൭. സങ്ഘഭേദകക്ഖന്ധകം

ഛസക്യപബ്ബജ്ജാകഥാ

൩൩൦. സങ്ഘഭേദകക്ഖന്ധകേ അഭിഞ്ഞാതാ അഭിഞ്ഞാതാതി ഏത്ഥ അഭിപുബ്ബോ ഞാതസദ്ദോ പാകടത്ഥോതി ആഹ ‘‘പാകടാ പാകടാ’’തി. കാളുദായിപ്പഭൂതയോതി കാളുദായിആദയോ. പരിവാരേഹി സദ്ധിം ദസ ദൂതാ ച അഞ്ഞേ ച ബഹൂ ജനാ സക്യകുമാരാ നാമാതി യോജനാ. അമ്ഹേസൂതി സക്യകുലസങ്ഖാതേസു അമ്ഹേസു, നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം. ഇമിനാ പാഠസേസം ദസ്സേതി. ‘‘കുലതോ’’തി ഇമിനാ ‘‘കുലാ’’തി ഏത്ഥ നിസ്സക്കത്ഥേ നിസ്സക്കവചനന്തി ദസ്സേതി. ഘരാവാസത്ഥന്തി ഏത്ഥ ഘരേ ആവസന്താനം മനുസ്സാനം കിച്ചന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഘരാവാസേ യ’’ന്തിആദി. തത്ഥ യന്തി യംകിഞ്ചി. ഉദകം നിന്നേതബ്ബന്തി ഏത്ഥ ഉദകം നീഹരിത്വാ നേതബ്ബം അപനേതബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യഥാ ഉദകം സബ്ബട്ഠാനേസു സുസം ഹോതീ’’തി. സുസന്തി സുക്ഖം. തിണാനീതി സസ്സദൂസകാനി തിണാനി. ‘‘ഉദ്ധരിതബ്ബാനീ’’തി ഇമിനാ നിദ്ധാപേതബ്ബന്തി ഏത്ഥ ധുധാതുയാ പപ്ഫോടനധംസനത്ഥേ ദസ്സേതി. ഭുസാതി സസ്സനാളദണ്ഡാ, തേഹി മിസ്സാ പലാലാ ഭുസികാ. ഓഫുണാപേതബ്ബന്തി ഏത്ഥ ഫുണധാതുയാ അവകിരണത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അപനേതബ്ബ’’ന്തി. ത്വഞ്ഞേവ ഘരാവാസത്ഥേന ഉപജാനാതി ഏത്ഥ ഘരാവാസത്ഥേനാതി ഉപയോഗത്ഥേ കരണവചനം. ഉപജാനാതി ഉപത്യൂപസഗ്ഗോ ധാത്വത്ഥാനുവത്തകോ, ഹിവിഭത്തി ച ലോപോ ഹോതി, തേന വുത്തം ‘‘ത്വഞ്ഞേവ ഘരാവാസത്ഥം ജാനാഹീ’’തി. അഹന്തി ഭദ്ദിയകുമാരനാമകോ അഹം. തയാതി അനുരുദ്ധകുമാരനാമകേന തയാ. ‘‘സദ്ധിം പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി ഇമിനാ പാഠസേസം ദസ്സേതി. സേസന്തി ‘‘സദ്ധിം പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി വചനം.

൩൩൧. നിപ്പാതിതാതി ഏത്ഥ നിക്ഖമിത്വാ ഗമാപിതാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘നിക്ഖാമിതാ’’തി. മാനസ്സിനോതി ഏത്ഥ മാനം സയന്തി നിസ്സയന്തീതി മാനസ്സിനോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘മാനസ്സയിനോ’’തി.

