നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

വിനയപിടകേ

പാചിത്യാദിയോജനാ

പാചിത്തിയയോജനാ

മഹാകാരുണികം നാഥം, അഭിനത്വാ സമാസതോ;

പാചിത്യാദിവണ്ണനായ, കരിസ്സാമത്ഥയോജനം.

൫. പാചിത്തിയകണ്ഡം

൧. മുസാവാദസിക്ഖാപദ-അത്ഥയോജനാ

ഖുദ്ദകാനന്തി സുഖുമാപത്തിപകാസകത്താ അപ്പകാനം, ഗണനതോ വാ പചുരത്താ ബഹുകാനം. യേസം സിക്ഖാപദാനന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘യേസ’’ന്തി പദം ‘‘സങ്ഗഹോ’’തി പദേ സാമ്യത്ഥഛട്ഠീ. സങ്ഗഹീയതേ സങ്ഗഹോ. ‘‘നവഹി വഗ്ഗേഹീ’’തിപദം ‘‘സങ്ഗഹോ, സുപ്പതിട്ഠിതോ’’തി പദദ്വയേ കരണം. ദാനീതി കാലവാചകോ സത്തമ്യന്തനിപാതോ ഇദാനി-പരിയായോ, ഇമസ്മിം കാലേതി അത്ഥോ. തേസന്തി ഖുദ്ദകാനം, അയം വണ്ണനാതി സമ്ബന്ധോ. ഭവതീതി ഏത്ഥ തി-സദ്ദോ ഏകംസത്ഥേ അനാഗതകാലികോ ഹോതി ‘‘നിരയം നൂന ഗച്ഛാമി, ഏത്ഥ മേ നത്ഥി സംസയോ’’തിആദീസു (ജാ. ൨.൨൨.൩൩൧) വിയ. കിഞ്ചാപേത്ഥ ഹി യഥാ ഏകംസവാചകോ നൂനസദ്ദോ അത്ഥി, ന ഏവം ‘‘ഭവതീ’’തി പദേ, അത്ഥതോ പന അയം വണ്ണനാ നൂന ഭവിസ്സതീതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. അഥ വാ അവസ്സമ്ഭാവിയത്ഥേ അനാഗതകാലവാചകോ ഹോതി ‘‘ധുവം ബുദ്ധോ ഭവാമഹ’’ന്തിആദീസു (ബു. വം. ൨.൧൦൯-൧൧൪) വിയ. കാമഞ്ഹേത്ഥ യഥാ അവസ്സമ്ഭാവിയത്ഥവാചകോ ധുവസദ്ദോ അത്ഥി, ന ഏവം ‘‘ഭവതീ’’തി പദേ, അത്ഥതോ പന ധുവം ഭവിസ്സതി അയം വണ്ണനാതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോതി ദട്ഠബ്ബം.

൧. ‘‘തത്ഥാ’’തി പദം ‘‘മുസാവാദവഗ്ഗസ്സാ’’തി പദേ നിദ്ധാരണസമുദായോ, തേസു നവസു വഗ്ഗേസൂതി അത്ഥോ. പഠമസിക്ഖാപദേതി വാ, തേസു ഖുദ്ദകേസു സിക്ഖാപദേസൂതി അത്ഥോ. സക്യാനം പുത്തോതി ഭഗിനീഹി സംവാസകരണതോ ലോകമരിയാദം ഛിന്ദിതും, ജാതിസമ്ഭേദതോ വാ രക്ഖിതും സക്കുണന്തീതി സക്യാ. സാകവനസണ്ഡേ നഗരം മാപേന്തീതി വാ സക്യാ, പുബ്ബരാജാനോ. തേസം വംസേ ഭൂതത്താ ഏതരഹിപി രാജാനോ സക്യാ നാമ, തേസം പുത്തോതി അത്ഥോ. ‘‘ബുദ്ധകാലേ’’തി പദം ‘‘പബ്ബജിംസൂ’’തി പദേ ആധാരോ. സക്യകുലതോ നിക്ഖമിത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘വാദക്ഖിത്തോ’’ത്യാദിനാ വാദേന ഖിത്തോ, വാദമ്ഹി വാതി അത്ഥം ദസ്സേതി. യത്ര യത്രാതി യസ്സം യസ്സം ദിട്ഠിയം പവത്തതീതി സമ്ബന്ധോ. അവജാനിത്വാതി പടിസ്സവേന വിയോഗം കത്വാ. അവസദ്ദോ ഹി വിയോഗത്ഥവാചകോ. ‘‘അപജാനിത്വാ’’തിപി പാഠോ, പടിഞ്ഞാതം അപനീതം കത്വാതി അത്ഥോ. ദോസന്തി അയുത്തിദോസം, സല്ലക്ഖേന്തോ ഹുത്വാതി സമ്ബന്ധോ. കഥേന്തോ കഥേന്തോതി അന്തസദ്ദോ മാനസദ്ദകാരിയോ. കഥിയമാനോ കഥിയമാനോതി ഹി അത്ഥോ. പടിജാനിത്വാതി പടിഞ്ഞാതം കത്വാ. ആനിസംസന്തി നിദ്ദോസം ഗുണം. പടിപുബ്ബോ ചരസദ്ദോ പടിച്ഛാദനത്ഥോതി ആഹ ‘‘പടിചരതി പടിച്ഛാദേതീ’’തി. ‘‘കിം പന രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി വുത്തേ ‘‘അനിച്ച’’ന്തി വദതി. കസ്മാതി വുത്തേ ‘‘ജാനിതബ്ബതോ’’തി വദതി. യദി ഏവം നിബ്ബാനമ്പി ജാനിതബ്ബത്താ അനിച്ചം നാമ സിയാതി വുത്തേ അത്തനോ ഹേതുമ്ഹി ദോസം ദിസ്വാ അഹം ‘‘ജാനിതബ്ബതോ’’തി ഹേതും ന വദാമി, ‘‘ജാതിധമ്മതോ’’തി പന വദാമി. തയാ പന ദുസ്സുതത്താ ഏവം വുത്തന്തി വത്വാ അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരതി. ‘‘കുരുന്ദിയ’’ന്തി പദം ‘‘വുത്ത’’ന്തി പദേ ആധാരോ. ഏതസ്സാതി ‘‘രൂപം അനിച്ചം ജാനിതബ്ബതോ’’തി വചനസ്സ. തത്രാതി കുരുന്ദിയം. തസ്സാതി പടിജാനനാവജാനനസ്സ. ‘‘പടിച്ഛാദനത്ഥ’’ന്തി പദം ‘‘ഭാസതീ’’തിപദേ സമ്പദാനം. ‘‘മഹാഅട്ഠകഥായ’’ന്തിപദം ‘‘വുത്ത’’ന്തി പദേ ആധാരോ. ‘‘ദിവാട്ഠാനാദീസൂ’’തി പദം ഉപനേതബ്ബം. ഇദം ‘‘അസുകസ്മിം നാമപദേസേ’’തി പദേ നിദ്ധാരണസമുദായോ.

൩. സമ്മാ വദതി അനേനാതി സംവാദനം, ഉജുജാതികചിത്തം, ന സംവാദനം വിസംവാദനം, വഞ്ചനാധിപ്പായവസപ്പവത്തം ചിത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വിസംവാദനചിത്ത’’ന്തി. ‘‘വാചാ’’ത്യാദിനാ വചതി ഏതായാതി വാചാതി അത്ഥം ദസ്സേതി. ഹീതി ദള്ഹീകരണജോതകം, തദമിനാ സച്ചന്തി അത്ഥോ. ‘‘വാചായേവാ’’തി പദം ‘‘ബ്യപ്പഥോ’’തി പദേ തുല്യത്ഥം, ‘‘വുച്ചതീ’’തി പദേ കമ്മം. പഥസദ്ദപരത്താ വാചാസദ്ദസ്സ ബ്യാദേസോ കതോ. സുദ്ധചേതനാ കഥിതാതി സമ്ബന്ധോ. തംസമുട്ഠിതസദ്ദസഹിതാതി തായ ചേതനായ സമുട്ഠിതേന സദ്ദേന സഹ പവത്താ ചേതനാ കഥിതാതി യോജനാ.

‘‘ഏവ’’ന്തി പദം ‘‘ദസ്സേത്വാ’’തി പദേ നിദസ്സനം, കരണം വാ. ‘‘ദസ്സേത്വാ’’തി പദം ‘‘ദസ്സേന്തോ ആഹാ’’തി പദദ്വയേ പുബ്ബകാലകിരിയാ. അന്തേതി ‘‘വാചാ’’തിആദീനം പഞ്ചന്നം പദാനം അവസാനേ. ‘‘ആഹാ’’തി ഏത്ഥ വത്തമാന-തിവചനസ്സ അകാരോ പച്ചുപ്പന്നകാലവാചകേന ‘‘ഇദാനീ’’തി പദേന യോജിതത്താ. ‘‘തത്ഥാ’’തി പദം ‘‘അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ’’തി പദേ ആധാരോ. ഏത്ഥാതി ‘‘അദിട്ഠം ദിട്ഠം മേ’’തിആദീസു. ‘‘പാളിയ’’ന്തി പദം ‘‘ദേസനാ കതാ’’തി പദേ ആധാരോ. നിസ്സിതവിഞ്ഞാണവസേന അവത്വാ നിസ്സയപസാദവസേന ‘‘ചക്ഖുനാ ദിട്ഠ’’ന്തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഓളാരികേനേവാ’’തി.

൪. തസ്സാതി ‘‘തീഹാകാരേഹീ’’തിആദിവചനസ്സ. ‘‘അത്ഥോ’’തി പദം ‘‘വേദിതബ്ബോ’’തി പദേ കമ്മം. ഹീതി വിസേസജോതകം, വിസേസം കഥയിസ്സാമീതി അത്ഥോ. തത്ഥാതി ചതുത്ഥപാരാജികേ. ഇധാതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ.

൯. ആദീനമ്പീതി പിസദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ.

൧൧. മന്ദസദ്ദോ ജളത്ഥവാചകോതി ആഹ ‘‘മന്ദത്താ ജളത്താ’’തി. യോ പന അഞ്ഞം ഭണതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘സാമണേരേനാ’’തി പദം ‘‘വുത്തോ’’തി പദേ കത്താ. അപിസദ്ദോ പുച്ഛാവാചകോ, ‘‘പസ്സിത്ഥാ’’തി പദേന യോജേതബ്ബോ, അപി പസ്സിത്ഥാതി അത്ഥോ. ‘‘അദിട്ഠം ദിട്ഠം മേ’’തിആദിവചനതോ അഞ്ഞാ പൂരണകഥാപി താവ അത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അഞ്ഞാ പൂരണകഥാ നാമ ഹോതീ’’തി. അപ്പതായ ഊനസ്സ അത്ഥസ്സ പൂരണവസേന പവത്താ കഥാ പൂരണകഥാ. ഏസാ പൂരണകഥാ നാമ കാതി ആഹ ‘‘ഏകോ’’തിആദി. ഏസാ ഹി ഗാമേ അപ്പകമ്പി തേലം വാ പൂവഖണ്ഡം വാ പസ്സിത്വാ വാ ലഭിത്വാ വാ ബഹുകം കത്വാ പൂരണവസേന കഥിതത്താ പൂരണകഥാ നാമ. ബഹുകാനി തേലാനി വാ പൂവേ വാ പസ്സന്തോപി ലഭന്തോപി അപ്പകം കത്വാ ഊനവസേന കഥിതത്താ ഊനകഥാപി അത്ഥീതി സക്കാ വത്തും. അട്ഠകഥാസു പന അവുത്തത്താ വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം. ബഹുകായ പൂരണസ്സ അത്ഥസ്സ ഊനവസേന പവത്താ കഥാ ഊനകഥാതി വിഗ്ഗഹോ കാതബ്ബോതി. പഠമം.

