൫. ഖുദ്ദകവത്ഥുക്ഖന്ധകം

ഖുദ്ദകവത്ഥുകഥാ

൨൪൩. ഖുദ്ദകവത്ഥുക്ഖന്ധകേ മുട്ഠികമല്ലാതി മുട്ഠികേന മഥന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞം ഹിംസന്തീതി മുട്ഠികമല്ലാ. ഇമിനാ പാളിയം പദസ്സ ഹേട്ഠുപരിയം ദസ്സേതി. ഗാമമുദവാതി ഏത്ഥ ഛവിരാഗമണ്ഡനാനുയുത്തേന മുദോ മോദനം ഏതേസമത്ഥീതി മുദവാ, ഗാമേ വസന്താ മുദവാ ഗാമമുദവാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഛവിരാഗമണ്ഡനാനുയുത്താ നാഗരികമനുസ്സാ’’തി. ‘‘വണ്ണവാ അഹേസു’’ന്തിആദീസു (പാരാ. ൧൯൩; പാചി. ൬൭) വിയ വചനം ദട്ഠബ്ബം. ഥമ്ഭേതി ഏത്ഥ ന യത്ഥ കത്ഥചി ഥമ്ഭോ ഹോതി, അഥ ഖോ ന്ഹാനതിത്ഥേ നിഖണിത്വാ ഠപിതഥമ്ഭോയേവാതി ആഹ ‘‘ന്ഹാനതിത്ഥേ നിഖണിത്വാ ഠപിതത്ഥമ്ഭേ’’തി.

ഇട്ഠകാസിലാദാരുകുട്ടാനന്തി ഇട്ഠകാകുട്ടസിലാകുട്ടദാരുകുട്ടാനം. അട്ഠപദാകാരേനാതി അട്ഠപദഫലകാകാരേന. രാജിയോതി ലേഖായോ. തത്ഥാതി അട്ടാനേ, ആകിരിത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ഗന്ധബ്ബഹത്ഥകോതി ഗന്ധബ്ബാനം വീണാഹത്ഥോ വിയാതി ഗന്ധബ്ബഹത്ഥകോ. ദാരൂഹി കതത്താ വുത്തം ‘‘ദാരുമയഹത്ഥേനാ’’തി. തേനാതി ഗന്ധബ്ബഹത്ഥേന, ഗഹേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. കുരുവിന്ദകപാസാണചുണ്ണാനീതി ഏവംനാമകസ്സ പാസാണസ്സ ചുണ്ണാനി. തന്തി കതഗുളികകലാപകം, ഗഹേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. വിഗ്ഗയ്ഹാതി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ സരീരേ ദള്ഹം ഗഹേത്വാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞം സരീരേന സരീര’’ന്തി. മകരദന്തകേതി മകരനാമകസ്സ മച്ഛസ്സ ദന്തസദിസേ ദന്തേ. മല്ലകമൂലസണ്ഠാനേനാതി ഖേളപടിഗ്ഗഹപാദസണ്ഠാനേന. ഗിലാനസ്സാപീതി പിസദ്ദോ അഗിലാനസ്സ പഗേവാതി ദസ്സേതി.

൨൪൪. ദന്തേതി മകരദന്തേ. അകതം മല്ലകം അകതമല്ലകം. കപാലഖണ്ഡം വാതി വാസദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ. കാസഫുല്ലവിരഹിതത്താ വത്ഥവട്ടി ഉക്കാസികാ നാമ. നത്ഥി കാസം ഫുല്ലമേതിസ്സാതി ഉക്കാസാ, സാ ഏവ ഉക്കാസികാ. യസ്സ കസ്സചീതി ഗിലാനാഗിലാനസ്സ വാ ജരാദുബ്ബലതരുണബലവസ്സ വാ. പിട്ഠിന്തി പിട്ഠിയം, അയമേവ വാ പാഠോ. പാണിതലസ്സ പുഥുട്ഠാനം പുഥുപാണി, തേന കതം പുഥുപാണികം, ഹത്ഥപരികമ്മം, തേന വുത്തം ‘‘ഹത്ഥപരികമ്മം വുച്ചതീ’’തി. സബ്ബേസന്തി ന്ഹായന്താനം വാ അന്ഹായന്താനം വാ സബ്ബേസം.

൨൪൫. കണ്ണതോതി കണ്ണച്ഛിദ്ദതോ. മുത്തോലമ്ബകാദിവല്ലിസദിസത്താ വല്ലികാ നാമ. പലമ്ബകസുത്തന്തി പരിമുഞ്ചിത്വാ ലമ്ബിയതി അനേനാതി പലമ്ബകം, തമേവ സുത്തം പലമ്ബകസുത്തം. വലയന്തി നിയുരം.

൨൪൬. ദ്വീഹി മാസേഹി നിയുത്തം ദുമാസികം. ദ്വേ അങ്ഗുലാനി ഏതസ്സാതി ദുവങ്ഗുലം, കേസോ. ഉഭയേനപീതി ദുമാസികദുവങ്ഗുലസങ്ഖാതേന ഉഭയേനപി. അയമ്പി ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദോവ വുത്തോതി യോജനാ. തതോതി ദുമാസികദുവങ്ഗുലതോ.

ഓസണ്ഠേന്തീതി ഏത്ഥ ഓലിഖിത്വാ സമം പതിട്ഠാപേന്തീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഓലിഖിത്വാ സന്നിസീദാപേന്തീ’’തി. ദന്തമയാദീസൂതി ആദിസദ്ദേന അട്ഠിമയാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. ഹത്ഥഫണേനാതി ഹത്ഥസങ്ഖാതേന ഫണേന. ചിക്ഖല്ലേനാതി ചിക്ഖല്ലസദിസേന നിയ്യാസേന. ഉദകതേലേനാതി ഏത്ഥ ഉദകഞ്ച തേലഞ്ചാതി ച ഉദകസങ്ഖാതേന തേലേനാതി ച അത്ഥം നിവത്തേന്തോ ആഹ ‘‘ഉദകമിസ്സകേന തേലേനാ’’തി. ഇമിനാ ഉദകേന മിസ്സകം തേലം ഉദകതേലന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ഉട്ഠലോമേതി ഉട്ഠിതലോമേ. ഹത്ഥം തേമേത്വാതി ഹത്ഥം ഉദകതേലേന തേമേത്വാ. ഉണ്ഹാഭിതത്തരജോകിണ്ണസിരാനമ്പീതി ഉണ്ഹേന അഭിതത്തോ ച രജേഹി ഓകിണ്ണസിരോ ച ഉണ്ഹാഭിതത്തരജോകിണ്ണസിരാ, അഥ വാ ഉണ്ഹേന അഭിതത്തോ സിരോ ഏതേസന്തി ഉണ്ഹാഭിതത്തസിരാ, രജേഹി ഓകിണ്ണോ സിരോ ഏതേസന്തി രജോകിണ്ണസിരാ, ഉണ്ഹാഭിതത്തസിരാ ച രജോകിണ്ണസിരാ ച ഉണ്ഹാഭിതത്തരജോകിണ്ണസിരാ, പുബ്ബപദേ ഉത്തരപദലോപോ, തേസമ്പി. അല്ലഹത്ഥേനാതി അദ്ദഹത്ഥേന, അയമേവ വാ പാഠോ.

൨൪൭. യേസു കംസപത്താദീസു മുഖനിമിത്തം പഞ്ഞായതി, സബ്ബാനി താനി കംസപത്താദീനിപീതി യോജനാ. യത്ഥ കത്ഥചീതി യസ്മിം കസ്മിംചി ആദാസേ വാ ഉദകപത്തേ വാതി സമ്ബന്ധോ. സഞ്ഛവി നു ഖോതി സഞ്ജാതാ ഛവി നു ഖോ, അഹം ജിണ്ണോ അമ്ഹി നു ഖോ, നോതി യോജനാ.

മുഖം ആലിമ്പന്തീതി ഏത്ഥ കേഹി ആലിമ്പന്തീതി ആഹ ‘‘വിപ്പസന്നഛവിരാഗകരേഹി മുഖലേപനേഹീ’’തി. ‘‘മനോസിലായാ’’തി ഇമിനാ മനോസിലാ ഏവ മനോസിലികാതി ദസ്സേതി. താനീതി ലഞ്ഛനാനി. ഹരിതാലാദീഹിപീതി പിസദ്ദേന ന കേവലം മനോസിലികായ ഏവ, അഥ ഖോ ഹരിതാലാദീഹിപീതി ദസ്സേതി.

