൬. സേനാസനക്ഖന്ധകം

വിഹാരാനുജാനനകഥാ

൨൯൪. സേനാസനക്ഖന്ധകേ അപഞ്ഞത്തം ഹോതീതി ഏത്ഥ ന ഞപധാതു ഹോതി, അപിച ഞാധാതുയേവ, സോ ച ഖോ അനുജാനനത്ഥോതി ആഹ ‘‘അനനുഞ്ഞാതം ഹോതീ’’തി. ഇമിനാ ഞാധാതുസ്സ അവബോധനാദയോ അത്ഥേ നിവത്തേതി, അനുജാനനത്ഥംയേവ ദസ്സേതി. അഡ്ഢയോഗാദീനം വിസും ഗഹിതത്താ വിഹാരസദ്ദേന പാരിസേസതോ അവസേസാവാസോവ ഗഹേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘അഡ്ഢയോഗാദിമുത്തകോ അവസേസാവാസോ’’തി. സുവണ്ണവങ്കഗേഹന്തി സുവണ്ണവങ്കഛദനേന ഛാദിതം ഗേഹം. ഇട്ഠകാഗുഹാതി ഇട്ഠകായ കതാ ഗുഹാ. ഏസേവ നയോ സേസേസുപി. ആഗതസ്സ ച അനാഗതസ്സ ചാതി ഏത്ഥ ചസദ്ദേന ദ്വന്ദവാക്യം ദസ്സേതി. ആഗച്ഛതീതി ആഗതോ, ന ആഗതോ അനാഗതോ, സങ്ഘോ. ആഗതോ ച അനാഗതോ ച ആഗതാനാഗതോ, സമാഹാരദ്വന്ദോ പുംലിങ്ഗോ, തസ്സ. ‘‘അപ്പടിഹതചാരസ്സാ’’തി ഇമിനാ ചതൂസു ദിസാസു അപ്പടിഹതചാരോ ചാതുദ്ദിസോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി.

൨൯൫. അനുമോദനഗാഥാസു ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. ഉതുവിസഭാഗവസേനാതി സീതഉണ്ഹാനം ഉതൂനം വിസഭാഗവസേന. സംഫുസിതകവാതോതി സഹ ഉദകബിന്ദുനാ ആഗതോ വാതോ. ഏത്ഥ ഹി സംസദ്ദോ സഹത്ഥോ, ഫുസിതസദ്ദോ ഉദകബിന്ദുവാചകോ. ഉജുകമേഘവുട്ഠിയോ ഏവാതി വാതേന അപഹരിതത്താ ഉജുകം പതിതാ മേഘവുട്ഠിയോ ഏവ. പാളിയം തതോതി ഏത്ഥ തോപച്ചയോ പച്ചത്തത്ഥേ വത്തതി. സോ വിഹാരോതി ഹി അത്ഥോ. വാളമിഗാനി ചാതി വാളമിഗേ ച. ലിങ്ഗവിപല്ലാസോ ഹേസ. ഏതാനി സബ്ബാനീതി ‘‘സീത’’ന്തിആദീനി സബ്ബാനി സത്ത പദാനി. യോജേതബ്ബാനീതി സോ വിഹാരോ സീതം പടിഹനതി…പേ… വുട്ഠിയോ പടിഹനതീതി യോജേതബ്ബാനീതി അത്ഥോ.

‘‘വിഹാരേനാ’’തി ഇമിനാ പാളിയം തതോതി ഏത്ഥ തോപച്ചയോ കത്തുത്ഥേ ഹോതീതി ദസ്സേതി, തേന വിഹാരേനാതി അത്ഥോ. പടിഹഞ്ഞതീതി പടിഹനീയതി. സുഖത്ഥന്തി ഏത്ഥ ഉത്തരപദലോപോതി ആഹ ‘‘സുഖവിഹാരത്ഥ’’ന്തി. ‘‘ലേണത്ഥഞ്ച സുഖത്ഥഞ്ചാ’’തി പദദ്വയം ‘‘ഹോതീ’’തി പാഠസേസേന യോജേതബ്ബം. വിഹാരദാനം ലേണത്ഥഞ്ച സുഖത്ഥഞ്ച ഹോതീതി ഹി അത്ഥോ. ഇദന്തി അയം അധിപ്പായോ. വുത്തന്തി വുത്തോ. വിഹാരദാനം സുഖത്ഥഞ്ച ഹോതീതി യോജനാ. ഝായിതും വിപസ്സിതുഞ്ച യം സുഖം അത്ഥീതി സമ്ബന്ധോ. തദത്ഥന്തി തസ്സ സുഖസ്സ അത്ഥായ. പരപദേനപീതി ‘‘ഝായിതുഞ്ച വിപസ്സിതു’’ന്തി പദദ്വയതോ പരം ഠിതേന ‘‘വിഹാരദാന’’ന്തി പദേനപി. ഇധാതി ഇമസ്മിം വിഹാരേ. വിഹാരദാനന്തി വിഹാരസ്സ ദാനം, ദാതബ്ബവിഹാരം വാ, വണ്ണിതന്തി സമ്ബന്ധോ. വുത്തന്തി സംയുത്തനികായേ വുത്തം. സാധകപാളിയം യോ ഉപസ്സയം ദദാതി, സോ ച സബ്ബദദോ സബ്ബേസം ബലാദീനം ദദോ ഹോതീതി യോജനാ. സോ ചാതി ഏത്ഥ ചസദ്ദോ അവധാരണത്ഥോ. സോ ഏവാതി ഹി അത്ഥോ.

‘‘വിഹാരേ’’തി ഇമിനാ വാസയേത്ഥാതി ഏത്ഥ ഏതസദ്ദസ്സ വിസയം ദസ്സേതി. വാസയേതി വാസേയ്യ. തേസം അന്നഞ്ചാതി ഏത്ഥ ‘‘തേസ’’ന്തി പദം ‘‘അനുച്ഛവിയ’’ന്തി പാഠസേസേന യോജേതബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തേസം അനുച്ഛവിയ’’ന്തി. തത്ഥ അനുച്ഛവിയം അന്നഞ്ച അനുച്ഛവിയാനി വത്ഥാനി ചാതി യോജനാ. അഥ വാ തേസന്തി ഭുമ്മത്ഥേ സമ്പദാനവചനന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തേസൂ’’തി, ഭിക്ഖൂസൂതി അത്ഥോ. ഉജുഭൂതേസൂതി ഏത്ഥ സമ്പദാനത്ഥേ ഭുമ്മവചനം കത്വാ ഉജുഭൂതാനം തേസം ഭിക്ഖൂനം ദദേയ്യാതി അത്ഥോപി യുജ്ജതേവ. ‘‘അകുടിലചിത്തേസൂ’’തി ഇമിനാ ‘‘ഉജുഭൂതേസൂ’’തി ഏത്ഥ ഉജുസദ്ദസ്സ അകുടിലത്ഥഞ്ച ഭൂതസദ്ദേന ബാഹിരത്ഥസമാസഞ്ച ദസ്സേതി. ഉജുഭൂതം ചിത്തമേതേസന്തി ഉജുഭൂതാതി വചനത്ഥോ കാതബ്ബോ. നിദഹേയ്യാതി നിഖണിത്വാ ഠപേയ്യ. ‘‘ന ചിത്തപസാദം വിരാധേത്വാ’’തി ഇമിനാ വിപ്പസന്നേന ചേതസാതി ഏത്ഥ ഏവത്ഥഫലം വാ അഞ്ഞത്ഥാപോഹനം വാ ദസ്സേതി. ഹീതി ഫലജോതകോ. ഏവം വിപ്പസന്നചിത്തസ്സ തസ്സ വിഹാരദായകസ്സ തേ ഭിക്ഖൂ ധമ്മം ദേസേന്തീതി യോജനാ.

൨൯൬. ആവിഞ്ഛനഛിദ്ദന്തി അങ്ഗുലിം അവ പവേസേത്വാ അഞ്ഛതി ആകഡ്ഢതി ഏത്ഥ, ഏതേനാതി വാ ആവിഞ്ഛനം. അവപുബ്ബോ അഛിധാതു, ഉപസഗ്ഗഅകാരസ്സ ദീഘം കത്വാ, ധാതുഅകാരസ്സ ച ഇകാരം കത്വാ ‘‘ആവിഞ്ഛന’’ന്തി വുത്തം, തമേവ ഛിദ്ദം ആവിഞ്ഛനഛിദ്ദം. ആവിഞ്ഛനരജ്ജുന്തി കവാടച്ഛിദ്ദേ അവ പവേസേത്വാ അഞ്ഛതി ആകഡ്ഢതി ഇമായാതി ആവിഞ്ഛനാ, സായേവ രജ്ജൂതി ആവിഞ്ഛനരജ്ജു. കാചി രജ്ജു ന ന വട്ടതീതി യോജനാ. അഥ വാ ന വട്ടതി ന ഹോതി, വട്ടതിയേവാതി യോജനാ. തീണി താലാനീതി ഏത്ഥ താലസദ്ദോ കുഞ്ചികാപരിയായോതി ആഹ ‘‘തിസ്സോ കുഞ്ചികായോ’’തി. ഇമിനാ താലസദ്ദസ്സ രുക്ഖതൂരിയവിസേസേ നിവത്തേതി. യം യന്തി ഉപകരണം. തസ്സാതി യന്തകസ്സ. വേദികാവാതപാനന്തി വാതം പിവതി അനേനാതി വാതപാനം, വേദികായ കതം വാതപാനം വേദികാവാതപാനം. ചക്കലികന്തി ഏത്ഥ ചക്കാകാരേന അലതി പവത്തതീതി ചക്കലം, ചോളകപാദപുഞ്ജനം. തേന ബന്ധിതബ്ബന്തി ചക്കലികന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ചോളകപാദപുഞ്ജനം ബന്ധിതു’’ന്തി. ‘‘വാതപാനപ്പമാണേന ഭിസിം കത്വാ’’തി ഇമിനാ വാതപാനപമാണേന കതാ ഭിസി വാതപാനഭിസീതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി.

൨൯൭. ‘‘ഉച്ചകമ്പി ആസന്ദിക’’ന്തി വചനതോ വട്ടതീതി വേദിതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. ഏകതോഭാഗേന ദീഘപീഠം അട്ഠങ്ഗുലപാദകമേവ വട്ടതീതി യോജനാ. തതോ അധികം ന വട്ടതീതി അധിപ്പായോ. പമാണാതിക്കന്തോപീതി പിസദ്ദോ പമാണയുത്തോ പന പഗേവാതി ദസ്സേതി. സത്തങ്ഗോതി തീസു ദിസാസു അപസ്സയോ, ചത്താരോ പാദാതി സത്ത അങ്ഗാനി ഏതസ്സാതി സത്തങ്ഗോ. അയമ്പീതി പിസദ്ദോ ആസന്ദികം അപേക്ഖതി. ഏളകപാദപീഠം നാമ വുച്ചതീതി സമ്ബന്ധോ. ഏളകസ്സ പാദോ വിയ പാദോ ഏത്ഥാതി ഏളകപാദം, തമേവ പീഠം ഏളകപാദപീഠം. ആമലകവണ്ണികപീഠന്തി ആമലകായ വണ്ണോ സണ്ഠാനോ ആമലകവണ്ണോ, തേന യോജിതം ആമലകവണ്ണികം, തദേവ പീഠം ആമലകവണ്ണികപീഠം. ‘‘ആകാരേനാ’’തി ഇമിനാ വണ്ണസദ്ദസ്സ സണ്ഠാനത്ഥം ദസ്സേതി. ഇമാനീതി പീഠാനി. ഏത്ഥാതി പീഠേ. മുഞ്ചപബ്ബജമയന്തി മുഞ്ജേന ച പബ്ബജേന ച കതം.

മനുസ്സാനന്തി വഡ്ഢകീമനുസ്സാനം. ഛവിസംരക്ഖനത്ഥായാതി ഛവിയാ വിനാസനതോ സുട്ഠു രക്ഖനത്ഥായ. സിമ്ബലിരുക്ഖാദീനന്തിആദിസദ്ദേന തൂലനിബ്ബത്തകേ സബ്ബരുക്ഖേ സങ്ഗണ്ഹാതി. ഖീരവല്ലിആദീനന്തിആദിസദ്ദേന തൂലനിബ്ബത്തകാ സബ്ബാ ലതായോ സങ്ഗണ്ഹാതി. പോടകീതിണാദീനന്തിആദിസദ്ദേന തൂലനിബ്ബത്തകാ സബ്ബാ തിണജാതിയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. തീഹീതി രുക്ഖലതാപോടകീഹി. നനു ഭൂതഗാമാനം അനേകത്താ ഏതേഹി തീഹി മുത്തോ ഭൂതഗാമോ അത്ഥി, കസ്മാ പന സബ്ബഭൂതഗാമാ സങ്ഗഹിതാ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘രുക്ഖവല്ലിതിണജാതിയോ ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ ഹി യസ്മാ നത്ഥി, തസ്മാ സങ്ഗഹിതാ ഹോന്തീതി യോജനാ. തസ്മാതി യസ്മാ നത്ഥി, തസ്മാ. സബ്ബമ്പി ഏതം തൂലന്തി യോജനാ. ബിബ്ബോഹനേ ലോമമ്പി വട്ടതീതി സമ്ബന്ധോ. ലോമമ്പീതി പിസദ്ദേന തൂലം അപേക്ഖതി. യംകിഞ്ചി പുപ്ഫന്തി സബ്ബം പുപ്ഫം. പത്തം പാപുണിത്വാ സുദ്ധം തമാലപത്തമേവ ന വട്ടതി, അവസേസം സബ്ബം പത്തം സുദ്ധമ്പി വട്ടതീതി അധിപ്പായോ. പഞ്ചവിധന്തി ഉണ്ണചോളവാകതിണപണ്ണവസേന പഞ്ചപകാരം.

‘‘ഉപഡ്ഢകായപമാണാനീ’’തി ഇമിനാ അദ്ധകായികാനീതി ഏത്ഥ അദ്ധസ്സ കായസ്സ പമാണേന കതാനി അദ്ധകായികാനീതി അത്ഥം ദസ്സേതി. യേസു ബിബ്ബോഹനേസു കടിതോ പട്ഠായ യാവ സീസം ഉപദഹന്തി, താനി ബിബ്ബോഹനാനി അദ്ധകായികാനി നാമാതി യോജനാ. യസ്സാതി ബിബ്ബോഹനസ്സ. വിത്ഥാരതോ മുട്ഠിരതനം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ഇമിനാ യത്ഥ സഹ ഗീവായ സകലം സീസം ഠപേതും സക്കാ, തസ്സ മുട്ഠിരതനം വിത്ഥാരപമാണന്തി ദസ്സേതി. ‘‘തീസു കണ്ണേസു ദ്വിന്നം കണ്ണാന’’ന്തി ഇദം ബിബ്ബോഹനസ്സ ഉഭോസു അന്തേസു ഠപേതബ്ബചോളപമാണം സന്ധായ വുത്തം. ഇദം പന ബിബ്ബോഹനസ്സ ഉഭോസു അന്തേസു ഠപിതചോളസ്സ കോടിയാ കോടിം ആഹച്ച ദ്വിഗുണം കതം തികണ്ണം ഹോതി, തേസു തീസു കണ്ണേസു ദ്വിന്നം കണ്ണാനമന്തരം വിദത്ഥി ചതുരങ്ഗുലം ഹോതി, മജ്ഝട്ഠാനം കോടിതോ കോടിമാഹച്ച മുട്ഠിരതനം ഹോതി, ഇദം പന ബിബ്ബോഹനം തികണ്ണം ഹോതി. വട്ടം വാ ചതുരസ്സാദിം വാ കത്വാ സിബ്ബിതം യഥാ കോടിതോ കോടി വിത്ഥാരതോ പുഥുലട്ഠാനം മുട്ഠിരതനം ഹോതി, ഏവം സിബ്ബിതബ്ബം. ഇതോ അധികം ന വട്ടതി, ഊനം പന വട്ടതിയേവ. സീസൂപധാനന്തി സീസം ഉപദഹന്തി ഠപേന്തി ഏത്ഥാതി സീസൂപധാനം. ബിബ്ബോഹനാനീതി വിസേസേന, വിസേസം വാ സുഖം വഹന്തീതി ബിബ്ബോഹനാനി. ഉപരീതി ബിബ്ബോഹനാനം ഉപരി. യാനി പന കപ്പിയതൂലാനി സന്തീതി യോജനാ. മഹന്തമ്പീതി പിസദ്ദോ ഖുദ്ദകം പന പഗേവാതി ദസ്സേതി. വിനയധരഉപതിസ്സത്ഥേരോ പന ആഹാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘വിനയധര’’ ഇതി പദേന ഫുസ്സദേവത്ഥേരതോ വിസേസം ദസ്സേതി. അകപ്പിയതൂലം വാതി ഭിസിയം അകപ്പിയതൂലം വാ. ബിബ്ബോഹനേ ഹി അകപ്പിയതൂലം നാമ നത്ഥി.

പഞ്ചഭിസിയോതി ഏത്ഥ വാക്യഭാവഞ്ച അസമാഹാരദിഗുഭാവഞ്ച പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ ‘‘പഞ്ചഹി ഉണ്ണാദീഹി പൂരിതാ ഭിസിയോ’’തി. ഇമിനാ പഞ്ചഹി ഉണ്ണാദീഹി പൂരിതാ ഭിസിയോ പഞ്ചഭിസിയോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. അത്ഥതോ പന വാക്യമ്പി അസമാഹാരദിഗുപി യുജ്ജതേവ. കസ്മാ പഞ്ചഗണനാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘തൂലഗണനായ ഹീ’’തിആദി. ഹി യസ്മാ തൂലഗണനായ ഏതാസം ഗണനാ വുത്താ, തസ്മാ പഞ്ചഭിസിയോ ഹോന്തീതി യോജനാ. തത്ഥാതി ഉണ്ണാദീസു പഞ്ചസു. ഉണ്ണഗ്ഗഹണേന ഗഹിതന്തി സമ്ബന്ധോ. കമ്ബലമേവാതി ഉണ്ണാമയം കമ്ബലമേവ. ഉണ്ണായ, ഉണ്ണം വാ പക്ഖിപിത്വാ കതാ ഭിസി ഉണ്ണാഭിസി. ഏസേവ നയോ ചോളഭിസിആദീസു.

പമാണനിയമോതി ഏത്തകാ പമാണാതി പമാണസ്സ നിയമോ. മഞ്ചേ അത്ഥരിതബ്ബാ ഭിസി മഞ്ചഭിസി. ഏതാസന്തി മഞ്ചഭിസിആദീനം. യം ഏതം തൂലന്തി യോജനാ. സൂരകേപീതി ചമ്മമയഭിസിയമ്പി. ഏതേനാതി കുരുന്ദിയം വുത്തവചനേന സിദ്ധം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ.

മഞ്ചഭിസിന്തി മഞ്ചേ അത്ഥരിതബ്ബം ഭിസിം. ‘‘അത്ഥരണത്ഥായ സംഹരന്തീതി യുജ്ജതീ’’തി ഇമിനാ ‘‘അത്ഥരന്തീ’’തി ഏത്ഥ കാരിയൂപചാരേന അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോതി ദസ്സേതി. അത്ഥരണായ ഹി സംഹരണം കാരണം നാമ, അത്ഥരണം കാരിയം നാമ. ഉപരീതി ഭിസിഛവിയാ ഉപരി. ഫുസിതാനീതി ബിന്ദൂനി. ഭിത്തികമ്മന്തി ഭിത്തിയം നാനാവണ്ണേഹി രാജികരണം വിയ കത്തബ്ബം കമ്മം.

൨൯൮. ‘‘ഇക്കാസ’’ന്തി നാമം നിയ്യാസസിലേസാനം നാമന്തി ആഹ ‘‘രുക്ഖനിയ്യാസം വാ സിലേസം വാ’’തി. ‘‘കുണ്ഡകമിസ്സകമത്തിക’’ന്തി ഇമിനാ കുണ്ഡകേന മിസ്സകാ മത്തികാ കുണ്ഡകമത്തികാതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. സാസപപിട്ഠന്തി സാസപചുണ്ണം. ‘‘ബിന്ദു ബിന്ദു ഹുത്വാ’’തി ഇമിനാ അച്ചുസ്സന്നം ഹോതീതി ഏത്ഥ കാരണൂപചാരം ദസ്സേതി. അച്ചുസ്സന്നഞ്ഹി കാരണം ഹോതി, ‘‘ബിന്ദു ബിന്ദു ഹുത്വാ’’തി ഠാനം കാരിയം ഹോതി. ‘‘പുഞ്ജിതു’’ന്തി സോധേതും. ഗണ്ഡുപ്പാദഗൂഥമത്തികന്തി മഹിലതായ ഗൂഥമയം മത്തികം. ഇമിനാ ലണ്ഡമത്തികന്തി ഏത്ഥ ലണ്ഡസദ്ദോ ഗൂഥപരിയായോതി ദസ്സേതി.

