൧൧. സോതാപത്തിസംയുത്തം

൧. വേളുദ്വാരവഗ്ഗോ

൧. ചക്കവത്തിരാജസുത്തവണ്ണനാ

൯൯൭. അനുഗ്ഗഹഗരഹണേസു നിപാതോതി അനുഗ്ഗണ്ഹനഗരഹത്ഥജോതകോ നിപാതോ. കിമേത്ഥ അനുഗ്ഗണ്ഹാതി, കിം വാ ഗരഹതീതി ആഹ ‘‘ചതുന്ന’’ന്തിആദി. തത്ഥ അനുഗ്ഗണ്ഹന്തോ അനുച്ഛവികം കത്വാ ഗണ്ഹന്തോ. ഗരഹന്തോ നിന്ദന്തോ. ഇസ്സരസീലോ ഇസ്സരോ, തസ്സ ഭാവോ ഇസ്സരിയം, പഭുതാ. അധീനം പതി അധിപതി, തസ്സ ഭാവോ ആധിപച്ചം, സാമിഭാവോതി ആഹ – ‘‘ഇസ്സരിയാധിപച്ച’’ന്തിആദി. അനന്തകാനീതി അന്തരഹിതാനി.

അവേച്ചപ്പസാദേനാതി വത്ഥുത്തയസ്സ ഗുണേ യാഥാവതോ അവേച്ച പവിസിത്വാ പസാദോ. സോ പന കേനചി ചലനരഹിതോതി ആഹ ‘‘അചലപ്പസാദേനാ’’തി. മഗ്ഗേനാതി അരിയമഗ്ഗേന. ആഗതപ്പസാദോ തസ്സ അധിഗമേന ലദ്ധപ്പസാദോ. അപുബ്ബം അചരിമന്തി ഏകജ്ഝം. അരിയസാവകാനഞ്ഹി അരിയമഗ്ഗോ ഉപ്പജ്ജന്തോവ തീസു വത്ഥൂസു അവേച്ചപ്പസാദം ആവഹന്തോ ഏവ ഉപ്പജ്ജതി. തേസന്തി വിസയഭൂതാനം തിണ്ണം വത്ഥൂനം വസേന തിധാ വുത്തോ. യസ്മാ ച അത്ഥതോ ഏകോ, തസ്മാവ നിന്നാനാകരണോ ഹോതി പവത്തട്ഠാനഭേദേ സതിപി. അരിയസാവകസ്സ ഹീതിആദിനാ നയേന തമത്ഥം വിവരതി. പസാദോ ഓകപ്പനാ. പേമം ഭത്തി. ഗാരവം ഗരുകരണം. മഹന്തം ഉളാരം. ഏതം വിഭാഗേന നത്ഥി സബ്ബത്ഥ സമാനത്താ.

ഏവന്തി ഭവന്തരേപി അകോപനീയതായ. സദിസവസേനാതി അഞ്ഞേഹി അഖണ്ഡാദീഹി സദിസവസേന. തേനാഹ ‘‘മുഖവട്ടി യഞ്ഹി ഛിന്നേ’’തിആദി. ഖണ്ഡാ ഏതിസ്സാ അത്ഥീതി ഖണ്ഡാ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. പാതിമോക്ഖേ ആഗതാനുക്കമേന സീലസ്സ ആദിമജ്ഝവിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. ദ്വിന്നം വാ തിണ്ണം വാതി സീലകോട്ഠാസാനം. ഏകന്തരം ഭിന്നന്തി അഭിന്നേന ഏകന്തരം ഹുത്വാ ഭിന്നം. തേസം ഖണ്ഡാദീനം. ‘‘ഭുജിസ്സേഹീ’’തി ഉത്തരപദലോപേന നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘ഭുജിസ്സഭാവകരേഹീ’’തി. ഇദം വീതിക്കന്തന്തി ഇദമ്പി സീലം വീതിക്കന്തം. ‘‘അയം സീലസ്സ വീതിക്കമോ’’തി ഏവം പരാമസിതും അസക്കുണേയ്യേഹി.

൨. ബ്രഹ്മചരിയോഗധസുത്തവണ്ണനാ

൯൯൮. യേസന്തി അനിയമതോ സദ്ധാദീനമാധാരഭൂതപുഗ്ഗലദസ്സനം. ബുദ്ധേ പസാദോ ഗഹിതോ. സോ ഹി ഇതരേഹി പഠമം ഗഹേതബ്ബോതി. അരിയകന്താനി സീലാനി ഗഹിതാനി സോതാപന്നസ്സ സീലാനം അധിപ്പേതത്താ. സങ്ഘേ പസാദോ ഗഹിതോ ധമ്മപ്പസാദസ്സ അനന്തരം വുച്ചമാനത്താ. ധമ്മേ പസാദോ ഗഹിതോ അവേച്ചപ്പസാദഭാവതോ. സോതം അരിയമഗ്ഗം ആദിതോ പത്തി സോതാപത്തി, തസ്സാ അങ്ഗാനി സോതാപത്തിയങ്ഗാനി. പച്ചേന്തീതി പജായന്തി അധിഗച്ഛന്തി. തേനാഹ ‘‘പാപുണന്തീ’’തി. ബ്രഹ്മചരിയന്തി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം. കതരപസാദോ വത്തമാനോതി അധിപ്പായോ. മഗ്ഗപ്പസാദോതി മഗ്ഗസമ്പയുത്തോ പസാദോ. ആഗതമഗ്ഗസ്സാതി അധിഗതമഗ്ഗസ്സ. മിസ്സകപ്പസാദോ ഏസോതി തസ്മാ ഉഭോപി ഥേരാ പണ്ഡിതാ ബഹുസ്സുതാ.

