൪. സമഥക്ഖന്ധകം

൧. സമ്മുഖാവിനയകഥാ

൧൮൬-൭. സമഥക്ഖന്ധകേ ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. ഛ മാതികാപദാനീതി വാക്യമ്പി സമാസോപി യുത്തോയേവ. തത്ഥ സമാസോ പന അസമാഹാരദിഗുയേവ. ‘‘നിക്ഖിപിത്വാ’’തി പദം ‘‘വുത്തോ’’തി പദേ പുബ്ബകാലകിരിയാവിസേസനം, തുല്യത്ഥോ വാ. വിത്ഥാരോതി വിഭങ്ഗോ. തത്ഥാതി വിഭങ്ഗേ. സഞ്ഞാപേതീതി ഏത്ഥ സഞ്ഞം കത്വാ ജാനാപേതീതി അത്ഥം പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ ‘‘പരിതോസേത്വാ ജാനാപേതീ’’തി. ഇമിനാ സംപുബ്ബോ ഞാധാതു പരിതോസനത്ഥം അന്തോകത്വാ അവബോധനത്ഥോ ഹോതീതി ദസ്സേതി. കാരണപതിരൂപകാനീതി കാരണസ്സ പടിഭാഗാനി. നിജ്ഝാപേതീതി ഏത്ഥ ഝേധാതു ഓലോകനത്ഥോതി ആഹ ‘‘ഓലോകേതീ’’തി. യഥാതി യേനാകാരേന, കരിയമാനേതി സമ്ബന്ധോ. സോതി ധമ്മവാദീ. പരതോപി ഏസേവ നയോ. ‘‘പുനപ്പുന’’ന്തി ഇമിനാ അനുപേക്ഖതീതി ഏത്ഥ അനുസദ്ദോ ന ഉപച്ഛിന്നത്ഥോതി ദസ്സേതി. പേക്ഖതി അനുപേക്ഖതീതി ഏത്ഥ ഇക്ഖധാതു ‘‘ദസ്സേതി അനുദസ്സേതീ’’തി ഏത്ഥ ദിസധാതുയാ സദിസത്ഥോതി ആഹ ‘‘ദസ്സേതി…പേ… പരിയായവചനാനീ’’തി. തേസഞ്ഞേവാതി ‘‘പേക്ഖതി അനുപേക്ഖതീ’’തി പദാനഞ്ഞേവ. പരിയായവചനാനീതി വേവചനസദ്ദാ അത്ഥേ പരിബ്യത്തിം അയന്തി ഗച്ഛന്തി ഇമേഹീതി പരിയായാനി, താനിയേവ വചനാനി പരിയായവചനാനി. സോതി അധമ്മവാദീ. മോഹേത്വാതി ധമ്മവാദീപുഗ്ഗലാദിം മോഹാപേത്വാ.

൧൮൮. ധമ്മവാദീ പുഗ്ഗലോ ദസ്സേതീതി സമ്ബന്ധോ. അമോഹേത്വാതി അധമ്മവാദീപുഗ്ഗലാദിം അമോഹാപേത്വാ, അവിപരീതം ജാനാപേത്വാതി അത്ഥോ.

൨. സതിവിനയകഥാ

൧൯൫. പരമ്മുഖം വിനേതി വിനാസേതീതി വിനയോ, പരമ്മുഖം വിനേതി വിനാസേതി അനേനാതി വാ വിനയോ, വിനയകമ്മം. സങ്ഘധമ്മവിനയപുഗ്ഗലസമ്മുഖാനം ദാതബ്ബോ വിനയോ സമ്മുഖാവിനയോ. പഞ്ചിമാനീതി ഏത്ഥ പഞ്ചന്നം സരൂപം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സുദ്ധസ്സാ’’തിആദി. അനുവദിതസ്സ ദാനന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏതാനീതി പഞ്ച അങ്ഗാനി. ‘‘ഏകേകഅങ്ഗവസേന ന ലബ്ഭന്തീ’’തി ഇമിനാ സമുദായവാക്യനിബ്ബത്തിഭാവതോ പഞ്ചങ്ഗവസേനേവ ലബ്ഭന്തീതി ദസ്സേതി. ദേസനാമത്തമേവേതന്തി ‘‘പഞ്ചിമാനീ’’തി ഏതം വചനം ദേസനാമത്തമേവ, ന അവയവവാക്യനിബ്ബത്തിവചനന്തി അധിപ്പായോ. ധമ്മന്തി ഭൂതം. ഏത്ഥാതി ‘‘പഞ്ചിമാനി ഭിക്ഖവേ’’തിആദിവചനേ. തത്ഥ ചാതി ‘‘പഞ്ചിമാനി ഭിക്ഖവേ’’തിആദിവചനേ ച. അനുവദന്തീതി ഏത്ഥ അനുദ്ധംസനേന വദന്തീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ചോദേന്തീ’’തി. അയം പന സതിവിനയോ ദാതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. അനാഗാമിനോപീതി പിസദ്ദോ സമ്ഭാവനേ, സകദാഗാമിആദികേ പന കാ നാമ കഥാതി ദസ്സേതി. സോ ച ഖോതി സതിവിനയോ ച. ചോദിയമാനേയേവാതി ചോദിയമാനസ്സേവ, അയമേവ വാ പാഠോ. തസ്മിന്തി സതിവിനയസ്മിം ദിന്നേതി സമ്ബന്ധോ. അചോദിതത്താ കഥാ ന രൂഹതീതി ആഹ ‘‘ചോദേന്തോപീ’’തിആദി. ആപജ്ജതീതി ചോദകോ ആപജ്ജതി. ചോദനാദിഅസാരുപ്പേ വിനേതി വിനാസേതീതി വിനയോ, വിനേതി വിനാസേതി അനേനാതി വാ വിനയോ, വിനയകമ്മം. സതിവേപുല്ലപത്തസ്സ ദാതബ്ബോ വിനയോ സതിവിനയോ.