൩൩൨. യസ്സന്തരതോ ന സന്തി കോപാതി ഏത്ഥ അന്തരസദ്ദോ ചിത്തവാചകോ, തോപച്ചയോ ച സത്തമ്യത്ഥവാചകോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യസ്സ ചിത്തേ’’തി. കസ്മാ കോപാ ന സന്തീതി ആഹ ‘‘തതിയമഗ്ഗേന സമൂഹതത്താ’’തി. അനാഗാമിമഗ്ഗേന ദോസസ്സ സമൂഹതത്താ യസ്സ ഖീണാസവസ്സ ചിത്തേ കോപാ ന സന്തീതി അധിപ്പായോ. ഇതി ഭവാഭവതഞ്ച വീതിവത്തോതി ഏത്ഥ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി. തത്ഥ യസ്മാ പന വുച്ചതി, തസ്മാ ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോതി യോജനാ. വിഭവോതി പാപം വുച്ചതീതി സമ്ബന്ധോ. നനു പാളിയം ‘‘വിഭവോ’’തി നത്ഥി, ‘‘അഭവോ’’തി ഏവ അത്ഥി, അഥ കസ്മാ ‘‘വിഭവോതി അഭവോ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘വിഭവോതി ച അഭവോതി ച അത്ഥതോ ഏകമേവാ’’തി. ഇമിനാ സദ്ദതോയേവ നാനന്തി ദസ്സേതി. യാ ഏസാ ഭവാഭവതാ വുച്ചതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘അനേകപ്പകാരാ’’തി ഇമിനാ ഇതിസദ്ദസ്സ പകാരത്ഥം ദസ്സേതി. ചതൂഹിപി മഗ്ഗേഹി വീതിവത്തോതി സമ്ബന്ധോ. തസ്സാതി ഖീണാസവസ്സ.

൩൩൩. അഹിമേഖലികാതി മേഖലാ വിയ മേഖലികാ, അഹിമേവ മേഖലികാ അഹിമേഖലികാ. തമേവത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അഹിം കടിയം ബന്ധിത്വാ’’തി.

൩൩൪. സമ്മന്നതീതി ഏത്ഥ ‘‘സമ്മാനേതീ’’തി ചുരാദിഗണികധാതുവസേന വത്തബ്ബേ ദിവാദിഗണികധാതുവസേന വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സമ്മാനേതീ’’തി. അചിന്തേയ്യോ ഹി പാളിനയോ. സമ്മാനേതീതി സമ്മാനം കരോതി. യന്തി കമ്മം. സോതി സത്ഥാ. ഇമിനാ യം തുമോതി ഏത്ഥ തുമോതി രുള്ഹീസദ്ദോ ഇധ ‘‘സോ’’തി സബ്ബനാമസദ്ദേന സദിസത്ഥോതി ദസ്സേതി.

പകാസനീയകമ്മാദികഥാ

൩൩൬. ‘‘ഖേളസദിസാ’’തി ഇമിനാ മിച്ഛാജീവേന ഉപ്പന്നപച്ചയാനം സദിസൂപചാരേന ഖേളഭാവം ദസ്സേതി. തസ്മാ ഖേളാ വിയാതി ഖേളോ, മിച്ഛാജീവപച്ചയാ, ഖേളേ അസതി ഭക്ഖതി അജ്ഝോഹരതീതി ഖേളാസകോതി വചനത്ഥോ കാതബ്ബോ. ഏതരഹി പാളിയം, അട്ഠകഥായഞ്ച ‘‘ഖേളാപകസ്സാ’’തി ഓട്ഠജേന പഠമക്ഖരേന പാഠോ അത്ഥി.

൩൪൦. പത്ഥദ്ധേനാതി ഏത്ഥ ഭൂസോ ഥദ്ധോ പത്ഥദ്ധോ, ബാള്ഹഥദ്ധോതി അത്ഥോ. തേന വുത്തം ‘‘നിച്ചലേനാ’’തി. പോത്ഥകരൂപസദിസേനാതി ഏത്ഥ പോത്ഥകരൂപം നാമ വത്ഥദന്താദിമയം, തേന സദിസോ പോത്ഥകരൂപസദിസോ, തേന.

൩൪൨. രാജഞാതകാ നാമാതി ഏത്ഥ രഞ്ഞാ ജാനിയന്തി ‘‘അമ്ഹാകം ഗരൂ’’തി രാജഞാതാ, തേയേവ രാജഞാതകാതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തദത്ഥം അധിപ്പായേന ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘രാജാ അമ്ഹേ ജാനാതീ’’തിആദി. പഹട്ഠകണ്ണവാലോതി പഹട്ഠോ കണ്ണോ ച വാലോ ച ഏതസ്സാതി പഹട്ഠകണ്ണവാലോ. ബന്ധനിച്ചലേതി രജ്ജുവല്ലീഹി ബന്ധോ വിയ നിച്ചലേ, പഹട്ഠകണ്ണവാലേതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘കത്വാ’’തി ഇമിനാ ‘‘അഭിധാവീ’’തി പദേ കിരിയാവിസേസനഭാവം ദസ്സേതി.

ദുക്ഖഞ്ഹി കുഞ്ജര നാഗമാസദോതി ഏത്ഥ കുഞ്ജരസദ്ദസ്സ ആമന്തനപദഭാവം ആവികരോന്തോ ആഹ ‘‘ഭോ കുഞ്ജരാ’’തി. നാഗസദ്ദസ്സ അഹിനാഗഹത്ഥിനാഗേസു പവത്തനതോ വുത്തം ‘‘ബുദ്ധനാഗ’’ന്തി. ആസദോതി പദസ്സ ആകോധേന സദനം ഉപഗമനം ആസദോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വധകചിത്തേന ഉപഗമനം നാമാ’’തി. ദുക്ഖന്തി ഏതരഹി ച ആയതിഞ്ച ദുക്ഖകാരണം. ദുക്ഖം ഹീതി ഹിസദ്ദോ പദപൂരണമത്തം, അഥ വാ ദുക്ഖമേവാതി അത്ഥോ. ‘‘ബുദ്ധനാഗം ഘാതകസ്സാ’’തി ഇമിനാ നാഗം ഹനതീതി നാഗഹതോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി.

പടികുടിയോവ ഓസക്കീതി ഏത്ഥ തഥാഗതസ്സ പടിമുഖം കുടേന ഗമനമേതസ്സാതി പടികുടിയോ, പടികുടിയോ ഏവ ഹുത്വാ ഓസക്കീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തഥാഗതാഭിമുഖോയേവ പിട്ഠിമേഹി പാദേഹി ഓസക്കീ’’തി. ‘‘ന ജാനാതീ’’തി ഇമിനാ ലക്ഖ ദസ്സനങ്കേസൂതി ധാതുപാഠേസു (പാണിനീ ൧൫൩൯ സദ്ദനീതിധാതുമാലായം ൧൮ ദകാരന്തധാതു) വുത്തേസു അത്ഥേസു ഇധ ദസ്സനത്ഥോതി ദസ്സേതി. ന ലക്ഖിതബ്ബോതി അഞ്ഞേഹി സപ്പുരിസേഹി ന ലക്ഖിതബ്ബോതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ണ്യപച്ചയോ കത്തുകമ്മേസു ഹോതി, യകാരസ്സ കകാരം കത്വാ അലക്ഖികോതി വുത്തം.