൨൯൯. ന ഭിക്ഖവേ പടിഭാനചിത്തന്തി ഏത്ഥ ‘‘ഇത്ഥിരൂപകം പുരിസരൂപക’’ന്തി പാളിയം വുത്തത്താ കിം ഇത്ഥിപുരിസരൂപമേവ ന വട്ടതീതി ആഹ ‘‘ന കേവല’’ന്തിആദി. തിരച്ഛാനരൂപമ്പി കാതും വാ ‘‘കരോഹീ’’തി വത്തും വാ ന വട്ടതീതി സമ്ബന്ധോ. ദ്വാരപാലന്തി ദ്വാരപാലരൂപം. പസാദനീയാനീതി പസാദേതബ്ബാനി, പസാദേതും അരഹാനീതി അത്ഥോ.

൩൦൦. ഏകങ്ഗണാതി അവിഹാരട്ഠാനേന സമാനഭൂമിഭാഗാ. മുണ്ഡച്ഛേദനഗബ്ഭോതി മുണ്ഡേന ഛാദേതബ്ബോ ഗബ്ഭോ.

തത്ഥാതി വിജ്ഝിതബ്ബരുക്ഖേ. ‘‘കത’’ന്തി ഇമിനാ കുലങ്കപാദകന്തി ഏത്ഥ ണികപച്ചയസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. തം ആഹരിമം ഭിത്തിപാദം പതിട്ഠാപേതുന്തി സമ്ബന്ധോ. വസ്സപരിത്താണത്ഥന്തി വസ്സോദകപരിത്താണത്ഥം. ‘‘മദ്ദിതമത്തിക’’ന്തി ഇമിനാ ഉദ്ദസുധന്തി ഏത്ഥ സുധാസദ്ദസ്സ ലേപനസുധം ദസ്സേതി, ഭോജനസുധം നിവത്തേതി.

പമുഖന്തി വിഹാരസ്സ പമുഖം. യന്തി പദേസം, ഹനന്തീതി സമ്ബന്ധോ. തസ്സ കതപദേസസ്സാതി യോജനാ. ‘‘പഘാന’’ന്തിപി വുച്ചതീതി ദീഘവസേന ‘‘പഘാന’’ന്തിപി വുച്ചതി. ഇമിനാ പുരിമപാഠേ രസ്സഭാവം ദീപേതി. ‘‘പകുട്ട’’ന്തിപി പാഠോതി സസംയോഗവസേന ‘‘പകുട്ട’’ന്തിപി പാഠോ. ഇമിനാ പുരിമപാഠേ നിസംയോഗഭാവം ദസ്സേതി. വംസന്തി വേളും. തതോതി വംസതോ. ‘‘ഓസാരേത്വാ കത’’ന്തി ഇമിനാ ഓസാരേത്വാ കതം ഓസാരകന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘ഛദനപമുഖ’’ന്തി ഇമിനാ ണികപച്ചയസ്സ സരൂപം ദസ്സേതി. ചക്കലയുത്തോതി ചക്കലേന യുത്തോ.

൩൦൧. പാനീയദാനഭാജനന്തി പാനീയം ദേതി അനേനാതി പാനീയദാനം, തമേവ ഭാജനം പാനീയദാനഭാജനം. ‘‘ഉളുങ്കോ ച ഥാലകഞ്ചാ’’തി ഇമിനാ ദ്വേ പാനീയസങ്ഖസ്സ അനുലോമാനീതി യോജനാ.

൩൦൩. ദ്വാരഥകനകന്തി ദ്വാരം ഥകേതി അനേനാതി ദ്വാരഥകനകം. ഗാമദ്വാരേസു ദ്വാരഥകനകം വിയ ചക്കലയുത്തം ദ്വാരഥകനകന്തി യോജനാ.

൩൦൫. അസ്സതരിരഥാതി അസ്സാനം വിസേസേന, അതിസയേന വാതി അസ്സതരോ, അഥ വാ പകതിഅസ്സേ തരതി അതിക്കമതീതി അസ്സതരോ, സോ ഏതേസു രഥേസു യുജ്ജിതബ്ബോതി അസ്സതരീ, തേയേവ രഥാതി അസ്സതരിരഥാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അസ്സതരയുത്താ രഥാ അസ്സതരിരഥാ’’തി. തത്ഥ ‘‘അസ്സതരയുത്താ’’തി ഇമിനാ ‘‘അസ്സതരീ’’തി പദസ്സ അസ്സത്ഥിതദ്ധിതം ദസ്സേതി. ആമുത്തമണികുണ്ഡലാതി പദസ്സ ‘‘സതം കഞ്ഞാ സഹസ്സാനീ’’തി പദേന സമ്ബന്ധിതബ്ബത്താ വുത്തം ‘‘ആമുത്തമണികുണ്ഡലാനീ’’തി. ഇമിനാ നികാരസ്സ ആകാരോ ഹോതീതി ദസ്സേതി. കണ്ണേസു ആമുത്തം മണികുണ്ഡലം ഏതാസന്തി ആമുത്തമണികുണ്ഡലാ കഞ്ഞായോ.

ഖന്ധപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബുതോതി അത്ഥം പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ ‘‘കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബുതോ’’തി. സീതിഭൂതോതി ഏത്ഥ കിലേസാതപാനം അഭാവേനേവ സീതിഭൂതോ, ന അഞ്ഞേസന്തി ആഹ ‘‘കിലേസാതപാഭാവേനാ’’തി. ‘‘കിലേസൂപധിഅഭാവേനാ’’തി ഇമിനാ നിരുപധീതി ഏത്ഥ ഖന്ധൂപധിഅഭിസങ്ഖാരൂപധിഅഭാവേനാതി അത്ഥം പടിക്ഖിപതി.

ആസത്തിയോതി ഏത്ഥ പുനപ്പുനം വിസയേസു, ഭവേസു വാ സഞ്ജന്തീതി ആസത്തിയോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘രൂപാദീസൂ’’തിആദി. പത്ഥനായോതി തണ്ഹായോ. ഇമിനാ ആസത്തീനം സരൂപം ദസ്സേതി. ‘‘ഛിന്ദിത്വാ’’തി ഇമിനാ ഛേത്വാതി ഏത്ഥ ഛേധാതുയാ ഛേദനത്ഥം ദസ്സേതി. വിനേയ്യഹദയേ ദരന്തി ഏത്ഥ ‘‘വിനേയ്യാ’’തി പദസ്സ ത്വാപച്ചയന്തഭാവഞ്ച ഹദയസദ്ദസ്സ ചിത്തവാചകഭാവഞ്ച ദരഥസരൂപഞ്ച ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ചിത്തേ കിലേസദരഥം വിനേത്വാ’’തി. തത്ഥ ‘‘ചിത്തേ’’തി ഇമിനാ ഹദയസദ്ദസ്സത്ഥം ദസ്സേതി, ‘‘കിലേസ’’ ഇതി പദേന ദരഥസരൂപം, ‘‘വിനേത്വാ’’തി ഇമിനാ ത്വാപച്ചയന്തഭാവം ദസ്സേതി. വയകരണന്തി പരിബ്ബയമൂലം. തഞ്ഹി വയം കരിയതി അനേനാതി വയകരണന്തി വുച്ചതി. ഇമിനാ വയസ്സ കരണം വയായികം, കരണത്ഥേ ആയികപച്ചയോ, വയായികമേവ വേയ്യായികന്തി അത്ഥം ദസ്സേതി.

൩൦൭. ആദേയ്യവാചോതി ഏത്ഥ ആദിയിതബ്ബാതി ആദേയ്യാ, സാ വാചാ ഏതസ്സാതി ആദേയ്യവാചോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തസ്സ വചന’’ന്തിആദി. തത്ഥ തസ്സാതി അനാഥപിണ്ഡികസ്സ. സധനാതി സംവിജ്ജമാന ധനാ, അത്തനോ വാ ധനവന്തോ. മന്ദധനാതി അപ്പധനാ. അദാസീതി അനാഥപിണ്ഡികോ അദാസി. ഇതീതി ഏവം, ദത്വാ കത്വാതി സമ്ബന്ധോ. സോതി അനാഥപിണ്ഡികോ, അഗമാസീതി സമ്ബന്ധോ.

കഹാപണേ സന്ഥരീതി സമ്ബന്ധോ. കോടിയാ കരണഭൂതായ, ആധാരഭൂതായ വാ. പടിപാതേത്വാതി പടിഹനാപേത്വാ. തത്ഥ തസ്മിം ഠാനേ യേ രുക്ഖാ വാ യാ പോക്ഖരണിയോ വാ തിട്ഠന്തീതി യോജനാ. തേസന്തി താസം രുക്ഖപോക്ഖരണീനം. സാമഞ്ഞഞ്ഹി അപേക്ഖിത്വാ പുല്ലിങ്ഗവസേന വുത്തം. പരിക്ഖേപപമാണന്തി പരിണാഹസ്സ പമാണം. അസ്സാതി അനാഥപിണ്ഡികസ്സ.

ഏവം ബഹുധനം ചജന്തസ്സാപി ഗഹപതിനോതി യോജനാ. കോട്ഠകം മാപേസീതി ഏത്ഥ അഞ്ഞേ കോട്ഠകേ പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ ‘‘ദ്വാരകോട്ഠകപാസാദ’’ന്തി.

വിഹാരാദയോതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന പാളിയം ആഗതേ പരിവേണാദയോ ചുദ്ദസ ഉപകരണേ സങ്ഗണ്ഹാതി. അമ്ഹാകം ഭഗവതോ വിഹാരകാരാപനപസങ്ഗേന സത്തന്നമ്പി ബുദ്ധാനം വിഹാരകാരാപനം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വിപസ്സിസ്സാ’’തിആദി. തത്ഥ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ വിഹാരം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൧൨) കാരാപേസീതി സമ്ബന്ധോ. തിഗാവുതപ്പമാണം ഭൂമിം സുവണ്ണയട്ഠിസന്ഥരേന കിണിത്വാ വിഹാരം കാരാപേസീതി യോജനാ. ഏസേവ നയോ പരതോപി. അട്ഠകരീസപ്പമാണാ ഭൂമി ഉസഭേന ദസഉസഭപ്പമാണാ യട്ഠിയാ ദ്വിസതയട്ഠിപ്പമാണാ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘ഏവം അനുപുബ്ബേന പരിഹായന്തീ’’തി വത്വാ സബ്ബജനം സംവേജേന്തോ ആഹ ‘‘സമ്പത്തിയോ ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ യസ്മാ സമ്പത്തിയോ പരിഹായന്തി, തസ്മാ അലമേവ സബ്ബസമ്പത്തീസു വിരജ്ജിതും, അലം ഏവ സബ്ബസമ്പത്തീഹി വിമുച്ചിതുന്തി യോജനാ. ‘‘സബ്ബസമ്പത്തീസൂ’’തി പദഞ്ഹി ‘‘വിമുച്ചിതു’’ന്തി പദേന വിഭത്തിപരിണാമം കത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം.

൩൦൮. ഖണ്ഡഫുല്ലസദ്ദാനം അധികരണഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഖണ്ഡന്തി ഛിന്നോകാസോ. ഫുല്ലന്തി ഫലിതോകാസോ’’തി. തത്ഥ ‘‘ഛിന്നോകാസോ’’തി ഇമിനാ ഖണ്ഡതി ഛിജ്ജതി ഏത്ഥാതി ഖണ്ഡന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘ഫലിതോകാസോ’’തി ഇമിനാ ഫുല്ലതി ഫലതി ഏത്ഥാതി ഫുല്ലന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. പടിസങ്ഖരിസ്സതീതി ഏത്ഥ പാടിസദ്ദസ്സ പാകതികത്ഥഭാവം, സങ്ഖരിസ്സതിസദ്ദസ്സ ച കരധാതുയാ നിപ്ഫന്നഭാവം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘പാകതികം കരിയതീ’’തി.

൩൧൦. ഥേരോതി സാരിപുത്തത്ഥേരോ, ആഗച്ഛതീതി സമ്ബന്ധോ. ഇദന്തി ഗിലാനപടിജഗ്ഗനാദി. അസ്സാതി ഥേരസ്സ. അഗ്ഗാസനന്തിആദീസു അഗ്ഗസദ്ദോ പഠമത്ഥോപി ഉത്തമത്ഥോപി യുജ്ജതി. തേന വുത്തം ‘‘ഥേരാസന’’ന്തിആദി. അന്തരാ സത്ഥീനന്തി ഏത്ഥ അന്തരാതി ഭുമ്മത്ഥേ നിസ്സക്കവചനം. സത്ഥിസദ്ദോ ച ഊരുസങ്ഖാതോ പാദവാചകോതി ആഹ ‘‘ചതുന്നം പാദാനം അന്തരേ’’തി.

൩൧൫. പതിട്ഠാപേസീതി ഏത്ഥ കം വയം കത്വാ പതിട്ഠാപേസീതി ആഹ ‘‘അട്ഠാരസകോടിപരിച്ചാഗം കത്വാ’’തി. ഏവന്തിആദി നിഗമനം.

ആസനപ്പടിബാഹനാദികഥാ

൩൧൬. വിപ്പകതഭോജനേനാതി ഏത്ഥ വിപ്പകതസദ്ദോ അനിട്ഠിതപരിയായോതി ആഹ ‘‘അനിട്ഠിതേ ഭോജനേ’’തി. പകിരിയിത്ഥ, പകിരിയിസ്സതേ വാ പകതം, ന പകതം വിപ്പകതന്തി വിഗ്ഗഹോ കാതബ്ബോ, അത്ഥതോ പന ‘‘കരിയമാനോ അനിട്ഠിതോ’’തി വുത്തം ഹോതി. ഏത്ഥാതി ഠാനേ. അതിസമീപന്തി ഭുഞ്ജമാനസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ അതിആസന്നം. തസ്സാതി ഭുഞ്ജമാനസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ. പിവിത്വാ വാതി യാഗും പിവിത്വാ വാ. ഖാദിത്വാ വാതി ഖജ്ജകം ഖാദിത്വാ വാ. രിത്തഹത്ഥമ്പീതി തുച്ഛഹത്ഥമ്പി. പിസദ്ദേന ആമിസഹത്ഥം പന പഗേവാതി ദസ്സേതി. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. സോതി രിത്തഹത്ഥോ ഭിക്ഖു.

ആപത്തിന്തി ദുക്കടാപത്തിം. യന്തി വിപ്പകതഭോജനം ഭിക്ഖും. സോതി പച്ഛാ ആഗതോ ഭിക്ഖു. അയഞ്ച ഭിക്ഖൂതി വിപ്പകതഭോജനോ അയഞ്ച ഭിക്ഖു. തേനാതി വിപ്പകതഭോജനേന നവകേന വാ വുഡ്ഢതരേന വാ ഭിക്ഖുനാ. കിം നവകേന വുഡ്ഢതരം ആണാപേതും വട്ടതീതി ആഹ ‘‘വുഡ്ഢതരം ഹീ’’തിആദി. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. സോതി വുഡ്ഢതരോ ഭിക്ഖു. തതോതി ഉദകം ആഹരാപേതും ആണത്തിതോ. യന്തി കമ്മം.

യോതി ഭിക്ഖു. ‘‘ഏവരൂപസ്സാ’’തി പദേന തസ്സ നിയമനം വേദിതബ്ബം. കാസസ്സ ഖേളമല്ലകം ഠപേതബ്ബം. ഭഗന്ദരഅതിസാരാനം വച്ചകപാലം ഠപേതബ്ബം. അഞ്ഞേസം അഞ്ഞാനി ഠപേതബ്ബാനി ഹോന്തി. തേന വുത്തം ‘‘ഖേള…പേ… ഹോന്തീ’’തി. യസ്മിംതി യസ്മിം ഗിലാനേ. യോപി ഭേസജ്ജം കരോതീതി സമ്ബന്ധോ. ലേസകപ്പേനാതി ഏത്ഥ ലേസകപ്പസദ്ദാനം അത്ഥതോ ഏകത്താ വുത്തം ‘‘അപ്പകേന സീസാബാധാദിമത്തേനാ’’തി. ഭിക്ഖൂ ഗണേത്വാതി ഏത്ഥ ഗണം ഞത്വാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പരിച്ഛേദം ഞത്വാ’’തി. തത്ഥ ‘‘പരിച്ഛേദ’’ന്തി ഇമിനാ ഗണസദ്ദസ്സ അധിപ്പായത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘ഞത്വാ’’തി ഇമിനാ ഇധാതുയാ അത്ഥം ദസ്സേതി.

സേനാസനഗ്ഗാഹകഥാ

൩൧൮. സേയ്യാതി കായപസാരണസങ്ഖാതം സയനകിരിയം പടിക്ഖിപിത്വാ സേനാസനസങ്ഖാതം സേയ്യം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘മഞ്ചട്ഠാനാനീ’’തി. ‘‘സേയ്യാപരിച്ഛേദേനാ’’തി ഇമിനാ സേയ്യഗ്ഘേനാതി ഏത്ഥ അഗ്ഘസദ്ദസ്സ പൂജനത്ഥം പടിക്ഖിപിത്വാ പരിച്ഛേദനത്ഥം ദീപേതി. ഏത്ഥ ച അഗ്ഘസദ്ദസ്സ ചതുത്ഥക്ഖരേന യുത്തഭാവോ ഹേട്ഠാ സമുച്ചയക്ഖന്ധകവണ്ണനാ (ചൂളവ. അട്ഠ. ൧൦൨) യോജനായ വുത്തോയേവ. കാലന്തി സേയ്യാപടിഗ്ഗഹണസ്സ കാലം. ഗാഹിയമാനാതി ഗാഹാപിയമാനാ. ‘‘അതിരേകാനി അഹേസു’’ന്തി ഇമിനാ ഉസ്സാരയിംസൂതി ഏത്ഥ ഉദ്ധം സാരയിംസു ഗച്ഛിംസു പവത്തിംസൂതി അത്ഥം ദസ്സേതി. അതിരേകാനീതി ച ഭിക്ഖുപരിച്ഛേദതോ സേയ്യാപരിച്ഛേദാനി അതിരേകാനി. അനുഭാഗന്തി ഏത്ഥ അനു പച്ഛാ ദാതബ്ബോ ഭാഗോ അനുഭാഗോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പുന അപരമ്പി ഭാഗം ദാതു’’ന്തി. അതിമന്ദേസൂതിആദിവചനേന കിഞ്ചിമന്ദേസു ഭിക്ഖൂസു ഏകേകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദ്വേ തിസ്സോ സേയ്യാ ദാതബ്ബാ. യതോ കിഞ്ചിമന്ദേസു ഭിക്ഖൂസു ദ്വേ തയോ വിഹാരാ ദാതബ്ബാതി അത്ഥോപി ഗഹേതബ്ബോ. തത്ഥാതി ‘‘ന അകാമാ ദാതബ്ബോ’’തി വചനേ. അനുഭാഗേ ഗഹിതേതി യോജനാ. യേന അനുഭാഗോ ച പഠമഭാഗോ ച ഗഹിതോ, സോ ഭിക്ഖൂതി യോജനാ.

‘‘ഉപചാരസീമതോ ബഹീ’’തി ഇമിനാ നിസ്സീമേതി ഏത്ഥ സീമതോ ബഹി നിക്ഖന്തം, നിസിന്നം വാ നിസ്സീമന്തി അത്ഥം ദസ്സേതി. ഉപചാരസീമായ ആവാസവഡ്ഢനവസേന അതിവിത്ഥാരത്താ വുത്തം ‘‘ദൂരേ ഠിതസ്സാപീ’’തി. ഉതുകാലേപീതി ഹേമന്തഗിമ്ഹകാലേപി. തസ്മിഞ്ഹി കാലേ സീതഉണ്ഹഉതു തിഖിണോ ഹോതി, തസ്മാ തസ്സേവ വിസേസേന ഉതുകാലോതി നാമം പാകടം ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘ഹേമന്തഗിമ്ഹകാലേപീ’’തി. പിസദ്ദേന വസ്സകാലം അപേക്ഖതി. പുരിമവസ്സൂപനായികദിവസേ ഗാഹോ പുരിമകോ, പച്ഛിമവസ്സൂപനായികദിവസേ ഗാഹോ പച്ഛിമകോ.