൩. അമൂള്ഹവിനയകഥാ

൧൯൬. ഭാസിതപരികന്തന്തി ഏത്ഥ ഭാസിതപരികന്തസദ്ദാനം കരണാപേക്ഖത്താ വിസും കരണം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വാചായ ഭാസിതം, കായേന പരികന്ത’’ന്തി. ‘‘പരിക്കമേത്വാ കത’’ന്തി ഇമിനാ പരികമതീതി പരികന്തം, പരികന്തം ഹുത്വാ കതം പരികന്തന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. പരിക്കമേത്വാതി അതിക്കമിത്വാ. സരതായസ്മാതി ഏത്ഥ ഉകാരലോപസന്ധിം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സരതു ആയസ്മാ’’തി. ‘‘ഏവരൂപിയാ ആപത്തിയാ’’തി ഇമിനാ ആപജ്ജിതാതി ഏത്ഥ തുപച്ചയയോഗഭാവതോ കമ്മത്ഥഛട്ഠിയാപി സമ്ഭവഭാവം ദസ്സേതി. തുപച്ചയയോഗേ കമ്മത്ഥഛട്ഠീ അനിച്ചം ഹോതി, തസ്മാ പാളിയം ‘‘ഏവരൂപിയാ ആപത്തിയാ’’തി കമ്മത്ഥഛട്ഠീഭാവേന അവത്വാ ‘‘ഏവരൂപിം ആപത്തി’’ന്തി കമ്മത്ഥദുതിയാഭാവേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. തസ്സാതി ‘‘ആപജ്ജിത്വാ’’തി പാഠസ്സ. ‘‘പഠമം പച്ഛാ’’തി പദേഹി അധിപ്പായത്ഥം ദസ്സേതി. ചോദകസ്സ കഥം വിനേതി വിനാസേതീതി വിനയോ, ചോദകസ്സ കഥം വിനേതി വിനാസേതി അനേനാതി വാ വിനയോ. പഠമം മൂള്ഹഭാവം ഉപഗന്ത്വാ പച്ഛാ അമൂള്ഹസ്സ ദാതബ്ബോ വിനയോ അമൂള്ഹവിനയോ.

൪. പടിഞ്ഞാതകരണകഥാ

൨൦൦. പടിജാനിയതേ, പടിജാനനം വാ പടിഞ്ഞാ, തായ കാരേതബ്ബം.

൫. യേഭുയ്യസികാകഥാ

൨൦൨. യേഭുയ്യസികാതി ഏത്ഥ യേഭുയ്യേന പവത്താ യേഭുയ്യസികാ, ധമ്മവാദീനം യേഭുയ്യതാസമ്പാദികാ കിരിയാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യസ്സാ കിരിയായാ’’തിആദി. തത്ഥ യസ്സാ കിരിയായാതി യസ്സാ യേഭുയ്യതാസമ്പാദികായ കിരിയായ. ഏസാതി യേഭുയ്യതാസമ്പാദികാ കിരിയാ.

൨൦൪. ഓരമത്തകന്തി ഏത്ഥ ഓരസദ്ദോ ച മത്തസദ്ദോ ച സമൂഹം കത്വാ പരിത്തവാചകോ അപ്പമത്തവാചകോതി ആഹ ‘‘പരിത്തം അപ്പമത്തക’’ന്തി. ‘‘ഭണ്ഡനമത്തമേവാ’’തി ഇമിനാ ന മഹന്തം വിവാദാധികരണം ഹോതീതി ദസ്സേതി. ന ച ഗതിഗതന്തി ഏത്ഥ ചിരകാലഭാവം ന ച ഗതന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ദ്വേ തയോ…പേ… അവിനിച്ഛിത’’ന്തി. തത്ഥ തത്ഥേവാതി തസ്മിം തസ്മിം വിവാദാധികരണജാതആവാസേ ഏവ, ന ച സരിതസാരിതപദാനം സുദ്ധകാരിതകിരിയഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സയം സരിതം വാ അഞ്ഞേഹി സാരിതം വാ ന ഹോതീ’’തി. തേഹി ഭിക്ഖൂഹീതി വിവാദകാരകേഹി ഭിക്ഖൂഹി. ‘‘സലാകം ഗാഹേന്തോ’’തി ഇമിനാ ‘‘ജാനാതീ’’തി പദസ്സ കത്താരം ദസ്സേതി. ഇമിനാ നീഹാരേനാതി ഇമിനാ കാരണേന. അപി നാമാതി ഇമിനാ അപ്പേവനാമസദ്ദോ അപിനാമപരിയായോതി ദസ്സേതി. അസ്സൂതി ഭവേയ്യും. ഇമിനാ ‘‘പാളിയം അധമ്മവാദീ ബഹുതരാ ഭവേയ്യും, അപ്പേവ നാമ സാധൂ’’തി യോജനാനയം ദസ്സേതി. ‘‘അയമസ്സ അജ്ഝാസയോ ഹോതീ’’തി ഇമിനാ പാഠസേസം ദസ്സേതി. അസ്സാതി സലാകഗാഹസ്സ. ദ്വീസുപീതി ‘‘ജാനാതി സങ്ഘോ ഭിജ്ജിസ്സതീ’’തി ച ‘‘അപ്പേവ നാമ സങ്ഘോ ഭിജ്ജേയ്യാ’’തി ച ദ്വീസുപി പദേസു.