൨. ഓമസവാദ സിക്ഖാപദം

൧൨. ദുതിയേ മസധാതു വിജ്ഝനത്ഥേ പവത്തതി ‘‘ഓമട്ഠം ഉമ്മട്ഠ’’ന്തിആദീസു (സം. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൧) വിയാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഓമസന്തീതി ഓവിജ്ഝന്തീ’’തി.

൧൩. ‘‘ഇദം വത്ഥു’’ന്തി പദം ‘‘ആഹരീ’’തി പദേ കമ്മം. നന്ദിതബ്ബോതി നന്ദോ വണ്ണബലാദി, സോ ഏതസ്സത്ഥീതി നന്ദീ. വിസാലാനി മഹന്താനി വിസാണാനി ഏതസ്സത്ഥീതി വിസാലോ, നന്ദീ ച സോ വിസാലോ ചേതി നന്ദിവിസാലോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘നന്ദിവിസാലോ നാമാ’’തിആദിനാ. സോതി നന്ദിവിസാലോ, ‘‘ആഹാ’’തി പദേ കത്താ. തത്ഥേവാതി യുഞ്ജിതട്ഠാനേയേവ. അഹേതുകപടിസന്ധികാലേപീതി പി-സദ്ദോ അനുഗ്ഗഹത്ഥവാചകോ, പഗേവ ദ്വിഹേതുക തിഹേതുക പടിസന്ധികാലേതി അത്ഥോ. ‘‘തേന ചാ’’തി ചകാരസ്സ അവുത്തസമ്പിണ്ഡനത്ഥത്താ ‘‘അത്തനോ കമ്മേന ചാ’’തി അത്ഥം സമ്പിണ്ഡേതീതി ആഹ ‘‘അത്തനോ കമ്മേന ചാ’’തി. അത്തനോതി നന്ദിവിസാലസ്സ.

൧൫. ഏത്ഥാതി ഏതിസ്സം പദഭാജനിയം, ‘‘ആഹാ’’തി പദേ ആധാരോ. ‘‘യസ്മാ’’തി പദം വിഭജിതുകാമോ’’തി പദേ ഹേതു. അട്ഠുപ്പത്തിയംയേവ ‘‘ഹീനേനാപീ’’തി വത്വാ പദഭാജനിയം അവുത്തത്താ ഇദം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. വേണുകാരജാതീതി വിലീവകാരജാതി. നേസാദജാതീതി ഏത്ഥ കേവട്ടജാതിപി സങ്ഗഹിതാ.

പു വുച്ചതി കരീസം, തം കുസതി അപനേതീതി പുക്കുസോ. പുപ്ഫം വുച്ചതി കരീസം, കുസുമം വാ, തം ഛഡ്ഡേതീതി പുപ്ഫഛഡ്ഡകോ.

കുടതി ഛിന്ദതീതി കോട്ഠോ, സോയേവ കോട്ഠകോ. യകാരഭകാരേ ഏകതോ യോജേത്വാ ‘‘യഭാ’’തി യോ അക്കോസോ അത്ഥി, ഏസോ ഹീനോ നാമ അക്കോസോതി യോജനാ.

൧൬. സബ്ബപദേസൂതി നാമാദീസു സബ്ബപദേസു. ഏത്ഥാതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ. അലികന്തി അസച്ചം, മിച്ഛാവാചന്തി സമ്ബന്ധോ. യോപി വദതീതി യോജനാ.

൨൬. പരിഹരിത്വാതി പരിമുഖം കഥനം അപനേത്വാ. ദവം പരിഹാസം കാമേതീതി ദവകാമോ, തസ്സ ഭാവോ ദവകമ്യം, തംയേവ ദവകമ്യതാ. അനുപസമ്പന്നന്തി ഏത്ഥ അകാരസ്സ സദിസത്ഥമഗ്ഗഹേത്വാ അഞ്ഞത്ഥോവ ഗഹേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ഠപേത്വാ ഭിക്ഖു’’ന്തിആദി. യദി ഹി സദിസത്ഥോ ഭവേയ്യ, സാമണേരോവ അനുപസമ്പന്നോ നാമ സിയാ സണ്ഠാനേന ച പുരിസഭാവേന ച സദിസത്താ, തസ്മാ അഞ്ഞത്ഥോവ ഗഹേതബ്ബോതി ദട്ഠബ്ബം. സബ്ബസത്താതി ഏത്ഥ സബ്ബസദ്ദോ അനവസേസത്ഥോ മനുസ്സേ ഉപാദായ വചനത്ഥജാനനാജാനനപകതികാനം സബ്ബസത്താനമ്പി ഗഹിതത്താ.

൩൫. അത്ഥപുരേക്ഖാരോ നാമാതി വേദിതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. സിക്ഖാപദമപേക്ഖിയ നപുംസകലിങ്ഗവസേന ‘‘കിരിയ’’ന്തിആദി വുത്തം. ആപത്തിമപേക്ഖിയ ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന ‘‘കിരിയാ’’തിആദി വുത്തം. വജ്ജകമ്മസദ്ദാ സിക്ഖാപദമപേക്ഖന്താപി ആപത്തി, മപേക്ഖന്താപി നിയതനപുംസകലിങ്ഗത്താ നപുംസകായേവ, തസ്മാ തേ ദ്വേ ആപത്തിട്ഠാനേ ന വുത്താതി ദട്ഠബ്ബന്തി. ദുതിയം.

൩. പേസുഞ്ഞസിക്ഖാപദം

൩൬. തതിയേ ‘‘ജാതഭണ്ഡനാന’’ന്തി വത്തബ്ബേ അഗ്യാഹിതോതിആദീസു വിയ വിസേസനപരനിപാതവസേന ‘‘ഭണ്ഡനജാതാന’’ന്തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘സഞ്ജാതഭണ്ഡനാന’’ന്തി. ‘‘പുബ്ബഭാഗോ’’തി വത്വാ തസ്സ സരൂപം ദസ്സേതി ‘‘ഇമിനാ ച ഇമിനാ ചാ’’തിആദിനാ. വിരുദ്ധം വദതി ഏതേനാതി വിവാദോ, വിഗ്ഗാഹികകഥാ, തം ആപന്നാതി വിവാദാപന്നാ, തേസം. പിസതി സഞ്ചുണ്ണേതീതി പിസുണോ, പുഗ്ഗലോ, തസ്സ ഇദന്തി പേസുഞ്ഞം, വചനന്തി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പേസുഞ്ഞന്തി പിസുണവാച’’ന്തി.

൩൭. ഭിക്ഖുപേസുഞ്ഞേതി ഭിക്ഖൂനം സന്തികം ഉപസംഹടേ പേസുഞ്ഞവചനേതി ഛട്ഠീസമാസോ.

൩൮. ‘‘ദിസ്വാ’’തി പദം ‘‘ഭണന്തസ്സാ’’തി പദേ പുബ്ബകാലകിരിയാ, ദസ്സനം ഹുത്വാതി അത്ഥോ. തതിയം.

൪. പദസോധമ്മസിക്ഖാപദം

൪൪. ചതുത്ഥേ പടിമുഖം ആദരേന സുണന്തീതി പതിസ്സാ, ന പതിസ്സാ അപ്പതിസ്സാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അപ്പതിസ്സവാ’’തി.

൪൫. ‘‘പദസോ’’തി ഏത്ഥ സോ-പച്ചയോ വിച്ഛത്ഥവാചകോതി ആഹ ‘‘പദം പദ’’ന്തി. തത്ഥാതി തേസു ചതുബ്ബിധേസു. പദം നാമ ഇധ അത്ഥജോതകം വാ വിഭത്യന്തം വാ ന ഹോതി, അഥ ഖോ ലോകിയേഹി ലക്ഖിതോ ഗാഥായ ചതുത്ഥംസോ പാദോവ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘പദന്തി ഏകോ ഗാഥാപാദോ’’തി. അനു പച്ഛാ വുത്തപദത്താ ദുതിയപാദോ അനുപദം നാമ. അനു സദിസം ബ്യഞ്ജനം അനുബ്യഞ്ജനന്തി അത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘അനുബ്യഞ്ജന’’ന്തിആദിനാ. ബ്യഞ്ജനസദ്ദോ പദ-പരിയായോ. യംകിഞ്ചി പദം അനുബ്യഞ്ജനം നാമ ന ഹോതി, പുരിമപദേന പന സദിസം പച്ഛിമപദമേവ അനുബ്യഞ്ജനം നാമ.

വാചേന്തോ ഹുത്വാ നിട്ഠാപേതീതി യോജനാ. ‘‘ഏകമേകം പദ’’ന്തി പദം ‘‘നിട്ഠാപേതീ’’തി പദേ കാരിതകമ്മം. ‘‘ഥേരേനാ’’തി പദം ‘‘വുത്തേ’’തി പദേ കത്താ, ‘‘ഏകതോ’’തി പദേ സഹത്ഥോ. സാമണേരോ അപാപുണിത്വാ ഭണതീതി സമ്ബന്ധോ. മത്തമേവാതി ഏത്ഥ ഏവസദ്ദോ മത്തസദ്ദസ്സ അവധാരണത്ഥം ദസ്സേതി, തേന പകാരം പടിക്ഖിപതി. ‘‘അനിച്ച’’ന്തി ച ‘‘അനിച്ചാ’’തി ച ദ്വിന്നം പദാനം സതിപി ലിങ്ഗവിസേസത്തേ അനുബ്യഞ്ജനത്താ ആപത്തിമോക്ഖോ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘അനുബ്യഞ്ജനഗണനായ പാചിത്തിയാ’’തി.

ബ്രഹ്മജാലാദീനീതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന സാമഞ്ഞഫലസുത്താദീനി ദീഘസുത്താനി (ദീ. നി. ൧.൧൫൦ ആദയോ) സങ്ഗഹിതാനി. ചസദ്ദേന ഓഘതരണസുത്താദീനി സംയുത്തസുത്താനി (സം. നി. ൧.൧) ച ചിത്തപരിയാദാനസുത്താദീനി അങ്ഗുത്തരസുത്താനി (അ. നി. ൧.൨ ആദയോ) ച സങ്ഗഹിതാനി. സോതി ദേവതാഭാസിതോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ.

കിഞ്ചാപി വദതീതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപിസദ്ദോ ഗരഹത്ഥവാചകോ, പനസദ്ദോ അനുഗ്ഗഹത്ഥവാചകോ. മേണ്ഡകമിലിന്ദപഞ്ഹേസൂതി മേണ്ഡകപഞ്ഹേ ച മിലിന്ദപഞ്ഹേ ച. യന്തി സുത്തം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ആരമ്മണകഥാ ബുദ്ധികകഥാ ദണ്ഡകകഥാ ഞാണവത്ഥുകഥാതി യോജേതബ്ബം പേയ്യാലവസേന വുത്തത്താ. ഇമായോ പകരണാനി നാമാതി വദന്തി. മഹാപച്ചരിയാദീസു വത്വാ പരിഗ്ഗഹിതോതി യോജനാ. യന്തി സുത്തം.

൪൮. തത്രാതി ‘‘ഏകതോ ഉദ്ദിസാപേന്തോ’’തി വചനേ. ഉദ്ദിസാപേന്തീതി ആചരിയം ദേസാപേന്തി ബഹുകത്താരമപേക്ഖിയ ബഹുവചനവസേന വുത്തം. തേഹീതി ഉപസമ്പന്നാനുപസമ്പന്നേഹി. ദ്വേപീതി ഉപസമ്പന്നോ ച അനുപസമ്പന്നോ ച.

ഉപചാരന്തി ദ്വാദസഹത്ഥൂപചാരം. യേസന്തി ഭിക്ഖൂനം. പലായനകഗന്ഥന്തി പരിവജ്ജേത്വാ ഗച്ഛന്തം പകരണം. സാമണേരോ ഗണ്ഹാതീതി യോജനാ.

ഓപാതേതീതി അവപാതേതി, ഗളിതാപേതീതി അത്ഥോ. സുത്തേപീതി വേയ്യാകരണസുത്തേപി. തന്തി യേഭുയ്യേന പഗുണഗന്ഥം. പരിസങ്കമാനന്തി സാരജ്ജമാനം. യം പന വചനം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. കിരിയസമുട്ഠാനത്താതി ഇമസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ കിരിയസമുട്ഠാനത്താതി. ചതുത്ഥം.

൫. സഹസേയ്യസിക്ഖാപദം

൪൯. പഞ്ചമേ മുട്ഠാ സതി ഏതേസന്തി മുട്ഠസ്സതീ. നത്ഥി സമ്പജാനം ഏതേസന്തി അസമ്പജാനാ. ഭവങ്ഗോതിണ്ണകാലേതി നിദ്ദോക്കമനകാലേ.

൫൦. ‘‘പകതിയാ’’തി പദം ‘‘ദേന്തീ’’തി പദേ വിസേസനം. തേ ഭിക്ഖൂ ദേന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഗാരവേനാ’’തി പദഞ്ച ‘‘സിക്ഖാകാമതായാ’’തി പദഞ്ച ‘‘ദേന്തീ’’തി പദേ ഹേതു. സീസസ്സ ഉപധാനം ഉസ്സീസം, തസ്സ കരീയതേ ഉസ്സീസകരണം, തംയേവ അത്ഥോ പയോജനം ഉസ്സീസകരണത്ഥോ, തദത്ഥായ. തത്രാതി പുരിമവചനാപേക്ഖം, ‘‘സിക്ഖാകാമതായാ’’തി വചനേതി അത്ഥോ. നിദസ്സനന്തി സേസോ. അഥ വാ സിക്ഖാകാമതായാതി പച്ചത്തേ ഭുമ്മവചനം. ‘‘ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി സീലസ്മി’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൧൯൫ ആദയോ) വിയ. ഇദമ്പി സിക്ഖാകാമതായ അയം സിക്ഖാകാമതാ സിക്ഖാകാമഭാവോ ഹോതീതി യോജനാ. ഏസ നയോ ‘‘തത്രിദം സമന്തപാസാദികായ സമന്തപാസാദികത്തസ്മി’’ന്തിആദീസുപി. ഭിക്ഖൂ ഖിപന്തീതി യോജനാ. തന്തി ആയസ്മന്തം രാഹുലം. അഥാതി ഖിപനതോ പച്ഛാ. ഇദന്തി വത്ഥു. സമ്മുഞ്ചനികചവരഛഡ്ഡനകാനി സന്ധായ വുത്തം. തേനായസ്മതാ രാഹുലേന പാതിതം നു ഖോതി യോജനാ. സോ പനായസ്മാ ഗച്ഛതീതി സമ്ബന്ധോ. അപരിഭോഗാ അഞ്ഞേസന്തി അഞ്ഞേഹി ന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാ.

൫൧. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. സയനം സേയ്യാ, കായപസാരണകിരിയാ, സയന്തി ഏത്ഥാതി സേയ്യാ, മഞ്ചപീഠാദി. തദുഭയമ്പി ഏകസേസേന വാ സാമഞ്ഞനിദ്ദേസേന വാ ഏകതോ കത്വാ ‘‘സഹസേയ്യ’’ന്തി വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സേയ്യാ’’തിആദി. തത്ഥാതി ദ്വീസു സേയ്യാസു. തസ്മാതി യസ്മാ ദ്വേ സേയ്യാ ദസ്സിതാ, തസ്മാ. ‘‘സബ്ബച്ഛന്നാ’’തിആദിനാ ലക്ഖണം വുത്തന്തി യോജനാ. പാകടവോഹാരന്തി ലോകേ വിദിതം വചനം. ദുസ്സകുടിയന്തി ദുസ്സേന ഛാദിതകുടിയം. അട്ഠകഥാസു യഥാവുത്തേ പഞ്ചവിധച്ഛദനേയേവ ഗയ്ഹമാനേ കോ ദോസോതി ആഹ ‘‘പഞ്ചവിധച്ഛദനേയേവാ’’തിആദി. യം പന സേനാസനം പരിക്ഖിത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. പാകാരേന വാതി ഇട്ഠകസിലാദാരുനാ വാ. അഞ്ഞേന വാതി കിലഞ്ജാദിനാ വാ. വത്ഥേനപീതി പിസദ്ദോ പഗേവ ഇട്ഠകാദിനാതി ദസ്സേതി. യസ്സാതി സേനാസനസങ്ഖാതായ സേയ്യായ. ഉപരീതി വാ സമന്തതോതി വാ യോജനാ. ഏകേന ദ്വാരേന പവിസിത്വാ സബ്ബപാസാദസ്സ വളഞ്ജിതബ്ബതം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഏകൂപചാരോ’’തി. സതഗബ്ഭം വാ ചതുസ്സാലം ഏകൂപചാരം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. തന്തി സേനാസനസങ്ഖാതം സേയ്യം.

തത്ഥാതി സേനാസനസങ്ഖാതായം സേയ്യായം. സമ്ബഹുലാ സാമണേരാ സചേ ഹോന്തി, ഏകോ ഭിക്ഖു സചേ ഹോതീതി യോജനാ. ‘‘സാമണേരാ’’തി ഇദം പച്ചാസന്നവസേന വുത്തം, ഉപലക്ഖണവസേന വാ അഞ്ഞേഹിപി സഹസേയ്യാനം ആപത്തിസമ്ഭവതോ. തേതി സാമണേരാ. സബ്ബേസന്തി ഭിക്ഖൂനം. തസ്സാതി സാമണേരസ്സ. ഏസേവ നയോതി ഏസോ ഏവ നയോ, ന അഞ്ഞോ നയോതി അത്ഥോ. അഥ വാ ഏസേവ നയോതി ഏസോ ഇവ നയോ, ഏസോ ഏതാദിസോ നയോ ഇവ അയം നയോ ദട്ഠബ്ബോതി അത്ഥോ.

അപി ചാതി ഏകംസേന. ഏത്ഥാതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ. ചതുക്കന്തി ഏകാവാസഏകാനുപസമ്പന്നം, ഏകാവാസനാനുപസമ്പന്നം, നാനാവാസഏകാനുപസമ്പന്നം, നാനാവാസനാനുപസമ്പന്നന്തി ചതുസമൂഹം, ചതുപരിമാണം വാ. യോതി ഭിക്ഖു. ഹിസദ്ദോ വിത്ഥാരജോതകോ, തം വചനം വിത്ഥാരയിസ്സാമീതി അത്ഥോ, വിത്ഥാരോ മയാ വുച്ചതേതി വാ. ദേവസികന്തി ദിവസേ ദിവസേ. ണികപച്ചയോ ഹി വിച്ഛത്ഥവാചകോ. യോപി സഹസേയ്യം കപ്പേതി, തസ്സാപി ആപത്തീതി യോജേതബ്ബോ. തത്രാതി ‘‘തിരച്ഛാനഗതേനാപീ’’തി വചനേ.

‘‘അപദാനം അഹിമച്ഛാ, ദ്വിപദാനഞ്ച കുക്കുടീ;

ചതുപ്പദാനം മജ്ജാരീ, വത്ഥു പാരാജികസ്സിമാ’’തി. (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൫൫);

ഇമം ഗാഥം സന്ധായ വുത്തം ‘‘വുത്തനയേനേവാ’’തി. തസ്മാതി യസ്മാ വേദിതബ്ബോ, തസ്മാ. ഗോധാതി കുണ്ഡോ. ബിളാലോതി ആഖുഭുജോ. മങ്ഗുസോതി നകുലോ.

അസമ്ബദ്ധഭിത്തികസ്സ കതപാസാദസ്സാതി യോജനാ. തുലാതി ഏത്ഥ തുലാ നാമ ഥമ്ഭാന, മുപരി ദക്ഖിണുത്തരവിത്ഥാരവസേന ഠപിതോ ദാരുവിസേസോ ഥലതി ഥമ്ഭേസു പതിട്ഠാതീതി കത്വാ. താ പന ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദതോ തിസ്സോ, ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന പന പഞ്ചസത്തനവാദയോ. നാനൂപചാരേ പാസാദേതി സമ്ബന്ധോ.

വാളസങ്ഘാടാദീസൂതി വാളരൂപം ദസ്സേത്വാ കതേസു സങ്ഘാടാദീസു. ആദിസദ്ദേന തുലം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏത്ഥ ച സങ്ഘാടോ നാമ തുലാന, മുപരി പുബ്ബപച്ഛിമായാമവസേന ഠപിതോ കട്ഠവിസേസോ സമ്മാ ഘടേന്തി ഏത്ഥ ഗോപാനസ്യാദയോതി കത്വാ. തേ പന തയോ ഹോന്തി. നിബ്ബകോസബ്ഭന്തരേതി ഛദനകോടിഅബ്ഭന്തരേ. പരിമണ്ഡലം വാ ചതുരസ്സം വാ സേനാസനം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. തത്രാതി തസ്മിം സേനാസനേ. അപരിച്ഛിന്നോ ഗബ്ഭസ്സ ഉപചാരോ ഏതേസന്തി അപരിച്ഛിന്നഗബ്ഭൂപചാരാ സബ്ബഗബ്ഭാ, തേ പവിസന്തീതി അത്ഥോ. നിപന്നാനം ഭിക്ഖൂനന്തി യോജനാ. തത്രാതി തസ്മിം പമുഖേ. പമുഖസ്സ സബ്ബച്ഛന്നത്താ, സബ്ബപരിച്ഛന്നത്താ ച ആപത്തിം കരോതീതി യോജനാ. നനു പമുഖേ ഛന്നമേവ അത്ഥി, നോ പരിച്ഛന്നന്തി ആഹ ‘‘ഗബ്ഭപരിക്ഖേപോ’’തിആദി. ഹീതി സച്ചം.