അന്തരാ ദ്വീഹി വസ്സൂപനായികദിവസേഹി മുത്തേ കാലേ ഗാഹോ അന്തരാമുത്തകോ. ഏകസ്മിം വിഹാരേതി ഏകിസ്സം വിഹാരസീമായം. സേനാസനസാമികാതി സേനാസനദായകാ, ദേന്തീതി സമ്ബന്ധോ. തന്തി സേനാസനം. ആവാസികാ ന ഓലോകേന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാതി സേനാസനേ. പലുജ്ജന്തമ്പീതി വിനസ്സന്തമ്പി. ഭഗവാ ആഹാതി സമ്ബന്ധോ. തസ്സാതി സേനാസനസ്സ. അപരജ്ജൂതി അപരസ്മിം അഹനി അപരജ്ജു. ഗതായാതി അതിക്കമിതായ. പവാരണായ ഗതായ പവാരണദിവസേ അതിക്കമിതേ സതി അപരജ്ജു അന്തരാമുത്തകോ ഗാഹേതബ്ബോതി യോജനാ.

തന്തി അന്തരാമുത്തകം. ഗാഹേന്തേനാതി ഗാഹാപേന്തേന. തേനാതി ഗണ്ഹന്തേന. അട്ഠമാസേതി ചത്താരോ ഹേമന്തമാസേ, ചത്താരോ ച ഗിമ്ഹമാസേതി അട്ഠമാസേ. കദാചി പഞ്ച ഗിമ്ഹമാസേതി നവമാസേ വാ. ഖണ്ഡം വാതി ഛിന്നട്ഠാനം വാ. ഫുല്ലം വാതി ഫലിതട്ഠാനം വാ. പടിസങ്ഖരിതബ്ബന്തി പാകതികം കാതബ്ബം. ദിവസം ഖേപേത്വാതി പരിവേണേ ദിവസം ഖേപേത്വാ. തത്ഥാതി ഗഹിതസേനാസനേ. രത്തിന്ദിവന്തി രത്തി ച ദിവോ ച രത്തിന്ദിവം, സമാഹാരദ്വന്ദോ, അച്ചന്തസംയോഗേ ചേതം ഉപയോഗവചനം. ന ലബ്ഭതീതി സങ്ഘത്ഥേരേന ന ലബ്ഭതി. ഇദന്തി സേനാസനം.

അന്തരാമുത്തകഗാഹേന അഗഹേതബ്ബസേനാസനം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യസ്മിം പനാ’’തിആദി. തേമാസച്ചയേന തേമാസച്ചയേനാതി തിണ്ണം മാസാനം അതിക്കമേന തിണ്ണം മാസാനം അതിക്കമേന. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. യസ്മിം പനാതി സേനാസനേ പന. സകിദേവാതി ഏകവാരമേവ. അയന്തി ഏസാ കഥാ.

തത്ഥാതി ദുവിധേസു സേനാസനഗ്ഗാഹേസു. ഉതുകാലന്തി ഉതുകാലേ ആഗച്ഛന്തീതി സമ്ബന്ധോ. തേസം തദാവ ദാതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. അകാലോ നാമാതി ഉട്ഠാപനസ്സ അകാലോ നാമ നത്ഥി. ഏകം വാ മഞ്ചട്ഠാനം വാ ഠപേതബ്ബന്തി യോജനാ. ഏകോ വാ ഥേരോ ആഗച്ഛതീതി യോജനാ. ഉബ്ഭണ്ഡികാതി ഉക്ഖിത്തഭണ്ഡികാ.

ബഹൂസൂതി തയോ ആദിം കത്വാ ബഹൂസു ഭിക്ഖൂസു. പഹോതീതി ഏകേകസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ പഹോതി. തത്ഥാതി പരിവേണേ. തസ്സേവാതി പരിവേണസാമികസ്സേവ. ഏവം അപഹോന്തേസൂതി ഏവം പരിവേണഗ്ഘേന അപഹോന്തേസു. പാസാദഗ്ഘേനാതി വിഹാരസങ്ഖാതസ്സ പാസാദസ്സ പരിച്ഛേദേന. ഓവരകഗ്ഘേനാതി ഗബ്ഭസ്സ പരിച്ഛേദേന. സേയ്യഗ്ഘേനാതി ചതുപഞ്ചഹത്ഥപ്പമാണായ സേയ്യായ പരിച്ഛേദേന. മഞ്ചട്ഠാനേനാതി ദ്വിഹത്ഥവിത്ഥാരസ്സ ചതുഹത്ഥആയാമസ്സ മഞ്ചസ്സ ഠാനേന. ഏകമഞ്ചട്ഠാനസ്സ ദ്വിന്നം പീഠകാനം ഠാനത്താ വുത്തം ‘‘ഏകപീഠകട്ഠാനവസേനാ’’തി. ഇദം നിസീദിതും സക്കുണേയ്യവസേന വുത്തം. സചേ ന സക്കാ നിസീദിതും, ന ദാതബ്ബം. തേന വുത്തം ‘‘ഭിക്ഖുനോ പന ഠിതോകാസമത്തം ന ഗാഹേതബ്ബ’’ന്തി. ഏതന്തി ഠിതോകാസമത്തം. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. ഏകമഞ്ചട്ഠാനസ്സ തിണ്ണം ജനാനം ഏകപീഠകട്ഠാനഭാവേന അപഹോന്തത്താ വുത്തം ‘‘ഏകം മഞ്ചട്ഠാനം വാ തിണ്ണം ജനാനം ദാതബ്ബ’’ന്തി. ഹീതി സച്ചം. ‘‘സീതസമയേ’’തി ഇമിനാ ഉണ്ഹസമയേപി സബ്ബദിവസം അജ്ഝോകാസേ വസിതും ന സക്കാതി ദീപേതി. പരിളാഹസമയേ പന സക്കാ സബ്ബരത്തിം അജ്ഝോകാസേ വസിതും. കിഞ്ചാപി സക്കാ, സീതുണ്ഹകാലേ പന ന ദാതബ്ബത്താ പരിളാഹസമയേപി ന ദാതബ്ബന്തി വേദിതബ്ബം. ഏകമഞ്ചട്ഠാനേ വാ ഏകപീഠകട്ഠാനേ വാ തിണ്ണം ജനാനം നിസീദനാകാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘മഹാഥേരേനാ’’തിആദി. തത്ഥ മഹാഥേരേന വത്തബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. നിദ്ദാഗരുകോതി നിദ്ദായ ഗരുകാരകോ. സീതം അനുദഹതീതി സീതം മം പീളേതി. തേനാതി മഹാഥേരേന. ദുതിയത്ഥേരേനാപീതി പിസദ്ദോ മഹാഥേരം അപേക്ഖതി. വുത്തനയേനേവാതി ‘‘ഉക്കാസിത്വാ’’തിആദിനാ വുത്തനയേനേവ. ഏവന്തിആദി നിഗമനം. ജമ്ബുദീപേ പന ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ഗാഹേന്തീതി സമ്ബന്ധോ. കിഞ്ചിദേവ മഞ്ചട്ഠാനം വാ പീഠട്ഠാനം വാതി യോജനാ. അയന്തിആദി പുരിമവചനസ്സ നിഗമനവസേന പച്ഛിമവചനസ്സ കഥനത്ഥായ വുത്തവചനം.

വസ്സാവാസേ സേനാസനഗ്ഗാഹോ ഏവം വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. ആഗന്തുകവത്തന്തി ആഗന്തുകസ്സ വത്തം. അഞ്ഞത്ഥാതി അഞ്ഞസ്മിം ഠാനേ. ഗന്ത്വാ വസിതുകാമേന ആഗന്തുകേനാതി യോജനാ. വസ്സൂപനായികദിവസമേവാതി വസ്സം ഉപഗമനദിവസേയേവ. തത്ഥാതി അഞ്ഞം ഠാനം. നഗന്തബ്ബകാരണം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വസനട്ഠാനം വാ ഹീ’’തിആദി. ഹീതി യസ്മാ. തത്രാതി അഞ്ഞസ്മിം ഠാനേ. തേനാതി സമ്ബാധഅസമ്പജ്ജനകാരണാ. തസ്മാതി യസ്മാ ന ഫാസും വിഹരേയ്യ, തസ്മാ. തം വിഹാരന്തി യസ്മിം വസിതുകാമോ, തം വിഹാരം. തത്ഥാതി വിഹാരേ, വസന്തോ സുഖം വസിസ്സതീതി സമ്ബന്ധോ. ഉദ്ദേസത്ഥികോതി ഉദ്ദേസം അത്ഥികോ, ഉദ്ദേസേന വാ. കമ്മട്ഠാനസപ്പായതന്തി കമ്മട്ഠാനേന, കമ്മട്ഠാനസ്സ വാ സപ്പായഭാവം.

തത്ഥാതി അഞ്ഞവിഹാരം. ഗച്ഛന്തേന ഘട്ടേതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. ഘട്ടേതബ്ബാകാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ന തത്ഥാ’’തിആദി. തത്ഥ തത്ഥാതി സകട്ഠാനേ. കിം ന വത്തബ്ബാതി ആഹ ‘‘തുമ്ഹേ’’തിആദി. സലാകഭത്താദീനി വാ യാഗുഖജ്ജകാദീനി വാ നത്ഥി ന വിജ്ജന്തീതി യോജനാ. ഉപോസഥാഗാരസ്സ പരിക്ഖാരോതി സമ്ബന്ധോ. തുമ്ഹാകം വിഹാരസ്സ ഇദം താളഞ്ചേവ ഇമം സൂചിഞ്ച സമ്പടിച്ഛഥാതി യോജനാ. ഗമിയവത്തന്തി ഗമികാനം ഭിക്ഖൂനം വത്തം. ‘‘ദഹരേഹീ’’തി പദം ‘‘ഉക്ഖിപാപേത്വാ’’തി ച ‘‘ഗാഹാപേത്വാ’’തി ച പദദ്വയേ കാരിതകമ്മം, ‘‘പത്തചീവരഭണ്ഡികായോ’’തി പദം ‘‘ഉക്ഖിപാപേത്വാ’’തി പദേ ധാതുകമ്മം, ‘‘തേലനാളികത്തരദണ്ഡാദീനീ’’തി പദം ‘‘ഗാഹാപേത്വാ’’തി പദേ ധാതുകമ്മമേവ. അത്താനം ദസ്സേന്തേനാതി അത്താനം മനുസ്സാനം പകാസേന്തേന. വിതക്കന്തി പച്ചയബാഹുല്ലികവിതക്കം. ‘‘സപരിവാര’’ന്തി പദം ‘‘ഗച്ഛന്തഞ്ചാ’’തി പദേ കിരിയാവിസേസനം. ഏവഞ്ഹി സതി സപരിവാരം ഗച്ഛന്തഞ്ചാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ന’’ന്തി പദേ പന കാരകവിസേസനം. ഏവഞ്ഹി സതി സപരിവാരം നം ഭിക്ഖുന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ദിസ്വാ’’തി പദേ ച കിരിയാവിസേസനമേവ. ഏവഞ്ഹി സതി ഗച്ഛന്തഞ്ച നം ഭിക്ഖും സപരിവാരം ദിസ്വാതി സമ്ബന്ധോ. മനുസ്സാ വദന്തീതി സമ്ബന്ധോ. തേസൂതി മനുസ്സേസു. ഏകോ പണ്ഡിതമനുസ്സോതി സമ്ബന്ധോ. അയം കാലോ വസ്സൂപനായികകാലോ നാമാതി യോജനാ. യത്ഥാതി ഠാനേ. തസ്സാതി ഏകസ്സ പണ്ഡിതമനുസ്സസ്സ, വചനന്തി സമ്ബന്ധോ. തേ മനുസ്സാ യാചന്തീതി സമ്ബന്ധോ. അഞ്ഞത്ഥാതി അഞ്ഞം ഠാനം. മേജ്ജന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞം സിനേഹന്തീതി മിത്താ. സുഖദുക്ഖേസു അമാ സഹ വത്തന്തീതി അമച്ചാ. മിത്തായേവ അമച്ചാതി മിത്താമച്ചാ, തേ. സമ്മന്തയിത്വാതി സമം, സമ്മാ വാ മന്തയിത്വാ. ഇധേവാതി ഗാമേ ഏവ, വിഹാരേ ഏവ വാ. കസ്മാ സാദിതും വട്ടതി, നനു സബ്ബമേതം അകപ്പിയഞ്ച സാവജ്ജഞ്ചാതി ആഹ ‘‘സബ്ബഞ്ഹേതം കപ്പിയഞ്ചേവ അനവജ്ജഞ്ചാ’’തി. ഹി യസ്മാ ഏതം സബ്ബം കപ്പിയഞ്ച അനവജ്ജഞ്ച, തസ്മാ സബ്ബം സാദിതും വട്ടതീതി യോജനാ. കുരുന്ദിയം പന വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ഉഭയമ്പീതി മഹാഅട്ഠകഥാകുരുന്ദീസു വുത്തവചനവസേന ഉഭയമ്പി ഏതം വചനന്തി സമ്ബന്ധോ.

ആവാസികവത്തം വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘പടികച്ചേവ ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ പടികച്ചേവാതി ആഗന്തുകാനം ആഗതതോ പഠമമേവ. പധാനഘരവിഹാരമഗ്ഗോതി പധാനഘരമഗ്ഗോ ച വിഹാരമഗ്ഗോ ച. മുദ്ദവേദികായാതി ചേതിയസ്സ ഹമ്മിയവേദികായ. കസ്മാ ഇദമ്പി സബ്ബം കാതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘വസ്സം വസിതുകാമാ ഹീ’’തിആദി. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. വസ്സം വസിതുകാമാ സുഖം വസിസ്സന്തീതി സമ്ബന്ധോ. കതപരികമ്മേഹി ആവാസികേഹീതി സമ്ബന്ധോ. യതോ കുലതോ പകതിയാ ലബ്ഭതി, തസ്മിം കുലേ വസ്സാവാസികം പുച്ഛിതബ്ബന്തി യോജനാ. ന ദിന്നപുബ്ബന്തി പുബ്ബേ ന ദിന്നം. ഹീതി യസ്മാ. ഉപദ്ദുതാതി ഉപഗന്ത്വാ, ഭുസം വാ പീളിതാ. തത്ഥാതി മനുസ്സേസു. യേതി മനുസ്സാ. വസ്സാവാസികേ ഗാഹിതേതി വസ്സാവാസികേ സേനാസനേ ഗാഹാപിയമാനേ. ഗാഹിതഭിക്ഖൂനന്തി ഗാഹാപിതഭിക്ഖൂനം. വസ്സാവാസികന്തി വസ്സം ആവസന്താനം ദാതബ്ബം ചീവരം. ഗാഹണകാലോതി ഗാഹാപനകാലോ. ഉപകട്ഠോതി ആസന്നോ. ഛാതകാദീഹീതി ആദിസദ്ദേന രോഗാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. യന്തി ചീവരം. തതോതി ചീവരതോ. തന്തി വചനം. തദനുരൂപേനാതി തേസം മനുസ്സാനം വചനസ്സാനുരൂപേന. തേസം തേസന്തി മനുസ്സാനം, വസ്സാവാസികം ചീവരന്തി സമ്ബന്ധോ.

യസ്സാതി ഭിക്ഖുനോ. സോതി ഭിക്ഖു. ഇതി വദന്തീതി യോജനാ. തന്തി ചീവരം. പടിക്കമ്മാതി പടിക്കമിത്വാ. വിഹാരതോ അപസക്കിത്വാതി അത്ഥോ. തത്രാതി ഗാമേ. ഉപനിക്ഖേപം ഠപേത്വാതി കപ്പിയവത്ഥും വാ അകപ്പിയവത്ഥും വാ ആരാമികാദീനം ഹത്ഥേ ഉപനിക്ഖേപം ഠപേത്വാ. വിഹാരേതി വിഹാരസ്സ, വിഹാരേ വസ്സം വസന്തസ്സ വാ. അപുച്ഛിത്വാപീതി പിസദ്ദേന ‘‘പുച്ഛിത്വാപീ’’തി അത്ഥം ദസ്സേതി. തേസന്തികുലാനം. വത്തന്തി ജഗ്ഗനാദിവത്തം. തേസന്തി കുലാനം. ആഗതഞ്ച തന്തി തം പംസുകൂലികം ആഗതഞ്ച വദന്തീതി സമ്ബന്ധോ. തേനാതി പംസുകൂലികേന. ദാതും ന ഇച്ഛന്തീതി സങ്ഘസ്സ ആചിക്ഖന്തേപി സങ്ഘസ്സ ദാതും ന ഇച്ഛന്തി. സഭാഗോ ഭിക്ഖൂതി അത്തനാ സഭാഗോ ഭിക്ഖു. ഏതന്തി വസ്സാവാസികം. പംസുകൂലികസ്സ ന വട്ടതി, കസ്മാ? ഗഹപതിചീവരത്താ. ഇതീതിആദി നിഗമനം. സദ്ധാദേയ്യേതി സദ്ധായ ദാതബ്ബേ വസ്സാവാസികലാഭവിസയേ.

തത്രുപ്പാദേതി തസ്മിം വിഹാരേ ഉപ്പജ്ജനകലാഭവിസയേ. ഭണ്ഡപടിച്ഛാദനന്തി പടിച്ഛാദനചീവരഭണ്ഡം. ചീവരഭണ്ഡമേവ ഹി യസ്മാ അനേന സരീരം പടിച്ഛാദിയതി, തസ്മാ ഭണ്ഡപടിച്ഛാദനന്തി വുച്ചതി. ഗാഹേഥാതി ഭിക്ഖൂഹി ഗാഹാപേഥ. ഗാഹേതബ്ബന്തി ഭിക്ഖൂഹി ഗാഹാപേതബ്ബം. വത്ഥു പനാതി സാടകതോ അഞ്ഞം കപ്പിയം വാ അകപ്പിയം വാ വത്ഥു പന. കസ്മാ വട്ടതിയേവ, നനു അകപ്പിയവത്ഥു ന വട്ടതീതി ആഹ ‘‘കപ്പിയകാരകാനഞ്ഹി’’തിആദി. തത്ഥ ഹി യസ്മാ അനുഞ്ഞാതം, തസ്മാ വട്ടതിയേവാതി യോജനാ. ദിന്നവത്ഥുതോ ഉപ്പന്നന്തി സമ്ബന്ധോ.

യന്തി വത്ഥു ദിന്നന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാതി കപ്പിയകാരകാനം ഹത്ഥേ ദിന്നവത്ഥൂസു. തന്തി വത്ഥു ഉപനാമേന്തേഹീതി സമ്ബന്ധോ. ഗരുഭണ്ഡം ഹോതി, ഗരുഭണ്ഡത്താ അഞ്ഞേസു പച്ചയേസു ന ഉപനാമേതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. പുഗ്ഗലവസേനേവാതി ‘‘ഭിക്ഖൂ ചീവരേന കിലമന്തി, ഏത്തകം നാമ തണ്ഡുലഭാഗം ഭിക്ഖൂനം ചീവരം കാതും രുച്ചതി സങ്ഘസ്സാ’’തിആദിനാ പുഗ്ഗലം പരാമസിത്വാ പുഗ്ഗലവസേനേവ. സങ്ഘവസേനാതി ‘‘സങ്ഘോ ചീവരേന കിലമതീ’’തിആദിനാ സങ്ഘവസേന ന കാതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏവം പുഗ്ഗലവസേന അപലോകനകമ്മസ്സ അകത്തബ്ബതം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വത്ഥുവസേന തസ്സേവ അകത്തബ്ബതം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ജാതരൂപരജതവസേനാപീ’’തിആദി. കപ്പിയഭണ്ഡവസേനാതി ചീവരതണ്ഡുലേഹി അവസേസസ്സ കപ്പിയഭണ്ഡസ്സ വസേന. ചീവരതണ്ഡുലാനഞ്ഹി വിസും ഗഹിതത്താ ‘‘കപ്പിയഭണ്ഡവസേനാ’’തി ഏത്ഥ തേഹി അവസേസോ കപ്പിയഭണ്ഡോവ ഗഹേതബ്ബോ. തം പനാതി അപലോകനകമ്മം പന. കത്തബ്ബാകാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഇദാനീ’’തിആദി. സുഭിക്ഖന്തി സമിദ്ധഭിക്ഖം. സുലഭപിണ്ഡന്തി സുഖേന ലഭപിണ്ഡം. ദ്വീഹി പദേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ കാരണം ദസ്സേതി, സുഭിക്ഖത്താ സുലഭപിണ്ഡം, സുലഭപിണ്ഡത്താ സുഭിക്ഖന്തി വുത്തം ഹോതി.

