൧. വേളുദ്വാരവഗ്ഗോ

൧. ചക്കവത്തിരാജസുത്തവണ്ണനാ

൯൯൭. അനുഗ്ഗഹഗരഹണേസു നിപാതോതി അനുഗ്ഗണ്ഹനഗരഹത്ഥജോതകോ നിപാതോ. കിമേത്ഥ അനുഗ്ഗണ്ഹാതി, കിം വാ ഗരഹതീതി ആഹ ‘‘ചതുന്ന’’ന്തിആദി. തത്ഥ അനുഗ്ഗണ്ഹന്തോ അനുച്ഛവികം കത്വാ ഗണ്ഹന്തോ. ഗരഹന്തോ നിന്ദന്തോ. ഇസ്സരസീലോ ഇസ്സരോ, തസ്സ ഭാവോ ഇസ്സരിയം, പഭുതാ. അധീനം പതി അധിപതി, തസ്സ ഭാവോ ആധിപച്ചം, സാമിഭാവോതി ആഹ – ‘‘ഇസ്സരിയാധിപച്ച’’ന്തിആദി. അനന്തകാനീതി അന്തരഹിതാനി.

അവേച്ചപ്പസാദേനാതി വത്ഥുത്തയസ്സ ഗുണേ യാഥാവതോ അവേച്ച പവിസിത്വാ പസാദോ. സോ പന കേനചി ചലനരഹിതോതി ആഹ ‘‘അചലപ്പസാദേനാ’’തി. മഗ്ഗേനാതി അരിയമഗ്ഗേന. ആഗതപ്പസാദോ തസ്സ അധിഗമേന ലദ്ധപ്പസാദോ. അപുബ്ബം അചരിമന്തി ഏകജ്ഝം. അരിയസാവകാനഞ്ഹി അരിയമഗ്ഗോ ഉപ്പജ്ജന്തോവ തീസു വത്ഥൂസു അവേച്ചപ്പസാദം ആവഹന്തോ ഏവ ഉപ്പജ്ജതി. തേസന്തി വിസയഭൂതാനം തിണ്ണം വത്ഥൂനം വസേന തിധാ വുത്തോ. യസ്മാ ച അത്ഥതോ ഏകോ, തസ്മാവ നിന്നാനാകരണോ ഹോതി പവത്തട്ഠാനഭേദേ സതിപി. അരിയസാവകസ്സ ഹീതിആദിനാ നയേന തമത്ഥം വിവരതി. പസാദോ ഓകപ്പനാ. പേമം ഭത്തി. ഗാരവം ഗരുകരണം. മഹന്തം ഉളാരം. ഏതം വിഭാഗേന നത്ഥി സബ്ബത്ഥ സമാനത്താ.

ഏവന്തി ഭവന്തരേപി അകോപനീയതായ. സദിസവസേനാതി അഞ്ഞേഹി അഖണ്ഡാദീഹി സദിസവസേന. തേനാഹ ‘‘മുഖവട്ടി യഞ്ഹി ഛിന്നേ’’തിആദി. ഖണ്ഡാ ഏതിസ്സാ അത്ഥീതി ഖണ്ഡാ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. പാതിമോക്ഖേ ആഗതാനുക്കമേന സീലസ്സ ആദിമജ്ഝവിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. ദ്വിന്നം വാ തിണ്ണം വാതി സീലകോട്ഠാസാനം. ഏകന്തരം ഭിന്നന്തി അഭിന്നേന ഏകന്തരം ഹുത്വാ ഭിന്നം. തേസം ഖണ്ഡാദീനം. ‘‘ഭുജിസ്സേഹീ’’തി ഉത്തരപദലോപേന നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘ഭുജിസ്സഭാവകരേഹീ’’തി. ഇദം വീതിക്കന്തന്തി ഇദമ്പി സീലം വീതിക്കന്തം. ‘‘അയം സീലസ്സ വീതിക്കമോ’’തി ഏവം പരാമസിതും അസക്കുണേയ്യേഹി.

൨. ബ്രഹ്മചരിയോഗധസുത്തവണ്ണനാ

൯൯൮. യേസന്തി അനിയമതോ സദ്ധാദീനമാധാരഭൂതപുഗ്ഗലദസ്സനം. ബുദ്ധേ പസാദോ ഗഹിതോ. സോ ഹി ഇതരേഹി പഠമം ഗഹേതബ്ബോതി. അരിയകന്താനി സീലാനി ഗഹിതാനി സോതാപന്നസ്സ സീലാനം അധിപ്പേതത്താ. സങ്ഘേ പസാദോ ഗഹിതോ ധമ്മപ്പസാദസ്സ അനന്തരം വുച്ചമാനത്താ. ധമ്മേ പസാദോ ഗഹിതോ അവേച്ചപ്പസാദഭാവതോ. സോതം അരിയമഗ്ഗം ആദിതോ പത്തി സോതാപത്തി, തസ്സാ അങ്ഗാനി സോതാപത്തിയങ്ഗാനി. പച്ചേന്തീതി പജായന്തി അധിഗച്ഛന്തി. തേനാഹ ‘‘പാപുണന്തീ’’തി. ബ്രഹ്മചരിയന്തി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം. കതരപസാദോ വത്തമാനോതി അധിപ്പായോ. മഗ്ഗപ്പസാദോതി മഗ്ഗസമ്പയുത്തോ പസാദോ. ആഗതമഗ്ഗസ്സാതി അധിഗതമഗ്ഗസ്സ. മിസ്സകപ്പസാദോ ഏസോതി തസ്മാ ഉഭോപി ഥേരാ പണ്ഡിതാ ബഹുസ്സുതാ.

൩. ദീഘാവുഉപാസകസുത്തവണ്ണനാ

൯൯൯. യദഗ്ഗേന തസ്മിം ഉപാസകേ യഥാവുത്താനി സോതാപത്തിയങ്ഗാനി സംവിജ്ജന്തി, തദഗ്ഗേന സോ തേസു വത്തിസ്സതീതി ആഹ ‘‘ചതൂസു സോതാപത്തിയങ്ഗേസു സന്ദിസ്സസീ’’തി. വിജ്ജം ഭജന്തീതി വിജ്ജാഭാഗിയാ, തേസു കോട്ഠാസേസു പരിയാപന്നാതി വുത്തം ‘‘വിജ്ജാഭാഗിയേതി വിജ്ജാകോട്ഠാസികേ’’തി.

൪-൫. പഠമസാരിപുത്തസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൦൦൦-൧൦൦൧. ‘‘സോതാപത്തീ’’തി പഠമമഗ്ഗോ അധിപ്പേതോ, തസ്സ അധിഗമൂപായോ സോതാപത്തിയങ്ഗം. തേനാഹ ‘‘സോതാപത്തിയാ പുബ്ബഭാഗപടിലാഭങ്ഗ’’ന്തി. സോതാപത്തിഅത്ഥായാതി സോതാപത്തിമഗ്ഗത്ഥായ. അങ്ഗന്തി കാരണം. ഇതരേ രതനത്തയപ്പസാദാദയോ. പുബ്ബഭാഗിയായ സോതാപത്തിയാ അങ്ഗം കാരണന്തി.

൬. ഥപതിസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൦൨. (വിതാനം കായാനം കാലനകായ, കാരണസ്സ ഉപഗതാനം സാതപരിയാ സിജ്ഝതി. തത്ഥ കായപരിപജ്ഝായമുഖേന തന്തിം ഠപേസി ഭഗവാ. ന ഹി പസ്സഥ നമത്ഥേഹി കരണേ നിരത്ഥകോ പിതി വത്തതി. ‘‘നിയതത്താ’’തി വുത്തം. തമേവ നിയമം ‘‘മജ്ഝിമപദേസേയേവാ’’തി അവധാരണേന വിഭാവേതി. മഹാമണ്ഡലചാരികം ചരന്തോപി മജ്ഝിമപദേസസ്സ അന്തന്തേനേവ ചരതി. തത്ഥ ച വിനേയ്യജനസ്സ സമോസരണതാ മത്തപനവാചമഹത്ഥസുപനന്തി.) [ഏത്ഥന്തരേ പാഠോ അസുദ്ധോ ദുസ്സോധനീയോ ച, സുദ്ധപാഠോ ഗവേസിതബ്ബോ.] അരുണുട്ഠാപനമ്പി തത്ഥേവ ഹോതി. പച്ചന്തപദേസേ പന ദൂരേ വിനേയ്യജനാ ഹോന്തി, തത്ഥ ഗന്ത്വാ മഗ്ഗഫലേസു പതിട്ഠാപേത്വാ തതോ പച്ചാഗന്ത്വാ മജ്ഝിമപദേസേ ഏവ വാസം ഉപഗച്ഛതി, തത്ഥ മനുസ്സേഹി കതാനം കാരാനം മഹപ്ഫലഭാവനിയമനത്ഥന്തി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘ആസന്നേ നോ ഭഗവാ’’തി ഇദം നിദസ്സനമത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന കേവല’’ന്തി ആദിമാഹ.

സകിഞ്ചനസപലിബോധനട്ഠേനാതി ഏത്ഥ കിഞ്ചനം പലിബോധോ അസമാപിതകിച്ചതാ, തദുഭയസ്സ അത്ഥിഭാവേനാതി അത്ഥോ. മഹാവാസേതി മഹാഗേഹേ.

ദ്വേപി ജനാതി ഇസിദത്തപുരാണാ. സിതം നാമ മന്ദഹസിതം. ഹസിതം നാമ വിസ്സട്ഠഹസിതം. മുത്തചാഗോതിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം വിസുദ്ധിമഗ്ഗടീകായം (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൧.൧൬൦) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം. സംവിഭാഗേതി പരസ്സ ദാനവസേന സംവിഭജനേ. അകതവിഭാഗന്തി ദേയ്യധമ്മവസേന ന കതവിഭാഗം. പുഗ്ഗലവസേന പന ‘‘സീലവന്തേഹീ’’തി വുത്തത്താ കതവിഭാഗമേവ മഹപ്ഫലതാകരണേന. തേനാഹ ‘‘സബ്ബം ദാതബ്ബമേവ ഹുത്വാ ഠിത’’ന്തി.

(ഏത്ഥന്തരേ പാഠോ അസുദ്ധോ ദുസ്സോധനീയോ ച, സുദ്ധപാഠോ ഗവേസിതബ്ബോ.)

൭. വേളുദ്വാരേയ്യസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൦൩. പവേണിആഗതസ്സാതി അനേകപുരിസയുഗവസേന പരമ്പരാഗതസ്സ. അത്തനി ഉപനേതബ്ബന്തി അത്തനി നേത്വാ പരസ്മിം ഉപനേതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘യോ ഖോ മ്യായം ധമ്മോ അപ്പിയോ അമനാപോ, പരസ്സപേസോ ധമ്മോ അപ്പിയോ അമനാപോ’’തിആദി. അമന്തഭാസേനാതി സമ്ഫസ്സ സമ്ഫപ്പലാപസ്സ അമന്തായ മന്താരഹിതഭാസനേന.