൩. ദീഘാവുഉപാസകസുത്തവണ്ണനാ

൯൯൯. യദഗ്ഗേന തസ്മിം ഉപാസകേ യഥാവുത്താനി സോതാപത്തിയങ്ഗാനി സംവിജ്ജന്തി, തദഗ്ഗേന സോ തേസു വത്തിസ്സതീതി ആഹ ‘‘ചതൂസു സോതാപത്തിയങ്ഗേസു സന്ദിസ്സസീ’’തി. വിജ്ജം ഭജന്തീതി വിജ്ജാഭാഗിയാ, തേസു കോട്ഠാസേസു പരിയാപന്നാതി വുത്തം ‘‘വിജ്ജാഭാഗിയേതി വിജ്ജാകോട്ഠാസികേ’’തി.

൪-൫. പഠമസാരിപുത്തസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൦൦൦-൧൦൦൧. ‘‘സോതാപത്തീ’’തി പഠമമഗ്ഗോ അധിപ്പേതോ, തസ്സ അധിഗമൂപായോ സോതാപത്തിയങ്ഗം. തേനാഹ ‘‘സോതാപത്തിയാ പുബ്ബഭാഗപടിലാഭങ്ഗ’’ന്തി. സോതാപത്തിഅത്ഥായാതി സോതാപത്തിമഗ്ഗത്ഥായ. അങ്ഗന്തി കാരണം. ഇതരേ രതനത്തയപ്പസാദാദയോ. പുബ്ബഭാഗിയായ സോതാപത്തിയാ അങ്ഗം കാരണന്തി.

൬. ഥപതിസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൦൨. (വിതാനം കായാനം കാലനകായ, കാരണസ്സ ഉപഗതാനം സാതപരിയാ സിജ്ഝതി. തത്ഥ കായപരിപജ്ഝായമുഖേന തന്തിം ഠപേസി ഭഗവാ. ന ഹി പസ്സഥ നമത്ഥേഹി കരണേ നിരത്ഥകോ പിതി വത്തതി. ‘‘നിയതത്താ’’തി വുത്തം. തമേവ നിയമം ‘‘മജ്ഝിമപദേസേയേവാ’’തി അവധാരണേന വിഭാവേതി. മഹാമണ്ഡലചാരികം ചരന്തോപി മജ്ഝിമപദേസസ്സ അന്തന്തേനേവ ചരതി. തത്ഥ ച വിനേയ്യജനസ്സ സമോസരണതാ മത്തപനവാചമഹത്ഥസുപനന്തി.) [ഏത്ഥന്തരേ പാഠോ അസുദ്ധോ ദുസ്സോധനീയോ ച, സുദ്ധപാഠോ ഗവേസിതബ്ബോ.] അരുണുട്ഠാപനമ്പി തത്ഥേവ ഹോതി. പച്ചന്തപദേസേ പന ദൂരേ വിനേയ്യജനാ ഹോന്തി, തത്ഥ ഗന്ത്വാ മഗ്ഗഫലേസു പതിട്ഠാപേത്വാ തതോ പച്ചാഗന്ത്വാ മജ്ഝിമപദേസേ ഏവ വാസം ഉപഗച്ഛതി, തത്ഥ മനുസ്സേഹി കതാനം കാരാനം മഹപ്ഫലഭാവനിയമനത്ഥന്തി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘ആസന്നേ നോ ഭഗവാ’’തി ഇദം നിദസ്സനമത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന കേവല’’ന്തി ആദിമാഹ.

സകിഞ്ചനസപലിബോധനട്ഠേനാതി ഏത്ഥ കിഞ്ചനം പലിബോധോ അസമാപിതകിച്ചതാ, തദുഭയസ്സ അത്ഥിഭാവേനാതി അത്ഥോ. മഹാവാസേതി മഹാഗേഹേ.

ദ്വേപി ജനാതി ഇസിദത്തപുരാണാ. സിതം നാമ മന്ദഹസിതം. ഹസിതം നാമ വിസ്സട്ഠഹസിതം. മുത്തചാഗോതിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം വിസുദ്ധിമഗ്ഗടീകായം (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൧.൧൬൦) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം. സംവിഭാഗേതി പരസ്സ ദാനവസേന സംവിഭജനേ. അകതവിഭാഗന്തി ദേയ്യധമ്മവസേന ന കതവിഭാഗം. പുഗ്ഗലവസേന പന ‘‘സീലവന്തേഹീ’’തി വുത്തത്താ കതവിഭാഗമേവ മഹപ്ഫലതാകരണേന. തേനാഹ ‘‘സബ്ബം ദാതബ്ബമേവ ഹുത്വാ ഠിത’’ന്തി.

(ഏത്ഥന്തരേ പാഠോ അസുദ്ധോ ദുസ്സോധനീയോ ച, സുദ്ധപാഠോ ഗവേസിതബ്ബോ.)