ഏവം ചീവരപച്ചയം സല്ലക്ഖേത്വാ സേനാസനം സല്ലക്ഖേതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. കാലേതി ഗാഹാപനസ്സ കാലേ. വുത്തന്തി മഹാഅട്ഠകഥായ വുത്തം. കസ്മാ ദ്വേ സമ്മന്നിതബ്ബാ, നനു ഏകമ്പി സമ്മന്നിതും വട്ടതീതി ആഹ ‘‘ഏവഞ്ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ ഹി യസ്മാ ഗാഹേസ്സതി, തസ്മാ ദ്വേ സമ്മന്നിതബ്ബാതി യോജനാ. ഏകേന ഹി സമ്മുതിലദ്ധേന സക്കാ പരം ഗാഹാപേതും, അത്തനാ പന അത്തനോ പാപേതും ന സക്കാ, തസ്മാ ദ്വീസു സമ്മതേസു നവകോ വുഡ്ഢസ്സ, വുഡ്ഢോ ച നവകസ്സാതി ഉഭോ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഗാഹേസ്സന്തീതി അധിപ്പായോ. സമ്മന്നിതബ്ബാതി ഏകതോ സമ്മന്നിതബ്ബാ. അട്ഠപി സോളസപീതി ഏത്ഥ പിസദ്ദേന തതോ അധികമ്പി ഏകതോ സമ്മന്നിതും വട്ടതീതി ദീപേതി. സത്തസതികക്ഖന്ധകേ ഉബ്ബാഹികസമ്മുതിയം (ചൂളവ. ൪൫൬) അട്ഠപി ജനാ ഏകതോവ സമ്മതാതി വചനഞ്ചേത്ഥ സാധകം. നിഗ്ഗഹകമ്മമേവ ഹി സങ്ഘോ സങ്ഘസ്സ ന കരോതീതി ദട്ഠബ്ബം. തേസന്തി അട്ഠസോളസജനാനം, സമ്മുതി വട്ടതിയേവാതി സമ്ബന്ധോ. കിന്തി സല്ലക്ഖേതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ചേതിയഘര’’ന്തിആദി.

ആസനഘരന്തി പടിമാഘരം. മഗ്ഗപോക്ഖരണീനം സമീപേ കതാ സാലായോ ഉപചാരവസേന വുച്ചന്തി ‘‘മഗ്ഗോ’’തി ച ‘‘പോക്ഖരണീ’’തി ച. താ ഹി സാലായോ ഉപചാരസീമബ്ഭന്തരഗതേ ഗാമാഭിമുഖമഗ്ഗേ ച അന്തോഉപചാരസീമായം ഖണിതാ യത്ഥ കത്ഥചി പോക്ഖരണിയോ ച കരീയന്തി, ഇതി സല്ലക്ഖേതബ്ബന്തി യോജനാ. അസേനാസനം ദസ്സേത്വാ സേനാസനം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വിഹാരോ’’തിആദി. രുക്ഖമൂലന്തി ഛന്നകവാടബദ്ധരുക്ഖമൂലം. ഏസേവ നയോ വേളുഗുമ്ബേപി. ഗാഹേന്തേന ച ഗാഹേതബ്ബാനീതി സമ്ബന്ധോ. സങ്ഘികോതി തത്രുപ്പാദോ. തേസൂതി ദ്വീസു ചീവരപച്ചയേസു. യന്തി ചീവരപച്ചയം. തസ്സാതി ചീവരപച്ചയസ്സ. ഠിതികതോതി പബന്ധവസേന ഠിതട്ഠാനതോ. ഇതരോതി പഠമം ഗഹിതചീവരപച്ചയതോ ഇതരോ.

അപ്പതായാതി അപ്പഭാവതോ, ഗാഹിയമാനേതി സമ്ബന്ധോ. പരിവേണഗ്ഘേനാതി പരിവേണപരിച്ഛേദേന. ലഭന്തീതി പരിവേണസാമികാ ഭിക്ഖൂ ലഭന്തി. തന്തി പരിവേണം. വിജടേത്വാതി വിജടം കത്വാ, ദ്വേ വാ തയോ വാ കോട്ഠാസേ കത്വാതി അത്ഥോ. പക്ഖിപിത്വാതി ഭാഗകോട്ഠാസം പക്ഖിപിത്വാ. ന ഏവം കാതബ്ബന്തി യഥാ മഹാസുമത്ഥേരോ ആഹ, തഥാ ന കാതബ്ബന്തി അത്ഥോ. അകാതബ്ബകാരണം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘മനുസ്സാ ഹീ’’തിആദി. തത്ഥാതി പരിവേണേ, പവിസിതബ്ബം ഇതി ആഹാതി യോജനാ. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം ഗാഹണട്ഠാനേ. പടിക്കോസതീതി പടിസേധേതി. പടിക്കോസനാകാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘മാ ആവുസോ’’തിആദി. ഇതി വുത്തം, ഇതി പടിക്കോസതീതി യോജനാ. ഏകോ ഹി ഇതിസദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോ. തസ്സാതി മഹാഥേരസ്സ. സങ്ഗഹന്തി ഭിക്ഖൂനം സങ്ഗഹം. തന്തി മഹാഥേരം.

ഏവം വത്തബ്ബന്തി ഏവം വക്ഖമാനനയേന വത്തബ്ബം. പച്ചയം ധാരേഥ, ഇതി വത്തബ്ബന്തി യോജനാ. പാപുണാതി ആവുസോ ഇതി വുത്തേതി യോജനാ. ‘‘ഗഹിതം ഹോതീ’’തി ഇമിനാ ‘‘ഗണ്ഹഥ, ഗണ്ഹാമീ’’തി പച്ചുപ്പന്നകാലവസേന വുത്തത്താ ഗഹിതം ഹോതീതി ദസ്സേതി. അതീതഅനാഗതകാലവസേന അഗഹിതഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സചേ പനാ’’തിആദി. സതുപ്പാദമത്തന്തി ഗഹണേ സതിയാ ഉപ്പാദനമത്തം. ഏത്ഥാതി സേനാസനപച്ചയഗഹണട്ഠാനേ.

യോപീതി യമ്പി. ഉപയോഗത്ഥേ ചേതം പച്ചത്തവചനം, യമ്പി പച്ചയം വിസ്സജ്ജേതീതി യോജനാ. പച്ചയന്തി ച ചീവരപച്ചയം. അയമ്പീതി അയമ്പി പച്ചയോ. പിസദ്ദോ മഹാലാഭപരിവേണേ പച്ചയം സമ്പിണ്ഡേതി. തസ്മിംയേവ പരിവേണേതി തസ്മിം പംസുകൂലികേന ഗഹിതപരിവേണേ ഏവ. അഞ്ഞസ്സാതി പംസുകൂലികതോ അഞ്ഞസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ. പംസുകൂലികോ ‘‘അഹം വസാമീ’’തി സേനാസനം ജഗ്ഗിസ്സതി. ഇതരോ ‘‘അഹം പച്ചയം ഗണ്ഹാമീ’’തി സേനാസനം ജഗ്ഗിസ്സതീതി യോജനാ. ദ്വീഹി കാരണേഹീതി വസനഗഹണവസേന ദ്വീഹി കാരണേഹി. പംസുകൂലികേ ഗണ്ഹന്തേതി സമ്ബന്ധോ. ഇധാതി സേനാസനേ. തേനാതി പംസുകൂലികേന. ഹേട്ഠാതി സേനാസനസ്സ ഹേട്ഠാ, ഠിതം അഞ്ഞം ഭിക്ഖുന്തി സമ്ബന്ധോ. തേനാതി പംസുകൂലികേന, കിഞ്ചി വചനന്തി സമ്ബന്ധോ. വുത്ഥവസ്സസ്സ പംസുകൂലികസ്സാതി യോജനാ. വട്ടതീതി പംസുകൂലികസ്സ വട്ടതി. തസ്മിം സേനാസനേതി പംസുകൂലികേന ഗഹിതസേനാസനേ. യേസം പനാതി മനുസ്സാനം പന. തേസന്തി മനുസ്സാനം.

ഥൂപം കത്വാതി ചേതിയം കത്വാ. തസ്സാതി ഥൂപസ്സ. തേന ഭിക്ഖുനാതി വസ്സാവാസികം ഗാഹകഭിക്ഖുനാ. തന്തി ഭോജനസാലം. ഗാഹേതും വട്ടതീതി സമ്ബന്ധോ. സബ്ബമിദന്തി സബ്ബം ഇദം വചനം.

പാടിപദഅരുണതോതി വസ്സൂപനായികദിവസസങ്ഖാതസ്സ പാടിപദസ്സ അരുണുഗ്ഗമനതോ. വിതക്കചാരികോതി ‘‘കത്ഥ നു ഖോ വസിസ്സാമീ’’തിആദിനാ വിതക്കേന ചരണേ അനുയുത്തോ. സേനാസനം യാചതീതി സേനാസനഗ്ഗാഹാപകം സേനാസനം യാചതി. ഗഹിതന്തി സങ്ഘേന ഗഹിതം. യത്ഥാതി ഠാനേ. വസ്സൂപഗതേഹി വത്തബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ. പുനപ്പുനം, സമം വാ ചേതിയങ്ഗണാദിം മുഞ്ചന്തി സോധേന്തി ഇമാഹീതി സമ്മുഞ്ചനിയോ. മുചിധാതു സോധനത്ഥേ യുപച്ചയോ കരണത്ഥേ ഹോതി. താലുജോ പഠമക്ഖരോ. സുലഭാ ചേ ദണ്ഡകാ, ഏകേകേന ദ്വേ തിസ്സോ യട്ഠിസമ്മുഞ്ചനിയോ ബന്ധിതബ്ബാ. സുലഭാ ചേ സലാകാ, ഛപഞ്ചമുട്ഠിസമ്മുഞ്ചനിയോ ബന്ധിതബ്ബാതി അത്ഥോ. പഞ്ച പഞ്ച ഉക്കാതി അരഞ്ഞവിഹാരേസു പരിസ്സയവിജാനനത്ഥം പഞ്ച പഞ്ച അഗ്ഗിഉക്കാ കോട്ടേതബ്ബാ ഛിന്ദിതബ്ബാതി അത്ഥോ.

‘‘നിബദ്ധവത്തം ഠപേത്വാ’’തി ഏത്ഥ അകത്തബ്ബവത്തം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വത്തം കരോന്തേഹി ചാ’’തിആദി. തത്ഥ വത്തം കരോന്തേഹി ച ഏവരൂപം അധമ്മികവത്തം ന കാതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. ഹി സച്ചം, സബ്ബേവ ഏതേ ഉദ്ദേസാദയോ പപഞ്ചാതി യോജനാ. പപഞ്ചേന്തി സംസാരേ ചിരം ഠപേന്തീതി പപഞ്ചാ. മൂഗബ്ബതന്തി മൂഗാനം വതം, മൂഗേഹി കത്തബ്ബം വാ, മൂഗേന വിയ വാ അമൂഗേഹി കത്തബ്ബം വതം. ഏവം അകാതബ്ബവത്തം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി കാതബ്ബവത്തം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പരിയത്തിധമ്മോ നാമാ’’തിആദി. തിവിധമ്പീതി പരിയത്തിപടിപത്തിപടിവേധവസേന തിപ്പകാരമ്പി. അവയവപരിയത്തിധമ്മോപി അവയവിപരിയത്തിധമ്മം, അവയവിപരിയത്തിധമ്മോ വാ അവയവപരിയത്തിധമ്മം പതിട്ഠാപേതി, തസ്മാ പരിയത്തിധമ്മോ അത്തനാപി അത്താനം പതിട്ഠാപേസീതി വേദിതബ്ബം. ഉദ്ദിസഥാതി പരിയത്തിം ഉദ്ദിസഥ. സോധേത്വാ…പേ… ഉപസമ്പാദേഥാതി ഏത്ഥ സോധനം നാമ സബ്ബേസം ആചാരകുലപുത്താനം ഉപപരിക്ഖനം. സോധേത്വാ നിസ്സയം ദേഥാതി ഏത്ഥ സോധനം നാമ ഭിക്ഖുസഭാഗതം ഉപപരിക്ഖനം. ഹീതി സച്ചം. കുലപുത്തോതി ആചാരകുലപുത്തോ. യത്തകാനി ധുതങ്ഗാനി സമാദിയിതും സക്കോഥാതി യോജനാ. അന്തോവസ്സം നാമേതന്തി ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനമേതം. ഏതസ്മിം അന്തോവസ്സേതി ഹി അത്ഥോ, ഭവിതബ്ബന്തിആദീസു സമ്ബന്ധിതബ്ബം. സകലദിവസന്തി സകലദിവസമ്ഹി, അപ്പമത്തേഹീതി സമ്ബന്ധോ. ഏകചാരികവത്തന്തി ഏകകേന ചരിതബ്ബം വത്തം. ഭസ്സേതി വചനേ. ദസവത്ഥുകകഥന്തി അപ്പിച്ഛതാദിദസവത്ഥുക കഥം.

വിഗ്ഗാഹികപിസുണഫരുസവചനാനീതി വിഗ്ഗഹം കലഹം ജനേതീതി വിഗ്ഗാഹികം, വിഗ്ഗാഹികവചനഞ്ച പിസുണവചനഞ്ച ഫരുസവചനഞ്ച വിഗ്ഗാഹികപിസുണഫരുസവചനാനി. മനസികാരബഹുലാ വിഹരഥ ഇതി ഓവദിതബ്ബാതി യോജനാ. ദന്തകട്ഠഖാദനവത്തന്തി ഹേട്ഠാ അദിന്നാദാനവണ്ണനായം വുത്തം ദന്തകട്ഠഖാദനേ, ദന്തകട്ഠഖാദനസ്സ വാ വത്തം. ‘‘പത്തം ഥവികായ പക്ഖിപന്തേന ന കഥേതബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാ കഥേന്തേ പമാദേന പത്തോ ഭിജ്ജേയ്യാതി പത്തസ്സ ഗുത്തത്ഥായ കഥനം നിവാരേതി. ആചിക്ഖിതബ്ബാതി ഇതിസദ്ദോ പരിസമാപനത്ഥോ.

കോചി ദായകോതി സമ്ബന്ധോ. ആഗന്തുകോ ഭിക്ഖൂതി ചീവരഗ്ഗാഹിതതോ പച്ഛാ ആഗതോ ആഗന്തുകോ ഭിക്ഖു. സങ്ഘത്ഥേരോതി ആവാസികസങ്ഘത്ഥേരോ. പഠമഭാഗന്തി പുബ്ബേ ഗാഹിതം പഠമഭാഗം, പരിവത്തേത്വാതി പുബ്ബേ ഗാഹിതഭാഗേന പച്ഛാ ദാതബ്ബം വസ്സാവാസികം പരിവത്തേത്വാ. ആഗന്തുകസ്സ വസ്സഗ്ഗേന പത്തട്ഠാനേ ആഗന്തുകസ്സ ദാതബ്ബന്തി യോജനാ. ‘‘ആഗന്തുകസ്സാ’’തി പദം പുബ്ബാപരം അപേക്ഖതി. തസ്മാ ദ്വിന്നം പദാനം മജ്ഝേ വുത്തം. പഠമവസ്സൂപഗതാതി പഠമവസ്സൂപനായികദിവസേ വസ്സൂപഗതാ. ‘‘ദ്വേ തീണി ചത്താരീ’’തി വചനസ്സ വാ ബഹൂനം ഭിക്ഖൂനം വാ ബ്യാപനത്ഥായ ‘‘ലദ്ധം ലദ്ധ’’ന്തി വിച്ഛാവസേന വുത്തം. തേന പനാതി ആഗന്തുകേന പന. പഠമവസ്സൂപഗതേഹി അപ്പകേ ലദ്ധേ പച്ഛിമവസ്സൂപനായികദിവസേ ദാതബ്ബാനം വസ്സാവാസികാനം ബഹുകേപി അയം നയോ ഞാതബ്ബോതി കത്വാ ന വുത്തോ.

ദ്വീസുപീതി പഠമ ദുതിയവസേന ദ്വീസുപി. വസ്സൂപഗതാ ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖായ കിലമന്താ വദന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ഇധാതി ഠാനേ. വസന്താതി ഏകതോ വസന്താ. ദ്വേ ഭാഗാ ഹോമ സാധു വതാതി യോജനാ. സാധു വതാതി ഏകംസേന സുന്ദരാ ഭവേയ്യുന്തി അത്ഥോ. യേസന്തി ഭിക്ഖൂനം. തത്ഥാതി ഞാതിപവാരിതട്ഠാനേസു. പവാരണായാതി പവാരണാദിവസേ. തേസൂതി ഭിക്ഖൂസു. യേതി ഭിക്ഖൂ. തത്ഥാതി ഞാതിപവാരിതട്ഠാനേസു. കസ്മാ അപലോകേത്വാ ദാതബ്ബം, നനു തേ സാദിയന്തീതി ആഹ ‘‘സാദി യന്താപി ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ ഹീതി യസ്മാ. ‘‘നേവ വസ്സാവാസികസ്സ സാമിനോ’’തി ഇമിനാ തേസം വസ്സച്ഛിന്നതം ദീപേതി. നേവ അദാതും ലഭന്തീതി പഠമമേവ കതികവത്തസ്സ കതത്താ അദാതും നേവ ലഭന്തി, സബ്ബേസം നോ അമ്ഹാകന്തി യോജനാ. ഇധാതി ഠാനേ. തന്തി കതികവത്തം. ഏകോ ഭിക്ഖൂതി സമ്ബന്ധോ. തേസന്തി ഭിക്ഖൂനം. തത്ഥാതി സഭാഗട്ഠാനേ. വസിത്വാ ആഗതാനം തേസം ഭിക്ഖൂനന്തി യോജനാ. ന ലബ്ഭതി ഇതി വുത്തന്തി യോജനാ. ഇമേസന്തി വസ്സാവാസിഅപ്പത്തകാനം ഏകച്ചാനം. ഗാഹിതസദിസമേവാതി വസ്സാവാസികസ്സ ഗാഹിതേന സദിസമേവ. തേസമേവാതി ഏകച്ചാനമേവ.

പക്കന്തോപീതി അഞ്ഞം ഠാനം പക്കമന്തോപി. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. തേന ഭിക്ഖുനാ കതം പാനീയഉപട്ഠപനാദികമ്മം ഭതിനിവിട്ഠം ഭതിയാ ഠിതന്തി യോജനാ. അപലോകനകമ്മം കത്വാ ഗാഹിതം സങ്ഘികന്തി സമ്ബന്ധോ. സങ്ഘികന്തി തത്രുപ്പാദം സന്ധായ വുത്തം. വിബ്ഭന്തോപീതി പിസദ്ദോ പഗേവ ഛിന്നവസ്സോതി ദസ്സേതി. പച്ചയവസേനേവാതി സദ്ധാദേയ്യപച്ചയവസേന. വദന്തീതി കേചി വദന്തി.

ദിസംഗമികോ ഭിക്ഖു വിബ്ഭമതീതി സമ്ബന്ധോ. മനുസ്സേതി വസ്സാവാസികദായകമനുസ്സേ. സമ്മുഖാതി ആവാസികസ്സ സമ്മുഖാ. സമ്പടിച്ഛാപേത്വാതി ‘‘സുട്ഠു ദസ്സാമാ’’തി പടിച്ഛാപേത്വാ. യസ്സ ഗാഹിതന്തി യസ്സ ഭിക്ഖുനോ സേനാസനം ഗാഹിതം. സേനാസനസാമികസ്സാതി സേനാസനദായകസ്സ പുത്തധീതാദയോതി സമ്ബന്ധോ. സേനാസനേ ദേമാതി സേനാസനസ്സ ദേമ. തത്ഥാതി സേനാസനേ. ഏകമേവ വത്ഥം ദാതബ്ബം. കസ്മാ? പുഗ്ഗലസ്സ അദത്വാ സേനാസനസ്സേവ ദാതബ്ബത്താ. വസ്സാവാസികട്ഠിതികായാതി വസ്സാവാസികഗാഹിതസ്സ ഠിതികായ. ഏസേവ നയോതി സേനാസനസ്സേവ ദിന്നത്താ ഏസേവ നയോ. തസ്സേവ ഹോന്തീതി പുഗ്ഗലസ്സേവ ദിന്നത്താ തസ്സേവ ഹോന്തി.

ദുതിയോ ഥേരാസനേ ഗാഹിതോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. പഠമഭാഗസ്സ സാമണേരസ്സ ഗാഹിതത്താ വുത്തം ‘‘വരഭാഗം സാമണേരസ്സ ദത്വാ’’തി. ഉഭോപീതി ദ്വേ ഥേരസാമണേരേപി. സയമേവാതി ദായകോ സയമേവ. യന്തി വസ്സാവാസികം. യസ്സാതി ഥേരസ്സ വാ സാമണേരസ്സ വാ.

ഇതോതി വുത്തനയതോ. ദഹരസാമണേരസ്സാതി തരുണസ്സ സാമണേരസ്സ. സോതി ഘരസാമികോ. നന്തി പത്തജനം. യസ്സാതി ഭിക്ഖുനോ. തേസന്തി മനുസ്സാനം. യഥാഭൂതം ആചിക്ഖിതബ്ബന്തി വിബ്ഭമകാലങ്കതകാരണം യഥാഭൂതം ആചിക്ഖിതബ്ബം. സുദ്ധപംസുകൂലികായേവാതി അഞ്ഞേഹി അമിസ്സാ സുദ്ധാ പംസുകൂലികായേവാതി. ഇദം നേവാസികവത്തന്തി നിഗമനം.