൩൪൩. ‘‘ഭുഞ്ജിതബ്ബഭോജന’’ന്തി ഇമിനാ തികഭോജനന്തി ഏത്ഥ യുപച്ചയസ്സ കമ്മത്ഥഭാവം ദസ്സേതി. തന്തി തികഭോജനം. യഥാധമ്മോതി ‘‘ഗണഭോജനേ പാചിത്തിയ’’ന്തി (പാചി. ൨൦൯) വുത്തായ മാതികാവിഭങ്ഗപാളിയാ അനുരൂപം. പഞ്ചവത്ഥുയാചനകഥാതി പഞ്ച വത്ഥൂനി യാചനസ്സ കഥാ. ആയുകപ്പന്തി അവീചിമഹാനിരയേ ആയുകപ്പം സന്ധായ വുത്തം. അവീചിമഹാനിരയേ ആയുകപ്പോ നാമ ഏകോ അന്തരകപ്പോതി ജിനാലങ്കാരടീകാദീസു (മി. പ. ൪.൧.൩; കഥാ. അട്ഠ. ൬൫൪-൬൫൭; ഇതിവു. അട്ഠ. ൧൮; സാരത്ഥ. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൩.൩൪൩; അ. നി. ടീ. ൩.൬൬൨) വുത്തോ. ‘‘ഏകോ അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പോ’’തി സമ്മോഹവിനോദനാദീസു (വിഭ. അട്ഠ. ൮൦൯; മ. നി. അട്ഠ. ൩.൧൨൮; വി. വി. ടീ. ൧.൪൧൦; വജിര. ടീ. പാരാജികണ്ഡ ൪൧൦) വുത്തോ. സേട്ഠം പുഞ്ഞന്തി മഹന്തം പുഞ്ഞം. ഇമിനാ ബ്രഹം പുഞ്ഞന്തി ബ്രഹസദ്ദോ മഹന്തത്ഥോതി ദസ്സേതി. ബ്രഹ വുദ്ധിയന്തി ധാതുപാഠേസു (പാണിനീ ൭൩൫; സദ്ദനീതിധാതുമാലായം ൧൬ ഹകാരന്തധാതു) വുത്തത്താ ബ്രഹസദ്ദോ മഹന്തവാചകോ ഹോതി. ബ്രഹധാതുതോ അപച്ചയം കത്വാ ‘‘ബ്രഹാ’’തിപി, മപച്ചയം കത്വാ ‘‘ബ്രഹ്മാ’’തിപി പാഠോ അത്ഥി. ആയുകപ്പമേവാതി സഗ്ഗേസു ആയുകപ്പമേവ.

സങ്ഘഭേദകഥാ

൩൪൪. സോതി ദേവദത്തോ, ഗതോ കിരാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥേവാതി വിഹാരസീമായമേവ. ആവേണികന്തി ഭിക്ഖുസങ്ഘതോ ആവേണികം.

൩൪൫. ആഗിലായതീതി ഏത്ഥ ആത്യൂപസഗ്ഗോ അഭിഭവനത്ഥോ, ഗിലേധാതു ബാധനത്ഥോതി ആഹ ‘‘വേദനാഭിഭൂതാ ബാധതീ’’തി. തന്തി പിട്ഠിം. പരസ്സ ചിത്തം ആദിസിത്വാ ദേസയതി ഏതായാതി ആദേസനാ, സാ ഏവ പാടിഹാരിയം ആദേസനാപാടിഹാരിയം. അനുസാസതി ഏതായാതി അനുസാസനീ, ഇമമേവത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഏവമ്പി തേ’’തിആദി.