൭. വേളുദ്വാരേയ്യസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൦൩. പവേണിആഗതസ്സാതി അനേകപുരിസയുഗവസേന പരമ്പരാഗതസ്സ. അത്തനി ഉപനേതബ്ബന്തി അത്തനി നേത്വാ പരസ്മിം ഉപനേതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘യോ ഖോ മ്യായം ധമ്മോ അപ്പിയോ അമനാപോ, പരസ്സപേസോ ധമ്മോ അപ്പിയോ അമനാപോ’’തിആദി. അമന്തഭാസേനാതി സമ്ഫസ്സ സമ്ഫപ്പലാപസ്സ അമന്തായ മന്താരഹിതഭാസനേന.

൮-൯. പഠമഗിഞ്ജകാവസഥസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൦൦൪-൫. ദ്വേ ഗാമാ ദ്വിന്നം ഞാതീനം ഗാമാതി കത്വാ. ഞാതികേതി ഏവംലദ്ധനാമേ ഏകസ്മിം ഗാമകേ. ഗിഞ്ജകാവസഥേതി ഗിഞ്ജകാ വുച്ചന്തി ഇട്ഠകാ, ഗിഞ്ജകാഹി ഏവ കതോ ആവസഥോ, തസ്മിം. സോ കിര ആവാസോ യഥാ സുധാഹി പരികമ്മേന പയോജനം നത്ഥി, ഏവം ഇട്ഠകാഹി ഏവ ചിനിത്വാ കതോ. തേന വുത്തം ‘‘ഇട്ഠകാമയേ ആവസഥേ’’തി. തുലാഥമ്ഭദ്വാരബന്ധകവാടഫലകാനി പന ദാരുമയാ ഏവ. ഓരം വുച്ചതി കാമധാതു, പച്ചയഭാവേന തം ഓരം ഭജന്തീതി ഓരമ്ഭാഗിയാനി, ഓരമ്ഭാഗസ്സ വാ ഹിതാനി ഓരമ്ഭാഗിയാനി. തേനാഹ ‘‘ഹേട്ഠാഭാഗിയാന’’ന്തിആദി. തീഹി മഗ്ഗേഹീതി ഹേട്ഠിമേഹി തീഹി മഗ്ഗേഹി. തേഹി പഹാതബ്ബതായ ഹി തേസം സഞ്ഞോജനാനം ഓരമ്ഭാഗിയതാ, ഓരം ഭഞ്ജിയാനി വാ ഓരമ്ഭാഗിയാനി വുത്താനി നിരുത്തിനയേന. ഇദാനി ബ്യതിരേകമുഖേന നേസം ഓരമ്ഭാഗിയഭാവം വിഭാവേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. വിക്ഖമ്ഭിതാനി സമത്ഥതാവിഘാതേന പുഥുജ്ജനാനം, സമുച്ഛിന്നാനി സബ്ബസോ അഭാവേന അരിയാനം രൂപാരൂപഭവൂപപത്തിയാ വിബന്ധനായ ന ഹോന്തീതി വുത്തം ‘‘അവിക്ഖമ്ഭിതാനി മഗ്ഗേന വാ അസമുച്ഛിന്നാനീ’’തി. നിബ്ബത്തിവസേനാതി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന ഗന്തും ന ദേന്തി. മഹഗ്ഗതഭവഗാമികമ്മായൂഹനസ്സ വിബന്ധനതോ സക്കായദിട്ഠിആദീനി തീണി സഞ്ഞോജനാനി കാമച്ഛന്ദബ്യാപാദാ വിയ മഹഗ്ഗതഭവൂപപത്തിയാ വിസേസപച്ചയത്താ തത്ഥ മഹഗ്ഗതഭവേ നിബ്ബത്തമ്പി തന്നിബ്ബത്തിഹേതുകമ്മപരിക്ഖയേ കാമഭവൂപപത്തിപച്ചയതായ മഹഗ്ഗതഭവതോ ആനേത്വാ ഇധേവ കാമഭവേ ഏവ നിബ്ബത്താപേന്തി. തസ്മാ സബ്ബാനിപി പഞ്ചപി സംയോജനാനി ഓരമ്ഭാഗിയാനേവ. പടിസന്ധിവസേന അനാഗമനസഭാവോതി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന തസ്മാ ലോകാ ഇധ ന ആഗമനസഭാവോ. ബുദ്ധദസ്സന-ഥേരദസ്സന-ധമ്മസ്സവനാനം പന അത്ഥായ അസ്സ ആഗമനം അനിവാരിതം.

കദാചി ഉപ്പത്തിയാ വിരളാകാരതാ, പരിയുട്ഠാനമന്ദതായ അബഹലതാതി ദ്വേധാപി തനുഭാവോ. അഭിണ്ഹന്തി ബഹുസോ. ബഹലബഹലാതി തിബ്ബതിബ്ബാ. യത്ഥ ഉപ്പജ്ജന്തി, തം സന്താനം മദ്ദന്താ ഫരന്താ സാധേന്താ അന്ധകാരം കരോന്താ ഉപ്പജ്ജന്തി, ദ്വീഹി പന മഗ്ഗേഹി പഹീനത്താ തനുകതനുകാ മന്ദമന്ദാ ഉപ്പജ്ജന്തി. പുത്തധീതരോ ഹോന്തീതി ഇദം അകാരണം. തഥാ ഹി അങ്ഗപച്ചങ്ഗപരാമസനമത്തേനപി തേ ഹോന്തി. ഇദന്തി ‘‘രാഗദോസമോഹാനം തനുത്താ’’തി ഇദം വചനം. ഭവതനുകവസേനാതി അപ്പകഭവവസേന. തന്തി മഹാസീവത്ഥേരസ്സ വചനം പടിക്ഖിത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. യേ ഭവാ അരിയാനം ലബ്ഭന്തി, തേ പരിപുണ്ണലക്ഖണഭവാ ഏവ. യേ ന ലബ്ഭന്തി, തത്ഥ കീദിസം തം ഭവതനുകം. തസ്മാ ഉഭയഥാപി ഭവതനുകസ്സ അസമ്ഭവോ ഏവാതി ദസ്സേതും ‘‘സോതാപന്നസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. അട്ഠമേ ഭവേ ഭവതനുകം നത്ഥി അട്ഠമസ്സേവ ഭവസ്സ സബ്ബസ്സേവ അഭാവതോ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ.

കാമാവചരലോകം സന്ധായ വുത്തം ഇതരസ്സ ലോകസ്സ വസേന തഥാ വത്തും അസക്കുണേയ്യത്താ. യോ ഹി സകദാഗാമീ ദേവമനുസ്സലോകേസു വോമിസ്സകവസേന നിബ്ബത്തതി, സോപി കാമഭവവസേനേവ പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബോ. ഭഗവതാ ച കാമലോകേ ഠത്വാ – ‘‘സകിദേവ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ’’തി വുത്തം. ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാതി ച ഇമിനാ പഞ്ചസു സകദാഗാമീസു ചത്താരോ വജ്ജേത്വാ ഏകോവ ഗഹിതോ. ഏകച്ചോ ഹി ഇധ സകദാഗാമിഫലം പത്വാ ഇധേവ പരിനിബ്ബായതി, ഏകച്ചോ ഇധ പത്വാ ദേവലോകേ പരിനിബ്ബായതി, ഏകച്ചോ ദേവലോകേ പത്വാ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബായതി, ഏകച്ചോ ദേവലോകേ പത്വാ ഇധൂപപജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബായതി, ഇമേ ചത്താരോ ഇധ ന ലബ്ഭന്തി. യോ പന ഇധ പത്വാ ദേവലോകേ യാവതായുകം വസിത്വാ പുന ഇധൂപപജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബായതി, അയമിധ അധിപ്പേതോ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘ഇമം ലോകന്തി കാമഭവോ അധിപ്പേതോ’’തി ഇമമത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘സചേ ഹീ’’തിആദിനാ അഞ്ഞംയേവ ചതുക്കം ദസ്സിതം.

ചതൂസു…പേ… സഭാവോതി അത്ഥോ അപായഗമനീയാനം പാപധമ്മാനം സബ്ബസോ പഹീനത്താ. ധമ്മനിയാമേനാതി മഗ്ഗധമ്മനിയാമേന നിയതോ ഉപരിമഗ്ഗാധിഗമസ്സ അവസ്സംഭാവിഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘സമ്ബോധിപരായണോ’’തി. തേസം തേസം ഞാണഗതിന്തി തേസം തേസം സത്താനം ‘‘അസുകോ സോതാപന്നോ, അസുകോ സകദാഗാമീ’’തിആദിനാ തംതംഞാണാധിഗമനം ഞാണൂപപത്തിം. ഞാണാഭിസമ്പരായന്തി തതോ പരമ്പി – ‘‘നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ സകിദേവ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സതീ’’തിആദിനാ ഞാണസഹിതം ഉപപത്തിപച്ചയഭവം. ഓലോകേന്തസ്സ ഞാണചക്ഖുനാ അപേക്ഖന്തസ്സ. കേവലം കായകിലമഥോവ, ന തേന കാചി പരേസം അത്ഥസിദ്ധീതി അധിപ്പായോ. ചിത്തവിഹേസാ ചിത്തഖേദോ, സാ കിലേസൂപസംഹിതത്താ ബുദ്ധാനം നത്ഥി.

ആദിസ്സതി ആലോകീയതി അത്താ ഏതേനാതി ആദാസം, ധമ്മഭൂതം ആദാസം ധമ്മാദാസം, അരിയമഗ്ഗഞാണസ്സേതം അധിവചനം. തേന ഹി അരിയസാവകോ ചതൂസു അരിയസച്ചേസു വിദ്ധസ്തസമ്മോഹത്താ അത്താനം യാഥാവതോ ഞത്വാ യാഥാവതോ ബ്യാകരേയ്യ, തപ്പകാസനതോ പന ധമ്മപരിയായസ്സ സുത്തസ്സ ധമ്മാദാസതാ വേദിതബ്ബാതി. യേന ധമ്മാദാസേനാതി ഇധ പന മഗ്ഗധമ്മമേവ വദതി. സേസം ഉത്താനത്ഥത്താ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

വേളുദ്വാരവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. രാജകാരാമവഗ്ഗോ

൧. സഹസ്സഭിക്ഖുനിസങ്ഘസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൦൭. ധമ്മികത്താ ദേസവാസീഹി അനുകമ്പിതോ രാജാതി രാജകോ, തസ്സ ആരാമോ രാജകാരാമോ, തസ്മിം. ഭൂമിസീസം സേട്ഠപ്പദേസോ, യത്ഥ വസന്തോ ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപ്പത്തോ ഹോതീതി തേസം അധിപ്പായോ.

വാരാപേഹീതി പടിസേധേഹി. യുജ്ഝാപേതുന്തി കലഹം കാരാപേതും. പുന ആഗച്ഛന്താതി അപരസ്മിം സംവച്ഛരേ ആഗച്ഛന്താ. ഉബ്ബട്ടേത്വാതി മഹതീ വീചിയോ ഉബ്ബട്ടേത്വാ. യഥാ തസ്സ സകലമേവ രട്ഠം ഏകോദകീഭൂതം ഹോതി, ഏവം കത്വാ സമുദ്ദമേവ ജാതം. തേന വുത്തം ‘‘സമുദ്ദമേവ അകംസൂ’’തി.

ഇസീനമന്തരം കത്വാതി ഇസീനം കാരണം കത്വാ, ഇസീനം ഹേതൂതി അത്ഥോ, ഇസീനം വാ അന്തരഭേദം കത്വാ. തഥാ ലോകേ കോലാഹലസ്സ പത്ഥടതം വിഭാവേന്തോ ഭഗവാ ‘‘മേ സുത’’ന്തി ആഹ പച്ചക്ഖതോ ജാനമ്പി. ഉച്ഛിന്നോതി കുലച്ഛേദേന ഉച്ഛിന്നോ. ന കേവലം സയമേവ, അഥ ഖോ സഹ രട്ഠേഹി. വിഭവന്തി വിനാസം ഉപഗതോ.

തം സന്ധായേതം വുത്തന്തി തം യഥാവുത്തം പസേനദിനാ കോസലരാജേന കാരിതം വിഹാരം സന്ധായ ഏതം ‘‘രാജകാരാമേ’’തി വുത്തം.

൨-൩. ബ്രാഹ്മണസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൦൦൮-൯. ഉദയഗാമിനിന്തി ആരമ്ഭതോ പട്ഠായ സമ്പത്തിആവഹം.

൪. ദുഗ്ഗതിഭയസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൧൦. ദുട്ഠാ ഗതി നിപ്ഫത്തി ദുഗ്ഗതി, ദുഗ്ഗതഭാവോ ദാലിദ്ദിയം, തദേവ ഭയം, തം സബ്ബം അനവസേസം വാ ദുഗ്ഗതിഭയം ദലിദ്ദഭയം. സമ്മദേവ അതിക്കന്തോതി സമതിക്കന്തോ.

൬. പഠമമിത്താമച്ചസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൧൨. വോഹാരമിത്താതി തംതംദാനഗ്ഗഹണവസേന വോഹാരകാ മിത്താ. ആമന്തനപടിമന്തനഇരിയാപഥാദീസുപീതി ആലാപസല്ലാപഗമനനിസജ്ജാദിഅത്ഥസംവിധാനാദീസു. ഏകതോ പവത്തകിച്ചാതി സഹ പവത്തകത്തബ്ബാ. അമാ സഹ ഭവന്തീതി അമച്ചാ. ‘‘അമ്ഹാകം ഇമേ’’തി ഞായന്തീതി ഞാതീ, ആവാഹവിവാഹസമ്ബദ്ധാ. തേനാഹ ‘‘സസ്സുസസുരപക്ഖികാ’’തി. യോനിസമ്ബന്ധാ വാ സാലോഹിതാ. തേനാഹ ‘‘ഭാതിഭഗിനിമാതുലാദയോ’’തി.

൭. ദുതിയമിത്താമച്ചസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൧൩. കിസ്മിഞ്ചി കസ്സചി ച തഥാ തഥാ ഉപ്പന്നസ്സ പസാദസ്സ അഞ്ഞഥാഭാവോ പസാദഞ്ഞഥത്തം. ഭൂതസങ്ഘാതസ്സ ഘനആദികസ്സ അഞ്ഞഥാഭാവോ ഭാവഞ്ഞഥത്തം. നിരയാദിഗതിഅന്തരഉപപത്തി ഗതിഅഞ്ഞഥത്തം. സഭാവധമ്മാനം കക്ഖളഫുസനാദിലക്ഖണസ്സ അഞ്ഞഥാഭാവോ ലക്ഖണഞ്ഞഥത്തം. ‘‘ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതീ’’തി ഏവം വുത്തം അഞ്ഞഥത്തം വിപരിണാമഞ്ഞഥത്തം. ലക്ഖണഞ്ഞഥത്തം ന ലബ്ഭതി. തേനാഹ ‘‘ലക്ഖണം പന ന വിഗച്ഛതീ’’തി, സേസം ലബ്ഭതീതി. പഥവീധാതുയാതി സസമ്ഭാരപഥവീധാതുയാ. ആപോധാതുയാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. പുരിമഭാവോതി ഘനകഠിനഭാവോ. ഭാവഞ്ഞഥത്തം രസഞ്ഞഥത്തസഭാവോ. ഗതിഅഞ്ഞഥത്തം ഉഗ്ഗതൂപപത്തി. തേനാഹ ‘‘തഞ്ഹി അരിയസാവകസ്സ നത്ഥീ’’തി. പസാദഞ്ഞഥത്തമ്പി നത്ഥിയേവ അരിയസാവകസ്സ.

രാജകാരാമവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. സരണാനിവഗ്ഗോ

൧-൨. പഠമമഹാനാമസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൦൧൭-൧൮. സമിദ്ധന്തി സമ്പുണ്ണം. സുപുപ്ഫിതന്തി ഉപസോഭിതതായ സുപുപ്ഫിതസദിസത്താ. ബ്യൂഹാ നാമ യേഹി ഏവ പവിസന്തി, തേഹി ഏവ നിക്ഖമന്തി. തേനാഹ ‘‘ബ്യൂഹാ വുച്ചന്തി അവിനിബ്ബിദ്ധരച്ഛായോ’’തി. ഉദ്ധതചാരിനാതി യട്ഠന്തരാ.

൩. ഗോധസക്കസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൧൯. തീഹീതി രതനത്തയേ ഉപ്പന്നേഹി തീഹി പസാദധമ്മേഹി. ചതൂഹീതി തേഹി ഏവ സദ്ധിം സീലേന. കോചിദേവാതിആദി പരികപ്പവസേന വുത്തം ഭഗവതി അത്തനോ സദ്ധായ ഉളാരതമഭാവദസ്സനത്ഥം. തേനാഹ ‘‘ഭഗവതോ സബ്ബഞ്ഞുതായാ’’തിആദി. ധമ്മോ സമുപ്പാദോതി വിവാദധമ്മഉപ്പത്തിഹേതു. തദേവ ഹി സന്ധായാഹ ‘‘കിഞ്ചിദേവ കാരണ’’ന്തി. കാരണന്തി നാനാകാരണം. കല്യാണകുസലവിമുത്തന്തി അകല്യാണം അകുസലം, തദിദം യഥാവുത്തഅപ്പസാദനേന അപനീതഅത്ഥദസ്സനത്ഥം. അസ്സാതി മഹാനാമസക്കസ്സ. അനവജ്ജനദോസോ ഏസോതി ചതൂസു ധമ്മേസു ഏകേനപി സമന്നാഗതോ സോതാപന്നോ ഹോതീതി അനുജാനിത്വാ ചതൂഹിപി സമന്നാഗതേന ആചിക്ഖിതബ്ബന്തി യാഥാവതോ അനവജ്ജനദോസോതി അത്ഥോ.

൪. പഠമസരണാനിസക്കസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൨൦. പമാണേനാതി ഏകേന പമാണേന, ന സബ്ബസോ. ഓലോകനം ഖമന്തീതി ദസ്സനമഗ്ഗേന ചതുസച്ചധമ്മാ പച്ചത്തം പസ്സിതബ്ബാ പടിവിജ്ഝിതബ്ബാ. പഠമമഗ്ഗക്ഖണേ ഹി ചതുസച്ചധമ്മാ ഏകദേസതോവ ദിട്ഠാ നാമ ഹോന്തി. ‘‘പരിമുച്ചതീ’’തി പന വത്തും വട്ടതി പടിവിജ്ഝനകിരിയായ വത്തമാനത്താ. അഗന്ത്വാ അപായേസു അനുപ്പത്തിരഹത്താ. തേനാഹ ‘‘ന ഗച്ഛതീ’’തി, ന ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ. മഹാസാരരുക്ഖേ ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘യോ കോചി വിഞ്ഞുജാതികോ മമ ചേ ഗോചരം ഗച്ഛതി, ഏകസ്സ ആഗമനം അവഞ്ഝം അമോഘ’’ന്തി ദസ്സേതും.

൫. ദുതിയസരണാനിസക്കസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൨൧. ദുക്ഖേത്തം നിരോജകം, തായ ഏവ ദുക്ഖേത്തതായ വിസമം ഹോതീതി ആഹ ‘‘വിസമഖേത്ത’’ന്തി. ലോണൂപഹതന്തി ജാതസഭാവേന ലോണേന ഊസരേന ഉപഹതം. ഖണ്ഡാനീതി ഖണ്ഡിതാനി. തേമേത്വാതി തേമിതത്താ. വാതാതപഹതാനീതി ചിരകാലം വാതേന ചേവ ആതപേന ച ഉപഹതാനി ആബാധിതാനി.

൬. പഠമഅനാഥപിണ്ഡികസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൨൨. ഠാനന്തി ഠാനസോ. തേനാഹ ‘‘ഖണേനാ’’തി. നിയ്യാനികന്തി പവത്തം ഞാണപടിരൂപകം പകതിപുരിസന്തരജാനനാദിമിച്ഛാഞാണം. തം പന അനിയ്യാനികം ‘‘നിയ്യാനിക’’ന്തി പച്ചവേക്ഖണവസേന പവത്തേയ്യാതി ആഹ ‘‘മിച്ഛാപച്ചവേക്ഖണേനാ’’തി. ഗുണവിയുത്തസ്സ അത്തനോ സകത്തനി അവട്ഠാനസങ്ഖാതാ വിമുത്തി മിച്ഛാവിമുത്തി.

൭. ദുതിയഅനാഥപിണ്ഡികസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൨൩. യഥാകമ്മം സമ്പരേതബ്ബതോ സമ്പരായോ, പേച്ചഭവോ, സമ്പരായഹേതുകം സമ്പരായികം, മരണഭയം.

സരണാനിവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പുഞ്ഞാഭിസന്ദവഗ്ഗോ

൧. പഠമപുഞ്ഞാഭിസന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൨൭. അവിച്ഛേദേന നിച്ചപ്പവത്തിയമാനാനി പുഞ്ഞാനി അഭിസന്ദനട്ഠേന ‘‘പുഞ്ഞാഭിസന്ദാ’’തി വുത്താ, തേന പുഞ്ഞനദിയോതി അത്ഥോ വുത്തോ. സുഖസ്സ ആഹരണതോ ആനയനതോ സുഖസ്സാഹാരോ.

൪. പഠമദേവപദസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൩൦. ദേവാനന്തി വിസുദ്ധിദേവാനം. ദേവപദാനീതി തേസം പദാനി ദേവപദാനി, ദേവോതി വാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ. ദേവസ്സ ഞാണേന അക്കന്തപദാനീതി പടിവേധഞാണേന ചേവ ദേസനാഞാണേന ച അക്കന്തപദാനി. ദേവാ നാമ ജാതിദേവാ. തേസമ്പി ദേവട്ഠേന ദേവോതി ദേവദേവോ, സമ്ബുദ്ധോ.

൮. വസ്സസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൩൪. പാരം വുച്ചതി നിബ്ബാനം സംസാരമഹോഘസ്സ പരതീരഭാവതോ. തേനാഹ – ‘‘തിണ്ണോ പാരങ്ഗതോ, ഥലേ തിട്ഠതി ബ്രാഹ്മണോ (സം. നി. ൪.൨൩൮; ഇതിവു. ൬൯; പു. പ. ൧൮൮), യേ ജനാ പാരഗാമിനോ’’തി (ധ. പ. ൮൫) ച. അഥ വാ പാതി രക്ഖതീതി പാരം, നിബ്ബാനം. യോ പടിവിജ്ഝതി, തം വട്ടദുക്ഖതോ പാതി രക്ഖതി, അച്ചന്തഹിതേന ച വിമുത്തിസുഖേന ച രമേതി, തസ്മാ പാരന്തി വുച്ചതി. ഗച്ഛമാനാ ഏവാതി പാരം നിബ്ബാനം ഗച്ഛമാനാ ഏവ. തേ ധമ്മാ ആസവാനം ഖയായ സംവത്തന്തി സച്ഛികിരിയാപഹാനപടിവേധാനം സമകാലത്താ.

൧൦. നന്ദിയസക്കസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൩൬. പവിവേകത്ഥായാതി പവിവേകസുഖത്ഥായ. പടിസല്ലാനത്ഥായാതി ബഹിദ്ധാ നാനാരമ്മണതോ ചിത്തം പടിനിവത്തേത്വാ കമ്മട്ഠാനേ സമ്മദേവ ലീനത്ഥായ.

പുഞ്ഞാഭിസന്ദവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സഗാഥകപുഞ്ഞാഭിസന്ദവഗ്ഗോ

൧. പഠമഅഭിസന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൩൭. സങ്ഖ്യാ അത്ഥി ഹേട്ഠാ മഹാപഥവിയാ, ഉപരി ആകാസേന, പരിതോ ചക്കവാളപബ്ബതേന, മജ്ഝേ തത്ഥ തത്ഥ ഠിതേഹി ദീപപബ്ബതപരിയന്തേഹി പരിച്ഛിന്നത്താ. ജാനന്തേന യോജനതോ സങ്ഖാതും സക്കാതി അധിപ്പായോ. മഹാസരീരമച്ഛ-കുമ്ഭീല-യക്ഖ-രക്ഖസ-മഹാനാഗദാനവാദീനം സവിഞ്ഞാണകാനം, ബളവാമുഖപാതാലാദീനം അവിഞ്ഞാണകാനം ഭേരവാരമ്മണാനം വസേന ബഹുഭേരവം.

൨. ദുതിയഅഭിസന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൩൮. സമ്ഭേദേതി സമ്ഭേദം സമോധാനം ഗതട്ഠാനേ. യത്ഥിമാ മഹാനദിയോ സംസന്ദന്തി സമേന്തീതി പരികപ്പവചനമേതം. താദിസാസു ഹി മഹാനദീസു കാചി പുരത്ഥിമസമുദ്ദം പവിട്ഠാ, കാചി പച്ഛിമം.

൩. തതിയഅഭിസന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൩൯. ‘‘കുസലേ പതിട്ഠിതോ’’തി ഏത്ഥ യം അച്ചന്തികം കുസലേ പതിട്ഠാനം. തം ദസ്സേന്തോ ‘‘മഗ്ഗകുസലേ പതിട്ഠിതോ’’തി ആഹ, ഹേട്ഠിമമഗ്ഗകുസലേതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘ഭാവേതി മഗ്ഗ’’ന്തി. അരിയഫലംയേവ ധമ്മസാരോ. കിലേസാ ഖീയന്തി ഏത്ഥാതി കിലേസക്ഖയോ, നിബ്ബാനം, തസ്മിം കിലേസക്ഖയേ രതോ.

൪. പഠമമഹദ്ധനസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൪൦. അരിയാനം ബുദ്ധാനം ധനന്തിപി അരിയധനം, നിബ്ബാനന്തി കേചി. അനയതോപി വിസുദ്ധട്ഠേന അരിയഞ്ച തം ധനഞ്ച ധനായിതട്ഠേനാതി അരിയധനം, തേന അരിയധനേന. തേനേവ ഭോഗേനാതി അരിയധനഭോഗേന.

സഗാഥകപുഞ്ഞാഭിസന്ദവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. സപ്പഞ്ഞവഗ്ഗോ

൨. വസ്സംവുത്ഥസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൪൮. സമോധാനേത്വാതി യേഹി ഇന്ദ്രിയാദീഹി ഭാവിയമാനേഹി സോതാപത്തിമഗ്ഗോ അനുപ്പത്തോ, താനേവ. ധമ്മസമാനതായ ചേതം വുത്തം. അഞ്ഞാനേവ ഹി അത്ഥതോ തം തം മഗ്ഗം സാധകാനി ഇന്ദ്രിയാദീനി. തന്തി പവേണീ കഥിതാതി യം കഞ്ചി വിനേയ്യപുഗ്ഗലം അനപേക്ഖിത്വാ കേവലം തന്തിവസേന ഠിതി കഥിതാ.

൩. ധമ്മദിന്നസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൪൯. സത്തസു ജനേസൂതി സത്തസു കിത്തിയമാനേസു ഉപാസകജനേസു. ഗമ്ഭീരാതിആദീസു ധമ്മഗമ്ഭീരാതി പാളിഗതിയാ ഗമ്ഭീരാ, തഥാ ച സല്ലസുത്തം ഹേട്ഠാ പകാസിതമേവ. ‘‘ചേതനാഹം, ഭിക്ഖവേ, കമ്മം വദാമീ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൬.൬൩; കഥാ. ൫൩൯) ആഗതം ചേതനാസുത്തം. തത്ഥ ‘‘ചേതനാസഹജാതം നാനാക്ഖണിക’’ന്തിആദിനാ പട്ഠാനേ ആഗതനയേന, സുത്തേസു (അ. നി. ൩.൧൦൧) ച ‘‘ദിട്ഠധമ്മവേദനീയ’’ന്തിആദിനാ ആഗതനയേന ഗമ്ഭീരഭാവോ വേദിതബ്ബോ, നിബ്ബാനസ്സ ചേവ അരിയമഗ്ഗസ്സ ച പകാസനതോ അസങ്ഖതസംയുത്തസ്സ ലോകുത്തരത്ഥദീപകതാ. ‘‘അതീതംപാഹം രൂപേന ഖജ്ജിം, ഏതരഹി ഖജ്ജാമീ’’തിആദിനാ പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം ഖാദകഭാവസ്സ, പുഗ്ഗലസ്സ ഖാദിതബ്ബതായ വിഭാവനേന ഖജ്ജനീയപരിയായേ (സം. നി. ൩.൭൯) വിസേസതോ നിസ്സത്തനിജ്ജീവതാ ദീപിതാതി വുത്തം ‘‘സത്തസുഞ്ഞതാദീപകാ ഖജ്ജനികസുത്തന്താദയോ’’തി. ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സാമാതി യേ തേസു സുത്തേസു വുത്തപടിപദം സമ്മദേവ പരിപൂരേന്തി, തേ തേസു ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തി നാമ. ഏത്ഥാതി ‘‘ന ഖോ നേത’’ന്തി ഏത്ഥ ന-കാരോ ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞ’’ന്തി ഏത്ഥ മ-കാരോ വിയ ബ്യഞ്ജനസന്ധിമത്തമേവ, നാസ്സ കോചി അത്ഥോ.

൪. ഗിലാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൫൦. ന ഖോ പനേതന്തി ന ഖോ ഏതം, നോതി ച അമ്ഹേഹീതി അത്ഥോതി ആഹ ‘‘ന ഖോ അമ്ഹേഹീ’’തിആദി. അസ്സസന്തീതി അസ്സാസനീയാതി ആഹ ‘‘അസ്സാസകരേഹീ’’തി. മരിസ്സതീതി മാരിസോ, ഏകന്തഭാവിമരണോ, സോ പന മരണാധീനവുത്തികോതി വുത്തം ‘‘മരണപടിബദ്ധോ’’തി. അധിമുച്ചേഹീതി അധിമുത്തിം ഉപ്പാദേഹി. തം പന തഥാ ചിത്തസ്സ പണിധാനം ഠപനന്തി ആഹ ‘‘ഠപേഹീ’’തി. ആഗമനീയഗുണേസൂതി പുബ്ബഭാഗഗുണേസു. പമാണം നാമ നത്ഥി അനന്താപരിമാണത്താ. നാനാകരണം നത്ഥി വിമുത്തിയാ നിന്നാനത്താ.

൯. പഞ്ഞാപടിലാഭസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൫൫. പഞ്ഞാപടിലാഭായാതി മഗ്ഗഫലപഞ്ഞായ പടിലാഭത്ഥം. തേനാഹ ‘‘സത്ത സേക്ഖാ’’തിആദി.

സപ്പഞ്ഞവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. മഹാപഞ്ഞവഗ്ഗോ

൧. മഹാപഞ്ഞസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൫൮. മഹന്തേ അത്ഥേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി സച്ചപടിച്ചസമുപ്പാദാദികേ മഹാവിത്ഥാരേ അത്ഥേ പരിച്ഛിജ്ജ അസേസേത്വാ മുട്ഠിഗതേ വിയ കത്വാ ഗണ്ഹാതി. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ.

മഹാപഞ്ഞവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സോതാപത്തിസംയുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.