ഉപനന്ദവത്ഥുകഥാ

൩൧൯. അയമത്ഥോതി അയം വക്ഖമാനോ അത്ഥോ, ഏവം വേദിതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി ഗാമകേ. തന്തി സേനാസനം, ഗണ്ഹന്തേനേവാതി സമ്ബന്ധോ. ഇധാതി സാവത്ഥിയം. മുത്തന്തി തേ സേനാസനം മുഞ്ചിതം ഹോതി. തത്രാപീതി ഗാമകേപി. ഉഭയത്ഥാതി സാവത്ഥിയം, ഗാമകേ ചാതി ഉഭയത്ഥ.

ഏത്ഥാതി ഉപനന്ദവത്ഥുസ്മിം. കഥന്തി കേന പകാരേന പടിപ്പസ്സമ്ഭതി. ഇധാതി സാസനേ. ഏകച്ചോ ഗണ്ഹാതീതി സമ്ബന്ധോ. തത്രാപീതി സാമന്തവിഹാരേപി. തസ്സാതി ഭിക്ഖുസ്സ. ഇധാതി സേനാസനേ. ആലയമത്തന്തി ചിത്തുപ്പാദമത്തം. ഇച്ചസ്സാതി ഇതി അസ്സ, ഏവം അസ്സ ഭിക്ഖുസ്സാതി അത്ഥോ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബസ്മിം ‘‘ഗഹണേന ഗഹണ’’ന്തിആദികേ ചതുക്കേ. യോ പന ഗച്ഛതീതി സമ്ബന്ധോ. ഉപചാരസീമാതിക്കമേതി നിമിത്തത്ഥേ ചേതം ഭുമ്മവചനം, ഭാവേന ഭാവലക്ഖണേ വാ. തത്ഥാതി അഞ്ഞസ്മിം വിഹാരേ പച്ചാഗച്ഛതി, വട്ടതി, സേനാസനഗ്ഗാഹോ ന പടിപ്പസ്സമ്ഭതീതി അധിപ്പായോ.

൩൨൦. യോതി ഭിക്ഖു. മഹന്തതരോ വാ ദഹരതരോ വാതി അത്തനോ മഹന്തതരോ വാ ദഹരതരോ വാ ഹോതി. സോ ഭിക്ഖു തിവസ്സന്തരോ നാമാതി യോജനാ. ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ തിണ്ണം വസ്സാനമന്തരേ ഠിതോ തിവസ്സന്തരോ അഞ്ഞോ ഭിക്ഖു. തത്ഥാതി ഭിക്ഖൂസു. ഇമേ സബ്ബേതി തിവസ്സന്തരദ്വിവസ്സന്തരസമാനവസ്സികേ ഇമേ ഭിക്ഖൂ, ലഭന്തീതി സമ്ബന്ധോ. യം തിണ്ണം പഹോതീതി മഞ്ചപീഠവിനിമുത്തം യം ആസനം തിണ്ണം സുഖം നിസീദിതും പഹോതി, തഥാരൂപേ ആസനേപി ദ്വേ ദ്വേ ഹുത്വാ നിസീദിതും ലഭന്തീതി യോജനാ. അപിസദ്ദേന മഞ്ചപീഠാനി അപേക്ഖതി. ഇദം പച്ഛിമദീഘാസനം. അനുപസമ്പന്നേനാപീതി പിസദ്ദോ പഗേവ ഉപസമ്പന്നേനാതി ദസ്സേതി.

ഹത്ഥികുമ്ഭേതി ഹത്ഥിസിരോപിണ്ഡേ. ഇമിനാ ഹത്ഥിസദ്ദേന ഹത്ഥികുമ്ഭോ ഗഹിതോ അവയവൂപചാരേന വാ ഉത്തരപദലോപേന വാതി ദസ്സേതി. ഹത്ഥീ വിയാതി ഹത്ഥീ, ഭൂമിഭാഗോ, ഹത്ഥിമ്ഹി പതിട്ഠിതോ പാദസങ്ഖാതോ നഖോ ഇമസ്സാതി ഹത്ഥിനഖകോ, പാസാദോ. ഏതം ‘‘ഹത്ഥിനഖകോ’’തി നാമം ഏവംകതസ്സ പാസാദസ്സ നാമന്തി യോജനാ. ‘‘സുവണ്ണരജതാദിവിചിത്രാനീ’’തി പദം ‘‘കവാടാനി മഞ്ചപീഠാനി താലവണ്ടാനീ’’തി സബ്ബപദേസു യോജേതബ്ബം. യംകിഞ്ചി ചിത്തകമ്മകതം അത്ഥി, സബ്ബം വട്ടതീതി യോജനാ. പാസാദസ്സ ദേമാതി സമ്ബന്ധോ. പാടേക്കന്തി പാസാദതോ വിസും. പടിഗ്ഗഹിതമേവാതി സബ്ബം പടിഗ്ഗഹിതമേവ ഹോതി. ഗോനകാദീനി അട്ഠാരസ അത്ഥരണാനി പരിഭുഞ്ജിതുന്തി സമ്ബന്ധോ. ഗിഹിവികടനീഹാരേനാതി ഗിഹീഹി വിസേസേന യഥാകാമം കരിയതീതി ഗിഹിവികടം, ഗിഹിസന്തകം. ‘‘ഗിഹിവികട’’ന്തി നീഹാരോ അഭിനീഹാരോ ഗിഹിവികടനീഹാരോ, തേന. ലബ്ഭന്തീതി നിസീദിതുമേവ ലബ്ഭന്തി. തത്രാപീതി ധമ്മാസനേപി.

അവിസ്സജ്ജിയവത്ഥുകഥാ

൩൨൧. ഏതാനീതി ഗരുഭണ്ഡാനി. തത്ഥാതി രാസിവസേന പഞ്ചസു സരൂപവസേന പഞ്ചവീസതിയാ ഗരുഭണ്ഡേസു. ആഗന്ത്വാ, ആഭുസോ വാ രമന്തി ഏത്ഥാതി ആരാമോ. തേസംയേവാതി പുപ്ഫാരാമഫലാരാമാനമേവ. ‘‘ഠപിതോകാസോ’’തി ഇമിനാ വത്ഥുസദ്ദസ്സ ഭൂമിഭേദത്ഥം ദസ്സേതി. വസതി ആരാമോ പതിട്ഠഹതി ഏത്ഥാതി ആരാമവത്ഥു. തേസു വാതി ഏത്ഥ വാസദ്ദേന നവഭൂമിഭാഗതോ അഞ്ഞസ്സ പോരാണഭൂമിഭാഗസ്സപി ആരാമവത്ഥുഭാവം വികപ്പേതി. വിസേസേന ചതുഇരിയാപഥേ ഹരതി പവത്തേതി ഏത്ഥാതി വിഹാരോ. തസ്സാതി വിഹാരസ്സ. ചതുന്നം മഞ്ചാനന്തി നിദ്ധാരണത്ഥേ സാമിവചനം. അഞ്ഞതരോ മഞ്ചോ നാമാതി യോജനാ. ഏസേവ നയോ സേസേസുപി. ‘‘ലോഹേന കതാ കുമ്ഭീ’’തി ഇമിനാ ലോഹകുമ്ഭീതി ഏത്ഥ മജ്ഝേലോപസമാസം ദസ്സേതി. ലോഹമയാ കുമ്ഭീ ലോഹകുമ്ഭീതി വചനത്ഥോപി യുജ്ജതേവ. ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി ഇമിനാ ലോഹേന കതം ഭാണകം, ലോഹേന കതോ വാരകോ, ലോഹേന കതം കടാഹന്തി അത്ഥം അതിദിസതി. ഏത്ഥാതി ഭാണകവാരകകടാഹേസു. അരഞ്ജരോതി അതിമഹന്തത്താ അരം ഖിപ്പം ജരതി വിനാസേതീതി അരഞ്ജരോ. അഥ വാ ജലം ഗണ്ഹിതും അലന്തി അരഞ്ജരോ ലകാരാനം രകാരേ കത്വാ.

ഗാഥാവസേന നിഗമനം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഏവ’’ന്തിആദി. തത്ഥ ഏവം പകാസയീതി സമ്ബന്ധോ. ദ്വേ ഗരുഭണ്ഡാനി ദ്വിസങ്ഗഹാനി ഹോന്തി, തതിയം ഗരുഭണ്ഡം ചതുസങ്ഗഹം ഹോതി, ചതുത്ഥം ഗരുഭണ്ഡം നവകോട്ഠാസം ഹോതി, പഞ്ചമം ഗരുഭണ്ഡം അട്ഠഭേദനം ഹോതി, ഇതി ഇമിനാ പകാരേന പഞ്ചനിമ്മലലോചനോ നാഥോ പഞ്ചഹി രാസീഹി പഞ്ചവീസവിധം ഗരുഭണ്ഡം പകാസയീതി യോജനാ.

തത്രാതി ഗരുഭണ്ഡേ. ഹീതി വിത്ഥാരോ. സബ്ബമ്പി ഇദം ഗരുഭണ്ഡം അവിസ്സജ്ജിയന്തി വുത്തന്തി യോജനാ. ഇധാതി ഇമസ്മിം വത്ഥുസ്മിം. പരിവാരേ പന ആഗതന്തി സമ്ബന്ധോ.

പഞ്ച രാസയോ മഹേസിനാ വുത്താതി യോജനാ. ഏത്ഥാതി പരിവാരേ.

തത്രാതി ‘‘പരിവത്തനവസേനാ’’തി വചനേ. ഇദം ഗരുഭണ്ഡം ഉപനേതുന്തി സമ്ബന്ധോ. നിച്ചം തിട്ഠന്തീതി ഥാവരാ, ഠാധാതു വരപച്ചയോ, ഠാകാരസ്സ ഥാകാരോ. ഇമിനാ ആരാമആരാമവത്ഥുവിഹാരവിഹാരവത്ഥൂനി ഗഹേതബ്ബാനി. അവിസ്സജ്ജിയഅവേഭങ്ഗീയത്താ ഗരു അലഹുകം ഭണ്ഡം ഗരുഭണ്ഡം. ഇമിനാ മഞ്ചാദീനി ഏകവീസതി ഗരുഭണ്ഡാനി ഗഹേതബ്ബാനി. ഥാവരേതി ആധാരേ ഭുമ്മം, പരിയാപന്നന്തി സമ്ബന്ധോ. അഥ വാ നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം, ഥാവരേസൂതി ഹി അത്ഥോ, ഖേത്തന്തിആദീസു സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ഖിപതി പുബ്ബണ്ണബീജമേത്ഥാതി ഖേത്തം. വസതി അപരണ്ണബീജം പതിട്ഠാതി ഏത്ഥാതി വത്ഥു, തലേ ഭൂമിഭാഗേ ഏകതോ വാ ദ്വീഹി വാ തീഹി വാ ഠാനേഹി ആവരണം കരീയതി ഏത്ഥാതി തളാകോ, സരോ. കസ്സകാനം മതേന കത്തബ്ബാതി മാതികാ. ആരാമേന പരിവത്തേതുന്തി സമ്ബന്ധോ. കാനി പരിവത്തേതുന്തി ആഹ ‘‘ഇമാനി ചത്താരിപീ’’തി. പിസദ്ദോ അവയവസമ്പിണ്ഡനോ.

തത്രാതി ‘‘പരിവത്തേതും വട്ടതീ’’തി വചനേ. ദൂരേതി സങ്ഘാരാമതോ ദൂരട്ഠാനേ. യമ്പീതി നാളികേരഫലമ്പി. ഹരന്തീതി സങ്ഘസ്സ ഹരന്തി. അഞ്ഞേസന്തി സങ്ഘതോ അഞ്ഞേസം മനുസ്സാനന്തി സമ്ബന്ധോ. തേതി മനുസ്സാ. സങ്ഘേന സമ്പടിച്ഛിതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. രുച്ചതീതി സങ്ഘസ്സാരാമേന മനുസ്സാനമാരാമം, മനുസ്സാനമാരാമേന വാ സങ്ഘസ്സാരാമം പരിവത്തേതും രുചീയതി ഇച്ഛീയതി. ഭിക്ഖൂനം ആരാമോതി സമ്ബന്ധോ. അയന്തി മനുസ്സാനമാരാമോ. ഖുദ്ദകോതി സങ്ഘാരാമതോ ഖുദ്ദകോ. ആയന്തി അയതി ആയസാമികോ ധനേന വഡ്ഢിം ഗച്ഛതി അനേനാതി ആയോ, തം. സമകമേവാതി സമപ്പമാണമേവ, ആയം സചേ ദേതീതി സമ്ബന്ധോ. പമാണത്ഥേ കപച്ചയോ. മനുസ്സാനം രുക്ഖാതി സമ്ബന്ധോ. അതിരേകം സങ്ഘസ്സ ദേമാതി സമ്ബന്ധോ. ജാനാപേത്വാതി ‘‘സങ്ഘേ ദിന്നം മഹപ്ഫല’’ന്തി (മ. നി. ൩.൩൭൬) സങ്ഘസ്സ ദിന്നദാനസ്സ ആനിസംസം മനുസ്സാനം ജാനാപേത്വാ. ഫലധാരിനോ ഹോന്തി നനൂതി യോജനാ. ഏവന്തിആദി നിഗമനം. ഏതേനേവ നയേനാതി യേന നയേന ആരാമോ ആരാമേന പരിവത്തേതബ്ബോ, ഏതേനേവ നയേന. മഹന്തേന വാ ഖുദ്ദകേന വാ ആരാമവത്ഥുനാ ചാതി യോജനാ. ആരാമ ആരാമവത്ഥുവിഹാരവിഹാരവത്ഥൂനി പരിവത്തേതബ്ബാനീതി സമ്ബന്ധോ.

ഉഭോപീതി ഗേഹപാസാദവസേന ഉഭോപി. തത്ഥാതി ഗേഹേ. ഇദം പനാതി പാസാദസങ്ഖാതം ഗേഹം, മനുസ്സാനം ഗേഹന്തി സമ്ബന്ധോ. മഹഗ്ഘേന വാ അപ്പഗ്ഘേന വാ വിഹാരവത്ഥുനാ ചാതി യോജനാ. വിഹാരവിഹാരവത്ഥുആരാമആരാമവത്ഥൂനി പരിവത്തേതബ്ബാനീതി സമ്ബന്ധോ. ഏവന്തിആദി നിഗമനം.

ഗരുഭണ്ഡേന ഗരുഭണ്ഡപരിവത്തനേ ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. പംസ്വാഗാരകേസൂതി പംസുകീളനത്ഥായ കതേസു അഗാരകേസു. കപ്പിയമഞ്ചാതി സങ്ഘഗണപുഗ്ഗലാനം കപ്പിയാ സുവണ്ണരജതാദീഹി അകതാ മഞ്ചാ. വിഹാരസ്സ പന സുവണ്ണരജതമയാദികാപി കപ്പിയാ മഞ്ചാ ദാതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ. ബഹിസീമായാതി ഉപചാരസീമതോ ബഹി. തത്ഥാതി സങ്ഘത്ഥേരസ്സ വസനട്ഠാനേ. തത്ഥാതി തസ്സ ഭിക്ഖുനോ വസനട്ഠാനേ. ‘‘മഹഗ്ഘേനാ’’തി വുത്തവചനം നിയമേന്തോ ആഹ ‘‘സതഗ്ഘനകേന വാ സഹസ്സഗ്ഘനകേന വാ’’തി. മഞ്ചസതന്തി മഞ്ചബഹും. ഏതേസുപീതി പീഠഭിസിബിബ്ബോഹനേസുപി. തത്ഥാതി പീഠഭിസിബിബ്ബോഹനേസു. കപ്പിയം പീഠാദീതി സമ്ബന്ധോ. അകപ്പിയം വാ മഹഗ്ഘം കപ്പിയം വാതി കപ്പിയേന വാ മഹഗ്ഘകപ്പിയേന വാ പരിവത്തേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘വുത്തവത്ഥൂനീ’’തി പദം ‘‘പരിവത്തേത്വാ’’തി പദേ അവുത്തകമ്മം, ‘‘ഗഹേതബ്ബാനീ’’തി പദേ വുത്തകമ്മം, പുബ്ബാപരാപേക്ഖപദം.

പസതമത്തഉദകഗണ്ഹകാനിപീതി ഏത്ഥ പസതോ നാമ കുഞ്ചിതപാണി. സീഹളദീപേതി സീഹം ലാതി ഗണ്ഹാതീതി സീഹളോ ലകാരസ്സ ളകാരം കത്വാ, സീഹബാഹുനാമകോ രാജാ, തസ്സ പുത്തത്താ വിജയകുമാരോപി സീഹളോ നാമ, തേന ആദിമ്ഹി നിവാസഭാവേന ഗഹിതത്താ ദീപോ സീഹളദീപോ നാമ, തസ്മിം. പാദം ഗണ്ഹാതീതി പാദഗണ്ഹനോ, സോയേവ പാദഗണ്ഹനകോ. പാദോ നാമാതി ‘‘പാദഗണ്ഹനകോ’’തി ഏത്ഥ പാദോ നാമ. യോ ലോഹവാരകോ മഗധനാളിയാ പഞ്ചനാളിമത്തം ഗണ്ഹാതി, സോ ലോഹവാരകോ പാദോ നാമാതി യോജനാ. ഇമിനാ പമാണസ്സ നാമം പമാണവന്തേ ഉപചാരതോ വോഹാരനയം ദസ്സേതി. തതോതി പഞ്ചനാളിമത്തഗണ്ഹനകവാരകതോ. ഇമാനീതി ലോഹകുമ്ഭീആദീനി.

ഭിങ്ഗാര …പേ… കടച്ഛുആദീനീതി ഭിങ്ഗാരോ ച പടിഗ്ഗഹോ ച ഉളുങ്കോ ച ദബ്ബി ച കടച്ഛു ച പാതി ച തട്ടകോ ച സരകോ ച സമുഗ്ഗോ ച അങ്ഗാരകപല്ലോ ച ധൂമകടച്ഛു ച ഭിങ്ഗാര…പേ… ധൂമകടച്ഛുയോ, താ ആദി യേസം താനീതി ഭിങ്ഗാര…പേ… കടച്ഛുആദീനി. ആദിസദ്ദേന അഞ്ഞാനി ഉപകരണാനി ഗഹേതബ്ബാനി. ഭാജനീയാനീതി ഭാജേതബ്ബാനി. കംസലോഹാദീതിആദിസദ്ദേന വട്ടലോഹം സങ്ഗണ്ഹാതി. വട്ടലോഹം നാമ പീതലോഹം. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. പാരിഹാരിയന്തി സങ്ഘികപരിഭോഗം പരിഹരിത്വാ അപനേത്വാ പുഗ്ഗലികപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജനം, ‘‘അത്തസന്തക’’ന്തി വാ പരിഗ്ഗഹേന ഹരിത്വാ ഭുഞ്ജനം ന വട്ടതി. ഗിഹിവികടനീഹാരേനേവാതി ‘‘ഗിഹിവികട’’ന്തി അഭിനീഹാരേനേവ.

അഞ്ഞസ്മിമ്പി കപ്പിയലോഹഭണ്ഡേ പരിയാപന്നാ അഞ്ജനീതി യോജനാ. അഥ വാ കപ്പിയലോഹഭണ്ഡേതി നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം, ‘‘അഞ്ജനീ’’തിആദിനാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. സൂചീതി ചീവരാദിസിബ്ബനകാ സൂചി. പണ്ണസൂചീതി പണ്ണേ ലിഖനാ സൂചി. അഞ്ഞമ്പീതി അഞ്ജനിആദിതോ അഞ്ഞമ്പി. ധൂമനേത്തഞ്ച ഫാലഞ്ച ദീപരുക്ഖോ ച ദീപകപല്ലകോ ച ഓലമ്ബകദീപോ ച ധൂമനേത്ത…പേ… ഓലമ്ബകദീപാ. ഇത്ഥിപുരിസതിരച്ഛാനഗതസങ്ഖാതാനി രൂപാനി ഏതേസു അത്ഥീതി ഇത്ഥിപുരിസതിരച്ഛാനഗതരൂപകാനി. ധൂമനേത്ത…പേ… ഓലമ്ബകദീപാ ച തേ ഇത്ഥിപുരിസതിരച്ഛാനഗതരൂപകാനി ചേതി ധൂമനേത്ത…പേ… രൂപകാനി, വിസേസനപരനിപാതോ. താനി വാ അഞ്ഞാനി വാ ഭിത്തിച്ഛദനകവാടാദീസു ഉപനേതബ്ബാനി ലോഹഭണ്ഡാനീതി സമ്ബന്ധോ. ലോഹഖിലകന്തി ലോഹമയം ആണിം. പരിഹരിത്വാതി ‘‘അത്തനോ സന്തക’’ന്തി പരിഗ്ഗഹേന ഹരിത്വാ, സങ്ഘികപരിഭോഗഗിഹിവികടാനി വാ അപനേത്വാ. ഖീരപാസാണമയാനീതി ഖീരവണ്ണേന പാസാണേന കതാനി.

സുവണ്ണഞ്ച രജതഞ്ച ഹാരകൂടഞ്ച ജാതിഫലികഞ്ച സുവണ്ണ…പേ… ജാതിഫലികാനി, തേഹി കതാനി ഭാജനാനി സുവണ്ണ…പേ… ഭാജനാനി. സബ്ബന്തി സുവണ്ണരജതാദിസബ്ബം. വട്ടതീതി സങ്ഘഗണപുഗ്ഗലാനം വട്ടതി.

വാസിആദീസു ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ, നിദ്ധാരണേ വാ ഭുമ്മം. യായ വാസിയാ ന സക്കാതി സമ്ബന്ധോ. തതോതി വാസിതോ. മഹത്തരീസദ്ദോ മഹന്തപരിയായോ അനിപ്ഫന്നപാടിപദികോ. മഹത്തരീ വാസീതി സമ്ബന്ധോ. വേജ്ജാനന്തി ഭിസക്കാനം. സിരാവേധനഫരസുപീതി പിസദ്ദേന തതോ മഹന്തം പന പഗേവാതി ദസ്സേതി. യാ പന കുഠാരീ ആവുധസങ്ഖേപേന കതാതി സമ്ബന്ധോ. അഥ വാ ആവുധസങ്ഖേപേന കതാ യാ പന കുഠാരീ അത്ഥീതി യോജനാ. അനാമാസാതി അനാമസിതബ്ബാ, അനാമാസാരഹാതി അത്ഥോ. ചതുരങ്ഗുലമത്തോപീതി പിസദ്ദോ തതോ അധികോ പന പഗേവാതി ദസ്സേതി. നിഖണിത്വാ ഖാദതീതി നിഖാദനം. ചതുരസ്സം മുഖമേതസ്സാതി ചതുരസ്സമുഖം. ദോണിസദിസം മുഖമേതസ്സാതി ദോണിമുഖം. സമ്മുഞ്ചനിദണ്ഡവേധനമ്പി നിഖാദനം ദണ്ഡബദ്ധം ഹോതി ചേതി യോജനാ. ദണ്ഡേന ബന്ധിതബ്ബന്തി ദണ്ഡബദ്ധം, ദണ്ഡം ബദ്ധമേതസ്സാതി വാ ദണ്ഡബദ്ധം. ‘‘അദണ്ഡക’’ന്തി വത്വാ തസ്സേവത്ഥം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ഫലമത്തമേവാ’’തി. നത്ഥി ദണ്ഡമേതസ്സാതി അദണ്ഡകം. യന്തി നിഖാദനം. പരിഹരിതുന്തി പുഗ്ഗലികഭാവേന പരിഗ്ഗഹേത്വാ ഹരിതും, സങ്ഘികഭാവം അപനേതും വാ. സിഖരമ്പി നിഖാദനേനേവ സങ്ഗഹിതം ലക്ഖണഹാരനയേന സമാനകിച്ചഭാവതോ. സിഖരന്തി യേന പരിബ്ഭമിത്വാ ഛിന്ദന്തി, യേഹി മനുസ്സേഹി ദിന്നാനീതി സമ്ബന്ധോ. തേതി മനുസ്സാ, വദന്തീതി സമ്ബന്ധോ. നോതി അമ്ഹാകം. പാകതികേതി പകതിയാ ഠിതേ, യഥാ പഠമം ഠിതാ ഹോന്തി, തഥാ കരിസ്സാമാതി അത്ഥോ. സചേ ആഹരന്തീതി സചേ ആയാചനം അകത്വാ ഹരന്തി. അനാഹരന്താപീതി പുന അനാഹരന്താപി.

കമ്മാരോ ച തട്ടകാരോ ച ചുന്ദകാരോ ച നളകാരോ ച മണികാരോ ച പത്തബന്ധകോ ച കമ്മാര…പേ… പത്തബന്ധകാ, തേസം. അധികരണീ ച മുട്ഠികോ ച സണ്ഡാസോ ച തുലാ ച അധികരണി…പേ… തുലാ. സങ്ഘേ ദിന്നകാലതോതി സങ്ഘസ്സ ദിന്നകാലതോ. തിപും ഛിന്ദതി അനേനാതി തിപുച്ഛേദനം, തമേവ സത്ഥകം തിപുച്ഛേദനസത്ഥകം. മഹാകത്തരിഞ്ച മഹാസണ്ഡാസഞ്ച മഹാപിപ്ഫിലികഞ്ച ഠപേത്വാതി യോജനാ. കസ്മാ ഠപിതാനീതി ആഹ ‘‘മഹാകത്തരിആദീനി ഗരുഭണ്ഡാനീ’’തി. തത്ഥ യസ്മാ മഹാകത്തരിആദീനി ഗരുഭണ്ഡാനി, തസ്മാ ‘‘ഠപേത്വാ മഹാകത്തരി’’ന്തി ആദി മയാ വുത്തന്തി യോജനാ.

വല്ലിആദീസു ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. വേത്തവല്ലിആദികാതി വേത്തസങ്ഖാതവല്ലിആദികാ. അഡ്ഢബഹുപ്പമാണാതി ഏത്ഥ –

‘‘ബ്യാമോ സഹകരാ ബാഹു, ദ്വേപസ്സദ്വയവിത്ഥതാ’’തി. –

അഭിധാനേ (അഭിധാനപ്പദീപികായം ൨൬൯ ഗാഥായം) വുത്തത്താ ബാഹു നാമ ഇധ ബ്യാമോവ അധിപ്പേതോ. തസ്മാ ദ്വീസു പസ്സേസു വിത്ഥതാനം ബ്യാമസങ്ഖാതാനം സഹകരാനം ദ്വിന്നം ബാഹൂനം അഡ്ഢോതി അഡ്ഢബാഹു, തസ്സ പമാണമേതസ്സാതി അഡ്ഢബാഹുപ്പമാണാതി വചനത്ഥോ കാതബ്ബോ, ദീഘതോ ദ്വിഹത്ഥാ വല്ലീതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥജാതകാതി തിസ്സം സങ്ഘസ്സ ഭൂമിയം ജാതകാ. രക്ഖിതഗോപിതാതി സങ്ഘേന സയം രക്ഖിതാ, പരേഹി ഗോപിതാ. ഇമിനാ അരക്ഖിതഅഗോപിതാ ഗരുഭണ്ഡം ന ഹോതീതി ദസ്സേതി. സാതി വല്ലി. അതിരേകാ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ഉപനേതുന്തി തം വല്ലിം ഉപനേതും. സുത്തഞ്ച മകചിവാകഞ്ച നാളികേരഹീരഞ്ച ചമ്മഞ്ച സുത്ത…പേ… ചമ്മാനി, തേഹി കതാ സുത്ത…പേ… ചമ്മമയാ. രജ്ജുകാ വാ യോത്താനി വാ ഗരുഭണ്ഡം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ഏകവട്ടാ വാ ദ്വിവട്ടാ വാതി ഏത്ഥ വാസദ്ദേന തിവട്ടാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. അവട്ടേത്വാ ദിന്നം സുത്തഞ്ച അവട്ടേത്വാ ദിന്നാ മകചിവാകനാളികേരഹീരാ ചാതി യോജനാ.

യോ കോചി വേളൂതി സമ്ബന്ധോ. സോപീതി വേളുപി വട്ടതീതി സമ്ബന്ധോ. പിസദ്ദേന വല്ലിം അപേക്ഖതി. ഇദമേത്ഥാതി ഇദം സബ്ബം ഏത്ഥ വേളുമ്ഹി, വേളൂസു വാ ഇദന്തി സമ്ബന്ധോ. സമകം വാതി ഗഹിതവേളുനാ സമപ്പമാണം വാ. അതിരേകം വാതി തതോ അതിരേകം വാ. തംഅഗ്ഘനകന്തി തസ്സ വേളുനോ അഗ്ഘനാരഹം. ഫാതികമ്മന്തി വഡ്ഢികമ്മം. തത്ഥേവാതി ഗണ്ഹനട്ഠാനേവ. ഗമനകാലേതി ഗണ്ഹനട്ഠാനതോ അഞ്ഞത്ഥ ഗമനകാലേ. ‘‘പഹിണിത്വാ ദാതബ്ബോ’’തി ഇമിനാ സയം വാ ആഗന്ത്വാ ദാതബ്ബോതി അത്ഥോപി ലക്ഖണഹാരനയേന ഗഹേതബ്ബോ സമാനകിച്ചത്താ.

മുഞ്ജപബ്ബജസദ്ദേന മുഞ്ജപബ്ബജതിണാനം പാളിയം വിസും ഗഹിതത്താ തിണസദ്ദേന താനി ഠപേത്വാ പാരിസേസഞായേന അവസേസതിണമേവ ഗഹേതബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘മുഞ്ജം പബ്ബജഞ്ച ഠപേത്വാ’’തിആദി. സമാനഫലത്താ ലക്ഖണഹാരനയേന പണ്ണമ്പി തിണേനേവ സങ്ഗഹിതന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യത്ഥാ’’തിആദി. തത്ഥ യത്ഥാതി യസ്മിം ഠാനേ, ഇതീതി ഏവം. തിണഞ്ച ഗരുഭണ്ഡം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥജാതകം വാതി തസ്മിം സങ്ഘാരാമേ ജാതകം വാ. ബഹാരാമേതി സങ്ഘാരാമതോ ബഹി. തമ്പീതി തിണമ്പി. പിസദ്ദേന വല്ലിവേളൂ അപേക്ഖതി. അട്ഠങ്ഗുലപ്പമാണോപീതി ദീഘതോ അട്ഠങ്ഗുലപമാണോപി. രിത്തപോത്ഥകോതി അലിഖിതത്താ തുച്ഛോ മകചിവത്ഥാദികോപി പണ്ണമയോപി പോത്ഥകോ. ഇദഞ്ച പണ്ണപസങ്ഗേന വുത്തം.

പഞ്ചവണ്ണാ വാതി നീലപീതലോഹിതോദാതമഞ്ജിട്ഠവസേന പഞ്ചവണ്ണനാ വാ. തമ്പീതി മത്തികമ്പി. പിസദ്ദേന വല്ലിവേളുതിണാനി അപേക്ഖതി.

ദാരുഭണ്ഡേ ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. രക്ഖിതഗോപിതോ യോ കോചി ദാരുഭണ്ഡകോ അത്ഥീതി യോജനാ. മഹാഅട്ഠകഥായം പന വുത്തോതി സമ്ബന്ധോ.

തത്രാതി മഹാഅട്ഠകഥായം, ‘‘തേന ഖോ പന സമയേനാ’’തി പാളിയം വാ. ഇമേസൂതി ആസന്ദികാദീസു. ഏത്ഥാതി പീഠേസു, പലാലപീഠേനാതി സമ്ബന്ധോ. ബ്യഗ്ഘചമ്മഓനദ്ധന്തി ബ്യഗ്ഘചമ്മേന അവനദ്ധം. വാളരൂപപരിക്ഖിത്തന്തി വാളരൂപേഹി പരിവാരിതം. രതനപരിസിബ്ബിതന്തി രതനസുത്തേന സമന്തതോ സിബ്ബിതം.

ഏതേസുപീതി വങ്കഫലകാദീസുപി. ‘‘സങ്ഖഥാലകം പന ഭാജനീയ’’ന്തി പാഠസ്സാനന്തരം ‘‘തഥാ’’തി പാഠോ അത്ഥി, സോ ഏത്ഥ ന യുജ്ജതി, പരതോ പന ‘‘യേന കേനചി കതം ഗരുഭണ്ഡമേവാ’’തി പാഠസ്സാനന്തരം യുജ്ജതി. തത്ഥ ഹി യഥാ യേന കേനചി കതം ഗരുഭണ്ഡമേവ ഹോതി, തഥാ ഥമ്ഭതുലാസോപാനഫലകാദീസു ദാരുമയം വാ പാസാണമയം വാ യംകിഞ്ചി ഗേഹസമ്ഭാരരൂപം ഗരുഭണ്ഡമേവാതി അത്ഥോ.

സബ്ബന്തി സകലം ഉദകതുമ്ബപാദകഥലികമണ്ഡലം. ഏതേസുപീതി ആധാരകാദീസുപി. തഥാ ഥമ്ഭതലാതി ഏത്ഥ തഥാസദ്ദേന ‘ഗരുഭണ്ഡമേവാ’’തി പദം അതിദിസതി. സങ്ഘേ ദിന്നന്തി സങ്ഘസ്സ ദിന്നം. ഭൂമത്ഥരണന്തി ഭൂമിയം അത്ഥരിതബ്ബം. തമ്പീതി ഏളകചമ്മമ്പി.

ഉദുക്ഖലം ഗരുഭണ്ഡമേവാതി സമ്ബന്ധോ. ഏസേവ നയോ മുസലന്തിആദീസുപി. ഏതേസൂതി മഞ്ചപാദാദീസു. അനുഞ്ഞാതവാസിയാതി ഭാജനത്ഥായ അനുഞ്ഞാതവാസിയാ. ധമകരണോതി ഏത്ഥ ‘‘സങ്ഖം ധമതി, സങ്ഖധമകോ’’തിആദീസു വിയ നിസ്സംയോഗപാഠോയേവ യുജ്ജതി. തസ്മാ ധമതി വാതേന പവത്തതീതി ധമോ, വാതഹേതുകോ സദ്ദോ, ധമം കരോതീതി ധമകരണോതി വചനത്ഥോ കാതബ്ബോ. സബ്ബമേതന്തി അനുഞ്ഞാതവാസിദണ്ഡാദികം ഏതം സബ്ബം. തതോതി അനുഞ്ഞാതവാസിദണ്ഡാദികതോ, മഹന്തതരം വാസിദണ്ഡാദികം ഗരുഭണ്ഡന്തി യോജനാ.

യഥാജാതമേവാതി യഥാപവത്തമേവ. തേഹീതി ഹത്ഥിദന്താദീഹി, ‘‘കത’’ഇതി പദേന സമ്ബന്ധിതബ്ബം. തച്ഛിതനിട്ഠിതോപീതി തച്ഛിതകമ്മേന നിട്ഠിതോപി.

മത്തികാഭണ്ഡേ ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ, ഉപഭോഗോ ച പരിഭോഗോ ച ഉപഭോഗപരിഭോഗം, സമാഹാരദ്വന്ദോ. ഇദം പദം ‘‘ഘടപിധാനാദികുലാലഭാജന’’ന്തി പദേനേവ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ഥുപികാതീതി ഏത്ഥ ഇതിസദ്ദോ ഇമസദ്ദത്ഥോ. ഇദം സബ്ബം സങ്ഘസ്സ ദിന്നകാലതോ പട്ഠായ ഗരുഭണ്ഡന്തി യോജനാ. ‘‘അനതിരിത്തപമാണോ’’തി വിസേസനപദം ‘‘ഘടകോ’’തി വിസേസ്യപദേനേവ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ഏത്ഥാതി മത്തികാഭണ്ഡേ, ആധാരേ വാ നിദ്ധാരണേ വാ ത്ഥ പച്ചയോ. മത്തികാഭണ്ഡേ കുണ്ഡികാ ഭാജനീയകോട്ഠാസം ഭജതി, ഏവം ലോഹഭണ്ഡേപീതി യോജനാ. ഏത്ഥാതി ഗരുഭണ്ഡവിനിച്ഛയേ.

നവകമ്മദാനകഥാ

൩൨൩. ഭണ്ഡികാട്ഠപനമത്തേനാതി ഏത്ഥ ഭണ്ഡികാട്ഠപനം നാമ ഭണ്ഡികയോജനന്തി ആഹ ‘‘കപോതഭണ്ഡികയോജനമത്തേനാ’’തി. അസ്സാതി ഭിക്ഖുസ്സ. ചിതകധൂമോതി ചിതകേ ഉട്ഠിതോ ധൂമോ. ഏതസ്സേവാതി ഭിക്ഖുസ്സ ഏവ വിഹാരോതി സമ്ബന്ധോ. ധൂമകാലേതി ധൂമസ്സ ഉട്ഠിതകാലേ. ‘‘അപലോകേത്വാ’’തി ഇമിനാ ധൂമകാലേ അപലോകിതം ധൂമകാലികം. ധൂമകാലികം ഹുത്വാതി അത്ഥയോജനം കത്വാ പാളിയം ‘‘പരിയോസിതവിഹാര’’ന്തി പദേന സമ്ബന്ധിതബ്ബഭാവം ദസ്സേതി. കതപരിയോസിതവിഹാരന്തി കതപരിയോസിതോ വിഹാരോ ഇമസ്സ നവകമ്മസ്സാതി കതപരിയോസിതവിഹാരം. ഇദം നവകമ്മം ദേന്തീതി സമ്ബന്ധോ. യാവ ഗോപാനസിയോ ന ആരോഹന്തി, താവ വിപ്പകതോ നാമാതി യോജനാ. തതോതി ഗോപാനസിആരോഹനതോ. കഞ്ചിദേവ സമാദപേത്വാ കാരേസ്സതീതി വിഹാരസാമികോയേവ കഞ്ചി ഭിക്ഖുംസമാദപേത്വാ കാരേസ്സതി. പഞ്ചഹത്ഥേ വിഹാരേതി സമ്ബന്ധോ. ഛവസ്സികം നവകമ്മന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാതി അഡ്ഢയോഗേ. സോതി അഡ്ഢയോഗോ. മഹല്ലകം നിയാമേത്വാ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ദസഹത്ഥേ ഏകാദസഹത്ഥേ’’തി. ദസവസ്സികം വാ ഏകാദസവസ്സികം വാ നവകമ്മന്തി സമ്ബന്ധോ. തതോതി ദ്വാദസഹത്ഥതോ. ലോഹപാസാദസദിസേപി പാസാദേതി സമ്ബന്ധോ. തതോതി ദ്വാദസവസ്സികനവകമ്മതോ.

നവകമ്മികോതി നവകമ്മേ യുത്തപയുത്തോ. ഉതുകാലേതി ഹേമന്തഗിമ്ഹകാലേ. പടിബാഹിതുന്തി അഞ്ഞേസം സമ്പത്തഭിക്ഖൂനം പടിസേധേതും. ആവാസസാമികസ്സാതി ആവാസദായകസ്സ. തസ്സാതി ആവാസസാമികസ്സ. വംസേതി അന്വയേ. തേതി തവ. സോതി ആവാസസാമിആദികോ. ഭിക്ഖൂഹി ജഗ്ഗിതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. തേപീതി ഞാതിഉപട്ഠാകാപി. തസ്മിമ്പീതി സങ്ഘികപച്ചയേപി. ബഹൂ ആവാസേതി സമ്ബന്ധോ. ഏകം ആവാസന്തി യോജനാ.

ഏകം വാ ആവാസന്തി സമ്ബന്ധോ. തതോതി വിസജ്ജിതാവാസേഹി, ഉപ്പന്നാനീതി സമ്ബന്ധോ. കുരുന്ദിയം പന വുത്തം, കിന്തി വുത്തന്തി യോജനാ. ഏകം മഞ്ചട്ഠാനം ഗഹേത്വാതി ഏകം മഞ്ചട്ഠാനം പുഗ്ഗലികഭാവേന ഗഹേത്വാ. തിഭാഗന്തി തതിയഭാഗം. അയമേവ വാ പാഠോ. ഏത്ഥാതി നട്ഠവിഹാരേ. പുഗ്ഗലികമേവാതി പുഗ്ഗലികം ഏവ, പുഗ്ഗലികം ഇവ വാ. ജഗ്ഗാതി ജഗ്ഗാഹി. ഹീതി ഫലജോതകോ. ഏവം ജഗ്ഗിതോ പനാതി ഏവം ജഗ്ഗിതോ വിഹാരോ പന. തസ്മിന്തി ജഗ്ഗന്തേ. സദ്ധിവിഹാരികാദീനം ദാതുകാമോ ഹോതീതി സങ്ഘസ്സ ഭണ്ഡട്ഠപനം വാ നവകാനം വസനട്ഠാനം വാ അദത്വാ അത്തനോയേവ സദ്ധിവിഹാരികാദീനം ദാതുകാമോ ഹോതി. സദ്ധിവിഹാരികാദീനം ദാതും ലബ്ഭതീതി സബ്ബവിഹാരം പുഗ്ഗലികഭാവേന അഗ്ഗഹേത്വാ ഏകദേസസ്സേവ ഗഹിതത്താ സദ്ധിവിഹാരികാദീനം ദാതും ലബ്ഭതീതി അത്ഥോ. ജഗ്ഗാപേതബ്ബോ ഇതി വുത്തന്തി യോജനാ. ഏത്ഥ ‘‘വുത്ത’’ന്തി പാഠോ അത്ഥി, സോ അപാഠോയേവ ‘‘കുരുന്ദിയം പന വുത്ത’’ന്തി പദസ്സ ആകാരത്താ.

അഞ്ഞം ഇദമ്പി ച വക്ഖമാനവചനം തത്ഥേവ കുരുന്ദിയം വുത്തന്തി യോജനാ. കിന്തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ദ്വേ ഭിക്ഖൂ’’തിആദി. ദ്വേ ഭിക്ഖൂ കരോന്തീതി സമ്ബന്ധോ. യേനാതി ഭിക്ഖുനാ. സോയേവ സാമീതി യേന സാ ഭൂമി പഠമം ഗഹിതാ, സോയേവ സാമീതി അത്ഥോ. പതിരൂപേ ഠാനേതി പതിരൂപേ സേനാസനട്ഠാനേ. തന്തി പുഗ്ഗലികകരണം. യം പന വയകമ്മന്തി യോജനാ. ഏത്ഥ ച വയകമ്മന്തി തസ്മിം വിഹാരേ കതസ്സ കമ്മസ്സ മൂലം. വിഹാരസ്സ മൂലം ദാതബ്ബന്തി വുത്തം ഹോതി. തസ്സാതി സങ്ഘികം കരോന്തസ്സ. തത്ഥേവാതി കതവിഹാരേ ഏവ. കതാവാസേതി സമീപത്ഥേ ഭുമ്മവചനം, കതാവാസസമീപേതി വുത്തം ഹോതി. ഛായൂപഗഫലൂപഗാതി ഛായം ഉപഗച്ഛന്താ ച ഫലം ഉപഗച്ഛന്താ ച, ഛായാഫലാനി ഉപഹരന്താതി അത്ഥോ. അപലോകേത്വാതി സങ്ഘം അപലോകേത്വാ. സാമികാതി രുക്ഖസാമികാ. ഹാരേതബ്ബാതി അപനേതബ്ബാ.

‘‘സങ്ഘികവല്ലിമത്തമ്പി അഗ്ഗഹേത്വാ’’തി ഇമിനാ സങ്ഘികം ഗഹേത്വാ സങ്ഘികായ ഭൂമിയാ സചേ വിഹാരം കരോതി, സങ്ഘികമേവാതി ദസ്സേതി. ദ്വിഭൂമകതിഭൂമകാദീസു പാസാദേസു ഉപഡ്ഢഭാഗം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പാസാദോ ചേവ ഹോതീ’’തിആദി. ഉപരി പാസാദോതി സമ്ബന്ധോ. സോതി വിഹാരകാരകോ ഭിക്ഖു, തസ്സ ഹേട്ഠാപാസാദോതി സമ്ബന്ധോ. വിഹാരേതി സങ്ഘികവിഹാരേ, വിഹാരസമീപേതി അത്ഥോ. അകതട്ഠാനേതി ചയപമുഖാനം അകതപുബ്ബട്ഠാനേ. ചയം വാ പമുഖം വാതി സങ്ഘികവിഹാരസ്സ ചയം വാ പമുഖം വാ. ബഹികുട്ടേതി കുട്ടസ്സ, കുട്ടതോ വാ ബഹി. തസ്സാതി ചയപമുഖകാരകസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. വിസമം പബ്ബതകന്ദരാദിന്തി സമ്ബന്ധോ. അപദേതി സുകരസ്സ അകാരണേ. കതം ഹോതീതി ചയം വാ പമുഖം വാ കതം ഹോതി. തത്ഥാതി ചയപമുഖേസു, സങ്ഘോ അനിസ്സരോ ഇതി വുത്തന്തി യോജനാ.

വരസേയ്യം ഗഹേതുന്തി സമ്ബന്ധോ.

പുന ആഗന്ത്വാതി പക്കമിത്വാ പുന ആഗന്ത്വാ. തസ്സാതി നവകമ്മഗാഹകസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ. ഏതന്തി സേനാസനം.

അഞ്ഞത്രപരിഭോഗപടിക്ഖേപാദികഥാ

൩൨൪. നാതിഹരന്തീതി ഏത്ഥ അതിസദ്ദോ ഹരണത്ഥോ, ഹരസദ്ദോ പരിഭുഞ്ജനത്ഥോതി ആഹ ‘‘അഞ്ഞത്ര ഹരിത്വാ ന പരിഭുഞ്ജന്തീ’’തി. യം മഞ്ചപീഠാദീതി യോജനാ. തത്ഥാതി ഉന്ദ്രിയമഹാവിഹാരേ. തന്തി മഞ്ചപീഠാദിം. തസ്മാതി യസ്മാ അനുജാനാതി, തസ്മാ. തന്തി മഞ്ചപീഠാദിം. അഞ്ഞത്രാതി അഞ്ഞം വിഹാരം. അരോഗന്തി അനട്ഠാജിണ്ണത്താ അരോഗം. തസ്മിം വിഹാരേതി ഉന്ദ്രിയവിഹാരേ. തസ്മിന്തി ഉന്ദ്രിയവിഹാരേ. തതോതി ഉന്ദ്രിയവിഹാരതോ. സുയോജിതാനീതി സുട്ഠു യോജിതാനി. മൂലദാനം വാ പടിപാകതികം വാ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. ഛഡ്ഡിതവിഹാരതോതി ഭിക്ഖൂഹി അനപേക്ഖേന ഛഡ്ഡിതസങ്ഘികവിഹാരതോ ച പുഗ്ഗലേന സാപേക്ഖേന ഛഡ്ഡിതപുഗ്ഗലികവിഹാരതോ ച. ആവാസികകാലേതി ആവാസികാനം ഠിതകാലേ. തതോതി ഛഡ്ഡിതവിഹാരതോ.

ഫാതികമ്മത്ഥായാതി ഏത്ഥ ഫാതിസദ്ദോ വഡ്ഢനത്ഥോതി ആഹ ‘‘വഡ്ഢികമ്മത്ഥായാ’’തി. ഏത്ഥാതി ‘‘ഫാതികമ്മത്ഥായാ’’തി പാഠേ.

ചക്കലികന്തി ചക്കാകാരേന ലാതി പവത്തതി, ചക്കാകാരം വാ ലാതി ഗണ്ഹാതീതി ചക്കലം, തദേവ ചക്കലികം, പാദപുഞ്ജനം, ‘‘കമ്ബലാദീഹി വേഠേത്വാ കത’’ന്തി ഇമിനാ തസ്സ കരണാകാരം ദസ്സേതി. യേഹീതി പാദേഹി. ഉദകന്തി സേനാസനസ്സ തിന്തകം ഉദകം. ഉദകം ന പഞ്ഞായതീതി യോജനാ. സഉപാഹനേന അക്കമിതും ന വട്ടതീതി യോജനാ.

സുധാഭൂമിയന്തി സുധായ ലിത്തായം ഭൂമിയം. പരിഭണ്ഡഭൂമിയന്തി ഗോമയകസാവപരിഭണ്ഡഭൂമിയം. പാദാതി മഞ്ചപാദാ. തസ്മിന്തി ചോളകേ. ഠപേന്തസ്സാതി മഞ്ചപാദേ ഠപേന്തസ്സ. തത്ഥാതി തേസു ഭിക്ഖൂസു. നേവാസികാതി നിബദ്ധം വസന്തീതി നേവാസികാ. ഠപേന്തീതി മഞ്ചപാദേ ഠപേന്തി. തഥേവാതി യഥാ നേവാസികാ വളഞ്ജന്തി, തഥേവ ആഗന്തുകേഹി വളഞ്ജിതും വട്ടതീതി അത്ഥോ.

സേതഭിത്തി വാതി ഏത്ഥ വാസദ്ദേന നീലഭിത്തിആദയോ സമ്പിണ്ഡേതി. ‘‘ദ്വാരമ്പി വാതപാനമ്പീ’’തിആദിനാ സാമഞ്ഞതോ വുത്തത്താ ദ്വാരവാതപാനാദയോ അപരികമ്മകതാപി ന അപസ്സയിതബ്ബാ. കേനചി വാ വത്ഥാദിനാതി സമ്ബന്ധോ.

‘‘ഹുത്വാ’’തി ഇമിനാ ‘‘ധോതപാദകാ’’തി പദസ്സ ‘‘നിപജ്ജിതു’’ന്തി പദേ കിരിയാവിസേസനഭാവം ദസ്സേതി, ‘‘ഭിക്ഖൂ’’തി പദേ കാരകവിസേസനഭാവം നിവത്തേതി. കസ്മിം ഠാനേ നിപജ്ജിതും കുക്കുച്ചായന്തീതി ആഹ ‘‘ധോതേഹി പാദേഹി അക്കമിതബ്ബട്ഠാനേ’’തി. ‘‘അക്കമിതബ്ബട്ഠാനസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി ഇമിനാ ‘‘ധോതപാദകേ’’തി പാഠസ്സ ധോതോ പാദോ തിട്ഠതി ഏത്ഥ ഠാനേതി ധോതപാദകം, തസ്മിം ധോതപാദകേതി അത്ഥം ദസ്സേതി. ഏതന്തി ‘‘ധോതപാദകേ’’തി നാമം. ‘‘പച്ചത്ഥരിത്വാ’’തി ഏത്ഥ കേന പച്ചത്ഥരിത്വാതി ആഹ ‘‘പച്ചത്ഥരണേനാ’’തി. ‘‘അത്തനോ സന്തകേനാ’’തി ഇമിനാ സങ്ഘികേന പച്ചത്ഥരണേന പച്ചത്ഥരണം പടിക്ഖിപതി. നിദ്ദായതോപീതി നിദ്ദായകാരണാപി, സംകുടിതേതി സമ്ബന്ധോ. അഥ വാ നിദ്ദായതോപീതി നിദ്ദായന്തസ്സപി. ‘‘സരീരാവയവോ’’തി പദേ സാമ്യത്ഥഛട്ഠീ, ‘‘ആപത്തിയേവാ’’തി പദേ സമ്പദാനം. ലോമേസു ഫുസന്തേസൂതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘പരിഭോഗസീസേനാ’’തി ഇമിനാ പരിഭോഗം അകത്വാ കേനചി കമ്മേന സരീരാവയവേന ഫുസന്തസ്സ അനാപത്തീതി ദസ്സേതി. ഹത്ഥതലേന ഫുസിതും പാദതലേന ഫുസിതും വാ അക്കമിതും വാതി യഥാലാഭയോജനാ ദട്ഠബ്ബാ. ‘‘പരിഭോഗസീസേനാ’’തി പദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘മഞ്ചപീഠം നീഹരന്തസ്സാ’’തിആദി.

സങ്ഘഭത്താദിഅനുജാനനകഥാ

൩൨൫. ‘‘സങ്ഘസ്സ ഭത്ത’’ന്തി ഇമിനാ സങ്ഘഭത്തന്തി പദസ്സ ഛട്ഠീസമാസം ദസ്സേതി. സങ്ഘസ്സ അത്ഥായ ആഭതം ഭത്തം കാതും ന സക്കോന്തീതി യോജനാ. ഉദ്ദേസഭത്തന്തിആദീസു ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. ‘‘ഉദ്ദേസേന ലദ്ധഭിക്ഖൂനം ഭത്തം കാതു’’ന്തി ഇമിനാ ഉദ്ദേസേന ലദ്ധഭിക്ഖൂനം കാതബ്ബം ഭത്തം ഉദ്ദേസഭത്തന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. തഥേവാതി യഥാ സങ്ഘതോ ഉദ്ദിസിത്വാ ലദ്ധഭിക്ഖൂ, തഥേവ. പരിച്ഛിന്ദിത്വാതി ‘‘ഏകം വാ’’തിആദിനാ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ. തേസന്തി ലദ്ധഭിക്ഖൂനം. ഇമിനാ നിമന്തേത്വാ ലദ്ധഭിക്ഖൂനം കാതബ്ബം ഭത്തം നിമന്തനഭത്തന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘സലാകായോ ഛിന്ദിത്വാ’’തി ഇമിനാ സലാകായോ ഛിന്ദിത്വാ കാതബ്ബം ഭത്തം സലാകഭത്തന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. പക്ഖികന്തി ഉപോസഥികന്തി പാടിപദികന്തി ഏവം നിയാമേത്വാതി യോജനാ. പഞ്ചമീആദീസു പക്ഖേസു കാതബ്ബം പക്ഖികം. ഉപോസഥേ കാതബ്ബം ഉപോസഥികം. പാടിപദേ കാതബ്ബം പാടിപദികം, തമേവ ഭത്തം പാടിപദികഭത്തം. ഉദ്ദേസഭത്തം നിമന്തനന്തി ഏത്ഥ ഇതിസദ്ദോ ആദ്യത്ഥോ, ഉദ്ദേസഭത്തം നിമന്തനന്തിആദിം ഇമം വോഹാരം പത്താനീതി ഹി അത്ഥോ. ഉദ്ദേസഭത്താദീനിയേവ അനുജാനനമകത്വാ കസ്മാ സങ്ഘഭത്തമ്പി അനുജാനാതീതി ആഹ ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി. തത്ഥ യസ്മാ സക്ഖിസ്സന്തീതി സമ്ബന്ധോ. തേതി മനുസ്സാ. തമ്പീതി സങ്ഘഭത്തമ്പി. പിസദ്ദേന ഉദ്ദേസഭത്താദീനി അപേക്ഖതി.

സങ്ഘഭത്താദീനം വിത്ഥാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. തത്ഥ തത്ഥാതി ‘‘സങ്ഘഭത്തം ഉദ്ദേസഭത്ത’’ന്തിആദിപാഠേ, ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ, സങ്ഘഭത്താദീസു വാ നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം, ഭുഞ്ജന്താനം അമ്ഹാകം അജ്ജ ദസ ദ്വാദസ ദിവസാ അഹേസുന്തി യോജനാ. അഞ്ഞതോതി അഞ്ഞസ്മാ ഠാനാ. തത്ഥാതി സങ്ഘഭത്തേ. വത്തബ്ബാതി മനുസ്സാ വത്തബ്ബാ. തന്തി സങ്ഘഭത്തം, ധാതുകമ്മം, ‘‘അമ്ഹാക’’ന്തി കാരിതകമ്മം. തന്തി സങ്ഘഭത്തം.

ഉദ്ദേസഭത്തകഥാ

അയം നയോ ഏവം വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. രഞ്ഞാ വാ പഹിതേതി സമ്ബന്ധോ. സചേ അത്ഥീതി സചേ ഠിതികാ അത്ഥി. ഉദ്ദേസകേനാതി ഭത്തുദ്ദേസകേന. ന അതിക്കാമേതബ്ബന്തി ഉദ്ദേസഭത്തം ന അതിക്കാമേതബ്ബം. തേ പനാതി പിണ്ഡപാതികാ പന. ഠിതികം ഠപേത്വാതി ഠിതികം ഠിതട്ഠാനേ ഠപേത്വാ മുഞ്ചിത്വാതി അത്ഥോ. തേസന്തി മഹാഥേരാനം. യോജനന്തരികവിഹാരതോപീതി യോജനേന ബ്യവധാനേ ഠിതവിഹാരതോപി. ഠിതട്ഠാനതോതി ഠിതികായ ഠിതട്ഠാനതോ. അസമ്പത്താനമ്പീതി ഭത്തുദ്ദേസട്ഠാനം അസമ്പത്താനമ്പി. വഡ്ഢിതാ നാമ സീമാതി ഉപചാരസീമാ വഡ്ഢിതാ നാമ. സങ്ഘനവകസ്സ ദിന്നേപീതി യാവ ദുതിയഭാഗോ ന ദാതബ്ബോ, താവ സങ്ഘനവകസ്സ ദിന്നേപി. വസ്സഗ്ഗേനാതി ഗണിയതീതി ഗം, വസ്സമേവ ഗം വസ്സഗ്ഗം, തേന വസ്സഗ്ഗേന, വസ്സഗണനായാതി വുത്തം ഹോതി. യദി ‘‘വസ്സഗ്ഘേനാ’’തി ചതുത്ഥക്ഖരേന പാഠോ ഭവേയ്യ, ഏവം സതി വസ്സപരിച്ഛേദേനാതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ, അയമേവ യുത്തതരോ.

ഏകസ്മിം വിഹാരേതി ഏകിസ്സം വിഹാരസീമായം. തസ്മിംയേവ ഭത്തുദ്ദേസട്ഠാനേതി ഏത്ഥ ഏവസദ്ദേന അഞ്ഞസ്മിം ഠാനേ ഗാഹണം പടിക്ഖിപതി. ഏകോതി ഏകോ ദായകോ. തേനാതി പഹിതഭിക്ഖുനാ. സോ അത്ഥോതി സോ ഹേതു. തംദിവസന്തി തസ്മിം പഹിതദിവസേ. പമുസ്സതീതി സതിപവാസേന മുസ്സതി. ഭോജനസാലായാതി ഭത്തുദ്ദേസട്ഠാനസങ്ഖാതായ ഭോജനസാലായ. യാ പകതിട്ഠിതികാതി യോജനാ. ‘‘ഏകാബദ്ധാ ഹോന്തീ’’തി വുത്തവചനസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞം ദ്വാദസഹത്ഥന്തരം അവിജഹിത്വാ’’തി. നവം ഠിതികന്തി ഭത്തുദ്ദേസട്ഠാനേ ഠപിതപകതിട്ഠിതികതോ അഞ്ഞം നവം ഠിതികം. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. ഏതന്തി ഉദ്ദേസഭത്തം. ‘‘സ്വേ’’തി നിയാമേത്വാ വുത്തത്താ ദുതിയദിവസേ ന ലബ്ഭതി.

കോചീതി ദായകോ. സകവിഹാരേ ഠീതികാവസേനേവ ഗാഹേതബ്ബന്തി യം വിഹാരം ഗച്ഛന്തി, തത്ഥ അപവിട്ഠത്താ സകവിഹാരേ ഠിതികാവസേനേവ ഗാഹേതബ്ബം. ദിന്നം പന ഭത്തം ഗാഹേതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. സമ്പത്താനന്തി ദിന്നട്ഠാനം സമ്പത്താനം. തത്ഥാതി ദിന്നട്ഠാനം, സമ്പത്താനംയേവാതി സമ്ബന്ധോ. തസ്സ വിഹാരസ്സാതി പവിട്ഠവിഹാരസ്സ. തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേതി ഗാമദ്വാരവീഥിചതുക്കസങ്ഖാതേ തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ. അന്തോഉപചാരഗതാനന്തി ഏത്ഥ അന്തോഉപചാരോ നാമ ദ്വാദസഹത്ഥബ്ഭന്തരം.

ഗാമദ്വാരൂപചാര വീഥിചതുക്കൂപചാര ഘരൂപചാരേസു തീസു ഘരൂപചാരസ്സ വിസേസം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഘരൂപചാരോ ചേത്ഥാ’’തിആദി. ഏത്ഥാതി തീസു ഉപചാരേസു. ഘരൂപചാരോ വേദിതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. ഏകോ ഉപചാരോ ഏത്ഥാതി ഏകൂപചാരം ഘരം. ഇമേസന്തി ചതുന്നം ഘരാനം. തത്ഥാതി ചതൂസു ഘരേസു. ഏകകുലസ്സ യം ഘരന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏകവളഞ്ജന്തി ഏകദ്വാരേന സമാനപരിഭോഗം. തത്ഥാതി ഏകൂപചാരേ.

യം പന ഏകം ഘരം കതന്തി സമ്ബന്ധോ. സുഖവിഹാരത്ഥായാതി കലഹം വിച്ഛിന്ദിത്വാ സുഖവിഹാരത്ഥായ. തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേതി ഭിത്തിയാ പരിച്ഛിന്നേ തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ.

യസ്മിം പന ഘരേ നിസീദാപേന്തീതി സമ്ബന്ധോ. യമ്പി നിവേസനന്തി യോജനാ.

യോ പന ഉദ്ദേസലാഭോ ഉപ്പജ്ജതി, സോ പാപുണാതീതി യോജനാ. കിഞ്ചാപി ദിസ്സന്തി, തഥാപീതി യോജനാ.

യോ പനാതി ഭിക്ഖു പന, ലഭതീതി സമ്ബന്ധോ. അഞ്ഞസ്മിന്തി അത്തനാ അഞ്ഞസ്മിം. തേനാതി ഉദ്ദേസഭത്തം ലഭന്തേന ഭിക്ഖുനാ.

കാലം പടിമാനേന്തേസൂതി ഭോജനകാലം പടിമാനേന്തേസു ഭിക്ഖൂസു, നിസിന്നേസൂതി സമ്ബന്ധോ. കോചി മനുസ്സോ വദതീതി സമ്ബന്ധോ. സങ്ഘുദ്ദേസപത്തം ദേഥ ഇതി വാതി യോജനാ. ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി ഇമിനാ പത്തസ്സ ഠാനേ ഭിക്ഖും പക്ഖിപിത്വാ വുത്തേ അതിദിസതി.

ഏത്ഥാതി ഉദ്ദേസഭത്തേ, ഏവംവചനേ വാ. പേസലോതി പിയസീലോ. തേനാതി ഉദ്ദേസകേന. കിന്തി ജാനാതീതി ആഹ ‘‘ദസവസ്സേന ലദ്ധ’’ന്തി. തസ്സാതി ഉദ്ദേസകസ്സ, വചനന്തി സമ്ബന്ധോ. അപ്പസദ്ദാതി സണികസദ്ദാ. ‘‘അപസദ്ദാ’’തിപി പാഠോ, നിസ്സദ്ദാതി അത്ഥോ. സബ്ബനവകസ്സാതി സബ്ബേസം ഭിക്ഖൂനം നവകസ്സ. ഛായായപി പുച്ഛിയമാനായാതി അനാദരേ ഭുമ്മവചനം, സാമിവചനം വാ. ന ലഭതീതി പാപുണാപിതത്താ ന ലഭതി. നിസിന്നസ്സാപി നിദ്ദായന്തസ്സാപീതി അനാദരേ സാമിവചനം, ഭിക്ഖുസ്സ നിസിന്നസ്സാപി നിദ്ദായന്തസ്സാപീതി അത്ഥോ. ഹീതി സച്ചം. ഏതം ഭാജനീയഭണ്ഡം നാമാതി യോജനാ. തത്ഥാതി ‘‘സമ്പത്തസ്സേവ പാപുണാതീ’’തി വചനേ. ഉപചാരേനാതി ദ്വാദസഹത്ഥൂപചാരേന. തസ്മിന്തി അന്തോപരിക്ഖേപേ.

കോചി ഉപാസകോ പഹിണാതീതി സമ്ബന്ധോ. പണീതഭോജനാനന്തി പണീതഭോജനേഹി. ഉദകസ്സാതി ഉദകേന, പൂരേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ആഗതാ മനുസ്സാതി സമ്ബന്ധോ. യേനാതി ഭിക്ഖുനാ. യന്തി വത്ഥു. തിചീവരപരിവാരന്തി തിചീവരേന പരിവാരിതം, തിചീവരപരിവാരവന്തം വാ ഉദ്ദേസഭത്തന്തി അത്ഥോ. ഹി സച്ചം അസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ പുഞ്ഞവിസേസോ ഈദിസോതി യോജനാ. നനു ഉദകംപിസ്സ പുഞ്ഞവിസേസം, കസ്മാ അഞ്ഞം ഉദ്ദേസഭത്തം ലഭതീതി ആഹ ‘‘ഉദകം പനാ’’തിആദി.

ഗഹേത്വാ ആഗതാ തേ മനുസ്സാതി യോജനാ. തേസന്തി മഹാഥേരാദീനം. ദഹരസാമണേരേഹീതി ദഹരേഹി സാമണേരേഹി, ലദ്ധേസൂതി സമ്ബന്ധോ.

തത്ഥാതി ഉദ്ദേസഭത്തേ. പുരതോതി മഹാഥേരാനം പുരതോ. പത്തേതി സങ്ഘുദ്ദേസപത്തേ, അഗാഹിതേയേവാതി സമ്ബന്ധോ. ആഹടമ്പി ഉദ്ദേസഭത്തന്തി സമ്ബന്ധോ.

ഏകോ വദതീതി സമ്ബന്ധോ. സോതി മനുസ്സോ, ഭണതീതി സമ്ബന്ധോ. യഥാ തേ രുച്ചതി, തഥാ വത്വാ ആഹരാതി യോജനാ. വിസ്സട്ഠദൂതോ നാമാതി അത്തനോ രുചിം വിസ്സജ്ജിത്വാ തസ്സ രുചിയാ വിസ്സട്ഠോ ദൂതോ നാമ. പടിപാടിപത്തം വാതി സങ്ഘതോ പടിപാടിയാ ലദ്ധം പത്തം വാ, ഇദം നിമന്തനഭത്തം സന്ധായ വുത്തം. യം ഇച്ഛതീതി വിസ്സട്ഠദൂതോ യം ഇച്ഛതി. സോതി ബാലോ, ന വത്തബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. പുച്ഛാസഭാഗേന വദേയ്യാതി സമ്ബന്ധോ. തതോതി വദനകാരണാ.

കൂടട്ഠിതികാ നാമാതി അഞ്ഞേഹി ഉദ്ദേസഭത്തേഹി മിസ്സേത്വാ ഉജുകട്ഠിതികായ പവത്തിത്വാ കൂടേന പവത്താ ഠിതികാ നാമ ഹോതി. തമേവത്ഥം വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘രഞ്ഞോ വാ ഹീ’’തിആദി. ഏകചാരികഭത്താനീതി പതി ഏകം കത്വാ ചരിതബ്ബാനി ഭക്ഖിതബ്ബാനീതി ഏകചാരികാനി, അഞ്ഞേഹി ഉദ്ദേസഭത്തേഹി അമിസ്സേത്വാ പതി ഏകം കത്വാ ഭക്ഖിതബ്ബാനീതി വുത്തം ഹോതി, താനിയേവ ഭത്താനി ഏകചാരികഭത്താനി. ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ഗതാതി സമ്ബന്ധോ. തേസൂതി ഏകച്ചേസു ഭിക്ഖൂസു. തങ്ഖണംയേവാതി തസ്മിം നിസിന്നക്ഖണേയേവ. പുന തങ്ഖണംയേവാതി തസ്മിം ഗാഹണക്ഖണേയേവ. ‘‘പണീതഭത്ത’’ന്തി വുത്തേ ‘‘കതിവസ്സതോ പട്ഠായാ’’തി വദന്തി, ‘‘ഏത്തകവസ്സതോ നാമാ’’തി വുത്തേതി യോജനാ. ഗാഹിതേതി ഠിതികം അജാനന്തേഹി ആഗന്തുകേഹി പത്തേ ഗാഹിതേ. ആഗതേഹിപി ഠിതികം ജാനനകഭിക്ഖൂഹീതി സമ്ബന്ധോ. ഏസേവ നയോ പരതോപി. ഭിക്ഖൂയേവ ആഗച്ഛന്തൂതി പത്തം അഗ്ഗഹേത്വാ ഭിക്ഖൂയേവ ആഗച്ഛന്തൂതി അധിപ്പായോ.

നേതി ഠിതികം അജാനന്തേ ആഗന്തുകേ. രാജാ ഭോജേത്വാതി രാജാ അത്തനോ ഗേഹേ ഭോജേത്വാ. നേസന്തി ആഗന്തുകാനം, പത്തേപീതി സമ്ബന്ധോ. യം ആഹടന്തി യം ഭത്തം അഭുഞ്ജിത്വാ ആഹടം. തം ന ഗാഹേതബ്ബന്തി തം ഭത്തം ഠിതികായ ന ഗാഹേതബ്ബം ഥോകത്താ. നേസന്തി ആഗന്തുകാനം. ഗീവാ ഹോതീതി ഇണം ഹോതി. ഇണം നാമ പടിദാതബ്ബസഭാവോ ഹോതി, തസ്മാ പടിദാതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. ഏത്ഥാതി ഠിതികം അജാനിത്വാ ഭുത്തട്ഠാനേ. താവ നിസീദിതബ്ബന്തി താവ ആഗമേത്വാ നിസീദിതബ്ബം. പത്തട്ഠാനേന ഗാഹണമ്പി ഗീവാസദിസോതി പുരിമഥേരസ്സ മതി ഭവേയ്യ. ഏവഞ്ഹി സതി ദ്വിന്നം ഥേരാനം വാദോ സദിസോയേവ.

ഏകോ പിണ്ഡപാതോതി സമ്ബന്ധോ. തഥാരൂപോതി തിചീവരപരിവാരോ സതഗ്ഘനകോ. അയന്തി പിണ്ഡപാതോ. ഇതി വുത്തം അട്ഠകഥാസു.

ഏകോ ഭിക്ഖൂതി സമ്ബന്ധോ. അന്തരാഭട്ഠകോതി ഉദ്ദേസഭത്തസ്സ അന്തരേ വേമജ്ഝേ ഭസ്സതി ഗലതീതി അന്തരാഭട്ഠകോ. പരിപുണ്ണവസ്സോ യോ പന സാമണേരോതി യോജനാ. തസ്സ ഉപസമ്പജ്ജിതസാമണേരസ്സ ഠിതികാ അതിക്കന്താതി സമ്ബന്ധോ. സോതി ഉദ്ദേസഭത്തപത്തോ ഭിക്ഖു. സമീപേതി അത്തനോ സമീപേ. തഞ്ചേ ഥേയ്യായ ഹരന്തീതി തം പത്തം പത്തഹാരകാ ഥേയ്യായ ഹരന്തി ചേ. ഗീവാ ഹോതീതി പത്തദാപകസ്സ ഗീവാ ഹോതി. സോ ഭിക്ഖൂതി സമീപേ നിസിന്നോ സോ ഭിക്ഖു. അസ്സാതി പത്തദാപകസ്സ. ‘‘അയ’’ന്തി പോത്ഥകേസു പാഠോ അത്ഥി, സോ ന സുന്ദരോ. തതോതി ഉദ്ദേസഭത്തഘരതോ. ‘‘സുഹടോ’’തി വചനസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഭത്തസ്സ ദിന്നത്താ ഗീവാ ന ഹോതീ’’തി.

സാദിയനകോതി ഉദ്ദേസഭത്തസാദിയനകോ, ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ദസഹിപി പത്തേഹി ഭത്തം ആഹരാപേത്വാതി യോജനാ. ഭിക്ഖുദത്തിയം നാമാതി ഭിക്ഖുനാ ദത്തിയം നാമ. സോ ഭിക്ഖൂതി സാദിയനകോ സോ ഭിക്ഖു. തേ ഭിക്ഖൂതി പിണ്ഡപാതികേ തേ ഭിക്ഖൂ. ഏഥ ഭന്തേ മയ്ഹം സഹായാ ഹോഥ ഇതി വത്വാതി സമ്ബന്ധോ. തസ്സാതി ഉപാസകസ്സ. തത്ഥാതി ഉപാസകസ്സ ഘരേ. തസ്സേവാതി സാദിയനകസ്സേവ. ഇതരേതി നവപിണ്ഡപാതികാ. നേസന്തി ദസന്നം ഭിക്ഖൂനം. തസ്സ ഭിക്ഖുനോതി സാദിയനകസ്സ ഭിക്ഖുനോ. ഭുത്താവീനന്തി ഭുത്തവന്താനം.

തേതി നവപിണ്ഡപാതികാ, വുത്താ ഗച്ഛന്തീതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി ഉപാസകസ്സ ഘരേ. തത്രാതി ദസസു ഭിക്ഖൂസു. മധുരേന സരേന അനുമോദനം കരോന്തസ്സ ഏകസ്സ ധമ്മകഥം സുത്വാതി യോജനാ. അകതഭാഗോ നാമാതി പുബ്ബേ ന കരിയിത്ഥാതി അകതോ, സോയേവ ഭാഗോ കോട്ഠാസോതി അകതഭാഗോ, ആഗന്തുകഭാഗോ നാമാതി അത്ഥോ.

ഏകോ ഉപാസകോ ദേതീതി സമ്ബന്ധോ. ഇമന്തി ഖാദനീയഭോജനീയം. പത്തസാമികസ്സ ദാതബ്ബന്തി യോജനാ. ഠപേത്വാതി പകതിയാ ഠപേത്വാ. ‘‘സബ്ബോ സങ്ഘോ ഭുഞ്ജതൂ’’തി വത്വാ ച കിഞ്ചി അവത്വാ ച ഗതേപി പഠമമേവ ‘‘സബ്ബം സങ്ഘികം പത്തം ദേഥാ’’തി വുത്തത്താ ഭാജേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം.

പാതിയാ ആഹരിത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ഏകേകം ആലോപന്തി ഏകേകസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ ഏകേകം ആലോപം. അച്ഛതീതി വസതി. കസ്സ തേതി കസ്സ അത്ഥായ തയാ, ആനീതന്തി യോജനാ. ‘‘ഏകേന ഭിക്ഖുനാ’’തി പദം ‘‘ഗാഹേതബ്ബ’’ന്തി പദേ കാരിതകമ്മം, ‘‘ഭത്ത’’ന്തി ധാതുകമ്മം തബ്ബപച്ചയോ വദതി.

കിം ആഹരീയതീതി അവത്വാതി കിം വത്ഥു തയാ ആഹരീതീതി ഉപാസകം അപുച്ഛിത്വാ. ‘‘കിം ആഹരിസ്സസീ’’തിപി പാഠോ, കിം വത്ഥും ത്വം ആഹരിസ്സസീതി അത്ഥോ. സപരിവാരായ യാഗുയാ ച മഹഗ്ഘാനം ഫലാനഞ്ച പണീതാനം ഖജ്ജകാനഞ്ച തഥാ ആവേണികാ ഠിതികാ കാതബ്ബാതി യോജനാ. ഏകാ ഏവ ഠിതികാതി സമാനാ ഏവ ഠിതികാ. തഥാ ഫാണിതസ്സാതി ഏത്ഥ തഥാസദ്ദേന ‘‘ഏകാ ഏവ ഠിതികാ വട്ടതീ’’തി പദം അതിദിസതി.

ഇതി ഉദ്ദേസഭത്തകഥായ യോജനാ സമത്താ.

നിമന്തനഭത്തകഥാ

നിമന്തനം പുഗ്ഗലികം സങ്ഘികഞ്ചാതി ദുവിധം. തത്ഥ പുഗ്ഗലികം സന്ധായ വുത്തം ‘‘പുഗ്ഗലികം ചേ സയമേവ ഇസ്സരോ’’തി. ‘‘ഏത്തകേ ഭിക്ഖൂ സങ്ഘതോ ഉദ്ദിസഥാ’’തിആദീനി അവത്വാ ‘‘ഏത്തകാനം ഭിക്ഖൂനം ഭത്തം ഗണ്ഹഥാ’’തി നിമന്തേത്വാ ദിന്നം സങ്ഘികം നിമന്തനം നാമ. ഏത്ഥാതി നിമന്തനേ. പിണ്ഡപാതികാനമ്പി വട്ടതീതി ‘‘ഭിക്ഖ’’ന്തി കപ്പിയവോഹാരേന വുത്തത്താ പിണ്ഡപാതികാനമ്പി വട്ടതി. പടിപാടിയാതി സങ്ഘതോ ലദ്ധപടിപാടിയാ. ആഗതമനുസ്സോ വദതീതി സമ്ബന്ധോ. വിച്ഛിന്ദിത്വാതി ‘‘തുമ്ഹേ ച ഗച്ഛഥാ’’തി വചനം വിച്ഛിന്ദിത്വാ.

നിമന്തനഭത്തഘരതോതി നിമന്തനഭത്തസ്സ ദിന്നഘരതോ. ഏകോ ആഹരതീതി സമ്ബന്ധോ. പൂരേത്വാതി ഭത്തസ്സ പൂരേത്വാ. തന്തി ഭത്തം. ഇധാപീതി നിമന്തനേപി.

തതോതി വദനകാരണാ. ‘‘സോ ഭിക്ഖൂ’’തി പദം ‘‘അസ്സാ’’തി പദേ പകതികത്താ, ‘‘ജിഗുച്ഛനീയോ’’തി പദം തത്ഥേവ വികതികത്താ. അസ്സാതി ഭവേയ്യ, ഹോതി വാ. ‘‘പത്തത്ഥായ ആഗതോമ്ഹീ’’തി വദന്തസ്സ തസ്സ പത്തോ ദാതബ്ബോതി യോജനാ. ഭത്താഹരണകപത്തന്തി ഭത്തം ആഹരതി അനേനാതി ഭത്താഹരണകോ, സോയേവ പത്തോ ഭത്താഹരണകപത്തോ, തം. പടിപാടിഭത്തന്തി പടിപാടിയാ ലദ്ധം ഭത്തം.

ആലോപഭത്തട്ഠിതികതോതി ഏകേകആലോപേന ലദ്ധസ്സ ഭത്തസ്സ ഠിതികതോ. ആലോപസങ്ഖേപേനാതി ഏകേകസ്മിം ആലോപേ തംസംഖിപനേന. അയം നയോ ഉദ്ദേസഭത്തതോ വിസേസോ. കസ്സ തേ ആഭതന്തി കസ്സ അത്ഥായ തയാ ആഭതന്തി യോജനാ. സങ്ഘസ്സ മേ ഭത്തന്തി സങ്ഘസ്സ അത്ഥായ മയാ ഭത്തം ആഭതം. ഥേരാനം മേ ഭത്തന്തി ഥേരാനം മയാ ഭത്തം ആഭതം.

ഉപാസകോ പഹിണാതീതി സമ്ബന്ധോ. ഇമേ തയോ ജനാതി സങ്ഘത്ഥേരോ ച ഗന്ഥധുതങ്ഗവസേന അഭിഞ്ഞാതോ ച ഭത്തുദ്ദേസകോ ചാതി ഇമേ തയോ ജനാ. പുച്ഛിതുന്തി ‘‘കിം സങ്ഘതോ ഗണ്ഹാമി, ഉദാഹു യേ ജാനാമി, തേഹി സദ്ധിം ആഗച്ഛാമീ’’തി പുച്ഛിതും. ആരുഹിയിത്ഥാതി ആരൂള്ഹാ. അത്തനവമേഹീതി അത്താ നവമോ ഏതേസന്തി അത്തനവമാ, തേഹി ഭിക്ഖൂഹീതി സമ്ബന്ധോ. ഹീതി യസ്മാ. ഏതേ ഭിക്ഖൂതി സങ്ഘത്ഥേരാദയോ തയോ ഏതേ ഭിക്ഖൂ. തേനാതി ഗന്ഥധുതങ്ഗാദീഹി അനഭിഞ്ഞാതേന ഭിക്ഖുനാ പടിപജ്ജിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. നിസ്സിതകേ വാ, യേ ഭിക്ഖൂ ജാനാഥ, തേ ഭിക്ഖൂ വാ ഗഹേത്വാതി യോജനാ. അത്തനാ അഞ്ഞോ ഗാമോ ഗന്തബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. സോയേവ ഗാമോതി നിമന്തനഗാമോയേവ.

തത്രാതി അസനസാലായം. ഉസ്സവാദീസൂതി ഛണാദീസു. ആദിസദ്ദേന അഞ്ഞേന കേനചി കാരണേന മനുസ്സാനം ബഹുസന്നിപാതം സങ്ഗണ്ഹാതി. തദാതി തസ്മിം നിമന്തനകാലേ. സന്നിപാതട്ഠാനതോതി ഭിക്ഖൂനം സന്നിപാതട്ഠാനതോ. യഥാസത്തീതി സത്തിയാ അനുരൂപം, സത്തിം അനതിക്കമിത്വാതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച സത്തിസദ്ദസ്സ കുന്തസങ്ഖാതസ്സ സത്ഥസ്സപി വാചകത്താ തം പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ ‘‘യഥാബല’’ന്തി.

സങ്ഘത്ഥേരോ വാ ആഗച്ഛന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ബഹുകത്താരമപേക്ഖിത്വാ ‘‘ആഗച്ഛന്തീ’’തി ബഹുവചനവസേന വുത്തം. ഏകവാരന്തി ഏകസ്മിം ദിവസേ, ആഗമനദിവസേതി അത്ഥോ. പടിബദ്ധകാലതോതി തത്ഥേവ സകട്ഠാനേ വാസസ്സ നിബദ്ധകാലതോ. ദുതിയവാരേതി ദുതിയദിവസേ. അഭിനവആഗന്തുകാവാതി അനാഗമനപുബ്ബാ അഭിനവാ ആഗന്തുകാവ. തത്രാതി തസ്മിം പത്തട്ഠാനേ. തേസന്തി അഭിനവആഗന്തുകാനം. ഏത്ഥാതി അനാഗതപുബ്ബട്ഠാനേ.

സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു സകട്ഠാനആഗന്തുകട്ഠാനേസു. തേനാതി അതിലാഭിനാ ഭിക്ഖുനാ. അവിസേസേത്വാതി വിസേസമകത്വാ.

സലാകഭത്തകഥാ

സലാകഭത്തം പന ഏവം വേദിതബ്ബന്തി യോജനാ. ‘‘വചനതോ’’തി പദം ‘‘ദാതബ്ബാ’’തി പദേ ഞാപകഹേതു. സലാകായ വാതി കുസദണ്ഡേ വാ. അസുകസ്സ നാമാതി അസുകസ്സ നാമ ഉപാസകസ്സ. ഉപനിബന്ധിത്വാതി ലിഖിത്വാ, ഛിന്ദിത്വാതി അത്ഥോ. ‘‘ഓപുഞ്ജിത്വാ’’തി പദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പുനപ്പുനം ഹേട്ഠുപരിയവസേന ആലോളേത്വാ’’തി. ഭത്തുദ്ദേസകേന ദാതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ.