൧൨. സച്ചസംയുത്തം

൧. സമാധിവഗ്ഗോ

൧. സമാധിസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൭൧. ചിത്തേകഗ്ഗതായാതി നിസ്സക്കവചനം ‘‘പരിഹായന്തീ’’തി പദം അപേക്ഖിത്വാ. യഥാഭൂതാദിവസേനാതി യഥാഗതാദിവസേന. യഥാഭൂതം നാമ ഇമസ്മിം സുത്തേ ‘‘സമാഹിതോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യഥാഭൂതം പജാനാതീ’’തിആദി. ആദി-സദ്ദേന ‘‘തഥാ യസ്മാ’’തിആദിസങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. തഥാ ഹി യഥാഭൂതവസേന കാരണച്ഛേദോ കതോ ‘‘തഥാ യസ്മാ’’തിആദിവചനേഹി. വണ്ണാതി അക്ഖരാ, ‘‘ഗുണാ’’തി കേചി. പദബ്യഞ്ജനാനീതി നാമാദിപദാനി ചേവ തംസമുദായഭൂതബ്യഞ്ജനാനി ച.

൩. പഠമകുലപുത്തസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൦൭൩-൭൫. സാസനാവചരാ അധിപ്പേതാ ബാഹിരകാനം സച്ചാഭിസമയസ്സ അഭാവതോ. തഥാതി ഇമിനാ ചതുത്ഥപഞ്ചമേസു അത്ഥവിസേസാഭാവം ദസ്സേതി. യദി ഏവം കസ്മാ വിസും വിസും ദേസനാതി ആഹ ‘‘തേന തേന അഭിലാപേനാ’’തിആദി.

൧൦. തിരച്ഛാനകഥാസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൮൦. ദുഗ്ഗതിതോ സംസാരതോ ച നിയ്യാതി ഏതേനാതി നിയ്യാനം, സഗ്ഗമഗ്ഗോ മോക്ഖമഗ്ഗോ ച. തസ്മിം നിയ്യാനേ നിയുത്താ, തം ഏത്ഥ അത്ഥീതി നിയ്യാനികാ. വചീദുച്ചരിതസംകിലേസതോ വാ നിയ്യാതീതി ഈ-കാരസ്സ രസ്സത്തം യ-കാരസ്സ ക-കാരം കത്വാ നിയ്യാനികാ. ചേതനായ സദ്ധിം സമ്ഫപ്പലാപാ വേരമണി. തപ്പടിപക്ഖതോ അനിയ്യാനികാ, തസ്സ ഭാവോ അനിയ്യാനികത്തം. തിരച്ഛാനഭൂതന്തി തിരോകരണഭൂതം. കമ്മട്ഠാനഭാവേതി അനിച്ചതാപടിസംയുത്തചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനഭാവേ. സാത്ഥകന്തി ദാനസീലാദിനിസ്സിതത്താ ഹിതപടിസംയുത്തം.

വിസിഖാതി ഘരസന്നിവേസോ. വിസിഖാഗഹണേന ച ഗാമാദിഗഹണേ വിയ തന്നിവാസിനോ വിസേസതോ ഗഹിതാ ‘‘ആഗതോ ഗാമോ’’തിആദീസു വിയ. തേനാഹ ‘‘സൂരാ സമത്ഥാ’’തി. കുമ്ഭട്ഠാനാപദേസേന കുമ്ഭദാസിയോ വുത്താതി ആഹ – ‘‘കുമ്ഭദാസികഥാ’’തി. അയാഥാവതോ ഉപ്പത്തിട്ഠിതിസംഹാരാദിവസേന ലോകോ അക്ഖായതി ഏതേനാതി ലോകക്ഖായികാ. ഇതി ഇമിനാ പകാരേന ഭവോ, ഇമിനാ അഭവോതി ഏവം പവത്തായ ഇതിഭവാഭവകഥായ സദ്ധിം.

സമാധിവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ധമ്മചക്കപ്പവത്തനവഗ്ഗോ

൧. ധമ്മചക്കപ്പവത്തനസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൮൧. ‘‘ഇസീനം പതനുപ്പതനവസേന ഓസീദനഉപ്പതനട്ഠാനവസേന ഏവം ‘ഇസിപതന’ന്തി ‘ലദ്ധനാമേ’തി സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിവരിതും ‘ഏത്ഥ ഹീ’’’തിആദി വുത്തം.

ആമന്തേസീതി ഏത്ഥ യസ്മാ ധമ്മചക്കപ്പവത്തനത്ഥം അയം ആമന്തനാ, തസ്മാ സമുദാഗമതോ പട്ഠായ സത്ഥു പുബ്ബചരിതം സങ്ഖേപേനേവ പകാസേതും വട്ടതീതി ‘‘ദീപങ്കരപാദമൂലേ കതാഭിനീഹാരതോ പട്ഠായാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ മാരബലം ഭിന്ദിത്വാതി മാരഞ്ച മാരബലഞ്ച ഭഞ്ജിത്വാ. അഥ വാ മാരസ്സ അബ്ഭന്തരം ബാഹിരഞ്ചാതി ദുവിധം ബലം ഭഞ്ജിത്വാ. ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, അന്താ’’തി ഏത്ഥ അന്ത-സദ്ദോ ‘‘പുബ്ബന്തേ ഞാണം അപരന്തേ ഞാണ’’ന്തിആദീസു (ധ. സ. ൧൦൬൩) വിയ ഭാഗപരിയായോതി ആഹ ‘‘ദ്വേ ഇമേ, ഭിക്ഖവേ, കോട്ഠാസാ’’തി. സഹ സമുദാഹാരേനാതി ഉച്ചാരണസമകാലം. പത്ഥരിത്വാ അട്ഠാസി ബുദ്ധാനുഭാവേന. ബ്രഹ്മാനോ സമാഗച്ഛിംസു പരിപക്കകുസലമൂലാ സച്ചാഭിസമ്ബോധായ കതാധികാരാ.

ഗിഹിസഞ്ഞോജനന്തി ഗിഹിബന്ധനം. ഛിന്ദിത്വാതി ഹരിത്വാ. ന വളഞ്ജേതബ്ബാതി നാനുയുഞ്ജേതബ്ബാ. കിലേസകാമസുഖസ്സാതി കിലേസകാമയുത്തസ്സ സുഖസ്സ. അനുയോഗോതി അനുഭവോ. ഗാമവാസീഹി സേവിതബ്ബത്താ ഗാമവാസീനം സന്തകോ. അത്തനോതി അത്തഭാവസ്സ. ആഹിതോ അഹംമാനോ ഏത്ഥാതി അത്താ, അത്തഭാവോ. ദുക്ഖകരണന്തി ദുക്ഖുപ്പാദനം. അത്തമാരണേഹീതി അത്തബാധനേഹി. ഉപസമായാതി കിലേസവൂപസമോ അധിപ്പേതോ, തദത്ഥസമ്പദാനവചനന്തി ആഹ ‘‘കിലേസൂപസമത്ഥായാ’’തി. ഏസ നയോ സേസേസുപി.

സച്ചഞാണാദിവസേന തയോ പരിവട്ടാ ഏതസ്സാതി തിപരിവട്ടം, ഞാണദസ്സനം. തേനാഹ ‘‘സച്ചഞാണാ’’തിആദി. യഥാഭൂതം ഞാണന്തി പടിവേധഞാണം ആഹ. തേസുയേവ സച്ചേസു. ഞാണേന കത്തബ്ബസ്സ ച പരിഞ്ഞാപടിവേധാദികിച്ചസ്സ ച ജാനനഞാണം, ‘‘തഞ്ച ഖോ പടിവേധതോ പഗേവാ’’തി കേചി. പച്ഛാതി അപരേ. തഥാ കതഞാണം. ദ്വാദസാകാരന്തി ദ്വാദസവിധആകാരഭേദം. അഞ്ഞത്ഥാതി അഞ്ഞേസു സുത്തേസു.

പടിവേധഞാണമ്പി ദേസനാഞാണമ്പി ധമ്മചക്കന്തി ഇദം തത്ഥ ഞാണകിച്ചം പധാനന്തി കത്വാ വുത്തം. സദ്ധിന്ദ്രിയാദിധമ്മസമുദായോ പന പവത്തനട്ഠേന ചക്കന്തി ധമ്മചക്കം. അഥ വാ ചക്കന്തി ആണാ, ധമ്മതോ അനപേതത്താ ധമ്മഞ്ച തം ചക്കഞ്ച, ധമ്മേന ഞായേന ചക്കന്തിപി ധമ്മചക്കം. യഥാഹ ‘‘ധമ്മഞ്ച പവത്തേതി ചക്കഞ്ചാതി ധമ്മചക്കം, ചക്കഞ്ച പവത്തേതി ധമ്മഞ്ചാതി ധമ്മചക്കം, ധമ്മേന പവത്തതീതി ധമ്മചക്കം, ധമ്മചരിയായ പവത്തതീതി ധമ്മചക്ക’’ന്തിആദി (പടി. മ. ൨.൪൦-൪൧). ഉഭയമ്പീതി പടിവേധഞാണം ദേസനാഞാണന്തി ഉഭയമ്പി. ഏതന്തി തദുഭയം. ഇമായ ദേസനായാതി ഇമിനാ സുത്തേന പകാസേന്തേന ഭഗവതാ യഥാവുത്തഞാണദ്വയസങ്ഖാതം ധമ്മചക്കം പവത്തിതം നാമ പവത്തനകിച്ചസ്സ അനിട്ഠിതത്താ. പതിട്ഠിതേതി അഞ്ഞാസി കോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരേന സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠിതേ. പവത്തിതം നാമ കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സാസനന്തരധാനതോ പട്ഠായ യാവ ബുദ്ധുപ്പാദോ, ഏത്തകം കാലം അപ്പവത്തപുബ്ബസ്സ പവത്തിതത്താ, ഉപരിമഗ്ഗാധിഗമോ പനസ്സ അത്ഥങ്ഗതോ ഏവാതി.

ഏകപ്പഹാരേനാതി ഏകേനേവ പഹാരസഞ്ഞിതേന കാലേന. ദിവസസ്സ ഹി തതിയോ ഭാഗോ പഹാരോ നാമ. പാളിയം പന ‘‘തേന ഖണേന തേന ലയേന തേന മുഹുത്തേനാ’’തി വുത്തം. തം പഹാരക്ഖണസല്ലക്ഖണമേവ. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണോഭാസോതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാനുഭാവേന പവത്തോ ഓഭാസോ ചിത്തം പടിച്ച ഉതുസമുട്ഠാനോ വേദിതബ്ബോ. യസ്മാ ഭഗവതോ ധമ്മചക്കപ്പവത്തനസ്സ ആരമ്ഭേ വിയ പരിസമാപനേ അതിവിയ ഉളാരതമം പീതിസോമനസ്സം ഉദപാദി, തസ്മാ ‘‘ഇമസ്സപി ഉദാനസ്സാ’’തിആദി വുത്തം.

൯. സങ്കാസനസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൮൯. അത്ഥസംവണ്ണനേ വണ്ണീയന്തേതി വണ്ണാ. തേയേവ പരിയായേന അക്ഖരണതോ അക്ഖരാനി. അത്ഥം ബ്യഞ്ജേന്തീതി ബ്യഞ്ജനാനി. യസ്മാ പന അകാരാദികേ സരസമഞ്ഞാ, കകാരാദികേ ബ്യഞ്ജനസമഞ്ഞാ, ഉഭയത്ഥ വണ്ണസമഞ്ഞാ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘വണ്ണാനം വാ ഏകദേസാ യദിദം ബ്യഞ്ജനാ നാമാ’’തി. നേത്തിയം പന വാക്യേ ബ്യഞ്ജനസമഞ്ഞാ. ബ്യഞ്ജനഗ്ഗഹണേനേവ ചേത്ഥ ആകാരനിരുത്തിനിദ്ദേസാ ഗഹിതാ ഏവാതി ദട്ഠബ്ബം. സങ്കാസനാതി അത്ഥസ്സ ഞാപനാ ഭാഗസോ. തേനാഹ ‘‘വിഭത്തിയോ’’തി. സങ്കാസനഗ്ഗഹണേനേവ ചേത്ഥ പകാസനാ വുത്താ ഹോതി. വിഭത്തിയോ ഹി അത്ഥവചനേനേവ വിവരന്തി, താഹി കാരണപഞ്ഞത്തിയോ വുത്തായേവാതി, താഹിപി അത്ഥപദാനി ഗഹിതാനേവ ഹോന്തി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗവണ്ണനായം നേത്തിഅട്ഠകഥായഞ്ച വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ. സബ്ബാകാരേനാതി സഭാഗാദിവിഭാവനാകാരേന. വണ്ണാദീനന്തി തസ്മിം പന വിത്ഥാരേ പവത്തവണ്ണാദീനം. തസ്മാതി വണ്ണാദീനം അന്തഅഭാവതോ. ഏവമാഹാതി ‘‘അപരിമാണാ വണ്ണാ ബ്യഞ്ജനാ സങ്കാസനാ’’തി ഏവമാഹ.

൧൦. തഥസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൯൦. സഭാവാവിജഹനട്ഠേനാതി അത്തനോ ദുക്ഖസഭാവസ്സ കദാചിപി അപരിച്ചജനേന തഥസഭാവം. തേനാഹ ‘‘ദുക്ഖഞ്ഹി ദുക്ഖമേവ വുത്ത’’ന്തി. സഭാവസ്സാതി ദുക്ഖസഭാവസ്സ. അമോഘതായാതി അവഞ്ഝതായ. അവിതഥന്തി ന വിതഥം. തേനാഹ ‘‘ന ഹി ദുക്ഖം അദുക്ഖം നാമ ഹോതീ’’തി. അഞ്ഞഭാവാനുപഗമേനാതി സമുദയാദിസഭാവാനുപഗമനേന മുസാ ന ഹോതീതി അഞ്ഞോ അഞ്ഞഥാ ന ഹോതീതി അനഞ്ഞഥം. തേനാഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദി.

ധമ്മചക്കപ്പവത്തനവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. കോടിഗാമവഗ്ഗോ

൧. കോടിഗാമസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൯൧. അനനുബോധാതി പടിവേധസ്സ അനുരൂപബോധാഭാവേന. അപ്പടിവേധാതി സച്ചാനം പടിമുഖം വേധാഭാവേന.

൨. ദുതിയകോടിഗാമസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൯൨. ഫലസമാധിഫലപഞ്ഞാനന്തി അഗ്ഗഫലസമാധിഅഗ്ഗഫലപഞ്ഞാനം.

൭. തഥസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൯൭. അരിയാനന്തി ബുദ്ധാനം അരിയാനം. തേനാഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദി.

൮. ലോകസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൯൮. പടിവിദ്ധത്താ ദേസിതത്താ ചാതി ഇമിനാ പടിവേധഞാണേന ദേസനാഞാണേന ച പരിഗ്ഗഹിതത്താ അരിയസന്തകാനി ഹോന്തി അരിയസ്സ ഭഗവതോ സന്തകഭാവതോ.

൧൦. ഗവമ്പതിസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൦൦. ഏകപ്പടിവേധോതി ഏകേനേവ ഞാണേന ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം ഏകജ്ഝം പടിവേധോ.

കോടിഗാമവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. സീസപാവനവഗ്ഗോ

൩. ദണ്ഡസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൦൧. പുനപ്പുനം വട്ടസ്മിംയേവ നിബ്ബത്തന്തി അദിട്ഠത്താ ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം.

൫. സത്തിസതസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൦൫. ഭവേയ്യ ചേതി ദുക്ഖദോമനസ്സാനി അജ്ഝുപേക്ഖിത്വാ സഹിതേഹി തേഹി സച്ചാഭിസമയോ ഭവേയ്യാതി ഏവം പരികപ്പനാ ന കാതബ്ബാതി.

൯. ഇന്ദഖീലസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൦൯. അജ്ഝാസയന്തി സസ്സതാദിഭേദം അജ്ഝാസയം. സോ ഹി ‘‘ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി ഗാഹസ്സ മുഖഭൂതത്താ മുഖന്തി അധിപ്പേതോ. തഞ്ച അപരേ അദിട്ഠസച്ചാ ഓലോകേന്തി, ദിട്ഠസച്ചാ പന നേവ ഓലോകേന്തി.

൧൦. വാദത്ഥികസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൧൦. കുക്കുകോ പമാണമജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ഹത്ഥോതി അത്ഥോ. കുക്കൂതി തസ്സേവ നാമം.

സീസപാവനവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. പപാതവഗ്ഗോ

൧. ലോകചിന്താസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൧൧. ലോകചിന്തന്തി ലോകസന്നിവേസപടിസംയുത്തവീമംസാവ. ‘‘ലോകചിത്ത’’ന്തിപി പാഠോ, തംതംലോകപരിയാപന്നം ചിത്തന്തി അത്ഥോ. നാളികേരാദയോതി ആദി-സദ്ദേന അവുത്താനം ഓസധിതിണവനപ്പതിആദീനം സങ്ഗഹോ. ഏവരൂപന്തി ഏദിസം അഞ്ഞമ്പി തംതംലോകചിത്തം.

വിഗതചിത്തോതി അത്തത്ഥപരത്ഥതോ അപഗതവിതക്കോ അദ്ദസ ഏവം അധിട്ഠഹിംസൂതി സമ്ബന്ധോ. സമ്ബരിമായന്തി സമ്ബരേന അസുരിന്ദേന ഉപ്പാദിതം അസുരമായം, യം ‘‘ഇന്ദജാല’’ന്തിപി വുച്ചതി ഇന്ദസ്സ മോഹനത്ഥം ഉപ്പാദിതത്താ. സമ്പരിവത്തേത്വാതി പരിധാവേത്വാ. യഥാ നേതി നേ അസുരേ യഥാ സോ പുരിസോ പസ്സതി, ഏവം അധിട്ഠഹിംസു. കസ്മാ പനേതേ ഏവം അധിട്ഠഹിംസൂതി? തം പുരിസം തത്ഥ തഥാനിസിന്നം ദിസ്വാ ‘‘അയഞ്ച ദേവോ’’തി ആസങ്കന്താ തഥാ അധിട്ഠഹിത്വാ ഭിസമുളാലഛിദ്ദേഹി പവിസിത്വാ അത്തനോ അസുരഭവനം ഗതാ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘ദേവാനംയേവ മോഹയമാനാ’’തി.

൨-൩. പപാതസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൧൧൨-൩. മരിയാദപാസാണോതി ഗിജ്ഝകൂടപബ്ബതസ്സ മരിയാദപാകാരസദിസോ മഹന്തോ പാസാണോ. അനിട്ഠരൂപന്തി ഏത്ഥ രൂപ-സദ്ദോ സഭാവത്ഥോ ‘‘പിയരൂപേ സാതരൂപേ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൪൦൮-൪൦൯) വിയാതി ആഹ – ‘‘അനിട്ഠസഭാവ’’ന്തി.