൨൪൮. ന ഭിക്ഖവേ നച്ചം വാതിആദീസു ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. നിച്ചാപേന്തസ്സ വാതി പരേഹി നച്ചാപേന്തസ്സ വാ. സാധുഗീതന്തി സുന്ദരം അനിച്ചതാദിപടിസംയുത്തം ഗീതം, സജ്ജനാനം വാ. ദന്തഗീതമ്പി ന വട്ടതീതി സമ്ബന്ധോ. യന്തി ഗീതം. പുബ്ബഭാഗേതി ഗായനതോ പുബ്ബഭാഗേ. ഗായാപേന്തസ്സാപീതി പരേഹി വാ ഗായാപേന്തസ്സാപി. യം പനാതി കിരിയാപരാമസനം. യം പഹരതി, തത്ഥ പഹരണേ അനാപത്തീതി യോജനാ. സബ്ബന്തി അഖിലം നച്ചഗീതവാദിതം. പസ്സതോതി പസ്സന്തസ്സ ച സുണന്തസ്സ ച. സവനമ്പി ഹി ഏകസേസേന വാ സാമഞ്ഞനിദ്ദേസേന വാ പസ്സനേനേവ സങ്ഗഹിതം. വിഹാരതോതി അനച്ചഅഗീതഅവാദിതട്ഠാനവിഹാരതോ. വിഹാരന്തി നച്ചഗീതവാദിതട്ഠാനവിഹാരം. അസനസാലായാതി ഗാമേ ഠിതായ അസനസാലായ.

൨൪൯. സരകിരിയന്തി സരസ്സ കിരിയം. ഇമിനാ സരകുത്തിന്തി ഏത്ഥ സരസ്സ കരണം സരകുത്തീതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. അലദ്ധം സമാധിന്തി സമ്ബന്ധോ. പച്ഛിമാ ജനതാതി ഏത്ഥ സമൂഹിം അവയവം വിനാ സമൂഹസ്സ അവയവിനോ അഭാവാ താപച്ചയോ സ്വത്ഥോപി ഹോതീതി ആഹ ‘‘പച്ഛിമോ ജനോ’’തി. തം തം വത്തന്തി സുത്തന്തവത്താദിം തം തം വത്തം. അക്ഖരാനി വിനാസേത്വാതി അഞ്ഞഥാ വത്തബ്ബാനി അക്ഖരാനി അഞ്ഞഥാ വദനേന ച ദീഘാദീനി രസ്സാദിവദനേന ച വിനാസേത്വാ. ധമ്മേ പനാതി ഏത്ഥ സദ്ദോ പന വിസേസജോതകോ. ഗീതതോ വിസേസോവ വേദിതബ്ബോതി ഹി അത്ഥോ. സുത്തന്തവത്തന്തി സുത്തന്തസ്സ ഉച്ചാരണം വത്തം. ഏസേവ നയോ ‘‘ജാതകവത്തം ഗാഥാവത്ത’’ന്തി ഏത്ഥാപി. തന്തി വത്തം. യദി പന തം വിനാസേത്വാ അതിദീഘം കാതും ന വട്ടതി, ഏവം സതി യഥാ സുത്തന്തവത്താദീനി ഹോന്തി, തഥാ കഥം ദസ്സേതബ്ബാനീതി ആഹ ‘‘ചതുരസ്സേന വത്തേനാ’’തിആദി. തത്ഥ ചതുരസ്സേന വത്തേനാതി പരിപുണ്ണേന ഉച്ചാരണവത്തേന. പരിമണ്ഡലാനീതി സമന്തതോ മണ്ഡലാനി ബിമ്ബാനി പുണ്ണാനീതി അത്ഥോ. ‘‘സരേന ഭണിത’’ന്തി ഇമിനാ സരഭഞ്ഞന്തി ഏത്ഥ സരേന ഭണിതബ്ബന്തി സരഭഞ്ഞന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. സരഭഞ്ഞേ കിര അത്ഥീതി സമ്ബന്ധോ. തരങ്ഗവത്ഥാദീനം ഉച്ചാരണവിധാനാനി (വജിര. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൨൪൯; സാരത്ഥ. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൩.൨൪൯; വി. വി. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൨.൨൪൮-൯) ഏതരഹി നത്ഥി. ദ്വത്തിംസവത്താനീതി ച സങ്ഖ്യാമത്തമേവ അത്ഥി, ന സങ്ഖ്യേയ്യം. തസ്മാ ടീകാസു (സാരത്ഥ. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൩.൨൪൯; വജിര. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ. ൨൪൯) ‘‘തരങ്ഗവത്താദീനം ഉച്ചാരണവിധാനാനി നട്ഠപയോഗാനീ’’തി വുത്തം. അത്ഥീതി സംവിജ്ജന്തി. അയഞ്ഹി അത്ഥിസദ്ദോ നിപാതോ. തേസൂതി ദ്വത്തിംസവത്തേസു. യന്തി വത്തം. ഉച്ചാരണവിധാനാനി നട്ഠപയോഗാനിപി തേസം സബ്ബേസം സാമഞ്ഞലക്ഖണം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സബ്ബേസ’’ന്തിആദി. തത്ഥ സബ്ബേസന്തി ദ്വത്തിംസവത്താനം, ലക്ഖണന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘അവിനാസേത്വാ’’തി വത്വാ തമേവത്ഥം പാകടം കരോന്തോ ആഹ ‘‘വികാരം അകത്വാ’’തി. തത്ഥ വികാരകരണം നാമ യത്തകാഹി മത്താഹി അക്ഖരം പരിപുണ്ണം ഹോതി, തതോ അധികമത്തായുത്തം കത്വാ കഥനം, തഥാ അകത്വാ സമണസാരുപ്പേന ചതുരസ്സേന നയേന പവത്തനംയേവ ലക്ഖണന്തി അത്ഥോ.

ബാഹിരലോമിം ഉണ്ണിന്തി ഏത്ഥ ‘‘ബാഹിരലോമി’’ന്തി പദം ഭാവനപുംസകന്തി ആഹ ‘‘ഉണ്ണലോമാനി ബഹി കത്വാ’’തി. ‘‘ഉണ്ണപാവാര’’ന്തി ഇമിനാ ഉണ്ണീതി ഏത്ഥ ഉത്തരപദലോപം ദസ്സേതി. അഥ വാ പാവാരപദേന ഉണ്ണാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി ഉണ്ണീതി കത്വാ തദ്ധിതപച്ചയസ്സ സരൂപം ദസ്സേതി. ‘‘തഥാ ധാരേന്തസ്സ ദുക്കട’’ന്തി വചനസ്സ അത്ഥാപത്തിനയം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ലോമാനി അന്തോ കത്വാ പാരുപിതും വട്ടതീ’’തി.

൨൫൧. അങ്ഗജാതം ഛിന്ദന്തസ്സേവാതി അങ്ഗജാതമേവ ഛിന്ദന്തസ്സാതി യോജനാ. അഥ വാ അങ്ഗജാതം ഛിന്ദന്തസ്സ ഥുല്ലച്ചയമേവാതി യോജനാ. അഹികീടദട്ഠാദീസു നിമിത്തഭൂതേസു ഛിന്ദന്തസ്സാതി യോജനാ.

൨൫൨. ഉപ്പന്നാ ഹോതീതി പടിലാഭവസേന ഉപ്പന്നാ ഹോതി. ഉപ്പന്നഭാവം പാകടം കരോന്തോ ആഹ ‘‘സോ’’തിആദി. തത്ഥ സോതി രാജഗഹകോ സേട്ഠി, കീളതീതി സമ്ബന്ധോ. തസ്സാതി സേട്ഠിസ്സ. ഇദം പദം ‘‘ജാലേ’’തി പദേ സാമ്യത്ഥഛട്ഠീ, ‘‘ഉപ്പന്നാ ഹോതീ’’തി പദേ സമ്പദാനം. തന്തി ചന്ദനഗണ്ഠിം. അസ്സാതി സേട്ഠിസ്സ. ഇദം പദം ‘‘പുരിസാ’’തി പദേ സാമ്യത്ഥഛട്ഠീ, ‘‘അദംസൂ’’തി പദേ സമ്പദാനം. വികുബ്ബനിദ്ധീതി വിവിധം, വികാരം വാ കുബ്ബനവസേന പവത്താ ഇദ്ധി (പടി. മ. ൩.൧൨-൧൬; വിസുദ്ധി. ൨.൩൬൯-൩൭൩). അധിട്ഠാനിദ്ധീതി അധിട്ഠാനവസേന പവത്താ ഇദ്ധി (പടി. മ. ൩.൧൨-൧൬; വിസുദ്ധി. ൨.൩൬൯-൩൭൩).

ഗിഹീ ഉപനാമേന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ബ്യഞ്ജനം കത്വാതി ബ്യഞ്ജനം പക്ഖിപനം കത്വാ. തന്തി സുവണ്ണതട്ടികാദിം. ആമസിതുമ്പീതി പിസദ്ദോ പഗേവ പടിഗ്ഗണ്ഹിതുന്തി ദസ്സേതി. സങ്ഘികപരിഭോഗേന വാതി വാസദ്ദോ പനസദ്ദത്ഥോ. സങ്ഘികപരിഭോഗേന പനാതി ഹി അത്ഥോ. ഗിഹിവികടാനി വാതി വാസദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. ഗിഹിവികടാനി ഭാജനാനിപി വട്ടന്തീതി ഹി അത്ഥോ. കംസലോഹവട്ടലോഹാനം സഭാഗത്താ വുത്തം ‘‘കംസ…പേ… സങ്ഗഹിതോ’’തി.

൨൫൩. ‘‘ലിഖിതു’’ന്തി ഏതം വുത്തന്തി യോജനാ. പകതിമണ്ഡലന്തി ഏത്ഥ കിം മകരദന്തമത്തമ്പി അച്ഛിന്നമണ്ഡലന്തി ആഹ ‘‘മകരദന്തച്ഛിന്നകമണ്ഡലമേവാ’’തി.

൨൫൪. പഹരിത്വാതി ആവട്ടനതോ അഞ്ഞമഞ്ഞം പഹരിത്വാ. തയോ പത്തേ ഉപരുപരി ഠപേതും വട്ടതീതി സമ്ബന്ധോ. ഭൂമിആധാരകോ നാമ ഭൂമിയാ ആസന്നോ ദന്താദീഹി കതോ വലയാധാരകോ. ദാരുആധാരകോ നാമ ഏകദാരുനാ കതോ ആധാരകോ. ദണ്ഡാധാരകോ നാമ ചതുദണ്ഡതോ പട്ഠായ ബഹൂഹി ദണ്ഡേഹി കതോ ആധാരകോ. തത്ഥാതി ഭമകോടിസദിസദാരു ആധാരകതിദണ്ഡകാധാരേസു. ഗഹേത്വാ ഏവാതി പത്തം ഗഹേത്വാ ഏവ, ഏകമേവ ഠപേതബ്ബം ഇതി വുത്തന്തി യോജനാ.

തത്ഥേവാതി മിഡ്ഢന്തേയേവ. വിത്ഥിണ്ണായാതി വിത്ഥാരായ. ബാഹിരപസ്സേതി കുട്ടസ്സ ബാഹിരപസ്സേ. കതായാതി കുട്ടസ്സ ഥിരഭാവത്ഥം കതായ. ഏത്ഥാതി പരിഭണ്ഡന്തേ.

യം വത്ഥം പത്ഥരിത്വാ പത്തോ ഠപിയതീതി വത്ഥം ചോളകം നാമാതി യോജനാ. തസ്മിം പനാതി ചോളകേ പന. യത്ഥാതി യസ്സം വാലികായം. ന ദുസ്സതീതി പത്തോ ന ദുസ്സതി. പത്തമാളകന്തി പത്തസ്സ ഠപനത്ഥായ കതം അട്ടം. ഭണ്ഡകുക്ഖളികാതി പത്താദിഭണ്ഡകാനം പക്ഖിപനാ ഉക്ഖളികാ. യത്ഥ കത്ഥചീതി ഭിത്തിഖീലാദികേ യസ്മിം കസ്മിംചി. ലഗ്ഗേന്തസ്സാതി പത്തം ഥവികായ ലഗ്ഗേന്തസ്സ. നിസീദനസയനത്ഥം വാ കതം ഹോതൂതി യോജനാ. അഞ്ഞേനാതി പത്തതോ അഞ്ഞേന. അട്ടകഛന്നേനാതി അട്ടപതിരൂപേന, അട്ടകസദിസേനാതി അത്ഥോ. തത്ഥാതി അട്ടകഛന്നേന ഠപിതേ മഞ്ചപീഠേ. അംസേ ബദ്ധിയതി അനേനാതി അംസബദ്ധോ, സോയേവ അംസബദ്ധകോ, തേന ലഗ്ഗേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ഛത്തേ ഠപേതും ന വട്ടതീതി സമ്ബന്ധോ. ഭത്തേന പൂരോ ഭത്തപൂരോ, പത്തോ. ബന്ധിത്വാ ഠപിതേ ഛത്തേ വാ അട്ടകം കത്വാ ഠപിതേ ഛത്തേ വാതി യോജനാ. യോ കോചി ഭത്തപൂരോപി തുച്ഛപത്തോപീതി സമ്ബന്ധോ.

൨൫൫. യസ്സാതി ഭിക്ഖുനോ. ഹത്ഥേ പത്തോ അത്ഥി, സോ ഏവ ഭിക്ഖു പത്തഹത്ഥോ ന ഹോതി, അപിച ഖോ പന ഹത്ഥേ വാ പിട്ഠിപാദേ വാ യത്ഥ കത്ഥചി സരീരാവയവേ പത്തസ്മിം സതീതി യോജനാ. ഏസേവ നയോ അനന്തരവാക്യേപി. ഇമേഹി വാക്യേഹി ‘‘പത്തഹത്ഥോ’’തി ച ‘‘കവാടം പണാമേതു’’ന്തി ച ഉപലക്ഖണമത്തമേവാതി ദസ്സേതി. സൂചിം വാ അവാപുരിതുന്തി സമ്ബന്ധോ. കുഞ്ചികായ വാതി വാസദ്ദോ ‘‘സരീരാവയവേനാ’’തി പദം അപേക്ഖതി.

ലാബുകടാഹന്തി ലമ്ബതീതി ലാബു, ലാബുയാ കടാഹം ലാബുകടാഹം. ‘‘താവകാലിക’’ന്തി ഇമിനാ ഏകവാരമേവ തേന ആമിസം ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജിത്വാ ഛഡ്ഡേതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. ഘടികപാലന്തി ഭാജനകപാലം. അഭും മേതി അവഡ്ഢി മയ്ഹം, ഉപ്പജ്ജിത്ഥാതി അത്ഥോ. ‘‘അഭു മേ’’തി (മ. നി. അട്ഠ. ൨.൧൪൯; മ. നി. ടീ. ൨.൧൪൯) വത്തബ്ബേ നിഗ്ഗഹിതാഗമവസേന ഏവം വുത്തം. ഉത്രാസവചനന്തി ഉത്രാസേന വചനകാരണം പദം. ദിന്നകമേവാതി പരേഹി ദിന്നകമേവ ആമിസന്തി സമ്ബന്ധോ.

