൮. അധികരണകഥാ

൨൧൫. വിപച്ചതായാതി ഏത്ഥ വികാരഭാവേന പതതി പവത്തതീതി വിപച്ചം, ചിത്തദുക്ഖം, തദേവ വിപച്ചതാ, തദത്ഥായാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ചിത്തദുക്ഖത്ഥ’’ന്തി. ‘‘ഫരുസവചന’’ന്തി ഇമിനാ വോഹാര സദ്ദോ വചനപരിയായോതി ദസ്സേതി. യോ തത്ഥാതി ഏത്ഥ തസദ്ദസ്സ വിസയം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തേസു അനുവദന്തേസൂ’’തി. യോ ഉപവാദോതി യോജനാ. ‘‘അനുവദനാ’’തി ഏതം പദന്തി യോജനാ. ആകാരദസ്സനന്തി അനുവദനസ്സ ആകാരദസ്സനം, ദസ്സനഹേതു വാ. ‘‘പുനപ്പുന’’ന്തി ഇമിനാ അനുസമ്പവങ്കതാതി ഏത്ഥ അനുസദ്ദസ്സ ന ഉപച്ഛിന്നത്ഥം ദസ്സേതി. തത്ഥേവാതി അനുവദനേ ഏവ. സമ്പവങ്കതാതി സമ്മാ പകാരേന നിന്നപോനപബ്ഭാരതാ. അബ്ഭുസ്സഹനതാതി ഏത്ഥ അതിരേകം ഉസ്സാഹനതാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കസ്മാ’’തിആദി. അനുബലപ്പദാനന്തി ഏത്ഥ പുനപ്പുനം ബലസ്സ പദാനന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പുരിമവചനസ്സാ’’തിആദി.

കിച്ചയതാതി ഏത്ഥ ‘‘മാ പണ്ഡിച്ചയ’’ന്തിആദീസു (ജാ. ൨.൨൨.൧) വിയ ബ്യഞ്ജനവഡ്ഢനവസേന യകാരാഗമോതി ആഹ ‘‘കിച്ചമേവ കിച്ചയ’’ന്തി. ‘‘ഉഭയംപേതം സങ്ഘസ്സേവ അധിവചന’’ന്തി ഇമിനാ കിച്ചകരണീയസദ്ദോ കത്തുവാചകോതി ദസ്സേതി, സങ്ഘോ ഹി കരോതീതി വചനത്ഥേന കിച്ചോതി ച കരണീയോതി ച വുച്ചതി. തസ്സ ഭാവോ, കിച്ചയതാ കരണീയതാതി വുത്തേ സങ്ഘകമ്മംയേവ ലബ്ഭതി. തേന വുത്തം ‘‘ഉഭയംപേതം സങ്ഘകമ്മസ്സേവ അധിവചന’’ന്തി. യദി കമ്മവാചകോ ഭവേയ്യ, ‘‘കത്തബ്ബന്തി കിച്ചം, കരണീയ’’ന്തി വുത്തേയേവ സങ്ഘകമ്മസ്സ ലഭനതോ താപച്ചയോ സ്വത്ഥോ ഭവേയ്യ. ഏവഞ്ഹി സതി കിച്ചയസ്സ ഭാവോ കിച്ചയതാ കരണീയസ്സ ഭാവോ കരണീയതാതി വചനത്ഥോ ന കത്തബ്ബോ ഭവേയ്യ, കതോ ച, തസ്മാ ന കമ്മവാചകോതി ദട്ഠബ്ബം. തസ്സേവാതി സങ്ഘകമ്മസ്സേവ. തത്ഥാതി അപലോകനാദീസു ചതൂസു കമ്മേസു. സീമട്ഠകസങ്ഘന്തി ‘‘ഉപചാരസീമാദീസു ഠിതം സങ്ഘം. സോധേത്വാതി ഏത്ഥ സോധനം നാമ സീമട്ഠകസങ്ഘസ്സ ഹത്ഥപാസനയനം, ഛന്ദാരഹാനം ഛന്ദസ്സ ആഹരണം, സീമതോ ബഹികരണം. തമേവത്ഥം ഏകദേസതോ ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ഛന്ദാരഹാനം ഛന്ദം ആഹരിത്വാ’’തി. അപലോകേതി ആപുച്ഛതി അനേനാതി അപലോകനം, തംയേവ കമ്മം അപലോകനകമ്മം. വുത്തനയേനേവാതി ‘‘സീമട്ഠകസങ്ഘം സോധേത്വാ’’തിആദിനാ വുത്തനയേനേവ. ‘‘സുണാതു മേ’’തിആദിനാ സങ്ഘഗണപുഗ്ഗലേ ഞാപേതി ഏതായാതി ഞത്തി, സായേവ കമ്മം ഞത്തികമ്മം, ഞത്തിയേവ ദുതിയം ഞത്തിദുതിയം, തമേവ കമ്മം ഞത്തിദുതിയകമ്മം. ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി ഞത്തി പഠമം ഠപിതാ, കമ്മവാചായേവ ദുതിയാ ഹോതി, ‘‘ഫസ്സപഞ്ചമാ’’തിആദീസു (ധാതു. ൩൧൬) വിയ പന പടിലോമവസേന വോഹാരം കത്വാ ‘‘ഞത്തിദുതിയാ’’തി വുത്തം. ഫസ്സപഞ്ചമാതി ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി ധമ്മസങ്ഗണിയം (ധ. സ. ൧ ആദയോ) ‘‘ഫസ്സോ ഹോതി, വേദനാ ഹോതി, സഞ്ഞാ ഹോതി, ചേതനാ ഹോതി, ചിത്തം ഹോതീ’’തി ഫസ്സം പഠമം വുത്തം, പടിലോമവസേന പന വോഹാരം കത്വാ ‘‘ഫസ്സപഞ്ചമാ’’തി ധാതുകഥായം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏസേവ നയോ ഞത്തി ചതുത്ഥകമ്മേപി. ഏകായ ച അനുസാവനായാതി ഞത്തിതോ അനുപച്ഛാ സാവേതബ്ബാതി അനുസാവനാ, തായ, തീഹി ച അനുസാവനാഹീതി ഞത്തിതോഅനു പച്ഛാ, പുനപ്പുനം വാ തിക്ഖത്തും സാവേതബ്ബാതി അനുസാവനാ, താഹി. തത്ഥാതി ചതൂസു കമ്മേസു.

അപലോകേത്വാവാതി ഏത്ഥ ഏവഫലം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഞത്തികമ്മാദിവസേന ന കാതബ്ബ’’ന്തി. ഞത്തികമ്മമ്പീതി പിസദ്ദേന ന കേവലം അപലോകനകമ്മമേവ, അഥ ഖോ ഞത്തികമ്മമ്പീതി ദസ്സേതി. ഞത്തിദുതിയകമ്മം പനാതി ഏത്ഥ പനസദ്ദോ വിസേസത്ഥജോതകോ, പക്ഖന്തരജോതകോ വാ. തത്ഥാതി ദ്വീസു കമ്മേസു. ഗരുകാനീതി അലഹുകാനി. അവസേസാനീതി ഛഹി കമ്മേഹി അവസേസാനി, ഏവരൂപാനി ലഹുകകമ്മാനീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘അവസേസാ’’തിപി പാഠോ, സമ്മുതിയോതി സമ്ബന്ധോ. അപലോകേത്വാപീതി പിസദ്ദോ ഞത്തിദുതിയകമ്മവാചം സാവേത്വാപീതി സമ്പിണ്ഡേതി. അഞ്ഞത്ഥാപോഹനം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഞത്തികമ്മഞത്തിചതുത്ഥകമ്മവസേന പന ന കാതബ്ബമേവാ’’തി. ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മം കാതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാതി സമഥക്ഖന്ധകേ.

വിത്ഥാരതോ പന ആഗതോയേവാതി സമ്ബന്ധോ. ഏതേസന്തി ചതുന്നം കമ്മാനം. യം പന അത്ഥജാതം അനുത്താനന്തി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി ചതൂസു കമ്മേസു. തന്തി അത്ഥജാതം. ഏവന്തി ഏവം കമ്മവഗ്ഗേയേവ വണ്ണയമാനേ. ഹീതി ലദ്ധഗുണജോതകോ. സുവിഞ്ഞേയ്യാതി സുഖേന വിഞ്ഞാതബ്ബാ.

൨൧൬. പാളിവസേനേവാതി ന അട്ഠകഥാവസേനാതി അധിപ്പായോ.

൨൨൦. യേനാതി ചിത്തുപ്പാദേന. ഇമിനാ വിവദന്തി അനേനാതി വിവാദോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. സമഥേഹി ചാതി ചസദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. തേന ന കേവലം വിവാദോയേവ, അഥ ഖോ അധികരണഞ്ചാതി സമ്പിണ്ഡേതി, അഥ വാ സമഥേഹി ചാതി സമഥേഹി ഏവ. ഇമിനാ സമഥേഹി അധികരീയതി വൂപസമീയതീതി അധികരണന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. വിവാദോയേവ അധികരണം വിവാദാധികരണം. ഏവമാദിനാ നയേനാതി ആദിസദ്ദേന അനുദ്ധംസനേന വദന്തി അനേന ചിത്തുപ്പാദേനാതി അനുവാദോതിആദയോ വചനത്ഥേ സങ്ഗണ്ഹാതി.