൫. വാലസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൧൫. ഉപാസനന്തി ആചരിയഉപാസനം, ആചരിയം അന്തേവാസിനാ വാ ദിവസേ ദിവസേ സിക്ഖനവസേന ഉപാസിതബ്ബതോ ഉപാസനന്തി ലദ്ധനാമം കണ്ഡഖിപനസിപ്പം. കണ്ഡം അതിക്കമന്തേതി സരം ഖിപന്തേ. പോങ്ഖാനുപോങ്ഖന്തി പോങ്ഖസദ്ദത്ഥം പാകടം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ഏകം കണ്ഡം ഖിപിത്വാ’’തിആദി വുത്തം. അപരം അനുപോങ്ഖന്തി ഏത്ഥ അപരന്തി തതിയകണ്ഡം. അനുപോങ്ഖം നാമ ഇദന്തി ദസ്സേതും ‘‘അനുപോങ്ഖം നാമ ദുതിയസ്സ പോങ്ഖ’’ന്തി വുത്തം. തഞ്ഹി തതിയേന സരേന വിജ്ഝീയതി. പുന അപരം തസ്സ പോങ്ഖന്തി ഇദം പന അപരാപരം അവിരജ്ഝനം ദസ്സേതും വുത്തം. ദുരഭിസമ്ഭവതരന്തി അഭിഭവിതും അസക്കുണേയ്യതരം. വാലന്തി കേസം. സത്തധാ ഭിന്ദിത്വാതി സത്തക്ഖത്തും വിഫാലേത്വാ. തസ്സ ഏകം ഭേദന്തി തസ്സ കേസസ്സ ഏകം അംസുസങ്ഖാതം ഭേദം ഗഹേത്വാ. വാതിങ്ഗണമജ്ഝേ ബന്ധിത്വാതി വാതിങ്ഗണഫലസ്സ മജ്ഝട്ഠാനേ ബന്ധിത്വാ. അപരം ഭേദന്തി അപരം കേസസ്സ അംസുസങ്ഖാതം ഭേദം. അഗ്ഗകോടിയം ബന്ധിത്വാതി യഥാ തസ്സ വാലഭേദസ്സ ഊകാമത്തം ലിഖാമത്തം വാ കണ്ഡസ്സ അഗ്ഗകോടിം അധികം ഹുത്വാ തിട്ഠതി, ഏവം ബന്ധിത്വാ. ഉസഭമത്തേതി വീസതിയട്ഠിമത്തേ ഠാനേ ഠിതോ. കണ്ഡബദ്ധായ കോടിയാതി കണ്ഡബദ്ധായ വാലസ്സ കോടിയാ വാതിങ്ഗണബന്ധനവാലസ്സ കോടിം പടിവിജ്ഝേയ്യ.

൮. ദുതിയഛിഗ്ഗളയുഗസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൧൮. അധിച്ചുപ്പത്തികന്തി യദിച്ഛാവസേന ഉപ്പജ്ജനകം. ഛിഗ്ഗളേനാതി ഛിഗ്ഗളപദേസേന. ഛിഗ്ഗളുപരീതി ഹേട്ഠിമയുഗസ്സ ഛിഗ്ഗളപദേസസ്സ ഉപരി. ആരുള്ഹസ്സ ഛിഗ്ഗളേനാതി ഉഭിന്നമ്പി ഛിദ്ദേന. ഗീവപ്പവേസനം വിയാതി ചതുന്നം യുഗാനം ഛിദ്ദപദേസേനേവ ഉപരൂപരി ഠിതാനം ഛിദ്ദന്തരേന കാണകച്ഛപസ്സ ഗീവപ്പവേസനം അധിച്ചതരസമ്ഭവം. തതോപി അധിച്ചതരസമ്ഭവോ മനുസ്സത്തലാഭോ, തതോ അധിച്ചതമസമ്ഭവോ അരിയമഗ്ഗപടിലാഭോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ചതുസച്ചപടിവേധോ അതിവിയ അധിച്ചതരസമ്ഭവോ’’തി.

പപാതവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. അഭിസമയവഗ്ഗവണ്ണനാ

൧൧൨൧. അഭിസമയസംയുത്തേ വിത്ഥാരിതോവ, തസ്മാ തത്ഥ വുത്തനയേനേവ തസ്സ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൭. പഠമആമകധഞ്ഞപേയ്യാലവഗ്ഗോ

൩. പഞ്ഞാസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൩൩. ലോകിയമ്പി വിസുദ്ധത്ഥേന ‘‘അരിയ’’ന്തി വത്തബ്ബതം ലഭതീതി ‘‘ലോകിയലോകുത്തരേനാ’’തി വുത്തം.

൪. സുരാമേരയസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൩൪. പിട്ഠസുരാതി പിട്ഠേന കാതബ്ബസുരാ, തഥാ ഓദനസുരാ പൂവസുരാ, മജ്ജരസാദിഭൂതേ കിണ്ണേ പക്ഖിപിത്വാ കത്തബ്ബാ സുരാ കിണ്ണപക്ഖിത്തസുരാ. സമ്ഭാരസംയുത്താതി മൂലഭേസജ്ജസമ്ഭാരേഹി സംയുത്താ. പുപ്ഫാസവോതി നാളികേരപുപ്ഫാദിതോ അസ്സവനകആസവോ. മുദ്ദികഫലാദിതോ അസ്സവനകആസവോ ഫലാസവോ. ഇതീതിആദിഅത്ഥോ. തേന മധ്വാസവഗുളാസവസമ്ഭാരസംയുത്തേ സങ്ഗണ്ഹാതി. സുരാസവവിനിമുത്തന്തി യഥാവുത്തസുരാസവവിനിമുത്തം.

൧൦. പചായികസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൪൦. നീചവുത്തിനോതി കുലേ ജേട്ഠാനം മഹാപിതുചൂളപിതുജേട്ഠഭാതികാദീനം അഭിവാദനപച്ചുട്ഠാനഅഞ്ജലികമ്മസാമീചികമ്മാദിവസേന നീചവുത്തിനോ.

൮. ദുതിയആമകധഞ്ഞപേയ്യാലവഗ്ഗോ

൮. ബീജഗാമസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൪൮. ‘‘മൂലബീജ’’ന്തിആദീസു മൂലമേവ ബീജന്തി മൂലബീജം, മൂലബീജം ഏതസ്സാതിപി മൂലബീജം. തത്ഥ പുരിമേന ബീജഗാമോ വുത്തോ ‘‘ബീജാനം സമൂഹോ’’തി കത്വാ, ദുതിയേന ഭൂതഗാമോ. ദുവിധോപേസോ സാമഞ്ഞനിദ്ദേസേന, ‘‘മൂലബീജഞ്ച മൂലബീജഞ്ച മൂലബീജ’’ന്തി ഏകസേസനയേന വാ ബീജത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. ഫളുബീജന്തി പബ്ബബീജം. ബാഹിരപച്ചയന്തരസമവായേ സദിസഫലുപ്പത്തിയാ വിസേസകാരണഭാവതോ വിരുഹനസമത്ഥേ സാരഫലേ നിരുള്ഹോ ബീജ-സദ്ദോ. തദത്ഥസിദ്ധിയാ മൂലാദീസുപി കേസുചി പവത്തതീതി തതോ നിവത്തനത്ഥം ഏകേന ബീജ-സദ്ദേന വിസേസേത്വാ വുത്തം ‘‘ബീജബീജ’’ന്തി ‘‘രൂപരൂപം, ദുക്ഖദുക്ഖ’’ന്തി (സം. നി. ൪.൩൨൭) ച യഥാ. നീലതിണരുക്ഖാദികസ്സാതി അല്ലതിണസ്സ ചേവ അല്ലരുക്ഖാദികസ്സ ച. ആദി-സദ്ദേന ഓസധിഗച്ഛലതാദീനം ഗഹണം.

൯. വികാലഭോജനസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൪൯. അരുണുഗ്ഗമനതോ പട്ഠായ യാവ മജ്ഝന്ഹികോ, അയം ബുദ്ധാദിഅരിയാനം ആചിണ്ണസമാചിണ്ണോ ഭോജനസ്സ കാലോ, തദഞ്ഞോ വികാലോതി ആഹ – ‘‘വികാലഭോജനാതി കാലാതിക്കന്തഭോജനാ’’തി.

൧൦. ഗന്ധവിലേപനസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൫൦. യം കിഞ്ചി പുപ്ഫന്തി ഗന്ഥിമം അഗന്ഥിമം വാ യം കിഞ്ചി പുപ്ഫജാതം, തഥാ പിസിതാദിഭേദം യം കിഞ്ചി ഗന്ധജാതം.

൯. തതിയആമകധഞ്ഞപേയ്യാലവഗ്ഗോ

൧. നച്ചഗീതസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൫൧. സങ്ഖേപതോ ‘‘സബ്ബപാപസ്സ അകരണ’’ന്തിആദിനയപ്പവത്തം (ദീ.നി. ൨.൯൦; ധ.പ. ൧൮൩) ഭഗവതോ സാസനം അച്ചന്തഛന്ദരാഗപവത്തിതോ നച്ചാദീനം ദസ്സനം ന അനുലോമേതീതി ആഹ ‘‘സാസനസ്സ അനനുലോമത്താ’’തി. അത്തനാ പരേഹി ച പയോജിയമാനം പയോജാപിയമാനഞ്ച ഏതേനേവ നച്ച-സദ്ദേന ഗഹിതം, തഥാ ഗീതവാദിതസദ്ദേഹി ചാതി ആഹ – ‘‘നച്ചനനച്ചാപനാദിവസേനാ’’തി. ആദി-സദ്ദേന ഗായന-ഗായാപന-വാദന-വാദാപനാദീനി സങ്ഗണ്ഹാതി. ദസ്സനേന ചേത്ഥ സവനമ്പി സങ്ഗഹിതം വിരൂപേകസേസനയേന. യഥാസകം വിസയസ്സ ആലോചനസഭാവതായ വാ പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണാനം സവനകിരിയായപി ദസ്സനസങ്ഖേപസബ്ഭാവതോ ‘‘ദസ്സനാ’’ഇച്ചേവ വുത്തം. അവിസൂകഭൂതസ്സ ഗീതസ്സ സവനം കദാചി വട്ടതീതി ആഹ – ‘‘വിസൂകഭൂതാ ദസ്സനാ ചാ’’തി. തഥാ ഹി വുത്തം പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദകഅട്ഠകഥായ (ഖു. പാ. അട്ഠ. ൨.പച്ഛിമപഞ്ചസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) – ‘‘ധമ്മൂപസംഹിതം ഗീതം വട്ടതി, ഗീതൂപസംഹിതോ ധമ്മോ ന വട്ടതീ’’തി.

൨. ഉച്ചാസയനസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൫൨. ഉച്ചാതി ഉച്ച-സദ്ദേന സമാനത്ഥം ഏകം സദ്ദന്തരം. സേതി ഏത്ഥാതി സയനം, ഉച്ചാസയനം മഹാസയനഞ്ച സമണസാരുപ്പരഹിതം പടിക്ഖിത്തന്തി ആഹ – ‘‘പമാണാതിക്കന്തം അകപ്പിയത്ഥരണ’’ന്തി. ആസന്ദാദിആസനഞ്ചേത്ഥ സയനേനേവ സങ്ഗഹിതം. യസ്മാ പന ആധാരേ പടിക്ഖിത്തേ തദാധാരകിരിയാ പടിക്ഖിത്താവ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ഉച്ചാസയനമഹാസയനാ’’ഇച്ചേവ വുത്തം. അത്ഥതോ പന തദുപഭോഗഭൂതനിസജ്ജാനിപജ്ജനേഹി വിരതി ദസ്സിതാതി ദട്ഠബ്ബം. അഥ വാ ഉച്ചാസയനമഹാസയനഞ്ച ഉച്ചാസയനമഹാസയനഞ്ചാതി ഉച്ചാസയനമഹാസയനന്തി ഏതസ്മിം അത്ഥേ ഏകസേസനയേന അയം നിദ്ദേസോ കതോ യഥാ – ‘‘നാമരൂപപച്ചയാ സളായതന’’ന്തി (ഉദാ. ൧). ആസനകിരിയാപുബ്ബകത്താ വാ സയനകിരിയായ സയനഗ്ഗഹണേനേവ ആസനമ്പി ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

൩. ജാതരൂപസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൫൩. അഞ്ഞേപി ഉഗ്ഗഹാപനേ ഉപനിക്ഖിത്തസാദിയനേ ച പടിഗ്ഗഹണത്ഥോ ലബ്ഭതീതി ആഹ – ‘‘ന ഉഗ്ഗണ്ഹാപേന്തി, ന ഉപനിക്ഖിത്തം സാദിയന്തീ’’തി. അഥ വാ തിവിധം പടിഗ്ഗഹണം കായേന വാചായ മനസാതി. തത്ഥ കായേന പടിഗ്ഗഹണം ഉഗ്ഗഹണം, വാചായ പടിഗ്ഗഹണം ഉഗ്ഗഹാപണം, മനസാ പടിഗ്ഗഹണം സാദിയനം. തിവിധമ്പി പടിഗ്ഗഹണം സാമഞ്ഞനിദ്ദേസേന, ഏകസേസനയേന വാ ഗഹേത്വാ ‘‘പടിഗ്ഗഹണാ’’തി വുത്തന്തി ആഹ – ‘‘നേവ നം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തീ’’തിആദി. ഏസ നയോ ‘‘ആമകധഞ്ഞപടിഗ്ഗഹണാ’’തിആദീസുപി.

൪. ആമകധഞ്ഞസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൫൪. നീവാരാദിഉപധഞ്ഞസ്സ സാലിആദിമൂലധഞ്ഞന്തോഗധത്താ വുത്തം ‘‘സത്തവിധസ്സാ’’തി.

൫. ആമകമംസസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൫൫. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച വസാനി ഭേസജ്ജാനി – അച്ഛവസം, മച്ഛവസം, സുസുകാവസം, സൂകരവസം, ഗദ്രഭവസ’’ന്തി (മഹാവ. ൨൬൨; പാരാ. അട്ഠ. ൬൨൩) വുത്തത്താ ഇദം ഉദ്ദിസ്സ അനുഞ്ഞാതം നാമ. തസ്സ പന ‘‘കാലേ പടിഗ്ഗഹിത’’ന്തി (മഹാവ. ൨൬൨) വുത്തത്താ പടിഗ്ഗഹണം വട്ടതീതി ആഹ – ‘‘അഞ്ഞത്ര ഉദ്ദിസ്സ അനുഞ്ഞാതാ’’തി. വിനയവസേന ഉപപരിക്ഖിതബ്ബോ, തസ്മാ സമന്തപാസാദികായ വിനയട്ഠകഥായ വുത്തനയേനേത്ഥ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

൧൦. ചതുത്ഥആമകധഞ്ഞപേയ്യാലവഗ്ഗോ

൨-൩. കയവിക്കയസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൧൬൨-൬൩. കസ്സചി ഭണ്ഡസ്സ ഗഹണം കയോ, ദാനം വിക്കയോ. തത്ഥ തത്ഥാതി ഗാമന്തരേ സന്തികേ ച ഗമനം ദൂതകമ്മന്തി വുച്ചതീതി യോജനാ. പഹിണഗമനം ഖുദ്ദകഗമനം.

൪. തുലാകൂടസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൬൪. രൂപകൂടം സരൂപേന സദിസേന ഛലവോഹാരോ. അങ്ഗകൂടം അത്തനോ ഹത്ഥാദിനാ അങ്ഗാനം ഛലകരണം. ഗഹണകൂടം മാനേസു ഗഹണവസേന. പടിച്ഛന്നകൂടം അയചുണ്ണാദിനാ പടിച്ഛന്നേന ഛലകരണം. മഹതിയാ തുലായ. പച്ഛാഭാഗേതി തുലായ പച്ഛിമഭാഗേ. ഹത്ഥേനാതി ഹത്ഥപദേസേന. അക്കമതീതി ഉട്ഠാതും അദേന്തോ ഗണ്ഹാതി. ദദന്തോ പുബ്ബഭാഗേതി പരേസം ദദന്തോ പുബ്ബഭാഗേ ഹത്ഥേന തുലം അക്കമതി. തന്തി അയചുണ്ണം.

ലോഹപാതിയോതി തമ്ബലോഹപാതിയോ. സുവണ്ണവണ്ണാ കരോന്തീതി അസനിഖാദസുവണ്ണകനകലിമ്പിതാ സുവണ്ണവണ്ണാ കരോന്തി. മാനഭാജനസ്സ ഹദയഭൂതസ്സ അബ്ഭന്തരസ്സ ഭിന്നം ഹദയഭേദോ. നിമിയമാനസ്സ തിലതണ്ഡുലാദികസ്സ സിഖായ അഗ്ഗകോടിയാ ഭിന്നം സിഖാഭേദോ. ഖേത്താദീനം മിനനരജ്ജുയാ അഞ്ഞഥാകരണം രജ്ജുഭേദോ. രജ്ജുഗഹണേനേവ ചേത്ഥ ദണ്ഡകസ്സ ഗഹണം കതമേവാതി ദട്ഠബ്ബം.

൬-൧൧. ഛേദനസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൧൬൬-൭൧. വധോതി മുട്ഠിപ്പഹാരകസാതാളനാദീഹി ഹിംസനം, വിഹേഠനന്തി അത്ഥോ. വിഹേഠനത്ഥോപി ഹി വധ-സദ്ദോ ദിസ്സതി ‘‘അത്ഥാനം വധിത്വാ വധിത്വാ രോദേയ്യാ’’തിആദീസു. അട്ഠകഥായം പന ‘‘മാരണ’’ന്തി വുത്തം, തം പന പോഥനം സന്ധായാതി സക്കാ വിഞ്ഞാതും മാരണസദ്ദസ്സ വിഹിംസനേപി ദിസ്സനതോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ആമകധഞ്ഞപേയ്യാലവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സാരത്ഥപ്പകാസിനിയാ സംയുത്തനികായ-അട്ഠകഥായ

മഹാവഗ്ഗവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ നിട്ഠിതാ.

നിഗമനകഥാവണ്ണനാ

സകലരൂപാരൂപസമ്മസനേ സണ്ഹസുഖുമവിസയഞാണതായ വിപസ്സനാചാരനിപുണബുദ്ധീനം സുസംയതകായവചീസമാചാരതായ സമഥവിപസ്സനാസു സമ്മദേവ യതനതോ ച യതീനം ഭിക്ഖൂനം ഖന്ധായതനധാതുസച്ചിന്ദ്രിയപടിച്ചസമുപ്പാദഭേദേ പരമത്ഥധമ്മേ നാനാനയേഹി ഞാണവിഭാഗസ്സ സന്നിസ്സയേന ബഹുകാരസ്സ സംയുത്താഗമവരസ്സ അത്ഥസംവണ്ണനം കാതും സാരത്ഥപ്പകാസനതോ ഏവ നിപുണാ യാ മയാ അട്ഠകഥാ ആരദ്ധാതി സമ്ബന്ധോ. സവിസേസം പഞ്ഞാവഹഗുണത്താ ഏവ ഹിസ്സ ഗന്ഥാരമ്ഭേ ആദിതോപി ‘‘പഞ്ഞാപഭേദജനനസ്സാ’’തി വുത്തം. മഹാഅട്ഠകഥായ സാരന്തി സംയുത്തമഹാഅട്ഠകഥായ സാരം. ഏകൂനസട്ഠിമത്തോതി ഥോകം ഊനഭാവതോ മത്ത-സദ്ദഗ്ഗഹണം.

മൂലട്ഠകഥായ സാരന്തി പുബ്ബേ വുത്തസംയുത്തമഹാഅട്ഠകഥായ സാരമേവ പുന നിഗമനവസേന വുത്തന്തി. അഥ വാ മൂലട്ഠകഥായ സാരന്തി പോരാണട്ഠകഥാസു അത്ഥസാരം. തേന ഏതം ദസ്സേതി ‘‘സംയുത്തമഹാഅട്ഠകഥായ അത്ഥസാരം ആദായ ഇമം സാരത്ഥപ്പകാസിനിം കരോന്തേന സേസമഹാനികായാനമ്പി മൂലട്ഠകഥാസു ഇധ വിയോഗക്ഖമം അത്ഥസാരം ആദായ അകാസി’’ന്തി. ‘‘മഹാവിഹാരാധിവാസീന’’ന്തി ച ഇദം പുരിമപച്ഛിമപദേഹി സദ്ധിം സമ്ബന്ധിതബ്ബം ‘‘മഹാവിഹാരാധിവാസീനം സമയം പകാസയന്തിം മഹാവിഹാരാധിവാസീനം മൂലട്ഠകഥായ സാരം ആദായാ’’തി ച. തേന പുഞ്ഞേന. ഹോതു സബ്ബോ സുഖീ ലോകോതി കാമാവചരാദിവിഭാഗോ സബ്ബോ സത്തലോകോ യഥാരഹം ബോധിത്തയാധിഗമവസേന സമ്പയുത്തേന നിബ്ബാനസുഖേന സുഖിതോ ഹോതൂതി സദേവകസ്സ ലോകസ്സ അച്ചന്തം സുഖാധിഗമായ അത്തനോ പുഞ്ഞം പരിണാമേതി.

ഏത്താവതാ സാരത്ഥപ്പകാസിനിയാ

സംയുത്തനികായ-അട്ഠകഥായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ നിട്ഠിതാ.

സംയുത്തടീകാ സമത്താ.