൩൪൬. മമാനുക്രുബ്ബന്തി ഏത്ഥ അനുത്യൂപസഗ്ഗോ അനുകിരിയത്ഥോ കരധാതു അന്തപച്ചയോ ഗച്ഛന്താദിഗണോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘മമാനുകിരിയം കുരുമാനോ’’തി. ‘‘ദുക്ഖിതോ’’തി ഇമിനാ കപണോതി ഏത്ഥ കപധാതു ഹിംസനത്ഥോതി ദസ്സേതി. മഹാവരാഹസ്സാതി വരാഹസദ്ദസ്സ സൂകരത്ഥം പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ ‘‘മഹാനാഗസ്സാ’’തി. ‘‘പഥവി’’ന്തി ഇമിനാ മഹിം വികുബ്ബതോതി ഏത്ഥ മഹീസദ്ദസ്സ ഏവംനാമകം മഹാനദിം പടിക്ഖിപതി. ‘‘പദാലേന്തസ്സാ’’തി ഇമിനാ കരധാതുയാ വിത്യൂപസഗ്ഗവസേന പദാലനത്ഥം ദസ്സേതി. ഭിസം ഘസമാനസ്സാതി ഏത്ഥ മാനസദ്ദോ കത്വത്ഥോതി ആഹ ‘‘ഭിസം ഘസന്തസ്സാ’’തി. ഘസന്തസ്സാതി ഭക്ഖന്തസ്സ. നദീനാമകം തം പോക്ഖരണിന്തി യോജനാ. ഇമിനാ നദീസു ജഗ്ഗതോതി ഏത്ഥ നദീ നാമ പോക്ഖരണീതി ദസ്സേതി. ജഗ്ഗതോതി ഹത്ഥിയൂഥം പാലേന്തസ്സ.

൩൪൭. ‘‘സുതാതി സോതാ’’തി ഇമിനാ പാളിയാ ദ്വിധാഭാവം ദസ്സേതി. ‘‘നിസ്സന്ദേഹോ’’തി ഇമിനാ അസന്ദിദ്ധോതി ഏത്ഥ ദിഹധാതും ദസ്സേതി, ദിസധാതും നിവത്തേതി.

൩൫൦. ബുദ്ധസഹസ്സേനപീതി പിസദ്ദോ ഗരഹത്ഥോ, പഗേവ ഏകേന ബുദ്ധേനാതി ദസ്സേതി.

‘‘സത്തോ’’തി ഇമിനാ കോചിസദ്ദസ്സ പധാനപദം ദസ്സേതി. അട്ഠാതി ആഖ്യാതപദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഠിതോ’’തി. ദേവദത്തോതി മേ സുതന്തി ഏത്ഥ ‘‘മേ’’തി പദം ഭഗവന്തം സന്ധായ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഭഗവതാ’’തി. തദേവാതി സുതമേവ. ഇദന്തി ‘‘ദേവദത്തോതി മേ സുത’’ന്തി വചനം. അനുചിനാതീതി അനുവഡ്ഢേതി. ‘‘പത്വാ’’തി ഇമിനാ ആസജ്ജനന്തി ഏത്ഥ സദധാതുയാ ഗത്യത്ഥം, കിരിയാവിസേസനഞ്ച ദസ്സേതി. അവീചിനിരയം പത്തോതി ഏത്ഥ ഇദാനി ന ദേവദത്തോ അവീചിനിരയം പത്തോ ഹോതി, ആയതിം പന അവീചിനിരയേ അവസ്സമ്ഭാവിയത്താ ‘‘അവീചിനിരയം പത്തോ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ആസംസായം അതീതവചന’’ന്തി. ആസംസായന്തി അവസ്സമ്ഭാവിയത്ഥേ. ഭേസ്മാ ഹി ഉദധീ മഹാതി ഏത്ഥ ഭേസ്മാസദ്ദോ ഭയാനകപരിയായോതി ആഹ ‘‘ഭയാനകോ’’തി.

ഉപാലിപഞ്ഹാകഥാ

൩൫൧. ഏകതോതി ഏത്ഥ തോപച്ചയസ്സ സത്തമ്യത്ഥേ പവത്തഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ധമ്മവാദീപക്ഖേ’’തി. ‘‘അനുനയന്തോ’’തി ഇമിനാ അനുസ്സാവേതീതി ഏത്ഥ അനുസദ്ദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. അനുനയന്തോതി പുനപ്പുനം നയന്തോ. സാവനാകാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ന തുമ്ഹാകംയേവാ’’തിആദി. അയം അധമ്മോ വാ അയം അവിനയോ വാ ഇദം അസത്ഥുസാസനം വാ യദി ഭവേയ്യാതി യോജനാ. ‘‘ബോധേതീ’’തി ഇമിനാ സാവേതീതി ഏത്ഥ സുധാതുയാ അത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘അനുസ്സാവേത്വാ’’തി ഇമിനാ ‘‘അനുസ്സാവേതി, സലാകം ഗാഹേതീ’’തി ഏത്ഥ അനുസ്സാവനകിരിയാ പുബ്ബഭാഗേ പവത്താ, സലാകഗ്ഗാഹകിരിയാ പച്ഛാഭാഗേതി ദസ്സേതി.

ഏത്താവതാതി ഏത്തകേന അനുസ്സാവനസലാകഗ്ഗാഹമത്തേന. ന പന സങ്ഘോ ഭിന്നോ ഹോതി, അനുസ്സാവേത്വാ സലാകം ഗാഹേത്വാ ആവേണികം സങ്ഘകമ്മേ കതേയേവ സങ്ഘോ ഭിന്നോ ഹോതീതി അധിപ്പായോ.

ഏത്ഥ ഠത്വാ കസ്സചി ചോദകസ്സ അനുയോഗോ സിയാതി യോജനാ. കിന്തി സിയാതി ആഹ ‘‘ഏവം ദേവദത്തോ’’തിആദി. തത്ഥ ഏവന്തി പകതത്തേ സങ്ഘേ ഭിന്ദേ സതീതി അത്ഥോ. കഥന്തി കേനാകാരേന. പുന കഥന്തി കസ്മാ കാരണാ. രഞ്ഞോതി അജാതസത്തുരഞ്ഞോ, കാരിതകമ്മം. ‘‘ഘാതാപിതത്താ’’തി ബിമ്ബിസാരരാജാനം ഘാതാപിതത്താ. തത്ഥാതി ‘‘ഭിക്ഖു ഖോ ഉപാലീ’’തിആദിവചനേ, ഠത്വാ പരിഹാരം വദാമാതി യോജനാ. വിരദ്ധത്താതി വിരാധിതത്താ. തമത്ഥം വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘തേന ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ തേന ഹീതി ഉയ്യോജനത്ഥേ നിപാതോ. ഏവഞ്ഹീതി ഏവമേവ. തസ്സാതി ദേവദത്തസ്സ. കുമാരോ പനാതി അജാതസത്തുകുമാരോ പന, കതമത്തേയേവ ന വുത്താതി സമ്ബന്ധോ. തസ്സാതി ദേവദത്തസ്സ. തസ്മാതി യസ്മാ സങ്ഘഭേദതോ പുബ്ബേ രുഹിതുപ്പാദകമ്മം കരോന്തസ്സാപി പച്ഛാ അഭബ്ബഭാവോ രോപിതോ, തസ്മാ.

ഭേദകരവത്ഥൂസു ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. ധമ്മാധമ്മാദീനം സുത്തന്തവിനയപരിയായേന വിസേസം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സുത്തന്തപരിയായേനാ’’തിആദി. തത്ഥ സുത്തന്തപരിയായേനാതി സുത്തന്തദേസനായ, സുത്തന്തദേസനാനയതോതി വുത്തം ഹോതി. തഥാതി തതോ അഞ്ഞഥാ.

തത്ഥാതി ദ്വീസു ധമ്മാധമ്മേസു. ഏവം അമ്ഹാകന്തി ഏവം കരിയമാനേ അമ്ഹാകം. ഏവം സുത്തന്തപരിയായേന ധമ്മാധമ്മാനം വിസേസം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വിനയപരിയായേന തേസം തം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വിനയപരിയായേന പനാ’’തിആദി. ഭൂതേന വത്ഥുനാ കാതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏവം ‘‘അഭൂതേന വത്ഥുനാ’’തി ഏത്ഥാപി.

ഏവം ദ്വിന്നം പരിയായാനം വസേന ധമ്മാധമ്മദുകസ്സ വിസേസം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വിനയാവിനയദുകസ്സ വിസേസം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സുത്തന്തപരിയായേനാ’’തിആദി. തത്ഥ സുത്തന്തനയേന രാഗാദയോ വിനേതീതി വിനയോ, വിനയനയേന കായം വാചം വിനേതീതി വിനയോതി വചനത്ഥോ കാതബ്ബോ.

ഏവം ദ്വിന്നം പരിയായാനം വസേന വിനയാവിനയദുകസ്സ വിസേസം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഭാസിതാഭാസിതദുകസ്സ വിസേസം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സുത്തന്തപരിയായേന ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ’’തി ഇദം വചനം തഥാഗതേന ഭാസിതം ലപിതന്തി യോജനാ.

ഏവം ദ്വിന്നം പരിയായാനം വസേന ഭാസിതാഭാസിതദുകസ്സ വിസേസം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ആചിണ്ണാനാചിണ്ണദുകസ്സ വിസേസം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സുത്തന്തപരിയായേന ദേവസിക’’ന്തിആദി. തത്ഥ ‘‘ദേവസിക’’ന്തി പദം ‘‘സമാപജ്ജനം, വോലോകന’’ന്തി തീസുയേവ പദേസു യോജേതബ്ബം. അട്ഠുപ്പത്തിവസേനാതി കാരണുപ്പത്തിവസേന. കാരണഞ്ഹി അരതി ഫലം ഏതസ്മാതി അത്ഥോതി വുച്ചതി, അത്ഥസ്സ ഉപ്പത്തി അത്ഥുപ്പത്തി, സായേവ അട്ഠുപ്പത്തി ത്ഥകാരസ്സ ട്ഠകാരം കത്വാ, അട്ഠുപ്പത്തിയാ വസോ അട്ഠുപ്പത്തിവസോ, തേന. ഇദം പദം ‘‘സുത്തന്തദേസനാ ജാതകകഥാ’’തി ദ്വീഹിപി പദേഹി യോജേതബ്ബം. ഇദന്തി ഫലസമാപത്തിസമാപജ്ജനാദി. ആചിണ്ണന്തി ആ ബന്ധിതം, പുനപ്പുനം വാ ഉപചിതം വഡ്ഢിതം, പഗുണം വാ. ചാരിയപക്കമനന്തി ചാരിയത്ഥം പക്കമനം.

ഏവം ദ്വിന്നം പരിയായാനം വസേന ആചിണ്ണാനാചിണ്ണദുകസ്സ വിസേസം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പഞ്ഞത്തദുകസ്സ വിസേസം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സുത്തന്തപരിയായേന ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തിആദി. തം ഭാസിതാഭാസിതദുകസദിസമേവ. ഏവം ദ്വിന്നം സുത്തന്തവിനയപരിയായാനം വസേന പഞ്ചന്നം ദുകാനം വിസേസോ ദസ്സിതോ.

ആപത്താനാപത്തിദുകേ ‘‘ന മോചനാധിപ്പായസ്സാ’’തി പാഠസ്സ അനന്തരേ പച്ഛിമവാക്യേ ഠിതോ ആദിസദ്ദോ ആനേതബ്ബോ. ഇതി ആദിനാ നയേനാതി ഹി അത്ഥോ. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്മിം തസ്മിം സിക്ഖാപദേ. ഇദം പദം പച്ഛിമവാക്യേപി അനുവത്തേതബ്ബം.

ലഹുകഗരുകദുകേ പഞ്ചാപത്തിക്ഖന്ധാതി ഥുല്ലച്ചയപാചിത്തിയപാടിദേസനീയദുക്കടദുബ്ഭാസിതവസേന പഞ്ച ആപത്തിരാസയോ. ദ്വേ ആപത്തിക്ഖന്ധാതി പാരാജികസങ്ഘാദിസേസവസേന ദ്വേ ആപത്തിരാസയോ.

സാവസേസാനാവസേസദുകേ ഛ ആപത്തിക്ഖന്ധാതി പാരാജികാപത്തിതോ അവസേസാ ഛ ആപത്തിരാസയോ.

ദുട്ഠുല്ലാദുട്ഠുല്ലദുകേ ലഹുകഗരുകദുകസദിസമേവ. അയം പന വിസേസോ – ഗരുകാപത്തി ദുട്ഠുല്ലാ നാമ, ലഹുകാപത്തി അദുട്ഠുല്ലാ നാമാതി ഏവം വിനയപരിയായവസേനേവ ചതുന്നം ദുകാനം വിസേസോ ദസ്സിതോ.

ഏത്ഥാതി ‘‘അധമ്മം ധമ്മോതി ദീപേന്തീ’’തിആദിവചനേ. ചതുന്നം സങ്ഘകമ്മാനന്തി അപലോകനാദിവസേന ചതുന്നം സങ്ഘകമ്മാനം. കരോന്തേഹി ഹേതുഭൂതേഹി, ഹേത്വത്ഥേ ചേതം കരണവചനം.

തത്ഥാതി ‘‘തേ ഇമേഹീ’’തിആദിവചനേ. അപകസ്സന്തീതി ഏത്ഥ കസധാതുസ്സ ഗത്യത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പരിസം ആകഡ്ഢന്തീ’’തി. വിജടേന്തീതി വിജടം കരോന്തി, വിസും കരോന്തീതി അത്ഥോ. ഏകമന്തം ഉസ്സാദേന്തീതി ഏകസ്മിം അന്തേ ഉസ്സദം കരോന്തി. അവപകസ്സന്തീതി ഏത്ഥ ദ്വിന്നം ഉപസഗ്ഗാനം വസേന അതിവിയത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോതി ആഹ ‘‘അതി വിയ ആകഡ്ഢന്തീ’’തി. അതിവിയത്ഥം ആവികരോന്തോ ആഹ ‘‘യഥാ വിസംസട്ഠാവ ഹോന്തി, ഏവം കരോന്തീ’’തി. യഥാതി യേനാകാരേന കരിയമാനേതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘വിസു’’ന്തി ഇമിനാ ആവേണിസദ്ദോ ‘‘വിസു’’ന്തിഅത്ഥവാചകോ അനിപ്ഫന്നപാടിപദികോതി ദസ്സേതി. വത്ഥൂസൂതി ഭേദകരവത്ഥൂസു. ഇമം ഗണ്ഹഥാതി ഇമം വാദം ഗണ്ഹഥ. വിസുന്തി ആവേണിം. ഇമസ്മിം ഖന്ധകേ വുത്തവചനം പരിവാരപാളിയാ സംസന്ദേന്തോ ആഹ ‘‘പരിവാരേ പനാ’’തിആദി. തത്ഥ പഞ്ചഹി ആകാരേഹീതി ‘‘കമ്മേന ഉദ്ദേസേന വോഹരന്തോ അനുസ്സാവനേന സലാകഗ്ഗാഹേനാ’’തി (പരി. ൪൫൮) ഏവം പഞ്ചഹി കാരണേഹി. തസ്സാതി പരിവാരേ വുത്തവചനസ്സ. ഇധാതി ഇമസ്മിം സങ്ഘഭേദകക്ഖന്ധകേ, വുത്തേന ഇമിനാ സങ്ഘഭേദലക്ഖണേനാതി യോജനാ. ‘‘അത്ഥതോ നാനാകരണം നത്ഥീ’’തി ഇമിനാ സദ്ദതോ നാനാകരണം അത്ഥീതി ദീപേതി. അസ്സാതി സങ്ഘഭേദലക്ഖണസ്സ. തം പന നാനാകരണാഭാവന്തി യോജനാ. തത്ഥേവാതി പരിവാരേ ഏവ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബസ്മിം സങ്ഘഭേദകക്ഖന്ധകേ.

ഇതി സങ്ഘഭേദകക്ഖന്ധകവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.