‘‘അധമ്മേന ഗണ്ഹന്തീ’’തി ഏത്ഥ ‘‘ഗണ്ഹന്തീ’’തി കിരിയാപദസ്സ അധമ്മവാദിനോ ഏവ കത്താ നാമാതി ആഹ ‘‘അധമ്മവാദിനോ’’തി. ‘‘ദ്വേ ധമ്മവാദിനോ’’തി ഇമിനാ ‘‘വഗ്ഗാ ഗണ്ഹന്തീ’’തി ഏത്ഥ ‘‘ഗണ്ഹന്തീ’’തി കിരിയാപദസ്സ ധമ്മവാദിനോ ഏവ കത്താ നാമാതി ദസ്സേതി. ന ച യഥാദിട്ഠിയാ ഗണ്ഹന്തീതി ഏത്ഥ ധമ്മവാദിനോ ഹുത്വാ ധമ്മവാദിസലാകം അഗ്ഗഹേത്വാ അധമ്മവാദിസലാകസ്സ ഗഹണം ന ച യഥാദിട്ഠിയാ ഗണ്ഹന്തി നാമാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ധമ്മവാദിനോ ഹുത്വാ’’തിആദി. പടിവത്തേത്വാതി ഇമമേവത്ഥം പടിസേധേത്വാ. ‘‘പരിവത്തേത്വാ’’തിപി പാഠോ, ഹേട്ഠുപരിയായം കത്വാതി അത്ഥോ. തേതി ധമ്മവാദിനോ. ഏത്ഥാതി സമഥക്ഖന്ധകേ.

൬. തസ്സപാപിയസികാകഥാ

൨൦൭. അസുചീതി ഏത്ഥ നത്ഥി സുചീനി കായവചീകമ്മാനി ഏതസ്സാതി അസുചീതി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അസുചീഹി കായവചീകമ്മേഹി സമന്നാഗതോ’’തി. ഏസേവ നയോ അലജ്ജീതി ഏത്ഥാപി. സാനുവാദോതി ഏത്ഥ അനുവാദഉപവാദസദ്ദാനം പരിയായത്താ വുത്തം ‘‘സഉപവാദോ’’തി. ഇതി പഞ്ചാതി ഇമാനി പഞ്ച അങ്ഗാനി. ഏത്ഥാതി തസ്സപാപിയസികകമ്മേ. ഇദന്തി കമ്മം വുച്ചതീതി സമ്ബന്ധോ. ഹീതി വിത്ഥാരോ. യോ പുഗ്ഗലോ പാപിയോതി യോജനാ. പാപുസ്സന്നതായാതി ലാമകുസ്സന്നതായ. ഇമിനാ അയഞ്ച പാപോ അയഞ്ച പാപോ, അയമിമേസം വിസേസേന പാപോതി പാപിയോതി ച പാപാനം അതിസയേന പാപോതി പാപിയോതി ച വചനത്ഥോ ദസ്സിതോ. തസ്സാതി പുഗ്ഗലസ്സ. ഇമിനാ തസ്സ പാപിയസ്സ കത്തബ്ബം തസ്സപാപിയസികം, തമേവ കമ്മം തസ്സപാപിയസികകമ്മന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. കേസുചി പോത്ഥകേസു യകാരേ ദ്വേഭാവോ അത്ഥി, സോ അയുത്തോയേവ. ‘‘യേഭുയ്യസികാ’’തി ഏത്ഥ യകാരേ ദ്വേഭാവസ്സ ദസ്സനതോ ഏത്ഥാപി ദ്വേഭാവോ യുത്തോ ഭവേയ്യാതി ലിഖന്തീതി ദട്ഠബ്ബം.

൭. തിണവത്ഥാരകാദികഥാ

൨൧൨. കക്ഖളതായ വാളതായാതി ഏത്ഥ കക്ഖളസ്സ ഭാവോ കക്ഖളതാ, വാളസ്സ ഭാവോ വാളതാതി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കക്ഖളഭാവായ ചേവ വാളഭാവായ ചാ’’തി. ഇമിനാ താപച്ചയസ്സ സമൂഹത്ഥഞ്ച സ്വത്ഥഞ്ച പടിക്ഖിപതി. ‘‘കക്ഖളതായ വാളതായാ’’തി ബ്യഞ്ജനതോയേവ നാനം, ന അത്ഥതോ. ഭേദായാതി ഏത്ഥ അഞ്ഞസ്സ ഭേദം പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ ‘‘സങ്ഘഭേദായാ’’തി. ഗിലാനേപീതി പിസദ്ദോ അഞ്ഞേ പന കാ കഥാതി ദസ്സേതി. തത്ഥേവാതി അധികരണവൂപസമട്ഠാനേയേവ. ‘‘ഏകതോ’’തി ഇമിനാ ഏകജ്ഝന്തി പദസ്സ ‘‘ഏകതോ’’തി പദേന സമാനതം ദസ്സേതി, ഏകസദ്ദതോ ജ്ഝപച്ചയോ ച തോപച്ചയോ ച വിസേസോ, ‘‘തിണവത്ഥാരകസദിസത്താ’’തി ഇമിനാ സദിസൂപചാരം ദസ്സേതി. തിണേഹി അവത്ഥരിതബ്ബന്തി തിണവത്ഥാരം, ഗൂഥമുത്തം, തിണവത്ഥാരമിവ തിണവത്ഥാരകം. ഏത്ഥ അധികരണമേവ മുഖ്യതോ ലബ്ഭതി, സമഥോ പന ഫലൂപചാരതോ, സദിസത്ഥേ കപച്ചയോ. തമേവത്ഥം പാകടം കരോന്തോ ആഹ ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി. ഘട്ടിയമാനം ഗൂഥം വാ മുത്തം വാതി യോജനാ. ‘‘ഘട്ടിയമാന’’ന്തി പദം ഹേതുഅന്തോഗധവിസേസനം, ‘‘ബാധതീ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. സുപ്പടിച്ഛാദിതസ്സ പന അസ്സ ഗൂഥമുത്തസ്സാതി യോജനാ. ‘‘സുപ്പടിച്ഛാദിതസ്സാ’’തി പദമ്പി ഹേതുഅന്തോഗധവിസേസനമേവ, ‘‘ന ബാധതീ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. യം അധികരണം സംവത്തതീതി സമ്ബന്ധോ. മൂലാനുമൂലന്തി മൂലഞ്ച അനുമൂലഞ്ച മൂലാനുമൂലം. തന്തി അധികരണം. ഇമിനാ കമ്മേനാതി തിണവത്ഥാരകകമ്മേന. ഗൂഥം തിണേഹി പടിച്ഛന്നം സുവൂപസന്തം ഹോതി വിയ തിണവത്ഥാരകേന പടിച്ഛന്നം സുവൂപസന്തം ഹോതീതി യോജനാ. ഇതീതി തസ്മാ.