ചമ്ബേത്വാതി മുഖേന ചമ്ബേത്വാ. അപവിദ്ധാമിസാനീതി ഛഡ്ഡിതാനി ആമിസാനി. ഏതേസൂതി ചലകാദീസു. അനുച്ഛിട്ഠം സുദ്ധപത്തന്തി നത്ഥി ഉച്ഛിട്ഠോ ഏത്ഥാതി അനുച്ഛിട്ഠോ, സുദ്ധപത്തോ, തം. ഉച്ഛിട്ഠഹത്ഥേനാതി ഉച്ഛിട്ഠോ ഏത്ഥ അത്ഥീതി ഉച്ഛിട്ഠോ, സോയേവ ഹത്ഥോ ഉച്ഛിട്ഠഹത്ഥോ, തേന. വാമഹത്ഥേന ആസിഞ്ചിത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാതി സുദ്ധപത്തേ. ഏത്താവതാപീതി ഏത്തകേന ഏകഉദകഗേണ്ഡുസഗഹണമത്തേനാപി. സോതി സുദ്ധപത്തോ. ഹത്ഥം പനാതി ഉച്ഛിട്ഠഹത്ഥമ്പി. പനസദ്ദോ ഹേത്ഥ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. യം അട്ഠിം വാ യം ചലകം വാതി യോജനാ. തത്ഥാതി മച്ഛമംസഫലാദീസു. തന്തി അട്ഠിചലകം. യം പനാതി അട്ഠിചലകാദിം പന, പടിഖാദിതുകാമോതി സമ്ബന്ധോ, പുന ഖാദിതുകാമോതി അത്ഥോ. തത്ഥേവാതി പത്തേ ഏവ. കത്വാതി ഠപനം കത്വാ. യം കിഞ്ചി അട്ഠികണ്ടകാദിന്തി സമ്ബന്ധോ.

൨൫൬. സത്ഥകവേഠനകന്തി സത്ഥകസ്സ വേഠനകരണം. പിപ്ഫലികം വാ ദണ്ഡസത്ഥകം നാമാതി യോജനാ. പിപ്ഫാലേതി ഏതായാതി പിപ്ഫലി, സായേവ പിപ്ഫലികം. അഞ്ഞമ്പീതി പിപ്ഫലികതോ അഞ്ഞമ്പി. യംകിഞ്ചി ദണ്ഡം യോജേത്വാ കതസത്ഥകം വാ ദണ്ഡസത്ഥകം നാമാതി യോജനാ. ഇമിനാ ദണ്ഡേന യോജിതം സത്ഥകം ദണ്ഡസത്ഥകന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി.

മലഗ്ഗഹിതാതി അയമലഗ്ഗഹിതാ. കിണ്ണേനാതി മദിരാദിബീജേന കിണ്ണേന. തേനാതി പാസാണചുണ്ണസങ്ഖാതേന സരിതകേന. മക്ഖേതുന്തി സൂചിം മക്ഖേതും. മക്ഖിതമധുസിത്ഥകം തം സരിതകം പരിഭിജ്ജതീതി യോജനാ. മധുസിത്ഥകപിലോതികന്തി മധുസിത്ഥകേന മക്ഖിതം പിലോതികം. തത്ഥാതി നിസ്സേണിയം. യായ രജ്ജുയാ കഥിനേ ബന്ധന്തി, സാ രജ്ജു കഥിനരജ്ജു നാമാതി യോജനാ. തത്ഥാതി ദീഘസ്സ ഭിക്ഖുനോ പമാണേന കതേ കഥിനേ. ദണ്ഡകേതി കഥിനദണ്ഡകമ്ഹി. തസ്സാതി ദീഘസ്സ ഭിക്ഖുനോ പമാണേന കതസ്സ കഥിനസ്സ. ഇതരസ്സ ഭിക്ഖുനോതി ദീഘഭിക്ഖുതോ ഇതരസ്സ രസ്സഭിക്ഖുനോ.

ദണ്ഡകഥിനപമാണേന കതസ്സ കടസാരകസ്സാതി യോജനാ. ‘‘ദുഗുണകരണ’’ന്തി ഇമിനാ പിദലകന്തി ദുഗുണകരണസങ്ഖാതസ്സ കിരിയാവിസേസസ്സ നാമന്തി ദസ്സേതി. വിനന്ധനരജ്ജുന്തി വിസേസേന നഹിയതി ബന്ധിയതി ഏതായാതി വിനന്ധനാ, സായേവ രജ്ജു വിനന്ധനരജ്ജു, തമേവത്ഥം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘വിനന്ധിതും രജ്ജു’’ന്തി. വിനന്ധനസുത്തകന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തേന സുത്തകേനാതി വിനന്ധനസുത്തകേന. തത്ഥാതി ഖുദ്ദകനിസ്സേണിയം കാചി സുത്തന്തരികായോതി സമ്ബന്ധോ. പമാണസഞ്ഞാകരണന്തി സുത്തന്തരികപമാണസ്സ സഞ്ഞാകരണം. കാളസുത്തേന സഞ്ഞാകരണം വിയ ഹലിദ്ദിസുത്തേന സഞ്ഞാകരണന്തി യോജനാ. അങ്ഗുലിയാ പടിഗ്ഗണ്ഹന്തീതി ഏത്ഥ ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹന്തീ’’തി പദസ്സ ‘‘അങ്ഗുലിയാ’’തി കരണസ്സേവ വുത്തത്താ കമ്മസ്സ അവുത്തത്താ തസ്സ കമ്മം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘സൂചിമുഖ’’ന്തി. അങ്ഗുലികോസകന്തി അങ്ഗുലികഞ്ചുകം.

൨൫൭. പാതിചങ്കോടകാദിന്തി ഏത്ഥ പാതി നാമ പടിഗ്ഗഹസണ്ഠാനേന കതോ സൂചിആദിഭണ്ഡട്ഠപനോ ഭാജനവിസേസോ. ആകിരിത്വാതി പക്ഖിപിത്വാ. ഓധുനിത്വാതി പപ്ഫോടേത്വാ. ഘനദണ്ഡകന്തി നിരന്തരദണ്ഡകം. അന്തോകത്വാതി കഥിനസ്സ അന്തോകത്വാ.

൨൫൮. വിനന്ധിത്വാതി ചോളകേന വിനന്ധിത്വാ.

൨൫൯. അപരിസ്സാവനകസ്സേവ ഭിക്ഖുനോതി യോജനാ. യോ പന യാചതീതി സമ്ബന്ധോ. മജ്ഝേദണ്ഡകേതി ദണ്ഡകസ്സ മജ്ഝേ. ഉദകന്തി അകപ്പിയഉദകം. തന്തി ഉദകം. യന്തി പരിസ്സാവനം. ഉദകം പരിസുദ്ധം ഹുത്വാ സവതി ഗച്ഛതി പവത്തതി അനേനാതി പരിസ്സാവനം. യം ഉദകേ ഓത്ഥരിത്വാ ഘടേന ഉദകം ഗണ്ഹന്തി, തം ഓത്ഥരകം നാമാതി യോജനാ. തമേവത്ഥം വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘തം ഹീ’’തിആദി. തന്തി പരിസ്സാവനം, ബന്ധിത്വാതി സമ്ബന്ധോ. തേസൂതി ചതൂസു ഖാണുകേസു. സബ്ബപരിയന്തേതി സബ്ബപരിസ്സാവനസ്സ പരിയന്തേ മോചേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ഓത്ഥരിത്വാതി ഓഗാഹേത്വാ. ചീവരകുടികാതി ചീവരേന കതാ കുടികാ, സാ മകസാനം പരിത്താണത്ഥം കതത്താ മകസകുടികാതി വുച്ചതി.

൨൬൦. സേമ്ഹാദിദോസുസ്സന്നകായാതി സേമ്ഹാദിദോസേഹി ഉസ്സന്നകായാ. അഗ്ഗളത്ഥമ്ഭോതി കവാടത്ഥമ്ഭോ. യത്ഥാതി അഗ്ഗളത്ഥമ്ഭേ. തത്ഥാതി ദ്വാരബാഹായ. തത്ഥാതി അഗ്ഗളപാസകേ. ധൂമോ നിക്ഖമതി ഏതേനാതി ധൂമനേത്തോ, ഛിദ്ദോ. തേന വുത്തം ‘‘ധൂമനിക്ഖമനഛിദ്ദ’’ന്തി. ‘‘ഗന്ധേഹീ’’തി ഇമിനാ ‘‘വാസേതു’’ന്തി പദസ്സ കരണം ദസ്സേതി. ‘‘ഉദകട്ഠപനട്ഠാന’’ന്തി ഇമിനാ ഉദകട്ഠാനന്തി ഏത്ഥ ഉദകസ്സ ഠപനം ഠാനം ഉദകട്ഠാനന്തി മജ്ഝേപദലോപസമാസം ദസ്സേതി. തത്ഥാതി ഉദകട്ഠാനേ. കോട്ഠകോതി ഏത്ഥ ന യത്ഥ കത്ഥചി, യസ്സ കസ്സചി വാ കോട്ഠകോ ഹോതി, അപി ച ഖോ പന ദ്വാരേ ഏവ, ദ്വാരസ്സേവ വാ കോട്ഠകോതി ആഹ ‘‘ദ്വാരകോട്ഠകോ’’തി.

൨൬൧. പരികമ്മന്തി പിട്ഠിആദിപരികമ്മം. പടിച്ഛാദിയതി ഇമായാതി പടിച്ഛാദി, വത്ഥമേവ പടിച്ഛാദി വത്ഥപടിച്ഛാദി. ഉദകം ന ഹോതീതി ഏത്ഥ പാനോദകം നിവത്തേന്തോ ആഹ ‘‘ന്ഹാനോദകം ന ഹോതീ’’തി.

൨൬൨. പണ്ണികാനം തുലം വിയ ഉദകഉബ്ബാഹനകതുലന്തി യോജനാ. ദീഘവരത്താദീഹീതിആദിസദ്ദേന രജ്ജു ആദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. അരഹത്ഥഘടിയന്തം നാമ ചക്കസണ്ഠാനം അനേകാരം അരേ അരേ ഘടാനി ബന്ധിത്വാ ഏകേന വാ ദ്വീഹി വാ പരിബ്ഭമിയമാനം യന്തം. അരസങ്ഖാതേസു ഹത്ഥേസു ഘടാ ബന്ധിതബ്ബാ ഏത്ഥാതി അരഹത്ഥഘടി, തമേവ യന്തം അരഹത്ഥഘടിയന്തം. ചമ്മഭാജനന്തി ചമ്മമയം ഭാജനം. അപരിക്ഖിത്താ ഹോതീതി ചന്ദനികാ അപാകാരാ ഹോതി. ഉദകപുഞ്ജനം വട്ടതീതി സമ്ബന്ധോ. തസ്മിന്തി ഉദകപുഞ്ജനേ. ‘‘ഉദകപുഞ്ജനീ’’തിപി പാഠോ. ഏവം സതി തായ ഉദകപുഞ്ജനിയാതി അത്ഥോ. പച്ചുദ്ധരിതുന്തി അപനേതും.

൨൬൩. ആ സമന്തതോ വിദ്ധം പക്ഖപാസകമേത്ഥാതി ആവിദ്ധപക്ഖപാസകം. മണ്ഡലേതി കണ്ണികമണ്ഡലമ്ഹി. കതം കൂടഞ്ച ഛദനഞ്ച ഏത്ഥാതി കതകൂടച്ഛദനം, ജന്താഘരം, തസ്സ. ഏതന്തി ‘‘നില്ലേഖജന്താഘര’’ന്തി ഏതം നാമം. ‘‘ചത്താരോ മാസേ’’തി ഇമിനാ ‘‘ചതുമാസ’’ന്തി ദിഗുസമാസസ്സ വാക്യം ദസ്സേതി.

൨൬൪. നമതകന്തി ഏത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനമതകതോ (ചൂളവ. അട്ഠ. ൨൫൬) വിസേസം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഏളകലോമേഹീ’’തിആദി. അവായിമന്തി വായിത്വാ ന കതം. ചമ്മഖണ്ഡപരിഹാരേനാതി ചമ്മഖണ്ഡം വിയ അധിട്ഠാനവികപ്പനഅപനയനേന, പരിഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. പേളായാതി അട്ഠംസാദിആകാരേന കതായ മഞ്ജൂസായ. ഏതന്തി ‘‘ആസിത്തകൂപധാന’’ന്തി ഏതം നാമം. ദാരുമയാപീതി പിസദ്ദോ ന തമ്ബലോഹരജതമയാ ഏവാതി ദസ്സേതി. ഏത്ഥേവാതി മളോരികായമേവ. ആധാരകസങ്ഖേപഗമനതോതി ആധാരകേ സങ്ഖേപം ഗമനതോ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. പുബ്ബേ പത്തരക്ഖനത്ഥം ആധാരകോ അനുഞ്ഞാതോ, ഇദാനി ഭുഞ്ജനത്ഥന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏകോ ഭിക്ഖു ഗച്ഛതീതി സമ്ബന്ധോ. സേസകന്തി ഗഹേതബ്ബഫലപൂവേഹി സേസകം. തസ്മിം ഖണേതി തസ്മിം ഭുഞ്ജനക്ഖണേ.

൨൬൫. ഏകേകേനപി അങ്ഗേനാതി പിസദ്ദോ സമ്ഭാവനത്ഥോ, തതോ പന അധികേഹി അങ്ഗേഹി പഗേവാതി ഹി അത്ഥോ. സമന്നാഗതസ്സ ഉപാസകസ്സ നിക്കുജ്ജിതുന്തി സമ്ബന്ധോ. തസ്സാതി ഉപാസകസ്സ. ന ഗഹേതബ്ബോതി സങ്ഘേന ന ഗഹേതബ്ബോ. അസുകസ്സ ഉപാസകസ്സാതി സമ്ബന്ധോ. ഉക്കുജ്ജനകാലേതി പത്തസ്സ ഉക്കുജ്ജനകാലേ. യാചാപേത്വാതി പത്തനികുജ്ജിതേന ഉപാസകേന യാചാപേത്വാ. ഹത്ഥപാസന്തി സങ്ഘസ്സ ഹത്ഥപാസം.

൨൬൮. പുരക്ഖത്വാതി ഏത്ഥ പുരസദ്ദസ്സ അഗ്ഗത്ഥഭാവഞ്ച കരസദ്ദസ്സ ഖാദേസഭാവഞ്ച ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അഗ്ഗതോ കത്വാ’’തി. സോതി ബോധിരാജകുമാരോ, സന്ഥരീതി സമ്ബന്ധോ. ലച്ഛാമീതി ലഭിസ്സാമി, ഏസ ബോധിരാജകുമാരോ പുത്തലാഭായ അഭബ്ബോതി യോജനാ. അക്കമനേ ദോസം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യദീ’’തിആദി. പച്ഛാതി അക്കമനതോ പച്ഛാ. അയന്തി ഭഗവാ. ഇദന്തി കാരണം. താവാതി സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിതോ, സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ വാ പഠമം. പരിഭവതോതി ഗിഹീനം പരിഭവതോ.

മങ്ഗലത്ഥായാതി അരോഗാദികസ്സ മങ്ഗലസ്സ അത്ഥായ. ധോതപാദകന്തി ഏത്ഥ ധോതേഹി പാദേഹി അക്കമനട്ഠാനേ അത്ഥരിതം ധോതപാദകന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ധോതപാദകം നാമാ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘പച്ചത്ഥരണം അത്ഥത’’ന്തി ഇമിനാ ‘‘ധോതപാദക’’ന്തി ഏത്ഥ ണികപച്ചയസ്സ അത്ഥരിതത്ഥേ പവത്തഭാവം ദസ്സേതി.

൨൬൯. പദുമകണ്ണികാകാരന്തി പദുമകണ്ണികസണ്ഠാനം. കതം പാദഘംസനം കതകം നാമാതി യോജനാ. തന്തി കതകം, പടിക്ഖിത്തമേവാതി സമ്ബന്ധോ. പോത്ഥകേസു തംസദ്ദോ ഗലിതോതി ദട്ഠബ്ബോ. ബാഹുല്ലികാനുയോഗത്താതി പച്ചയബഹുലഭാവായ അനുയോഗത്താ. പാസാണഫേണകോപീതി പാസാണഅബ്ബുദമ്പി. ബീജനീതി ചതുരസ്സബീജനീ. തന്തി വിധൂപനം, കതം ഹോതൂതി സമ്ബന്ധോ. ഇധാപി തംസദ്ദോ ഗലിതോ. വേളുദന്തവിലീവേഹി വാ മോരപിഞ്ഛേഹി വാ ചമ്മവികതീഹി വാ കതം ഹോതൂതി യോജനാ. സബ്ബം വിധൂപനന്തി സമ്ബന്ധോ. പാളിയം താലവണ്ടന്തി സഹ വണ്ടേന കതം താലം താലവണ്ടം, താലസദ്ദേന തംമയാ മണ്ഡലബീജനീ ഗഹേതബ്ബാ വികാരീവികാരഭാവേന സമ്ബന്ധത്താ. മകസബീജനീതി മകസാനം പലായനകബീജനീ, ദന്തമയവിസാണമയദണ്ഡകാപി മകസബീജനീ വട്ടതീതി യോജനാ. ‘‘വാകമയബീജനിയാ’’തി പദം ‘‘സങ്ഗഹിതാ’’തി പദേ ആധാരോ, കരണം വാ.

൨൭൦. യസ്സാതി ഭിക്ഖുസ്സ ചക്ഖും വാ ദുബ്ബലം ഹോതീതി യോജനാ. അഞ്ഞോതി കായഡാഹാദീഹി ആബാധേഹി അഞ്ഞോ, കോചി ആബാധോ വാ ഉപ്പജ്ജതീതി യോജനാ. ‘‘വസ്സേ പനാ’’തി പദം ‘‘ചീവരഗുത്തത്ഥ’’ന്തി പദേ ഏവ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ചീവരഗുത്തത്ഥന്തി ചീവരസ്സ വസ്സതേമനതോ ഗുത്തത്ഥം, വാളമിഗചോരഭയേസു സന്തേസൂതി സമ്ബന്ധോ. താലപണ്ണാദിനാ ഏകേന പണ്ണേന കതം ഛത്തം ഏകപണ്ണച്ഛത്തം. സബ്ബത്ഥേവാതി സബ്ബേസു ഏവ ഗാമാരഞ്ഞേസു.

‘‘അസി അസ്സാ’’തി ഇമിനാ അസിസ്സാതി പദസ്സ അനവകാസവിധിം ദസ്സേതി. അസീതി ഖഗ്ഗോ. അസ്സാതി ചോരസ്സ, അസീതി സമ്ബന്ധോ. വിജ്ജോതലതീതി ഏത്ഥ അലപച്ചയോ രൂപസിദ്ധിമത്തോവാതി ആഹ ‘‘വിജ്ജോതതീ’’തി. ‘‘ചതുഹത്ഥോയേവാ’’തി ഇമിനാ പമാണയുത്തോതി പദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. തതോതി ചതുഹത്ഥതോ. സബ്ബേസന്തി ഗിലാനാഗിലാനാനം. ‘‘സക്കാ പനാ’’തി പദം ‘‘ന വട്ടതീ’’തി പദേ കത്താ, ‘‘ദാതബ്ബാ’’തി പദേ കമ്മം. സമ്മന്നിത്വാവ ദാതബ്ബാ, ന വിനാ സമ്മുതിയാതി അധിപ്പായോ.

൨൭൩. ആഗതന്തി ഉദരിയതോ നിക്ഖമിത്വാ ആഗതം. ഉഗ്ഗാരന്തി ഗലതോ ഉഗ്ഗാരം ഭോജനന്തി സമ്ബന്ധോ. സന്ധാരേത്വാതി പതിട്ഠാപേത്വാ. അസന്ധാരിതമേവ ഹുത്വാതി സമ്ബന്ധോ.

യന്തി ഖാദനീയഭോജനീയം, പതിതന്തി സമ്ബന്ധോ. തന്തി ഖാദനീയഭോജനീയം, ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതുന്തി സമ്ബന്ധോ. ഇദന്തി വചനം.

൨൭൪. കുബ്ബം കരിസ്സാമീതി ഏത്ഥ കരിയതി ഉച്ചാരിയതീതി കുബ്ബന്തി വുത്തേ സദ്ദോതി ആഹ ‘‘സദ്ദം കരിസ്സാമീ’’തി. സദ്ദന്തി ‘‘അയം മം ഭിക്ഖു വിപ്പകരോതീ’’തി ഉച്ചാസദ്ദം. നഖാദീഹീതിആദിസദ്ദേന മുഖകുട്ടേ സങ്ഗണ്ഹാതി. അനുരക്ഖനത്ഥന്തി അനുദയേന പാലനത്ഥം. നഖച്ഛേദനന്തി നഖം ഛിന്ദതി അനേനാതി നഖച്ഛേദനം, സത്ഥകാദി. വീസതിമട്ഠന്തി ഏത്ഥ വീസതിയാ നഖാനം മട്ഠം വീസതിമട്ഠന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വീസതിപി നഖേ’’തിആദി. ലിഖിതമട്ഠേതി ലിഖിതേ ഹുത്വാ മട്ഠേ. കാരാപേന്തീതി നഹാപിതേ കാരാപേന്തി. നഖതോതി നഖതോ വാ നഖന്തരതോ വാ. അപകഡ്ഢിതുന്തി കഡ്ഢിത്വാ അപനേതും.

൨൭൫. ഖുരകോസകന്തി ഖുരസ്സ ഠപനകം. കത്തരിയാതി കന്തിയതി ഛിന്ദിയതി ഇമായാതി കത്തരി, അയോമയോ ഏകോ ഉപകരണവിസേസോ, തായ. ‘‘ഛേദാപേന്തീ’’തി ഇമിനാ കപ്പാപേന്തീതി ഏത്ഥ കപ്പസദ്ദസ്സ വിധ്യത്ഥം അധിപ്പായേന ദസ്സേതി. മസ്സും വഡ്ഢാപേന്തീതി ഏത്ഥ മസ്സും വഡ്ഢേത്വാ രുഹാപേന്തീതി അത്ഥം പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ ‘‘മസ്സും ദീഘം കാരാപേന്തീ’’തി. ഏളകമസ്സൂതി ഏളകസ്സ വിയ മസ്സൂതി ഏളകമസ്സു. ‘‘ഗോലോമിക’’ന്തി വുച്ചതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ചതുകോണ’’ന്തി ഇമിനാ ചതുരസ്സന്തി ഏത്ഥ അംസസദ്ദോ കോണത്ഥോതി ദസ്സേതി. ചതുരസ്സന്തി ഏത്ഥ ഹി ‘‘ചതുരംസ’’ന്തി വത്തബ്ബേ നിഗ്ഗഹിതസ്സ ലോപം കത്വാ പരസ്സ സകാരസ്സ ദ്വേഭാവം കത്വാ ‘‘ചതുരസ്സ’’ന്തി വുത്തം. ലോമസംഹരണന്തി ലോമാനം അപനയനം. ലോമരാജിട്ഠപനന്തി ലോമലേഖാഠപനം. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു, മസ്സുകപ്പനാദീസൂതി സമ്ബന്ധോ. ഗണ്ഡവണരുധിആബാധപച്ചയാതി ഗണ്ഡോ ച വണോ ച രുധി ച ഗണ്ഡവണരുധയോ, തേയേവ ആബാധാ ഗണ്ഡവണരുധിആബാധാ, തേസം പച്ചയാ. വണോതി മഹന്തോ വണോ. രുധീതി ഖുദ്ദകോ വണോ. സക്ഖരാദീഹീതി സക്ഖരമധുസിത്ഥകേഹി. സണ്ഡാസോതി സുട്ഠു ലോമം ഡംസതീതി സണ്ഡാസോ. യന്തി ലോമം, ഠിതന്തി സമ്ബന്ധോ. കത്ഥ ഠിതന്തി ആഹ ‘‘ഭമുകായ വാ’’തിആദി. കിം ഹുത്വാ ഠിതന്തി ആഹ – ‘‘ഉഗ്ഗന്ത്വാ വിഭച്ഛം ഠിത’’ന്തി, വിഭച്ഛം ഹുത്വാ ഠിതന്തി യോജനാ. വിസേസേന സോഭണം ഭക്ഖതീതി വിഭച്ഛോ, അസോഭണോ. ‘‘വിഗച്ഛ’’ന്തിപി പാഠോ, വിരൂപം ഗച്ഛതി, ഗമയതീതി വാ വിഗച്ഛോ. തത്ഥ പുരിമപാഠോയേവ മൂലപാഠോതി ദട്ഠബ്ബോതി. പലിതം വാ അപലിതം വാ താദിസം ലോമന്തി യോജനാ.

൨൭൭. കംസപത്ഥരികാതി ഏത്ഥ കംസആപണേ പത്ഥരന്തി പസാരേന്തീതി കംസപത്ഥരികാതി വുത്തേ കംസഭണ്ഡവാണിജാ ഗഹേതബ്ബാതി ആഹ ‘‘കംസഭണ്ഡവാണിജാ’’തി. വാസിദണ്ഡാദീനം അപാതനത്ഥം ബന്ധതി അനേന ലോഹേനാതി ബന്ധനം, തമേവ മത്തം അപ്പന്തി ബന്ധനമത്തം.

൨൭൮. നിക്ഖമന്തേനാതി ആരാമതോ നിക്ഖമന്തേന. യത്ഥാതി യസ്മിം ഠാനേ. ‘‘സരിത്വാ’’തി ഇമിനാ അസരിത്വാ പിണ്ഡായ ചരിതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. ബഹുരജ്ജുകന്തി ബഹൂ രജ്ജുയോ ഏതസ്സാതി ബഹുരജ്ജുകം. ഇമിനാ കലാപേന ബഹുരജ്ജൂനം സമൂഹേന കത്തബ്ബന്തി കലാപുകന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി, ഇകാരസ്സുകാരോ. ദേഡ്ഡുഭകന്തി ഏത്ഥ ദേഡ്ഡുഭസദ്ദേന തസ്സ സീസം ഗഹേതബ്ബം ഏകദേസൂപചാരേന, ദേഡ്ഡുഭം വിയാതി ദേഡ്ഡുഭകം, സദിസത്ഥേ കപച്ചയോ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘ഉദകസപ്പസീസസദിസ’’ന്തി. ‘‘മുരജവട്ടിസണ്ഠാന’’ന്തി ഇമിനാ മുരജസദ്ദേന മുരജവട്ടി ഗഹേതബ്ബാ തസ്സ വികാരത്താ, തേന സദിസം മുരജന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. വേഠേത്വാതി ബഹുരജ്ജുകേ ഏകതോ വേഠേത്വാ. മദ്ദവീണസദ്ദോ പാമങ്ഗപരിയായോ. മദ്ദവീണം വിയാതി മദ്ദവീണം. തേന വുത്തം ‘‘പാമങ്ഗസണ്ഠാന’’ന്തി. ‘‘പഗേവ ബഹൂനീ’’തി ഇമിനാ ‘‘ഏകമ്പീ’’തി ഏത്ഥ പിസദ്ദസ്സ സമ്ഭാവനത്ഥം ദസ്സേതി. മച്ഛകണ്ടകവായിമാതി മച്ഛകണ്ടകം വിയ ദസ്സേത്വാ വായിമാ. കുഞ്ജരച്ഛികാദിഭേദാതി വാരണഅച്ഛികാദിഭേദാ. വാരണോ ഹി കും ഭൂമിം ജരാപേതീതി കുഞ്ജരോതി (വി. വ. അട്ഠ. ൩൧; അ. നി. ടീ. ൧.൧.൨) ച കുഞ്ജേ നികുഞ്ജേ രമതീതി കുഞ്ജരോതി ച വുച്ചതി. തസ്സ അച്ഛി വിയാതി കുഞ്ജരച്ഛികം, തം ആദി യേസം താനീതി കുഞ്ജരച്ഛികാദീനി, തേസം ഭേദാതി കുഞ്ജരച്ഛികാദിഭേദാ. ആദിസദ്ദേന ഗോണച്ഛികാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. ‘‘കുഞ്ചികാകോസകസണ്ഠാന’’ന്തി ഇമിനാ സൂകരസ്സ അന്തം വിയ സൂകരന്തകന്തി അത്ഥം ദസ്സേതി. സൂകരസ്സ ഹി അന്തം കുഞ്ചികാകോസകം വിയ മജ്ഝേ സുസിരോ ഹോതി. സൂകരന്തകം അനുലോമേതീതി സൂകരന്തകേന അനുലോമേതി. ദസാസുയേവാതി കായബന്ധനസ്സ അന്തേസുയേവ. ഏത്ഥാതി ദസാസു. ‘‘ചതുന്നം ഉപരി ന വട്ടതീ’’തി ഇമിനാ മുരജദസാ തതോ ഉപരി വട്ടതീതി ദസ്സേതി. വേഠേത്വാതി രജ്ജും വത്ഥേന വേഠേത്വാ. മുദ്ദികസണ്ഠാനേനാതി വരകസീസസണ്ഠാനേന. ഏവം സിബ്ബിതാതി ഏവം സിബ്ബിയമാനാ. ഹീതി ഫലജോതകോ. പാസന്തോതി പാസകോടി.

൨൮൦. ഓലമ്ബകം കത്വാ നിവത്ഥം ഹത്ഥിസോണ്ഡകം നാമാതി യോജനാ. ചോളികഇത്ഥീനന്തി ചോളരട്ഠേ നിവാസീനം ഇത്ഥീനം. ഹത്ഥിയാ സോണ്ഡോ വിയ ഹത്ഥിസോണ്ഡകം നിവത്ഥം. മച്ഛവാലം വിയാതി മച്ഛവാലകം. ചത്താരോ കണ്ണാ ഏതസ്സ നിവത്ഥസ്സാതി ചതുകണ്ണകം. താലവണ്ടം വിയാതി താലവണ്ടകം. സതം വലിനോ ഏതസ്സ നിവത്ഥസ്സാതി സതവലികം. ‘‘അനേകക്ഖത്തു’’ന്തി ഇമിനാ ‘‘സതവലിക’’ന്തി ഏത്ഥ സതസദ്ദസ്സ അനേകത്ഥവാചകതം ദസ്സേതി. ‘‘വാമദക്ഖിണപസ്സേസു വാ’’തി ഇമിനാ പുരിമനിവത്ഥം കടിതോ പട്ഠായ ഹേട്ഠാ നിവത്ഥം നാമാതി ദസ്സേതി.

സംവല്ലിത്വാ നിവത്ഥം സംവല്ലിയം. മല്ലോ ച കമ്മകാരോ ച മല്ലകമ്മകാരാ, തേ ആദയോ യേസം തേതി മല്ലകമ്മകാരാദയോ. ആദിസദ്ദേന ധുത്താദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. യമ്പി നിവത്ഥം നിവാസേന്തി, സബ്ബം തം നിവത്ഥം ന വട്ടതീതി യോജനാ. ഏകം വാ കോണന്തി സമ്ബന്ധോ. കോണേതി അന്തരവാസകസ്സ കോണേ. ‘‘തഥാ’’തി ഇമിനാ ‘‘ഏകം വാ ദ്വേ വാ കോണേ ഉക്ഖിപിത്വാ അന്തരവാസകസ്സ ഉപരി ലഗ്ഗേന്തീ’’തി അത്ഥം അതിദിസതി. അന്തോകാസാവസ്സ ദസ്സേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ദ്വേ നിവാസേന്തേന അഗിലാനേനാതി യോജനാ. സഗുണന്തി അന്തോകാസാവേന ബഹികാസാവം സമാനഗുണം കത്വാ. ഇതീതിആദി നിഗമനം. യഞ്ചാതി യം നിവത്ഥഞ്ച. ഇധാതി ഖുദ്ദകവത്ഥുക്ഖന്ധകേ. യഞ്ച സേഖിയവണ്ണനായം (പാചി. അട്ഠ. ൫൭൬ ആദയോ) പടിക്ഖിത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. സബ്ബം തം നിവത്ഥന്തി യോജനാ. നിബ്ബികാരം കത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ഉഭോ കണ്ണേതി ഹേട്ഠാ ഠിതേ ഉഭോ കണ്ണേ ഉപരി ച ഠിതേ ഉഭോ കണ്ണേ. തന്തി പരിമണ്ഡലപാരുപനം.

തത്ഥാതി ‘‘ഗിഹിപാരുത’’ന്തി വചനേ യംകിഞ്ചി അഞ്ഞഥാപാരുതം അത്ഥീതി സമ്ബന്ധോ. തസ്മാതി യസ്മാ ഗിഹിപാരുതം നാമ, തസ്മാ, പരിമണ്ഡലം പാരുപിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘യഥാ പാരുപന്തി, യഥാ ച ഠപേന്തീ’’തിആദിനാ യോജനാ കാതബ്ബാ. തസ്സേവാതി ദീഘസാടകസ്സേവ. തസ്സേവാതി സാടകസ്സേവ. പാളികാരകോതി പാളിം ഗണ്ഹന്തം വാ വാചേന്തം വാ കാരകോ. തഥാതി യഥാ പാരുപന്തി, തഥാ.

൨൮൧. കുഹിഞ്ചി ഠാനം ഗച്ഛതോ രഞ്ഞോതി യോജനാ. ‘‘പരിക്ഖാരഭണ്ഡവഹനമനുസ്സാ’’തി ഇമിനാ തേ മനുസ്സാ മുണ്ഡം സീസം ചോളകേന വേഠേന്തീതി മുണ്ഡവേഠിനോ നാമാതി ദസ്സേതി. അധിപ്പായോതി ഉജ്ഝായന്താനം മനുസ്സാനമധിപ്പായോ. അന്തരാകാജന്തി ഏത്ഥ അന്തരാസദ്ദോ മജ്ഝത്ഥവാചകോതി ആഹ ‘‘മജ്ഝേ’’തി. ‘‘ലഗ്ഗേത്വാ’’തിആദിനാ കാജസ്സ അന്തരേ ലഗ്ഗേത്വാ വഹിതബ്ബം അന്തരാകാജന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി.

൨൮൨. ‘‘ചക്ഖൂനം ഹിത’’ന്തി ഇമിനാ അചക്ഖുസ്സന്തി ഏത്ഥ സ്സപച്ചയോ ചക്ഖുസദ്ദതോ ഹിതത്ഥേ ഹോതീതി ദസ്സേതി. പമാണങ്ഗുലേനാതി വഡ്ഢകീനം പമാണയുത്തേന അങ്ഗുലേന.

൨൮൩. ‘‘തിണവനാദീസൂ’’തി ഇമിനാ ദായം ആലിമ്പേന്തീതി ഏത്ഥ ദായസദ്ദോ വനവാചകോതി ദസ്സേതി. ‘‘അഗ്ഗിം ദേന്തീ’’തി ഇമിനാ ആപുബ്ബോ ലിപിധാതു ഉപസഗ്ഗവസേന അഗ്ഗിദാനത്ഥോതി ദസ്സേതി. പരിത്തന്തി ഏത്ഥ സമന്തതോ തായതി അനേനാതി പരിത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അപ്പഹരിതകരണേന വാ പരിഖാഖണേന വാ പരിത്താണ’’ന്തി. ഏത്ഥാതി പരിത്തകരണേ. ദാതും ലബ്ഭതീതി സയം ദാതും ലബ്ഭതി. ഹരിതുന്തി അപനേതും. പത്തം വാ അപത്തം വാ അഗ്ഗിന്തി സമ്ബന്ധോ. തഥാതി അഗ്ഗിദാനാദിനാ ആകാരേന. ഉദകേന നിബ്ബാപേന്തേന ഭിക്ഖുനാതി സമ്ബന്ധോ.

൨൮൪. സതി കരണീയേതി ഏത്ഥ കരണീയസദ്ദോ കിച്ചപരിയായോതി ആഹ ‘‘സുക്ഖകട്ഠാദിഗ്ഗഹണകിച്ചേ’’തി. ‘‘സുക്ഖകട്ഠാദിഗ്ഗഹണ’’ ഇതി പദേന കിച്ചസരൂപം ദസ്സേതി. ‘‘പുരിസപ്പമാണ’’ന്തി ഇമിനാ പോരിസിയന്തി ഏത്ഥ ണിയപച്ചയോ പമാണത്ഥേ ഹോതീതി ദസ്സേതി. പുരിസപ്പമാണം നാമ ഉപരി ബാഹുദ്വയതതസ്സ പുരിസസ്സ പമാണം. ദിസ്വാ വാ ഹുത്വാ വാ ദിസ്വാതി യോജനാ. അതിഉച്ചമ്പീതി പിസദ്ദോ സമ്ഭാവനത്ഥോ. നീചം പന രുക്ഖം പഗേവാതി ഹി അത്ഥോ.

൨൮൫. കല്യാണവാക്കരണാതി ഏത്ഥ കരിയതി ഉച്ചാരിയതീതി കരണോ, സദ്ദോ, വാചായേവ കരണോ വാക്കരണോ, കല്യാണോ വാക്കരണോ ഏതേസന്തി കല്യാണവാക്കരണാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘മധുരസദ്ദാ’’തി. വേദം വിയാതി സുതിം വിയ. വാചനാമഗ്ഗന്തി വാചനായ ഉപായം. സകാതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധസങ്ഖാതസ്സ സസ്സ അത്തനോ ഏസാ സകാ. തേന വുത്തം ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധേനാ’’തി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഹി മാഗധനിരുത്തിയാ ഏവ ധമ്മോ ഭാസിതോ, തസ്മാ സാ മാഗധനിരുത്തി സകാ നാമാതി വുച്ചതി. നിരുത്തീതി അത്ഥം നീഹരിത്വാ വുച്ചതേ ഇമായ സദ്ദപഞ്ഞത്തിയാതി നിരുത്തി, വചധാതുസ്സ വകാരസ്സ ഉകാരോ, സബ്ബവോഹാരോ ലബ്ഭതി. ഇധ പന ‘‘സകായാ’’തി വുത്തത്താ മാഗധവോഹാരോ ഏവ. തേന വുത്തം ‘‘മാഗധവോഹാരോ’’തി. ‘‘സഭാവനിരുത്തീ’’തിപി പാഠോ. ഏവഞ്ഹി സതി സബ്ബസത്താനം സഭാവേന പവത്താ മൂലഭാസാഭൂതാ മാഗധനിരുത്തിയേവ.

൨൮൬. ലോകായതം നാമ തിത്ഥിയസത്ഥന്തി സമ്ബന്ധോ. ഇമിനാവ കാരണേനാതി ‘‘സേതോ കാകോ, കസ്മാ? അട്ഠീനം സേതത്താ. രത്തോ ബകോ, കസ്മാ? ലോഹിതസ്സ രത്തത്താ’’ ഇതി (മ. നി. അട്ഠ. ൨.൨൨൩; സം. നി. അട്ഠ. ൩.൫.൧൦൮൦; അ. നി. ൧൦.൬൯-൭൦) ഇമിനാ ഏവ കാരണേന.

൨൮൮. അന്തരാ അഹോസീതി ഏത്ഥ അന്തരസദ്ദോ ബ്യവധാനത്ഥോതി ആഹ ‘‘അന്തരിതാ അഹോസി പടിച്ഛന്നാ’’തി. തേന സദ്ദേന ധമ്മകഥാ ബ്യവധാനാ അഹോസീതി അത്ഥോ.

൨൮൯. ആബാധപ്പച്ചയാതി ഏത്ഥ ആബാധസ്സ ഭേസജ്ജസങ്ഖാതോ പച്ചയോ ആബാധപച്ചയോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യസ്സാ’’തിആദി. ഇമിനാ ആബാധോയേവ പച്ചയോ ആബാധപച്ചയോതി അത്ഥം പടിക്ഖിപതി.

൨൯൩. ദുക്കടവത്ഥു നാമ അകപ്പിയവോഹാരാദിനാ മാലാവച്ഛരോപനാദി, പാചിത്തിയവത്ഥു നാമ മാലാവച്ഛരോപനാദിഅത്ഥായ പഥവീഖണനാദി. പഹരണീതി പഹരതി ഇമായാതി പഹരണീ. ഏതന്തി ‘‘പഹരണീ’’തി ഏതം നാമം. യസ്സ കസ്സചി ആവുധസങ്ഖാതസ്സ ലോഹഭണ്ഡസ്സാതി സമ്ബന്ധോ. തന്തി ആവുധസങ്ഖാതം ലോഹഭണ്ഡം. വുത്തമേവാതി ‘‘കതകം നാമ പദുമകണ്ണികാകാര’’ന്തിആദിനാ (ചൂളവ. അട്ഠ. ൨൬൯) വുത്തമേവ. ധനിയസ്സേവാതി ധനിയസ്സ ഏവ. അഞ്ഞേസഞ്ഹി കതായ സബ്ബമത്തികാമയകുടിയാ അപാകടത്താ വുത്തം ‘‘ധനിയസ്സേവാ’’തി. അഥ വാ ധനിയസ്സ സബ്ബമത്തികാമയകുടി ഇവാതി യോജനാ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബസ്മിം ഖുദ്ദകവത്ഥുക്ഖന്ധകേ.

ഇതി ഖുദ്ദകവത്ഥുക്ഖന്ധകവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.