൮-൯. പഠമഗിഞ്ജകാവസഥസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൦൦൪-൫. ദ്വേ ഗാമാ ദ്വിന്നം ഞാതീനം ഗാമാതി കത്വാ. ഞാതികേതി ഏവംലദ്ധനാമേ ഏകസ്മിം ഗാമകേ. ഗിഞ്ജകാവസഥേതി ഗിഞ്ജകാ വുച്ചന്തി ഇട്ഠകാ, ഗിഞ്ജകാഹി ഏവ കതോ ആവസഥോ, തസ്മിം. സോ കിര ആവാസോ യഥാ സുധാഹി പരികമ്മേന പയോജനം നത്ഥി, ഏവം ഇട്ഠകാഹി ഏവ ചിനിത്വാ കതോ. തേന വുത്തം ‘‘ഇട്ഠകാമയേ ആവസഥേ’’തി. തുലാഥമ്ഭദ്വാരബന്ധകവാടഫലകാനി പന ദാരുമയാ ഏവ. ഓരം വുച്ചതി കാമധാതു, പച്ചയഭാവേന തം ഓരം ഭജന്തീതി ഓരമ്ഭാഗിയാനി, ഓരമ്ഭാഗസ്സ വാ ഹിതാനി ഓരമ്ഭാഗിയാനി. തേനാഹ ‘‘ഹേട്ഠാഭാഗിയാന’’ന്തിആദി. തീഹി മഗ്ഗേഹീതി ഹേട്ഠിമേഹി തീഹി മഗ്ഗേഹി. തേഹി പഹാതബ്ബതായ ഹി തേസം സഞ്ഞോജനാനം ഓരമ്ഭാഗിയതാ, ഓരം ഭഞ്ജിയാനി വാ ഓരമ്ഭാഗിയാനി വുത്താനി നിരുത്തിനയേന. ഇദാനി ബ്യതിരേകമുഖേന നേസം ഓരമ്ഭാഗിയഭാവം വിഭാവേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. വിക്ഖമ്ഭിതാനി സമത്ഥതാവിഘാതേന പുഥുജ്ജനാനം, സമുച്ഛിന്നാനി സബ്ബസോ അഭാവേന അരിയാനം രൂപാരൂപഭവൂപപത്തിയാ വിബന്ധനായ ന ഹോന്തീതി വുത്തം ‘‘അവിക്ഖമ്ഭിതാനി മഗ്ഗേന വാ അസമുച്ഛിന്നാനീ’’തി. നിബ്ബത്തിവസേനാതി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന ഗന്തും ന ദേന്തി. മഹഗ്ഗതഭവഗാമികമ്മായൂഹനസ്സ വിബന്ധനതോ സക്കായദിട്ഠിആദീനി തീണി സഞ്ഞോജനാനി കാമച്ഛന്ദബ്യാപാദാ വിയ മഹഗ്ഗതഭവൂപപത്തിയാ വിസേസപച്ചയത്താ തത്ഥ മഹഗ്ഗതഭവേ നിബ്ബത്തമ്പി തന്നിബ്ബത്തിഹേതുകമ്മപരിക്ഖയേ കാമഭവൂപപത്തിപച്ചയതായ മഹഗ്ഗതഭവതോ ആനേത്വാ ഇധേവ കാമഭവേ ഏവ നിബ്ബത്താപേന്തി. തസ്മാ സബ്ബാനിപി പഞ്ചപി സംയോജനാനി ഓരമ്ഭാഗിയാനേവ. പടിസന്ധിവസേന അനാഗമനസഭാവോതി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന തസ്മാ ലോകാ ഇധ ന ആഗമനസഭാവോ. ബുദ്ധദസ്സന-ഥേരദസ്സന-ധമ്മസ്സവനാനം പന അത്ഥായ അസ്സ ആഗമനം അനിവാരിതം.

കദാചി ഉപ്പത്തിയാ വിരളാകാരതാ, പരിയുട്ഠാനമന്ദതായ അബഹലതാതി ദ്വേധാപി തനുഭാവോ. അഭിണ്ഹന്തി ബഹുസോ. ബഹലബഹലാതി തിബ്ബതിബ്ബാ. യത്ഥ ഉപ്പജ്ജന്തി, തം സന്താനം മദ്ദന്താ ഫരന്താ സാധേന്താ അന്ധകാരം കരോന്താ ഉപ്പജ്ജന്തി, ദ്വീഹി പന മഗ്ഗേഹി പഹീനത്താ തനുകതനുകാ മന്ദമന്ദാ ഉപ്പജ്ജന്തി. പുത്തധീതരോ ഹോന്തീതി ഇദം അകാരണം. തഥാ ഹി അങ്ഗപച്ചങ്ഗപരാമസനമത്തേനപി തേ ഹോന്തി. ഇദന്തി ‘‘രാഗദോസമോഹാനം തനുത്താ’’തി ഇദം വചനം. ഭവതനുകവസേനാതി അപ്പകഭവവസേന. തന്തി മഹാസീവത്ഥേരസ്സ വചനം പടിക്ഖിത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. യേ ഭവാ അരിയാനം ലബ്ഭന്തി, തേ പരിപുണ്ണലക്ഖണഭവാ ഏവ. യേ ന ലബ്ഭന്തി, തത്ഥ കീദിസം തം ഭവതനുകം. തസ്മാ ഉഭയഥാപി ഭവതനുകസ്സ അസമ്ഭവോ ഏവാതി ദസ്സേതും ‘‘സോതാപന്നസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. അട്ഠമേ ഭവേ ഭവതനുകം നത്ഥി അട്ഠമസ്സേവ ഭവസ്സ സബ്ബസ്സേവ അഭാവതോ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ.

കാമാവചരലോകം സന്ധായ വുത്തം ഇതരസ്സ ലോകസ്സ വസേന തഥാ വത്തും അസക്കുണേയ്യത്താ. യോ ഹി സകദാഗാമീ ദേവമനുസ്സലോകേസു വോമിസ്സകവസേന നിബ്ബത്തതി, സോപി കാമഭവവസേനേവ പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബോ. ഭഗവതാ ച കാമലോകേ ഠത്വാ – ‘‘സകിദേവ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ’’തി വുത്തം. ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാതി ച ഇമിനാ പഞ്ചസു സകദാഗാമീസു ചത്താരോ വജ്ജേത്വാ ഏകോവ ഗഹിതോ. ഏകച്ചോ ഹി ഇധ സകദാഗാമിഫലം പത്വാ ഇധേവ പരിനിബ്ബായതി, ഏകച്ചോ ഇധ പത്വാ ദേവലോകേ പരിനിബ്ബായതി, ഏകച്ചോ ദേവലോകേ പത്വാ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബായതി, ഏകച്ചോ ദേവലോകേ പത്വാ ഇധൂപപജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബായതി, ഇമേ ചത്താരോ ഇധ ന ലബ്ഭന്തി. യോ പന ഇധ പത്വാ ദേവലോകേ യാവതായുകം വസിത്വാ പുന ഇധൂപപജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബായതി, അയമിധ അധിപ്പേതോ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘ഇമം ലോകന്തി കാമഭവോ അധിപ്പേതോ’’തി ഇമമത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘സചേ ഹീ’’തിആദിനാ അഞ്ഞംയേവ ചതുക്കം ദസ്സിതം.

ചതൂസു…പേ… സഭാവോതി അത്ഥോ അപായഗമനീയാനം പാപധമ്മാനം സബ്ബസോ പഹീനത്താ. ധമ്മനിയാമേനാതി മഗ്ഗധമ്മനിയാമേന നിയതോ ഉപരിമഗ്ഗാധിഗമസ്സ അവസ്സംഭാവിഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘സമ്ബോധിപരായണോ’’തി. തേസം തേസം ഞാണഗതിന്തി തേസം തേസം സത്താനം ‘‘അസുകോ സോതാപന്നോ, അസുകോ സകദാഗാമീ’’തിആദിനാ തംതംഞാണാധിഗമനം ഞാണൂപപത്തിം. ഞാണാഭിസമ്പരായന്തി തതോ പരമ്പി – ‘‘നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ സകിദേവ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സതീ’’തിആദിനാ ഞാണസഹിതം ഉപപത്തിപച്ചയഭവം. ഓലോകേന്തസ്സ ഞാണചക്ഖുനാ അപേക്ഖന്തസ്സ. കേവലം കായകിലമഥോവ, ന തേന കാചി പരേസം അത്ഥസിദ്ധീതി അധിപ്പായോ. ചിത്തവിഹേസാ ചിത്തഖേദോ, സാ കിലേസൂപസംഹിതത്താ ബുദ്ധാനം നത്ഥി.

ആദിസ്സതി ആലോകീയതി അത്താ ഏതേനാതി ആദാസം, ധമ്മഭൂതം ആദാസം ധമ്മാദാസം, അരിയമഗ്ഗഞാണസ്സേതം അധിവചനം. തേന ഹി അരിയസാവകോ ചതൂസു അരിയസച്ചേസു വിദ്ധസ്തസമ്മോഹത്താ അത്താനം യാഥാവതോ ഞത്വാ യാഥാവതോ ബ്യാകരേയ്യ, തപ്പകാസനതോ പന ധമ്മപരിയായസ്സ സുത്തസ്സ ധമ്മാദാസതാ വേദിതബ്ബാതി. യേന ധമ്മാദാസേനാതി ഇധ പന മഗ്ഗധമ്മമേവ വദതി. സേസം ഉത്താനത്ഥത്താ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

വേളുദ്വാരവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.