൨൧൩. ഥുല്ലവജ്ജന്തി ഏത്ഥ ഥുല്ലച്ചയസ്സാപി ഥുല്ലവജ്ജത്താ ഇധ പാരാജികസങ്ഘാദിസേസമേവാധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘പാരാജികഞ്ചേവ സങ്ഘാദിസേസഞ്ചാ’’തി. ഗിഹിപടിസംയുത്തന്തി ഏത്ഥ ഗിഹീനം പടിസംയുത്തം ഗിഹിപടിസംയുത്തന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഗിഹീന’’ന്തിആദി. ‘‘ഹീനേനാ’’തി പദം ‘‘ഖുംസനവമ്ഭന’’ ഇതി പദേനേവ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ധമ്മികപടിസ്സവേസൂതി നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മവചനം.

൨൧൪. കമ്മവാചാപരിയോസാനേ വുട്ഠിതാ ഹോന്തീതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി അധികരണവൂപസമട്ഠാനേ. അഞ്ഞാവിഹിതാപീതി അധികരണവിനിച്ഛയതോ അഞ്ഞസ്മിം ഠാനേ ചിത്തം ആവിഹിതാപി ഠപിതാപി. ഉപസമ്പദമണ്ഡലതോതി ഉപസമ്പദസീമബിമ്ബതോ, യേ പനാതി ഭിക്ഖൂ പന, ദിട്ഠാവികമ്മം കരോന്തീതി വാ അനാഗതാതി വാ നിസിന്നാതി വാ സമ്ബന്ധോ. തേഹി വാതി അധികരണം വിനിച്ഛിനന്തേഹി ഭിക്ഖൂഹി വാ. തത്ഥാതി അധികരണവിനിച്ഛിതട്ഠാനം. ഛന്ദം ദത്വാതി ഛന്ദം സങ്ഘസ്സ ദത്വാ. പരിവേണാദീസൂതിആദിസദ്ദേന ആവാസാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. തേതി ഭിക്ഖൂ.

൮. അധികരണകഥാ

൨൧൫. വിപച്ചതായാതി ഏത്ഥ വികാരഭാവേന പതതി പവത്തതീതി വിപച്ചം, ചിത്തദുക്ഖം, തദേവ വിപച്ചതാ, തദത്ഥായാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ചിത്തദുക്ഖത്ഥ’’ന്തി. ‘‘ഫരുസവചന’’ന്തി ഇമിനാ വോഹാര സദ്ദോ വചനപരിയായോതി ദസ്സേതി. യോ തത്ഥാതി ഏത്ഥ തസദ്ദസ്സ വിസയം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തേസു അനുവദന്തേസൂ’’തി. യോ ഉപവാദോതി യോജനാ. ‘‘അനുവദനാ’’തി ഏതം പദന്തി യോജനാ. ആകാരദസ്സനന്തി അനുവദനസ്സ ആകാരദസ്സനം, ദസ്സനഹേതു വാ. ‘‘പുനപ്പുന’’ന്തി ഇമിനാ അനുസമ്പവങ്കതാതി ഏത്ഥ അനുസദ്ദസ്സ ന ഉപച്ഛിന്നത്ഥം ദസ്സേതി. തത്ഥേവാതി അനുവദനേ ഏവ. സമ്പവങ്കതാതി സമ്മാ പകാരേന നിന്നപോനപബ്ഭാരതാ. അബ്ഭുസ്സഹനതാതി ഏത്ഥ അതിരേകം ഉസ്സാഹനതാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കസ്മാ’’തിആദി. അനുബലപ്പദാനന്തി ഏത്ഥ പുനപ്പുനം ബലസ്സ പദാനന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പുരിമവചനസ്സാ’’തിആദി.

കിച്ചയതാതി ഏത്ഥ ‘‘മാ പണ്ഡിച്ചയ’’ന്തിആദീസു (ജാ. ൨.൨൨.൧) വിയ ബ്യഞ്ജനവഡ്ഢനവസേന യകാരാഗമോതി ആഹ ‘‘കിച്ചമേവ കിച്ചയ’’ന്തി. ‘‘ഉഭയംപേതം സങ്ഘസ്സേവ അധിവചന’’ന്തി ഇമിനാ കിച്ചകരണീയസദ്ദോ കത്തുവാചകോതി ദസ്സേതി, സങ്ഘോ ഹി കരോതീതി വചനത്ഥേന കിച്ചോതി ച കരണീയോതി ച വുച്ചതി. തസ്സ ഭാവോ, കിച്ചയതാ കരണീയതാതി വുത്തേ സങ്ഘകമ്മംയേവ ലബ്ഭതി. തേന വുത്തം ‘‘ഉഭയംപേതം സങ്ഘകമ്മസ്സേവ അധിവചന’’ന്തി. യദി കമ്മവാചകോ ഭവേയ്യ, ‘‘കത്തബ്ബന്തി കിച്ചം, കരണീയ’’ന്തി വുത്തേയേവ സങ്ഘകമ്മസ്സ ലഭനതോ താപച്ചയോ സ്വത്ഥോ ഭവേയ്യ. ഏവഞ്ഹി സതി കിച്ചയസ്സ ഭാവോ കിച്ചയതാ കരണീയസ്സ ഭാവോ കരണീയതാതി വചനത്ഥോ ന കത്തബ്ബോ ഭവേയ്യ, കതോ ച, തസ്മാ ന കമ്മവാചകോതി ദട്ഠബ്ബം. തസ്സേവാതി സങ്ഘകമ്മസ്സേവ. തത്ഥാതി അപലോകനാദീസു ചതൂസു കമ്മേസു. സീമട്ഠകസങ്ഘന്തി ‘‘ഉപചാരസീമാദീസു ഠിതം സങ്ഘം. സോധേത്വാതി ഏത്ഥ സോധനം നാമ സീമട്ഠകസങ്ഘസ്സ ഹത്ഥപാസനയനം, ഛന്ദാരഹാനം ഛന്ദസ്സ ആഹരണം, സീമതോ ബഹികരണം. തമേവത്ഥം ഏകദേസതോ ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ഛന്ദാരഹാനം ഛന്ദം ആഹരിത്വാ’’തി. അപലോകേതി ആപുച്ഛതി അനേനാതി അപലോകനം, തംയേവ കമ്മം അപലോകനകമ്മം. വുത്തനയേനേവാതി ‘‘സീമട്ഠകസങ്ഘം സോധേത്വാ’’തിആദിനാ വുത്തനയേനേവ. ‘‘സുണാതു മേ’’തിആദിനാ സങ്ഘഗണപുഗ്ഗലേ ഞാപേതി ഏതായാതി ഞത്തി, സായേവ കമ്മം ഞത്തികമ്മം, ഞത്തിയേവ ദുതിയം ഞത്തിദുതിയം, തമേവ കമ്മം ഞത്തിദുതിയകമ്മം. ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി ഞത്തി പഠമം ഠപിതാ, കമ്മവാചായേവ ദുതിയാ ഹോതി, ‘‘ഫസ്സപഞ്ചമാ’’തിആദീസു (ധാതു. ൩൧൬) വിയ പന പടിലോമവസേന വോഹാരം കത്വാ ‘‘ഞത്തിദുതിയാ’’തി വുത്തം. ഫസ്സപഞ്ചമാതി ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി ധമ്മസങ്ഗണിയം (ധ. സ. ൧ ആദയോ) ‘‘ഫസ്സോ ഹോതി, വേദനാ ഹോതി, സഞ്ഞാ ഹോതി, ചേതനാ ഹോതി, ചിത്തം ഹോതീ’’തി ഫസ്സം പഠമം വുത്തം, പടിലോമവസേന പന വോഹാരം കത്വാ ‘‘ഫസ്സപഞ്ചമാ’’തി ധാതുകഥായം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏസേവ നയോ ഞത്തി ചതുത്ഥകമ്മേപി. ഏകായ ച അനുസാവനായാതി ഞത്തിതോ അനുപച്ഛാ സാവേതബ്ബാതി അനുസാവനാ, തായ, തീഹി ച അനുസാവനാഹീതി ഞത്തിതോഅനു പച്ഛാ, പുനപ്പുനം വാ തിക്ഖത്തും സാവേതബ്ബാതി അനുസാവനാ, താഹി. തത്ഥാതി ചതൂസു കമ്മേസു.

അപലോകേത്വാവാതി ഏത്ഥ ഏവഫലം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഞത്തികമ്മാദിവസേന ന കാതബ്ബ’’ന്തി. ഞത്തികമ്മമ്പീതി പിസദ്ദേന ന കേവലം അപലോകനകമ്മമേവ, അഥ ഖോ ഞത്തികമ്മമ്പീതി ദസ്സേതി. ഞത്തിദുതിയകമ്മം പനാതി ഏത്ഥ പനസദ്ദോ വിസേസത്ഥജോതകോ, പക്ഖന്തരജോതകോ വാ. തത്ഥാതി ദ്വീസു കമ്മേസു. ഗരുകാനീതി അലഹുകാനി. അവസേസാനീതി ഛഹി കമ്മേഹി അവസേസാനി, ഏവരൂപാനി ലഹുകകമ്മാനീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘അവസേസാ’’തിപി പാഠോ, സമ്മുതിയോതി സമ്ബന്ധോ. അപലോകേത്വാപീതി പിസദ്ദോ ഞത്തിദുതിയകമ്മവാചം സാവേത്വാപീതി സമ്പിണ്ഡേതി. അഞ്ഞത്ഥാപോഹനം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഞത്തികമ്മഞത്തിചതുത്ഥകമ്മവസേന പന ന കാതബ്ബമേവാ’’തി. ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മം കാതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാതി സമഥക്ഖന്ധകേ.

വിത്ഥാരതോ പന ആഗതോയേവാതി സമ്ബന്ധോ. ഏതേസന്തി ചതുന്നം കമ്മാനം. യം പന അത്ഥജാതം അനുത്താനന്തി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി ചതൂസു കമ്മേസു. തന്തി അത്ഥജാതം. ഏവന്തി ഏവം കമ്മവഗ്ഗേയേവ വണ്ണയമാനേ. ഹീതി ലദ്ധഗുണജോതകോ. സുവിഞ്ഞേയ്യാതി സുഖേന വിഞ്ഞാതബ്ബാ.

൨൧൬. പാളിവസേനേവാതി ന അട്ഠകഥാവസേനാതി അധിപ്പായോ.

൨൨൦. യേനാതി ചിത്തുപ്പാദേന. ഇമിനാ വിവദന്തി അനേനാതി വിവാദോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. സമഥേഹി ചാതി ചസദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. തേന ന കേവലം വിവാദോയേവ, അഥ ഖോ അധികരണഞ്ചാതി സമ്പിണ്ഡേതി, അഥ വാ സമഥേഹി ചാതി സമഥേഹി ഏവ. ഇമിനാ സമഥേഹി അധികരീയതി വൂപസമീയതീതി അധികരണന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. വിവാദോയേവ അധികരണം വിവാദാധികരണം. ഏവമാദിനാ നയേനാതി ആദിസദ്ദേന അനുദ്ധംസനേന വദന്തി അനേന ചിത്തുപ്പാദേനാതി അനുവാദോതിആദയോ വചനത്ഥേ സങ്ഗണ്ഹാതി.

൨൨൨. സന്ധായഭാസിതവസേനാതി ലോകവജ്ജം സന്ധായ ഭാസിതസ്സ വചനസ്സ വസേന. സന്ധായഭാസിതത്ഥം വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘യസ്മിം ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ പഥവിഖണനാദികേ യസ്മിം ആപത്താധികരണേതി യോജനാ. തസ്മിന്തി കുസലചിത്തങ്ഗേ ആപത്താധികരണേ. തസ്മാതി യസ്മാ ന സക്കാ വത്തും, തസ്മാ. ഇദന്തി ‘‘നത്ഥി ആപത്താധികരണം കുസല’’ന്തി വചനം, വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. സന്ധായ അവുത്തം ദസ്സേത്വാ സന്ധായ വുത്തം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഇദം പന സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി. തത്ഥ ഇദം പനാതി കാരണം പന സന്ധായാതി സമ്ബന്ധോ. യം ആപത്താധികരണന്തി യോജനാ. ‘‘ലോകവജ്ജ’’ന്തി പദേ തുല്യാധികരണം. ലോകസ്മിം, ലോകേഹി വാ വജ്ജേതബ്ബന്തി ലോകവജ്ജം. തന്തി ആപത്താധികരണം. തത്ഥാതി ആപത്താധികരണേ. വികപ്പോതി വിവിധാ കപ്പനം, വിവിധതക്കോ വാ. യം പനാതി ആപത്താധികരണം പന. ‘‘പണ്ണത്തിവജ്ജ’’ന്തി പദേ തുല്യാധികരണം. ഭഗവതോ പഞ്ഞത്തിയാ ഹേതുഭൂതായ വജ്ജേതബ്ബന്തി പണ്ണത്തിവജ്ജം. തന്തി ആപത്താധികരണം, അകുസലം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. കിഞ്ചീതി അപ്പമത്തകം, ആപത്താനാപത്തിം അജാനന്തസ്സ ആപജ്ജനതോതി സമ്ബന്ധോ. തസ്മാതി യസ്മാ അബ്യാകതം ഹോതി, തസ്മാ. തത്ഥാതി പണ്ണത്തിവജ്ജഭൂതേ ആപത്താധികരണേ. ‘‘ആപത്താധികരണം…പേ… കുസല’’ന്തി ഇദം വചനം വുത്തന്തി യോജനാ.

യദി കുസലചിത്തോ ആപജ്ജതി, അഥ നനു ആപത്താധികരണം കുലലന്തി വത്തബ്ബോ ഭവേയ്യാതി ആഹ ‘‘സചേ പനാ’’തിആദി. യന്തി ആപത്താധികരണം. ‘‘ഇദം വുച്ചതി…പേ… കുസല’’ന്തി വദേയ്യ സചേതി യോജനാ. ഏളകലോമഞ്ച പദസോധമ്മഞ്ച ഏളകലോമപദസോധമ്മാനി, താനി ആദീനി യേസം താനീതി ഏളകലോമപദസോധമ്മാദീനി, താനി സമുട്ഠാനാനി യാസന്തി ഏളകലോമപദസോധമ്മാദിസമുട്ഠാനാ, താസം ആപത്തീനമ്പീതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി ഏളകലോമപദസോധമ്മാദിസമുട്ഠാനാസു ആപത്തീസു. ആപത്തിയാ അങ്ഗന്തി ആപത്തിയാ കാരണം. ഏവം ആപത്തിയാ അനങ്ഗം ദസ്സേത്വാ തസ്സായേവ അങ്ഗം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കായവചീവിഞ്ഞത്തിവസേന പനാ’’തിആദി. തത്ഥ ചലിതപ്പവത്താനന്തി ചലിതേന ഹേതുഭൂതേന പവത്താനം. അഥ വാ ചലിതോ ച കായോ, പവത്താ ച വാചാതി ചലിതപ്പവത്താ, താസം ചലിതപ്പവത്താനം കായവാചാനം. തഞ്ചാതി കായവാചാനം അഞ്ഞതരഞ്ച. അബ്യാകതന്തി ഏത്ഥ ഇതിസദ്ദോ പരിസമാപനത്ഥോ.

അയമത്ഥോ ഏവം വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. തേനാതി ചിത്തേന. ‘‘ഇദം…പേ… സദ്ധി’’ന്തി ഇമിനാ സഞ്ജാനന്തോതി ഏത്ഥ സംസദ്ദസ്സ സുന്ദരത്ഥം സഹ ആകാരേന ദസ്സേതി. ‘‘വീതിക്കമ…പേ… കപ്പേത്വാ’’തി ഇമിനാ ചേച്ചാതി പദസ്സ അത്ഥം സഹ വിസേസനേന ദസ്സേതി. ‘‘ഉപക്കമവസേന…പേ… പേസേത്വാ’’തി ഇമിനാ അഭിവിതരിത്വാതി പദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. പാളിയം യംസദ്ദോവീതിക്കമവിസയോതി ആഹ ‘‘യം ആപത്താധികരണം വീതിക്കമ’’ന്തി. ‘‘ആപജ്ജതീ’’തി ഇമിനാ പാഠസേസം ദസ്സേതി. ഏവം വീതിക്കമതോ തസ്സ ഭിക്ഖുനോതി യോജനാ.

അബ്യാകതവാരേപീതി പിസദ്ദോ അകുസലവാരം അപേക്ഖതി. തസ്സാതി ചിത്തസ്സ. അജാനന്തോതിആദീനം പദാനമത്ഥോ അകുസലവാരേ വുത്തപടിപക്ഖവസേന വേദിതബ്ബോ. യം ആപത്താധികരണന്തിആദീനം പദാനമത്ഥോ അകുസലവാരേന സദിസോയേവ.

൨൨൪. അയം വിവാദോ നോ അധികരണന്തിആദീസു ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ.

൯. അധികരണവൂപസമനസമഥകഥാ

൨൨൮. ചതുവഗ്ഗകരണേ കമ്മേതി സീമസമ്മുതിആദികമ്മേ. പഞ്ചവഗ്ഗകരണേതി പച്ചന്തിമേസു ജനപദേസു ഉപസമ്പദാദികമ്മേ. ദസവഗ്ഗകരണേതി മജ്ഝിമേസു ജനപദേസു ഉപസമ്പദകമ്മേ. വീസതിവഗ്ഗകരണേതി അബ്ഭാനകമ്മേ. കമ്മപ്പത്താതി കമ്മസ്സ പത്താ യുത്താ അനുരൂപാ.

൨൩൦. സമ്പടിച്ഛിതബ്ബന്തി പടിഗ്ഗണ്ഹിതബ്ബം. സമ്പടിച്ഛിത്വാ ച പന അതിക്കാമേതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. ഭണ്ഡകന്തി ചീവരാദിഭണ്ഡകം. മാനനിഗ്ഗഹത്ഥായാതി ഭണ്ഡനജാതാനം മാനസ്സ നിഗ്ഗഹത്ഥായ. കതിപാഹന്തി കതിപയാഹം, ദ്വീഹതീഹന്തി അത്ഥോ.

൨൩൧. അനന്താനി ചേവ ഭസ്സാനീതി ഏത്ഥ അനന്തസദ്ദോ അപരിമാണസദ്ദേന അത്ഥതോ ഏകോതി ആഹ ‘‘അപരിമാണാനീ’’തി. ‘‘വചനാനീ’’തി ഇമിനാ ഭസ്സസദ്ദോ വചനപരിയായോതി ദസ്സേതി. ഉബ്ബാഹികായ സമ്മനിതബ്ബോതി കേന സമ്മനിതബ്ബോതി ആഹ ‘‘അപലോകേത്വാ വാ’’തിആദി. ഇമിനാ അപലോകനകമ്മേന വാ ഞത്തിദുതിയകമ്മേന വാ സമ്മനിതബ്ബോതി ദസ്സേതി. അനന്താനി ഭസ്സാനി ധമ്മകഥികം ഉദ്ധരിത്വാ ബാഹതി പടിസേധേതി ഇമായ സമ്മുതിയാതി ഉബ്ബാഹികാ, തായ. ഏവം സമ്മതേഹി പന ഭിക്ഖൂഹി വിനിച്ഛിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. വിസും നിസീദിത്വാ തസ്സായേവ പരിസായ നിസീദിത്വാ വാതി യോജനാ. അഞ്ഞേഹീതി സമ്മതഭിക്ഖൂഹി അഞ്ഞേഹി.

൨൩൩. തത്രസ്സാതി ഏത്ഥ തത്ര അസ്സാതി പദവിഭാഗം കത്വാ തസദ്ദോ പരിസവിസയോ പസിദ്ധവിസയോ, അസ്സസദ്ദോ ആഖ്യാതികോതി ആഹ ‘‘തസ്സം പരിസതി ഭവേയ്യാ’’തി. ‘‘നേവ സുത്തം ആഗത’’ന്തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തേപി ‘‘നോ സുത്തവിഭങ്ഗോ’’തി വക്ഖമാനത്താ മാതികം സന്ധായ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ന മാതികാ ആഗതാ’’തി. വിനയോപീതി ഖന്ധകവിനയോപി. പിസദ്ദേന സുത്തവിഭങ്ഗം അപേക്ഖതി. ബ്യഞ്ജനച്ഛായായാതി ഏത്ഥ ഛായാസദ്ദോ പടിബിമ്ബേ ച പഭായ ച ഹോതീതി ആഹ ‘‘ബ്യഞ്ജനമത്തമേവാ’’തി, ബ്യഞ്ജനപടിബിമ്ബികബ്യഞ്ജനപഭാവന്തഭൂതം അത്ഥം അഗ്ഗഹേത്വാ ബ്യഞ്ജനപടിബിമ്ബബ്യഞ്ജനപഭാമത്തമേവ ഗഹേത്വാതി അധിപ്പായോ. ‘‘പടിസേധേതീ’’തി ഇമിനാ പടിബാഹസദ്ദോ പടിസേധത്ഥോയേവ, ന മദ്ദനത്ഥോതി ദസ്സേതി. പടിബാഹനാകാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ജാതരൂപരജതഖേത്തവത്ഥുപടിഗ്ഗഹണാദീസൂ’’തിആദി. കിന്തി കേന കാരണേന, കസ്മാ കാരണാ വാ. ഇമേതി ജാതരൂപാദിപടിഗ്ഗാഹകേ ഭിക്ഖൂ. കാരേഥാതി തുമ്ഹേ കാരേയ്യാഥ. ഏയ്യാഥസ്സ ഹി ഏഥാദേസോ. പുച്ഛായം സത്തമീവിഭത്തി ഹോതി. സുത്തേതി സുത്തന്തപിടകേ. അപരോ ധമ്മകഥികോ വദതീതി സമ്ബന്ധോ. ഇമേസന്തി ഓലമ്ബേത്വാ നിവാസേന്താനം. ഏത്ഥാതി ഓലമ്ബേത്വാ നിവാസനേ.