൨൨൨. സന്ധായഭാസിതവസേനാതി ലോകവജ്ജം സന്ധായ ഭാസിതസ്സ വചനസ്സ വസേന. സന്ധായഭാസിതത്ഥം വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘യസ്മിം ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ പഥവിഖണനാദികേ യസ്മിം ആപത്താധികരണേതി യോജനാ. തസ്മിന്തി കുസലചിത്തങ്ഗേ ആപത്താധികരണേ. തസ്മാതി യസ്മാ ന സക്കാ വത്തും, തസ്മാ. ഇദന്തി ‘‘നത്ഥി ആപത്താധികരണം കുസല’’ന്തി വചനം, വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. സന്ധായ അവുത്തം ദസ്സേത്വാ സന്ധായ വുത്തം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഇദം പന സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി. തത്ഥ ഇദം പനാതി കാരണം പന സന്ധായാതി സമ്ബന്ധോ. യം ആപത്താധികരണന്തി യോജനാ. ‘‘ലോകവജ്ജ’’ന്തി പദേ തുല്യാധികരണം. ലോകസ്മിം, ലോകേഹി വാ വജ്ജേതബ്ബന്തി ലോകവജ്ജം. തന്തി ആപത്താധികരണം. തത്ഥാതി ആപത്താധികരണേ. വികപ്പോതി വിവിധാ കപ്പനം, വിവിധതക്കോ വാ. യം പനാതി ആപത്താധികരണം പന. ‘‘പണ്ണത്തിവജ്ജ’’ന്തി പദേ തുല്യാധികരണം. ഭഗവതോ പഞ്ഞത്തിയാ ഹേതുഭൂതായ വജ്ജേതബ്ബന്തി പണ്ണത്തിവജ്ജം. തന്തി ആപത്താധികരണം, അകുസലം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. കിഞ്ചീതി അപ്പമത്തകം, ആപത്താനാപത്തിം അജാനന്തസ്സ ആപജ്ജനതോതി സമ്ബന്ധോ. തസ്മാതി യസ്മാ അബ്യാകതം ഹോതി, തസ്മാ. തത്ഥാതി പണ്ണത്തിവജ്ജഭൂതേ ആപത്താധികരണേ. ‘‘ആപത്താധികരണം…പേ… കുസല’’ന്തി ഇദം വചനം വുത്തന്തി യോജനാ.

യദി കുസലചിത്തോ ആപജ്ജതി, അഥ നനു ആപത്താധികരണം കുലലന്തി വത്തബ്ബോ ഭവേയ്യാതി ആഹ ‘‘സചേ പനാ’’തിആദി. യന്തി ആപത്താധികരണം. ‘‘ഇദം വുച്ചതി…പേ… കുസല’’ന്തി വദേയ്യ സചേതി യോജനാ. ഏളകലോമഞ്ച പദസോധമ്മഞ്ച ഏളകലോമപദസോധമ്മാനി, താനി ആദീനി യേസം താനീതി ഏളകലോമപദസോധമ്മാദീനി, താനി സമുട്ഠാനാനി യാസന്തി ഏളകലോമപദസോധമ്മാദിസമുട്ഠാനാ, താസം ആപത്തീനമ്പീതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി ഏളകലോമപദസോധമ്മാദിസമുട്ഠാനാസു ആപത്തീസു. ആപത്തിയാ അങ്ഗന്തി ആപത്തിയാ കാരണം. ഏവം ആപത്തിയാ അനങ്ഗം ദസ്സേത്വാ തസ്സായേവ അങ്ഗം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കായവചീവിഞ്ഞത്തിവസേന പനാ’’തിആദി. തത്ഥ ചലിതപ്പവത്താനന്തി ചലിതേന ഹേതുഭൂതേന പവത്താനം. അഥ വാ ചലിതോ ച കായോ, പവത്താ ച വാചാതി ചലിതപ്പവത്താ, താസം ചലിതപ്പവത്താനം കായവാചാനം. തഞ്ചാതി കായവാചാനം അഞ്ഞതരഞ്ച. അബ്യാകതന്തി ഏത്ഥ ഇതിസദ്ദോ പരിസമാപനത്ഥോ.

അയമത്ഥോ ഏവം വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. തേനാതി ചിത്തേന. ‘‘ഇദം…പേ… സദ്ധി’’ന്തി ഇമിനാ സഞ്ജാനന്തോതി ഏത്ഥ സംസദ്ദസ്സ സുന്ദരത്ഥം സഹ ആകാരേന ദസ്സേതി. ‘‘വീതിക്കമ…പേ… കപ്പേത്വാ’’തി ഇമിനാ ചേച്ചാതി പദസ്സ അത്ഥം സഹ വിസേസനേന ദസ്സേതി. ‘‘ഉപക്കമവസേന…പേ… പേസേത്വാ’’തി ഇമിനാ അഭിവിതരിത്വാതി പദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. പാളിയം യംസദ്ദോവീതിക്കമവിസയോതി ആഹ ‘‘യം ആപത്താധികരണം വീതിക്കമ’’ന്തി. ‘‘ആപജ്ജതീ’’തി ഇമിനാ പാഠസേസം ദസ്സേതി. ഏവം വീതിക്കമതോ തസ്സ ഭിക്ഖുനോതി യോജനാ.

അബ്യാകതവാരേപീതി പിസദ്ദോ അകുസലവാരം അപേക്ഖതി. തസ്സാതി ചിത്തസ്സ. അജാനന്തോതിആദീനം പദാനമത്ഥോ അകുസലവാരേ വുത്തപടിപക്ഖവസേന വേദിതബ്ബോ. യം ആപത്താധികരണന്തിആദീനം പദാനമത്ഥോ അകുസലവാരേന സദിസോയേവ.

൨൨൪. അയം വിവാദോ നോ അധികരണന്തിആദീസു ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ.