലോകേ പരിനിബ്ബായതി, ഏകച്ചോ ദേവലോകേ പത്വാ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബായതി, ഏകച്ചോ ദേവലോകേ പത്വാ ഇധൂപപജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബായതി, ഇമേ ചത്താരോ ഇധ ന ലബ്ഭന്തി. യോ പന ഇധ പത്വാ ദേവലോകേ യാവതായുകം വസിത്വാ പുന ഇധൂപപജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബായതി, അയമിധ അധിപ്പേതോ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘ഇമം ലോകന്തി കാമഭവോ അധിപ്പേതോ’’തി ഇമമത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘സചേ ഹീ’’തിആദിനാ അഞ്ഞംയേവ ചതുക്കം ദസ്സിതം.

ചതൂസു…പേ… സഭാവോതി അത്ഥോ അപായഗമനീയാനം പാപധമ്മാനം സബ്ബസോ പഹീനത്താ. ധമ്മനിയാമേനാതി മഗ്ഗധമ്മനിയാമേന നിയതോ ഉപരിമഗ്ഗാധിഗമസ്സ അവസ്സംഭാവിഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘സമ്ബോധിപരായണോ’’തി. തേസം തേസം ഞാണഗതിന്തി തേസം തേസം സത്താനം ‘‘അസുകോ സോതാപന്നോ, അസുകോ സകദാഗാമീ’’തിആദിനാ തംതംഞാണാധിഗമനം ഞാണൂപപത്തിം. ഞാണാഭിസമ്പരായന്തി തതോ പരമ്പി – ‘‘നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ സകിദേവ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സതീ’’തിആദിനാ ഞാണസഹിതം ഉപപത്തിപച്ചയഭവം. ഓലോകേന്തസ്സ ഞാണചക്ഖുനാ അപേക്ഖന്തസ്സ. കേവലം കായകിലമഥോവ, ന തേന കാചി പരേസം അത്ഥസിദ്ധീതി അധിപ്പായോ. ചിത്തവിഹേസാ ചിത്തഖേദോ, സാ കിലേസൂപസംഹിതത്താ ബുദ്ധാനം നത്ഥി.

ആദിസ്സതി ആലോകീയതി അത്താ ഏതേനാതി ആദാസം, ധമ്മഭൂതം ആദാസം ധമ്മാദാസം, അരിയമഗ്ഗഞാണസ്സേതം അധിവചനം. തേന ഹി അരിയസാവകോ ചതൂസു അരിയസച്ചേസു വിദ്ധസ്തസമ്മോഹത്താ അത്താനം യാഥാവതോ ഞത്വാ യാഥാവതോ ബ്യാകരേയ്യ, തപ്പകാസനതോ പന ധമ്മപരിയായസ്സ സുത്തസ്സ ധമ്മാദാസതാ വേദിതബ്ബാതി. യേന ധമ്മാദാസേനാതി ഇധ പന മഗ്ഗധമ്മമേവ വദതി. സേസം ഉത്താനത്ഥത്താ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

വേളുദ്വാരവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.