൨൩൪. ബഹുതരാ ഭിക്ഖൂതി ഏത്ഥ ദ്വിഗുണതിഗുണാദിനാ അധികാ ഏവ ബഹുതരാ നാമാതി ആഹ ‘‘ഏകേനപി അധികാ ബഹുതരാവാ’’തി. ‘‘കോ പന വാദോ’’തിആദിനാ ‘‘ഏകേനപീ’’തി ഏത്ഥ പിസദ്ദസ്സ ഗരഹത്ഥം ദസ്സേതി.

തിവിധസലാകഗ്ഗാഹകഥാ

൨൩൫. സഞ്ഞത്തിയാതി ഏത്ഥ സഞ്ഞാപനം സഞ്ഞത്തി, തദത്ഥായാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സഞ്ഞാപനത്ഥായാ’’തി. ഗൂഹിതബ്ബോതി ഗൂള്ഹോ, സോയേവ ഗൂള്ഹകോ, സലാകഗ്ഗാഹോ കാതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. വിവരിതബ്ബോതി വിവടോ, സോയേവ വിവടകോ. സസ്സ അത്തനോ കണ്ണസമീപേ ജപ്പീയതി കഥീയതീതി സകണ്ണജപ്പോ, സോയേവ സകണ്ണജപ്പകോ. ‘‘നിമിത്തസഞ്ഞം ആരോപേത്വാ’’തി ഇമിനാ വണ്ണാവണ്ണായോ കത്വാതി ഏത്ഥ വണ്ണസദ്ദോ സണ്ഠാനവാചകോതി ദസ്സേതി. സുസണ്ഠാനദുസണ്ഠാനാ സലാകായോ കത്വാതി അത്ഥോ. തതോതി വിസഭാഗകരണതോ പരം ഗഹേതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. സബ്ബാപി താ സലാകായോതി യോജനാ. കത്വാതി പക്ഖിപനം കത്വാ. വുത്തനയേനാതി ‘‘അലജ്ജുസ്സന്നായാ’’തിആദിനാ വുത്തനയേന. ‘‘യാവതതിയ’’ന്തി ഇമിനാ പച്ചുക്കഡ്ഢിതബ്ബന്തി ഏത്ഥ പുനപ്പുനം ഉദ്ധം കഡ്ഢിതബ്ബന്തി അത്ഥം ദസ്സേതി. അതിരേകജാതേതി അധമ്മവാദീഹി അതിരേകതോ ജാതേ സതീതി സമ്ബന്ധോ. യാവതതിയമ്പീതി പിസദ്ദോ തതോ ഊനേ ഏകദ്വേവാരേ പന കാ നാമ കഥാതി ദസ്സേതി.

സകണ്ണജപ്പകേ പന ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. സചേ സങ്ഘത്ഥേരോ ഗണ്ഹാതീതി സമ്ബന്ധോ. സോതി സങ്ഘത്ഥേരോ. വയോഅനുപ്പത്താതി പച്ഛിമവയം അനുപ്പത്താ. ഏതന്തി അധമ്മവാദിസലാകം. അസ്സാതി സങ്ഘത്ഥേരസ്സ. ഇതരാ സലാകാതി അധമ്മവാദിസലാകാഹി അഞ്ഞാ ധമ്മവാദിസലാകാ. സോതി സങ്ഘത്ഥേരോ. തന്തി ധമ്മവാദിസലാകം. തതോതി നേവ അവബുജ്ഝനകാരണാ. വുത്തനയമേവാതി ഗൂള്ഹകേ വുത്തനയമേവ. വിവടോ അത്ഥോ ഇമസ്സാതി വിവടത്ഥോ.

തസ്സപാപിയസികാവിനയകഥാ

൨൩൮. പാരാജികസാമന്തം നാമാതി പാരാജികസ്സ ആസന്നം നാമ. അദിന്നാദാനാദീസൂതി ആദിസദ്ദേന മനുസ്സവിഗ്ഗഹ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മപാരാജികേ സങ്ഗണ്ഹാതി. നിബ്ബേഠയമാനന്തി വേഠനരഹിതം, തമേനം ഭിക്ഖുന്തി സമ്ബന്ധോ. ഇമിനാ നിബ്ബേഠേന്തന്തി ഏത്ഥ അന്തസദ്ദോ മാനസദ്ദപരിയായോതി ദസ്സേതി. അതിവേഠേതീതി ഏത്ഥ കേഹി അതിവേഠേതീതി ആഹ ‘‘ഇങ്ഘായസ്മാതിആദിവചനേഹീ’’തി. തേനാതി ചോദകേന. മന്തി മമം. ആഹാതി ചുദിതകോ ആഹ. ഏതസ്സാതി അവജാനനപടിജാനനാദികാരകസ്സ പാപിയസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ. സീലവാ ഭവിസ്സതീതി പാപിയോ പുഗ്ഗലോ സചേ സീലവാ ഭവിസ്സതി. പടിപ്പസ്സദ്ധിന്തി പാപിയഭാവതോ പടിപ്പസ്സമ്ഭനം. നോ ചേതി സീലവാ നോ ഭവിസ്സതി ചേ. തഥാ നാസിതോതി തേന തസ്സ പാപിയസികകമ്മകരണേന നാസം ഗതോ ഭവിസ്സതി. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബസ്മിം സമഥക്ഖന്ധകേ.

ഇതി സമഥക്ഖന്ധകവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.