യം പന അന്ധകട്ഠകഥായം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ജഗതീതി പഥവിയാ ച മന്ദിരാലിന്ദവത്ഥുസ്സ ച നാമമേതം. ഇധ പന മന്ദിരാലിന്ദവത്ഥുസങ്ഖാതാ ഭൂഭേദാ ഗഹിതാ. തത്ഥാതി അന്ധകട്ഠകഥായം. കസ്മാ പാളിയാ ന സമേതീതി ആഹ ‘‘ദസഹത്ഥുബ്ബേധാപീ’’തിആദി. ഹീതി യസ്മാ. തത്ഥാതി അന്ധകട്ഠകഥായം. യേപി മഹാപാസാദാ ഹോന്തീതി യോജനാ. തേസുപീതി മഹാപാസാദേസുപി.

സുധാഛദനമണ്ഡപസ്സാതി ഏത്ഥ ‘‘സുധാ’’തി ഇദം ഉപലക്ഖണവസേന വുത്തം യേന കേനചി ഛദനമണ്ഡപസ്സാപി അധിപ്പേതത്താ. മണ്ഡം വുച്ചതി സൂരിയരസ്മി, തം പാതി രക്ഖതി, തതോ വാ ജനന്തി മണ്ഡപം. നനു ഏകൂപചാരം ഹോതി പാകാരസ്സ ഛിദ്ദത്താതി ആഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദി. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. വളഞ്ജനത്ഥായ ഏവാതി ഏവകാരോ യോജേതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘ന വളഞ്ജനൂപച്ഛേദനത്ഥായാ’’തി. അഥ വാ ‘‘സദ്ദന്തരത്ഥാപോഹനേന സദ്ദോ അത്ഥം വദതീ’’തി (ഉദാ. അട്ഠ. ൧; ദീ. നി. ടി. ൧.൧; മ. നി. ടീ. ൧.മൂലപരിയായസുത്തവണ്ണനാ; സം. നി. ടീ. ൧.൧.ഓഘതരണസുത്തവണ്ണനാ; അ. നി. ടീ. ൧.൧.രുപാദിവഗ്ഗവണ്ണനാ) വുത്തത്താ ‘‘ന വളഞ്ജനൂപച്ഛേദനത്ഥായാ’’തി വുത്തം. കവാടന്തി ഏത്ഥ ദ്വാരമേവ അധിപ്പേതം പരിയായേന വുത്തത്താ, അസതി ച ദ്വാരേ കവാടസ്സാഭാവതോ. സംവരണവിവരണകാലേ കവതി സദ്ദം കരോതീതി കവാടം.

തത്രാതി ‘‘ഏകൂപചാരത്താ’’തി വചനേ. യസ്സാതി പരവാദിനോ. അനുയോഗോ സിയാതി യോജനാ. ഇധാതി ഇമസ്മിം സഹസേയ്യസിക്ഖാപദേ, വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി പിഹിതദ്വാരേ ഗബ്ഭേ. സോതി പരവാദീ. സബ്ബച്ഛന്നത്താ ആപത്തി ഇതി വുത്തേതി യോജനാ. ഏസേവ നയോ ‘‘സബ്ബപരിച്ഛന്നതാ ന ഹോതീ’’തി ഏത്ഥാപി. പച്ചാഗമിസ്സതീതി പതി ആഗമിസ്സതി, പുന ആഗമിസ്സതീതി അത്ഥോ.

ബ്യഞ്ജനമത്തേനേവാതി ‘‘സബ്ബച്ഛന്നാ’’തിആദിഅക്ഖരപദമത്തേനേവ, ന അത്ഥവസേന. ‘‘ഏവഞ്ച സതീ’’തി ഇമിനാ അബ്യാപിതദോസം ദസ്സേതി. തതോതി അനാപത്തിതോ, പരിഹായേയ്യാതി സമ്ബന്ധോ. തസ്മാതി യസ്മാ അനിയതേസു വുത്തം, തസ്മാ. തത്ഥാതി അനിയതേസു. ഇധാപീതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേപി. യം യന്തി സേനാസനം. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു സേനാസനേസു, സഹസേയ്യാപത്തി ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ.

൫൩. ദ്വീസു അട്ഠകഥാവാദേസു മഹാഅട്ഠകഥാവാദോവ യുത്തോതി സോ പച്ഛാ വുത്തോ.

ഇമിനാപീതി സേനമ്ബമണ്ഡപേനാപി. ഏതന്തി ജഗതിയാ അപരിക്ഖിത്തതം. യഥാതി യംസദ്ദത്ഥോ തതിയന്തനിപാതോ, യേന സേനമ്ബമണ്ഡപേനാതി അത്ഥോതി. പഞ്ചമം.

൬. ദുതിയസഹസേയ്യസിക്ഖാപദം

൫൫. ഛട്ഠേ ആഗന്തുകാ വസന്തി ഏത്ഥാതി ആവസഥോ, ആവസഥോ ച സോ അഗാരഞ്ചേതി ആവസഥാഗാരന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ആഗന്തുകാനം വസനാഗാര’’ന്തി. മനുസ്സാനം സന്തികാ വചനം സുത്വാതി വചനസേസോ യോജേതബ്ബോ. സാടകന്തി ഉത്തരസാടകം, നിവത്ഥവത്ഥന്തിപി വദന്തി. അച്ചാഗമ്മാതി ത്വാപച്ചയന്തപദസ്സ സമ്ബന്ധം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘പവത്തോ’’തി. യഥാ ഓമസവാദസിക്ഖാപദേ അക്കോസേതുകാമതായ ഖത്തിയം ‘‘ചണ്ഡാലോ’’തി വദതോ അലികം ഭണതോപി മുസാവാദസിക്ഖാപദേന അനാപത്തി, ഓമസവാദസിക്ഖാപദേനേവ ആപത്തി, ഏവമിധാപി മാതുഗാമേന സഹ സയതോ പഠമസഹസേയ്യസിക്ഖാപദേന അനാപത്തി, ഇമിനാവ ആപത്തീതി ദട്ഠബ്ബന്തി. ഛട്ഠം.

൭. ധമ്മദേസനാസിക്ഖാപദം

൬൦. സത്തമേ മഹാദ്വാരേതി ബഹി ഠിതേ മഹാദ്വാരേ. ആഗമ്മ, പവിസിത്വാ വാ വസനട്ഠാനത്താ ഓവരകോ ആവസഥോ നാമാതി ആഹ ‘‘ഓവരകദ്വാരേ’’തി. സുനിഗ്ഗതേനാതി സുട്ഠു ബഹി നിക്ഖമിത്വാ ഗതേന സദ്ദേന. ‘‘അഞ്ഞാതു’’ന്തി പദസ്സ ‘‘ന ഞാതു’’ന്തി അത്ഥം പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ ‘‘ആജാനിതു’’ന്തി. ഇമിനാ നകാരവികാരോ അഇതി നിപാതോ ന ഹോതി, ആഇതി ഉപസഗ്ഗോതി പന ദസ്സേതി. ‘‘വിഞ്ഞുനാ പുരിസേനാ’’തി ഏത്തകമേവ അവത്വാ ‘‘പുരിസവിഗ്ഗഹേനാ’’തി വദന്തോ മനുസ്സപുരിസവിഗ്ഗഹം ഗഹേത്വാ ഠിതേന യക്ഖേന പേതേന തിരച്ഛാനഗതേന സദ്ധിം ഠിതായ മാതുഗാമസ്സ ദേസേതും ന വട്ടതീതി ദസ്സേതി. ന യക്ഖേനാതി യക്ഖേന സദ്ധിം ഠിതായ മാതുഗാമസ്സ ദേസേതും ന വട്ടതീതി യോജനാ. ഏസ നയോ ‘‘ന പേതേന, ന തിരച്ഛാനഗതേനാ’’തി ഏത്ഥാപി.

൬൬. ഛപ്പഞ്ചവാചാഹീതി ഏത്ഥ ‘‘പഞ്ചാ’’തി വാചാസിലിട്ഠവസേന വുത്തം കസ്സചി പയോജനസ്സാഭാവാ. തത്ഥാതി ‘‘ഛപ്പഞ്ചവാചാഹീ’’തി പദേ. ഏകോ ഗാഥാപാദോ ഏകാ വാചാതി വദന്തോ ചുണ്ണിയേ വിഭത്യന്തം ഏകം പദം ഏകാ വാചാ നാമാതി ദസ്സേതി, അത്ഥജോതകപദം വാ വാക്യപദം വാ ന ഗഹേതബ്ബം. ‘‘ഏകം പദം പാളിതോ, പഞ്ച അട്ഠകഥാതോ’’തി ഇമിനാ ‘‘ദ്വേ പദാനി പാളിതോ, ചത്താരി അട്ഠകഥാതോ’’തിആദിനയോപി ഗഹേതബ്ബോ. ഛപദാനതിക്കമോയേവ ഹി പമാണം. തസ്മിന്തി ഏത്ഥ സതി വിഭത്തിവിപല്ലാസേ ലിങ്ഗസ്സാപി വിപല്ലാസോ ഹോതി ‘‘തസ്മി’’ന്തി പുല്ലിങ്ഗേന വുത്തത്താ. സതി ച വിഭത്തിവിപല്ലാസേ ‘‘തസ്സാ’’തി ഇത്ഥിലിങ്ഗഭാവേന പവത്താ. ‘‘മാതുഗാമസ്സാ’’തി നിയതപുല്ലിങ്ഗാപേക്ഖനസ്സ അസമ്ഭവതോ അത്ഥവസേന ‘‘ഏകിസ്സാ’’തി ഇത്ഥിലിങ്ഗഭാവേന വുത്തം. ഇമിനാ ഭേദലിങ്ഗനിസ്സിതോ വിസേസനവിസേസ്യോപി അത്ഥീതി ദസ്സേതി. തുമ്ഹാകന്തി നിദ്ധാരണസമുദായോ. ‘‘സുണാഥാ’’തി അവത്വാ ആഭോഗോപി വട്ടതീതി ആഹ ‘‘പഠമ’’ന്തിആദി. പഠമന്തി ച പഠമമേവ. തേന വുത്തം ‘‘ന പച്ഛാ’’തി. പുട്ഠോ ഹുത്വാ ഭിക്ഖു കഥേതീതി യോജനാതി. സത്തമം.

൮. ഭൂതാരോചനസിക്ഖാപദം

൬൭. അട്ഠമേ തത്ഥാതി ചതുത്ഥപാരാജികസിക്ഖാപദേ. ഇധാതി ഭൂതാരോചനസിക്ഖാപദേ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. പയുത്തവാചാതി പച്ചയേഹി യുത്താ വാചാ. തഥാതി തതോ ഗുണാരോചനകാരണാ, അരിയാ സാദിയിംസൂതി യോജനാ.

യതസദ്ദാനം നിച്ചസമ്ബന്ധത്താ വുത്തം ‘‘യേ’’തിആദി. സബ്ബേപീതി പുഥുജ്ജനാരിയാപി. ഭൂതന്തി വിജ്ജമാനം. കസ്മാ സബ്ബേപി പടിജാനിംസു, നനു അരിയേഹി അത്തനോ ഗുണാനം അനാരോചിതത്താ ന പടിജാനിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘അരിയാനമ്പീ’’തിആദി. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. അരിയാനമ്പി അബ്ഭന്തരേ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മോ യസ്മാ ഭൂതോ ഹോതി, തസ്മാ സബ്ബേപി ‘‘ഭൂതം ഭഗവാ’’തി പടിജാനിംസൂതി യോജനാ. യസ്മാ ഭാസിതോ വിയ ഹോതി, തസ്മാതി യോജനാ. അരിയാ പടിജാനിംസൂതി സമ്ബന്ധോ. അനാദീനവദസ്സിനോതി ദോസസ്സ അദസ്സനധമ്മാ. തേഹീതി അരിയേഹി, ഭാസിതോതി സമ്ബന്ധോ. യം പിണ്ഡപാതം ഉപ്പാദേസുന്തി യോജനാ. അഞ്ഞേതി പുഥുജ്ജനാ. സബ്ബസങ്ഗാഹികേനേവാതി സബ്ബേസം പുഥുജ്ജനാരിയാനം സങ്ഗഹണേ പവത്തേനേവ. സിക്ഖാപദവിഭങ്ഗേപീതി സിക്ഖാപദസ്സ പദഭാജനിയേപി. തത്ഥാതി ചതുത്ഥപാരാജികേ. ഇധാതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ.

൭൭. ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മമേവ സന്ധായ വുത്തം, ന സുതാദിഗുണന്തി അത്ഥോ. അന്തരാ വാതി പരിനിബ്ബാനകാലതോ അഞ്ഞസ്മിം കാലേ വാ. അതികഡ്ഢിയമാനേനാതി അതിനിപ്പീളിയമാനേന. ഉമ്മത്തകസ്സാതി ഇദം പനാതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദ്യത്ഥോ. തേന ‘‘ഖിത്തചിത്തസ്സാ’’തിആദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. ദിട്ഠിസമ്പന്നാനന്തി മഗ്ഗപഞ്ഞായ, ഫലപഞ്ഞായ ച സമ്പന്നാനം. അനാപത്തീതി പാചിത്തിയാപത്തിയാ അനാപത്തി ന വത്തബ്ബാ, ആപത്തിയേവ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ഉമ്മത്തകസ്സ അനാപത്തീ’’തി ന വത്തബ്ബന്തി അധിപ്പായോതി. അട്ഠമം.

൯. ദുട്ഠുല്ലാരോചനസിക്ഖാപദം

൭൮. നവമേ തത്രാതി തസ്സം ‘‘ദുട്ഠുല്ലാ നാമാ’’തിആദിപാളിയം, താസു വാ പാളിഅട്ഠകഥാസു. വിചാരണാതി വീമംസനാ. ഉപസമ്പന്നസദ്ദേതി ഉപസമ്പന്നസദ്ദത്ഥഭാവേ. ഏത്ഥ ഹി സദ്ദേ വുച്ചമാനേ അവിനാഭാവതോ സദ്ദേന അത്ഥോപി വുത്തോ, വിനാപി ഭാവപച്ചയേന ഭാവത്ഥസ്സ ഞാതബ്ബത്താ ഭാവോപി ഗഹേതബ്ബോ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഉപസമ്പന്നസദ്ദത്ഥഭാവേ’’തി. ഏസേവ നയോ ‘‘ദുട്ഠുല്ലസദ്ദേ’’തി ഏത്ഥാപി. ഏതം പരിമാണം യസ്സാതി ഏതം, ‘‘തേരസ സങ്ഘാദിസേസാ’’തി വചനം. ഏതം ഏവ വത്തബ്ബം, ന ‘‘ചത്താരി ച പാരാജികാനീ’’തി ഇദന്തി അത്ഥോ. തത്ഥാതി പാളിയം. കസ്സചി വിമതി ഭവേയ്യ, കിം ഭവേയ്യാതി യോജനാ. ആപത്തിം ആരോചേന്തേന അക്കോസന്തസ്സ സമാനത്താ വുത്തം ‘‘ഏവം സതീ’’തിആദി. പാചിത്തിയമേവ ചാതി ചസദ്ദോ ബ്യതിരേകത്ഥോ, ന ദുക്കടം ആപജ്ജതീതി അത്ഥോ. ഹീതി സച്ചം. ഏതന്തി പാചിത്തിയാപജ്ജനതം, ‘‘അസുദ്ധോ ഹോതി…പേ… ഓമസവാദസ്സാ’’തി വചനം വാ, വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാതി പാളിയം. അട്ഠകഥാചരിയാവേതി ഏത്ഥ ഏവകാരോ അട്ഠാനയോഗോ, പമാണന്തി ഏത്ഥ യോജേതബ്ബോ, കാരണമേവാതി അത്ഥോ. തേന വുത്തം ‘‘ന അഞ്ഞാ വിചാരണാ’’തി. അഥ വാ അഞ്ഞാതി സാമ്യത്ഥേ പച്ചത്തവചനമേതം, ന അഞ്ഞേസം വിചാരണാ പമാണന്തി അത്ഥോ. ഏവഞ്ഹി സതി ഏവകാരോ ഠാനയോഗോവ. പുബ്ബേപി ചാതി ഗന്ഥാരമ്ഭകാലേപി ച.

ഏതന്തി അട്ഠകഥാചരിയാനം പമാണതം. സംവരത്ഥായ ഏവ, അനാപജ്ജനത്ഥായ ഏവ ച അനുഞ്ഞാതന്തി യോജനാ. തേനാഹ ‘‘ന തസ്സ’’ത്യാദി. തസ്മാതി യസ്മാ ഭിക്ഖുഭാവോ നാമ ന അത്ഥി, തസ്മാ സുവുത്തമേവാതി സമ്ബന്ധോ.

൮൦. സാതി ഭിക്ഖുസമ്മുതി, സങ്ഘേന കാതബ്ബാതി യോജനാ. കത്ഥചീതി കിസ്മിഞ്ചി ഠാനേ. ഇധാതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ. ‘‘വുത്തത്താ’’തി പദം ‘‘കാതബ്ബാ’’തി പദേ ഹേതു. ഏസാതി ഏസോ ഭിക്ഖു. ഹിതേസിതായാതി ഹിതസ്സ ഏസിതായ, അത്ഥസ്സ ഇച്ഛതായാതി അത്ഥോ.

൮൨. സേസാനീതി ആദിമ്ഹി പഞ്ചസിക്ഖാപദതോ സേസാനി ഉപരി പഞ്ച സിക്ഖാപദാനി. അസ്സാതി അനുപസമ്പന്നസ്സ. ഘടേത്വാതി സമ്ബന്ധം കത്വാതി. നവമം.

൧൦. പഥവീഖണനസിക്ഖാപദം

൮൬. ദസമേ ഭഗവാ ദസ്സേതീതി യോജനാ. ഏത്ഥാതി പഥവിയം. തത്ഥാതി തേസു പാസാണാദീസു. മുട്ഠിപ്പമാണതോതി ഖടകപമാണതോ. സാതി അദഡ്ഢപഥവീ. ഹത്ഥികുച്ഛിയന്തി ഏവംനാമകേ ഠാനേ. ഏകപച്ഛിപൂരം പഥവിന്തി സമ്ബന്ധോ. തേസംയേവാതി അപ്പപംസുഅപ്പമത്തികാപദാനം ഏവ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. ഏതന്തി യേഭുയ്യേനപാസാണാദിപഞ്ചകം. തന്തി കുസീതം. ആണാപേത്വാതി ഏത്ഥ ‘‘ആണ പേസനേ’’തി ധാതുപാഠേസു വുത്തത്താ ആണധാതുയേവ പേസനസങ്ഖാതം ഹേത്വത്ഥം വദതി, ന ണാപേപച്ചയോ, സോ പന ധാത്വത്ഥേയേവ വത്തതി. ന ഹി തസ്സ വിസും വുത്തോ അഭിധേയ്യോ അത്ഥി ധാത്വത്ഥതോ അഞ്ഞസ്സ അഭിധേയ്യസ്സാഭാവാ. താവാതി പഠമം പാളിമുത്തകവിനിച്ഛയസ്സ, തതോ വാ.

പോക്ഖരം പദുമം നേതീതി പോക്ഖരണീ. ‘‘സോധേന്തേഹീ’’തി പദം ‘‘ഉസ്സിഞ്ചിതും അപനേതു’’ന്തി പദേസു ഭാവകത്താ. യോതി ‘‘തനുകദ്ദമോ’’തി പദേന യോജേതബ്ബോ. യോ തനുകദ്ദമോതി ഹി അത്ഥോ. കുടേഹീതി ഘടേഹി. ഉസ്സിഞ്ചിതുന്തി ഉക്ഖിപിത്വാ, ഉദ്ധരിത്വാ വാ സിഞ്ചിതും. തത്രാതി സുക്ഖകദ്ദമേ, ‘‘യോ’’തി പദേ അവയവീആധാരോ. യോതി സുക്ഖകദ്ദമോ.

തടന്തി കൂലം. ഉദകസാമന്താതി ഉദകസ്സ സമീപേ. ഓമകചതുമാസന്തി ചതുമാസതോ ഊനകം. ഓവട്ഠന്തി ദേവേന ഓവസ്സിതം ഹോതി സചേതി യോജനാ. പതതീതി തടം പതതി. ഉദകേയേവാതി പകതിഉദകേയേവ. ഉദകസ്സാതി വസ്സോദകസ്സ. തത്ഥാതി പാസാണപിട്ഠിയം. പഠമമേവാതി സോണ്ഡിഖണനതോ പഠമം ഏവ. ഉദകേ പരിയാദിണ്ണേതി ഉദകേ സുക്ഖേ. പച്ഛാതി ഉദകപൂരതോ പച്ഛാ. തത്ഥാതി സോണ്ഡിയം. ഉദകേയേവാതി മൂലഉദകേയേവ. ഉദകന്തി ആഗന്തുകഉദകം. അല്ലീയതീതി പിട്ഠിപാസാണേ ലഗ്ഗതി. തമ്പീതി സുഖുമരജമ്പി. അകതപബ്ഭാരേതി വളഞ്ജേന അകതേ പബ്ഭാരേ. ഉപചികാഹി വമീയതി, ഘരഗോളികാദയോ വാ സത്തേ വമതീതി വമ്മികോ.

ഗാവീനം ഖുരോ കണ്ടകസദിസത്താ ഗോകണ്ടകോ നാമ, തേന ഛിന്നോ കദ്ദമോ ‘‘ഗോകണ്ടകോ’’തി വുച്ചതി. അച്ഛദനം വാ വിനട്ഠച്ഛദനം വാ പുരാണസേനാസനം ഹോതീതി യോജനാ. തതോതി പുരാണസേനാസനതോ, ഗണ്ഹിതും വട്ടതീതി സമ്ബന്ധോ. അവസേസന്തി വിനട്ഠച്ഛദനതോ. അവസേസം ഇട്ഠകം ഗണ്ഹാമി ഇതി സഞ്ഞായാതി യോജേതബ്ബോ. തേനാതി ഇട്ഠകാദിനാ. യാ യാതി മത്തികാ. അതിന്താതി അനല്ലാ, അകിലിന്നാതി അത്ഥോ.

തസ്മിന്തി മത്തികാപുഞ്ജേ. സബ്ബോതി സകലോ മത്തികാപുഞ്ജോ. അസ്സാതി മത്തികാപുഞ്ജസ്സ. ‘‘കപ്പിയകാരകേഹീ’’തി പദം ‘‘അപനാമേത്വാ’’തി പദേ കാരിതകമ്മം. കസ്മാ വട്ടതീതി ആഹ ‘‘ഉദകേനാ’’തിആദി. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ.

തത്ഥാതി മത്തികാപാകാരേ. അഞ്ഞമ്പീതി മണ്ഡപഥമ്ഭതോ അഞ്ഞമ്പി. തേന അപദേസേനാതി തേന പാസാണാദിപവട്ടനലേസേന.

പസ്സാവധാരായാതി മുത്തസോതായ. കത്തരയട്ഠിയാതി കത്തരദണ്ഡേന. ഏത്ഥ ഹി കത്തരയതി അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം സിഥിലഭാവേന സിഥിലോ ഹുത്വാ ഭവതീതി കത്വാ കത്തരോ വുച്ചതി ജിണ്ണമനുസ്സോ, തേന ഏകന്തതോ ഗഹേതബ്ബത്താ കത്തരേന ഗഹിതാ യട്ഠി, കത്തരസ്സ യട്ഠീതി വാ കത്വാ കത്തരയട്ഠി വുച്ചതി കത്തരദണ്ഡോ. ദന്തജപഠമക്ഖരേന സജ്ഝായിതബ്ബോ. വീരിയസമ്പഗ്ഗഹണത്ഥന്തി വീരിയസ്സ സുട്ഠു പഗ്ഗണ്ഹനത്ഥം, വീരിയസ്സ ഉക്ഖിപനത്ഥന്തി അത്ഥോ. കേചി ഭിക്ഖൂതി യോജനാ.

൮൭. തത്രാപീതി ഇട്ഠകകപാലാദീസുപി. ഹീതി സച്ചം. തേസം അനുപാദാനത്താതി തേസം ഇട്ഠകാദീനം അഗ്ഗിസ്സ അനിന്ധനത്താ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാവാ. താനീതി ഇട്ഠകാദീനി. അവിസയത്താതി ആപത്തിയാ അനോകാസത്താ. തിണുക്കന്തി തിണമയം ഉക്കം. തത്ഥേവാതി മഹാപച്ചരിയം ഏവ. അരീയതി അഗ്ഗിനിപ്ഫാദനത്ഥം ഘംസീയതി ഏത്ഥാതി അരണീ, ഹേട്ഠാ നിമന്ഥനീയദാരു. സഹ ധനുനാ ഏതി പവത്തതീതി സഹിതോ, ഉപരി നിമന്ഥനദാരു. അരണീ ച സഹിതോ ച അരണീസഹിതോ, തേന അഗ്ഗിം നിബ്ബത്തേത്വാതി യോജനാ. യഥാ കരിയമാനേ ന ഡയ്ഹതി, തഥാ കരോഹീതി സമ്ബന്ധോ.

൮൮. ആവാടം ജാനാതി ആവാടം കാതും, ഖണിതും വാ ജാനാഹീതി അത്ഥോ. ‘‘ഏവം മഹാമത്തികം ജാന, ഥുസമത്തികം ജാനാ’’തി ഏത്ഥാപി യഥാലാഭം സമ്പദാനവാചകപദം അജ്ഝാഹരിത്വാ യോജനാ കാതബ്ബാ. സാതി പഥവീ. തേനാതി പവട്ടനാദിനാതി. ദസമം.

മുസാവാദവഗ്ഗോ പഠമോ.

൨. ഭൂതഗാമവഗ്ഗോ

൧. ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദ-അത്ഥയോജനാ

൮൯. ദുതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ തസ്സാതി ദേവതായ. ഉക്ഖിത്തം ഫരസുന്തി ഉദ്ധം ഖിത്തം കുഠാരിം. നിഗ്ഗഹേതുന്തി സണ്ഠാതും, നിവത്തേതും വാ. ചക്ഖുവിസയാതീതേതി പസാദചക്ഖുസ്സ ഗോചരാതിക്കന്തേ. മഹാരാജസന്തികാതി വേസ്സവണമഹാരാജസ്സ സന്തികാ. ഥനമൂലേയേവാതി ഥനസമീപേയേവ. ഹിമവന്തേതി ഹിമഉഗ്ഗിരണേ വനേ, ഹിമയുത്തേ വാ. തത്ഥാതി ഹിമവന്തേ, ദേവതാസന്നിപാതേ വാ. രുക്ഖധമ്മോതി രുക്ഖസഭാവോ. രുക്ഖധമ്മോ ച നാമ ഛേദനഭേദനാദീസു രുക്ഖാനം അചേതനത്താ കോപസ്സ അകരണം, തസ്മിം രുക്ഖധമ്മേ ഠിതാ ദേവതാ രുക്ഖധമ്മേ ഠിതാ നാമ, ഛേദനഭേദനാദീസു രുക്ഖസ്സ വിയ രുക്ഖട്ഠകദേവതായ അകോപനം രുക്ഖധമ്മേ ഠിതാ നാമാതി അധിപ്പായോ. തത്ഥാതി താസു സന്നിപാതദേവതാസു. ഇതീതി ഇമസ്സ അലഭനസ്സ, ഇമസ്മിം അലഭനേ വാ, ആദീനവന്തി സമ്ബന്ധോ. ഭഗവതോ ചാതി ച-സദ്ദോ ‘‘പുബ്ബചരിത’’ന്തി ഏത്ഥ യോജേതബ്ബോ. ഇമഞ്ച ആദീനവം അദ്ദസ, ഭഗവതോ പുബ്ബചരിതഞ്ച അനുസ്സരീതി വാക്യസമ്പിണ്ഡനവസേന യോജനാ കാതബ്ബാ. തേനാതി ദസ്സനാനുസ്സരണകാരണേന. അസ്സാതി ദേവതായ. സംവിജ്ജതി പിതാ അസ്സാതി സപിതികോ, പുത്തോ. (താവാതി അതിവിയ, പടിസഞ്ചിക്ഖന്തിയാതി സമ്ബന്ധോ) ‘‘മരിയാദം ബന്ധിസ്സതീ’’തി വത്വാ തസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസ്സതീ’’തി. ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖന്തിയാ അസ്സാ ദേവതായ ഏതദഹോസീതി യോജനാ.

യോതി യോ കോചി ജനോ. വേതി ഏകന്തേന. ഉപ്പതിതന്തി ഉപ്പജ്ജനവസേന അത്തനോ ഉപരി പതിതം. ഭന്തന്തി ഭമന്തം ധാവന്തം, വാരയേതി നിവാരേയ്യ നിഗ്ഗണ്ഹേയ്യാതി അത്ഥോ. തന്തി ജനം. അയം പനേത്ഥ യോജനാ – സാരഥി ഭന്തം രഥം വാരയേ ഇവ, തഥാ യോ വേ ഉപ്പതിതം കോധം വാരയേ, തം അഹം സാരഥിം ഇതി ബ്രൂമി. ഇതരോ കോധനിവാരകതോ അഞ്ഞോ രാജഉപരാജാദീനം സാരഥിഭൂതോ ജനോ രസ്മിഗ്ഗാഹോ രജ്ജുഗ്ഗാഹോ നാമാതി.

ദുതിയഗാഥായ വേജ്ജോ വിസടം വിത്ഥതം സപ്പവിസം സപ്പസ്സ ആസീവിസസ്സ വിസം ഗരളം ഓസധേഹി ഭേസജ്ജേന, മന്തേന ച വിനേതി ഇവ, തഥാ യോ ഭിക്ഖവേ ഉപ്പതിതം കോധം മേത്തായ വിനേതി, സോ ഭിക്ഖു ഉരഗോ ഭുജഗോ പുരാണം പുരേ ഭവം ജിണ്ണം പുരാണത്താ ജിണ്ണം തചം ജഹാതി ഇവ, തഥാ ഓരപാരം അപാരസങ്ഖാതം പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയസംയോജനം ജഹാതീതി യോജനാ കാതബ്ബാ.

തത്രാതി ദ്വീസു ഗാഥാസു. വത്ഥു പന വിനയേ ആരൂള്ഹന്തി യോജനാ. അഥാതി പച്ഛാ. യസ്സ ദേവപുത്തസ്സാതി യേന ദേവപുത്തേന. പരിഗ്ഗഹോതി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഗഹിതോ. സോതി ദേവപുത്തോ. തതോതി ഉപഗമനതോ. യദാ ഹോതി, തദാതി യോജനാ. മഹേസക്ഖദേവതാസൂതി മഹാപരിവാരാസു ദേവതാസു, മഹാതേജാസു വാ. പടിക്കമന്തീതി അപേന്തി. ദേവതാ യമ്പി പഞ്ഹം പുച്ഛന്തീതി യോജനാ. തത്ഥേവാതി അത്തനോ വസനട്ഠാനേയേവ. ഉപട്ഠാനന്തി ഉപട്ഠാനത്ഥായ, സമ്പദാനത്ഥേ ചേതം ഉപയോഗവചനം. അഥ വാ ഉപഗന്ത്വാ തിട്ഠതി ഏത്ഥാതി ഉപട്ഠാനം, ഭഗവതോ സമീപട്ഠാനം, തം ആഗന്ത്വാതി അത്ഥോ. നന്തി തം, അയമേവ വാ പാഠോ.

൯൦. ‘‘ഭവന്തീ’’തി ഇമിനാ വിരൂള്ഹേ മൂലേ നീലഭാവം ആപജ്ജിത്വാ വഡ്ഢമാനകേ തരുണരുക്ഖഗച്ഛാദികേ ദസ്സേതി. ‘‘അഹുവത്ഥു’’ന്തി ഇമിനാ പന വഡ്ഢിത്വാ ഠിതേ മഹന്തരുക്ഖഗച്ഛാദികേ ദസ്സേതി. ‘‘അഹുവത്ഥു’’ന്തി ച ഹിയ്യത്തനിസങ്ഖാതായ ത്ഥും-വിഭത്തിയാ ഹൂ-ധാതുസ്സ ഊകാരസ്സ ഉവാദേസോ ഹോതി. പോത്ഥകേസു പന ‘‘അഹുവതീ’’തി പാഠോ ദിസ്സതി, സോ അപാഠോതി ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘ജായന്തീ’’തി ഇമിനാ ഭൂ-ധാതുസ്സ സത്തത്ഥഭാവം ദസ്സേതി, ‘‘വഡ്ഢന്തീ’’തി ഇമിനാ വഡ്ഢനത്ഥഭാവം. ഏതന്തി ‘‘ഭൂതഗാമോ’’തി നാമം. പീയതേ യഥാകാമം പരിഭുഞ്ജീയതേ, പാതബ്ബം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി വാ പാതബ്യം, പാസദ്ദോ യഥാകാമപരിഭുഞ്ജനത്ഥോ. തേനാഹ – ‘‘ഛേദനഭേദനാദീഹി യഥാരുചി പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതാതി അത്ഥോ’’തി.

൯൧. ‘‘ഇദാനീ’’തി പദം ‘‘ആഹാ’’തി പദേ കാലസത്തമീ. യസ്മിന്തി ബീജേ. തന്തി ബീജം. പഞ്ച ബീജജാതാനീതി ഏത്ഥ ജാതസദ്ദസ്സ തബ്ഭാവത്ഥതം സന്ധായ അട്ഠകഥാസു ഏവം വുത്തം. തബ്ഭാവത്ഥസ്സ ‘‘മൂലേ ജായന്തീ’’തി ഇമായ പാളിയാ അസംസന്ദനതം സന്ധായ വുത്തം സങ്ഗഹകാരേന ‘‘ന സമേന്തീ’’തി. അട്ഠകഥാചരിയാനം മതേന സതി ജാതസദ്ദസ്സ തബ്ഭാവത്ഥഭാവേ ‘‘മൂലേ ജായന്തീ’’തിആദീസു മൂലേ മൂലാനി ജായന്തീതി ദോസോ ഭവേയ്യാതി മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദി. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. താനീതി രുക്ഖാദീനി. തസ്സാതി ‘‘ഭൂതഗാമോ നാമ പഞ്ച ബീജജാതാനീ’’തി പദസ്സ. ഏതന്തി ‘‘ബീജജാതാനീ’’തി നാമം. ബീജേസു ജാതാനി ബീജജാതാനീതി വുത്തേ ‘‘മൂലേ ജായന്തീ’’തിആദിനാ സമേതി. ഏതേനാതി ‘‘ബീജതോ’’തിആദിനാ സങ്ഗഹോതി സമ്ബന്ധോ.

‘‘യേഹീ’’തി പദം ‘‘ജാതത്താ’’തി പദേ അപാദാനം, ഹേതു വാ ‘‘വുത്താനീ’’തി പദേ കരണം, കത്താ വാ. തേസന്തി ബീജാനം. രുക്ഖാദീനം വിരുഹനം ജനേതീതി ബീജം. ‘‘ബീജതോ’’തിആദിനാ കാരിയോപചാരേന കാരണസ്സ ദസ്സിതത്താ കാരണൂപചാരം പദീപേതി. അഞ്ഞാനിപി യാനി വാ പന ഗച്ഛവല്ലിരുക്ഖാദീനി അത്ഥി സംവിജ്ജന്തി, താനി ഗച്ഛവല്ലിരുക്ഖാദീനി ജായന്തി സഞ്ജായന്തീതി യോജനാ. താനീതി ഗച്ഛവല്ലിരുക്ഖാദീനി. തഞ്ച മൂലം, പാളിയം വുത്തഹലിദ്ദാദി ച അത്ഥി, സബ്ബമ്പി ഏതം മൂലബീജം നാമാതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാതി ബീജേസു, ഖന്ധബീജേസു വാ.

൯൨. സഞ്ഞാവസേനാതി ‘‘ബീജ’’ന്തി സഞ്ഞാവസേന. ‘‘തത്ഥാ’’തി പദം ‘‘വേദിതബ്ബോ’’തി പദേ ആധാരോ. ‘‘യഥാ’’തിആദിനാ കാരണോപചാരേന കാരിയസ്സ വുത്തത്താ ഫലൂപചാരം ദസ്സേതി. യം ബീജം വുത്തം, തം ദുക്കടവത്ഥൂതി യോജനാ. യദേതം ആദിപദന്തി യോജേതബ്ബം. തേനാതി ആദിപദേന. രവീയതി ഭഗവതാ കഥീയതീതി രുതം, പാളി, തസ്സ അനുരൂപം യഥാരുതം, പാളിഅനതിക്കന്തന്തി അത്ഥോ.

ഏത്ഥാതി ‘‘ബീജേ ബീജസഞ്ഞീ’’തിആദിപദേ, ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ വാ. ഉദകേ ഠാതി പവത്തതീതി ഉദകട്ഠോ, ഏവം ഥലട്ഠോപി. തത്ഥാതി ഉദകട്ഠഥലട്ഠേസു. സാസപസ്സ മത്തം പമാണം അസ്സ സേവാലസ്സാതി സാസപമത്തികോ. തിലസ്സ ബീജപമാണം അസ്സ സേവാലസ്സാതി തിലബീജകോ. പമാണത്ഥേ കോ. ആദിസദ്ദേന സങ്ഖപണകാദയോ സേവാലേ സങ്ഗണ്ഹാതി. തത്ഥ തിലബീജപമാണോ ജലസണ്ഠിതോ നീലാദിവണ്ണയുത്തോ സേവാലോ തിലബീജം നാമ, സപത്തോ അപ്പകണ്ഡോ ഉക്ഖലിപിധാനാദിപമാണോ സമൂലോ ഏകോ സേവാലവിസേസോ സങ്ഖോ നാമ, ഭമരസണ്ഠാനോ നീലവണ്ണോ ഏകോ സേവാലവിസേസോ പണകോ നാമ. ഉദകം സേവതീതി സേവാലോ. തത്ഥാതി സേവാലേസു. യോതി സേവാലോ. പതിട്ഠിതം സേവാലന്തി സമ്ബന്ധോ. യത്ഥ കത്ഥചീതി മൂലേ വാ നളേ വാ പത്തേ വാ. ഉദ്ധരിത്വാതി ഉപ്പാടേത്വാ. ‘‘ഹത്ഥേഹീ’’തി പദം ‘‘വിയൂഹിത്വാ’’തി പദേ കരണം. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. തസ്സാതി സേവാലസ്സ. ഏത്താവതാതി ഇതോ ചിതോ ച വിയൂഹനമത്തേന. യോ സേവാലോ നിക്ഖമതി, തം സേവാലന്തി യോജനാ. പരിസ്സാവനന്തരേനാതി പരിസ്സാവനഛിദ്ദേന. ഉപ്പലാനി അസ്മിം ഗച്ഛേതി ഉപ്പലിനീ. പദുമാനി അസ്മിം ഗച്ഛേതി പദുമിനീ, ഇനോ, ഇത്ഥിലിങ്ഗജോതകോ ഈ. തത്ഥേവാതി ഉദകേയേവ. താനീതി വല്ലീതിണാനി. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. അനന്തകോതി സാസപമത്തികോ സേവാലോ. സോ ഹി നത്ഥി അത്തതോ അന്തോ ലാമകോ സേവാലോ ഏതസ്സാതി കത്വാ ‘‘അനന്തകോ’’തി വുച്ചതി. അത്തനായേവ ഹി സുഖുമോ, തതോ സുഖുമോ സേവാലോ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. തത്ഥാതി ദുക്കടവത്ഥുഭാവേ. തമ്പീതി ‘‘സമ്പുണ്ണഭൂതഗാമം ന ഹോതീ’’തി വചനമ്പി. പിസദ്ദോ മഹാപച്ചരിആദിഅട്ഠകഥാചരിയാനം വചനാപേക്ഖോ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. ന ആഗതോ, തസ്മാ ന സമേതീതി യോജനാ. അഥാതി തസ്മിം അനാഗതേ. ഏതന്തി അനന്തകസേവാലാദിം. ഗച്ഛിസ്സതീതി വദേയ്യാതി സമ്ബന്ധോ. തമ്പീതി ‘‘ഗച്ഛിസ്സതീ’’തി വചനമ്പി. പിസദ്ദോ പുരിമട്ഠകഥാചരിയാനം വചനാപേക്ഖോ.

അഭൂതഗാമമൂലത്താ താദിസസ്സ ബീജഗാമസ്സാതി ഏത്ഥ ബീജഗാമോ തിവിധോ ഹോതി – യോ സയം ഭൂതഗാമതോ ഹുത്വാ അഞ്ഞമ്പി ഭൂതഗാമം ജനേതി, അമ്ബട്ഠിആദികോ. യോ പന സയം ഭൂതഗാമതോ ഹുത്വാ അഞ്ഞം പന ഭൂതഗാമം ന ജനേതി, താലനാളികേരാദിഖാണു. യോ പന സയമ്പി ഭൂതഗാമതോ അഹുത്വാ അഞ്ഞമ്പി ഭൂതഗാമം ന ജനേതി. പാനീയഘടാദീനം ബഹി സേവാലോതി. ഭൂതഗാമോ പന ചതുബ്ബിധോ ഹോതി – യോ സയം ബീജഗാമതോ ഹുത്വാ അഞ്ഞമ്പി ബീജഗാമം ജനേതി, ഏതരഹി അമ്ബരുക്ഖാദികോ. യോ പന സയം ബീജഗാമതോ അഹുത്വാവ അഞ്ഞം ബീജഗാമം ജനേതി, ആദികപ്പകാലേ അമ്ബരുക്ഖാദികോ. യോ പന സയം ബീജഗാമതോ ഹുത്വാ അഞ്ഞം പന ബീജഗാമം ന ജനേതി, നീലവണ്ണോ ഫലിതകദലീരുക്ഖാദികോ. യോ പന സയമ്പി ബീജഗാമതോ അഹുത്വാ അഞ്ഞമ്പി ബീജഗാമം ന ജനേതി, ഇധ വുത്തോ അനന്തകസേവാലാദികോതി. തത്ഥ ചതുത്ഥം ഭൂതഗാമം സന്ധായ വുത്തം ‘‘അഭൂതഗാമമൂലകത്താ താദിസസ്സ ബീജസ്സാ’’തി. അയം പന തതിയബീജഗാമസ്സ ച ചതുത്ഥഭൂതഗാമസ്സ ച വിസേസോ – തതിയബീജഗാമേ മൂലപണ്ണാനി ന പഞ്ഞായന്തി, ചതുത്ഥഭൂതഗാമേ താനി പഞ്ഞായന്തീതി. മൂലപണ്ണാനം അപഞ്ഞായനത്താ ബീജഗാമോതി വുത്തോ, തേസം പഞ്ഞായനത്താ ഭൂതഗാമോതി വുത്തോ. ഇതരഥാ ഹി വിരോധോ ഭവേയ്യാതി. അത്തനോ വാദേ പാചിത്തിയഭാവതോ ഗരുകം, മഹാപച്ചരിആദീനം വാദേ ദുക്കടമത്തഭാവതോ ലഹുകം. ഏതന്തി ഠാനം.

ഏവം ഉദകട്ഠം ദസ്സേത്വാ ഥലട്ഠം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഥലട്ഠേ’’തിആദി. ഥലട്ഠേ വിനിച്ഛയോ ഏവം വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. തത്ഥാതി ഹരിതഖാണൂസു. ഉദ്ധം വഡ്ഢതീതി നവസാഖാനിഗ്ഗമനേന ഛിന്നതോ ഉപരി വഡ്ഢതി. സോതി ഖാണു. ഫലിതായ കദലിയാ ഖാണു ബീജഗാമേന സങ്ഗഹിതോതി യോജനാ. ഫലം സഞ്ജാതം ഏതിസ്സാതി ഫലിതാ. തഥാതി ‘‘ഭൂതഗാമേനേവ സങ്ഗഹിതാ’’തി പദാനി ആകഡ്ഢതി. യദാതി യസ്മിം കാലേ. രതനപ്പമാണാപീതി ഹത്ഥപ്പമാണാപി. അഥാതി അപാദാനത്ഥോ, തതോ രാസികരണതോ അഞ്ഞന്തി അത്ഥോ. ഭൂമിയം നിഖണന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘മൂലേസു ചേവ പണ്ണേസു ചാ’’തി ഏത്ഥ ചസദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോവ, ന വികപ്പത്ഥോതി ആഹ ‘‘മൂലമത്തേസു പനാ’’തിആദി.

ബീജാനീതി മൂലാദിബീജാനി. ഠപിതാനി ഹോന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഉപരീ’’തി പദേന ഹേട്ഠാ മൂലാനി ചാതി അത്ഥം നയേന ഞാപേതി. ന അങ്കുരേ നിഗ്ഗതമത്തേയേവ, അഥ ഖോ ഹരിതേ നീലപണ്ണവണ്ണേ ജാതേയേവ ഭൂതഗാമസങ്ഗഹോ കാതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ഹരിതേ’’തിആദി. താലട്ഠീനം മൂലന്തി സമ്ബന്ധോ. ദന്തസൂചി വിയാതി ഹത്ഥിദന്തസൂചി വിയ. യഥാ അസമ്പുണ്ണഭൂതഗാമോ തതിയോ കോട്ഠാസോ ന ആഗതോ, ന ഏവം അമൂലകഭൂതഗാമോ. സോ പന ആഗതോയേവാതി ആഹ ‘‘അമൂലകഭൂതഗാമേ’’തി. അമൂലികലതാ വിയ അമൂലകഭൂതഗാമേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ.

വന്ദാകാതി രുക്ഖാദനീ. സാ ഹി സയം രുക്ഖം നിസ്സായ ജായന്തീപി അത്തനോ നിസ്സയാനം രുക്ഖാനം അദനത്താ ഭക്ഖനത്താ വദീയതി ഥുതീയതീതി ‘‘വന്ദാകാ’’തി വുച്ചതി. അഞ്ഞാ വാതി വന്ദാകായ അഞ്ഞാ വാ. തന്തി വന്ദാകാദിം. തതോതി രുക്ഖതോ. വനന്തി ഖുദ്ദകോ ഗച്ഛോ. പഗുമ്ബോതി മഹാഗച്ഛോ. ദണ്ഡകോതി രുക്ഖോ ദണ്ഡയോഗതോ. തസ്സാപീതി അമൂലികലതായപി. അയമേവ വിനിച്ഛയോതി വന്ദാകാദികസ്സ വിനിച്ഛയോ വിയ അയം വിനിച്ഛയോ ദട്ഠബ്ബോതി യോജനാ. ‘‘ദ്വേ തീണി പത്താനീ’’തി വുത്തത്താ ഏകപത്തോ സഞ്ജായന്തോപി അഗ്ഗബീജസങ്ഗഹം ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. ‘‘അനുപസമ്പന്നേനാ’’തി പദം ‘‘ലിത്തസ്സാ’’തി പദേ കത്താ. നിദാഘസമയേതി ഗിമ്ഹകാലേ. അബ്ബോഹാരികോതി ആപത്തിയാ അങ്ഗന്തി ന വോഹരിതബ്ബോ. വോഹരിതും ന അരഹതീതി അത്ഥോ. ഏതന്തി അബ്ബോഹാരികതം, ‘‘സചേ…പേ… പമജ്ജിതബ്ബാ’’തി വചനം വാ.

അഹിം സപ്പം ഛാദേതീതി അഹിച്ഛത്തം, തംയേവ അഹിച്ഛത്തകം. യഥാകഥഞ്ചി ഹി ബ്യുപ്പത്തി, രുള്ഹിയാ അത്ഥവിനിച്ഛയോ. തസ്മാതി തതോ വികോപനതോ. തത്ഥാതി അഹിച്ഛത്തകേ. ഹേട്ഠാ ‘‘ഉദകപപ്പടകോ’’തി വത്വാ ഇധ ‘‘രുക്ഖപപ്പടികായപീ’’തി വുത്തത്താ പപ്പടകസദ്ദോ ദ്വിലിങ്ഗോതി ദട്ഠബ്ബോ. തന്തി പപ്പടികം. ഠിതം നിയ്യാസന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏവം ‘‘ലഗ്ഗ’’ന്തി ഏത്ഥാപി. ഹത്ഥകുക്കുച്ചേനാതി ഹത്ഥലോലേന. ‘‘ഛിന്ദന്തസ്സാപീ’’തി പദേ ഹേതു.

വാസത്ഥികേനാതി വാസം ഇച്ഛന്തേന. ‘‘ഓചിനാപേതബ്ബാ’’തി പദേ കത്താ. ഉപ്പാടേന്തേഹീതി ഉദ്ധരന്തേഹി. തേസന്തി സാമണേരാനം. സാഖം ഗഹിതന്തി സമ്ബന്ധോ. ഠപിതസ്സ സിങ്ഗീവേരസ്സാതി യോജനാ.

ഛിജ്ജനകന്തി ഛിജ്ജനയുത്തം, ഛിജ്ജനാരഹന്തി അത്ഥോ. ‘‘ചങ്കമിതട്ഠാനം ദസ്സേസ്സാമീ’’തി ഇമിനാ വത്തസീസേന ചങ്കമനം വട്ടതീതി ദസ്സേതി. ‘‘ഭിജ്ജതീ’’തി ഇമിനാ അഭിജ്ജമാനേ ഗണ്ഠിപി കാതബ്ബോതി ദസ്സേതി. ദാരുമക്കടകന്തി മക്കടസ്സ ഹത്ഥോ മക്കടോ ഉപചാരേന, മക്കടോ വിയാതി മക്കടകോ, സദിസത്ഥേ കോ. ദാരുസങ്ഖാതോ മക്കടകോ ദാരുമക്കടകോ. തം ആകോടേന്തീതി സമ്ബന്ധോ. അനിയാമിതത്താതി ഇമന്തി അനിയാമിതത്താ വചനസ്സ. ഇദം മഹാസാമഞ്ഞം, വിസേസസാമഞ്ഞമ്പി വട്ടതീതി ആഹ ‘‘നാമം ഗഹേത്വാപീ’’തിആദി. സബ്ബന്തി സബ്ബം വചനം.

‘‘ഇമം ജാനാതിആദീസൂ’’തി പദം ‘‘ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി പദേ ആധാരോ. ഇമം മൂലഭേസജ്ജം ജാനാതി ഇമം മൂലഭേസജ്ജം യോജിതും ജാനാതി യോജനാ. ഏത്താവതാതി ‘‘ഇമം ജാനാ’’തിആദിവചനമത്തേന. കപ്പിയന്തി സമണവോഹാരേന, വോഹാരസ്സ വാ യുത്തം അനുരൂപം. ഏത്ഥാതി ‘‘കപ്പിയം കാതബ്ബ’’ന്തി വചനേ. നിബ്ബട്ടബീജമേവാതി ഫലതോ നിബ്ബട്ടേത്വാ വിസും കതം ബീജം ഏവ. തത്ഥാതി സുത്തേ. കരോന്തേന ഭിക്ഖുനാ കാതബ്ബന്തി യോജനാ. ‘‘കപ്പിയന്തി വത്വാവാ’’തി ഇമിനാ പഠമം കത്വാ അഗ്ഗിസത്ഥനഖാനി ഉദ്ധരിത്വാ പച്ഛാ വത്തും ന വട്ടതീതി ദസ്സേതി. ലോഹമയസത്ഥസ്സാതി അയതമ്ബാദിലോഹമയസ്സ സത്ഥസ്സ. തേഹീതി മനുസ്സാദീനം നഖേഹി. തേഹീതി അസ്സാദീനം ഖുരേഹി. തേഹീതി ഹത്ഥിനഖേഹി. യേഹീതി നഖേഹി. തത്ഥജാതകേഹിപീതി തസ്മിം സത്ഥേ ജാതകേഹിപി, നഖേഹീതി സമ്ബന്ധോ.

തത്ഥാതി പുരിമവചനാപേക്ഖം. ‘‘കപ്പിയം കരോന്തേനാ’’തിആദിവചനമപേക്ഖതി. ‘‘ഉച്ഛും കപ്പിയം കരിസ്സാമീ’’തി ഉച്ഛുമേവ വിജ്ഝതി, പഗേവ. ‘‘ദാരും കപ്പിയം കരിസ്സാമീ’’തി ഉച്ഛും വിജ്ഝതി, ‘‘ദാരും കപ്പിയം കരിസ്സാമീ’’തി ദാരുമേവ വാ വിജ്ഝതി, വട്ടതി ഏകാബദ്ധത്താതി വദന്തി. തന്തി രജ്ജും വാ വല്ലിം വാ. സബ്ബം ഖണ്ഡന്തി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി മരിചപക്കേസു. കടാഹന്തി ഏകായ ഭാജനവികതിയാ നാമമേതം. ഇധ പന ബീജാനം ഭാജനഭാവേന തംസദിസത്താ ഫലഫേഗ്ഗുപി ‘‘കടാഹ’’ന്തി വുച്ചതി. ഏകാബദ്ധന്തി കടാഹേന ഏകതോ ആബദ്ധം.

താനീതി തിണാനി. തേനാതി രുക്ഖപവട്ടനാദിനാ. തത്രാതി തസ്മിം ഠപനപാതനട്ഠാനേ. ‘‘മനുസ്സവിഗ്ഗഹപാരാജികവണ്ണനായ’’ന്തി പദം ‘‘വുത്ത’’ന്തി പദേ സാമഞ്ഞാധാരോ. ഭിക്ഖു അജ്ഝോത്ഥടോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ഓപാതേതി ആവാടേ. സോ ഹി അവപതനട്ഠാനത്താ ‘‘ഓപാതോ’’തി വുച്ചതി. രുക്ഖന്തി അജ്ഝോത്ഥടരുക്ഖം. ഭൂമിന്തി ഓപാതഥിരഭൂമിം. ജീവിതഹേതൂതി നിമിത്തത്ഥേ പച്ചത്തവചനം, ജീവിതകാരണാതി അത്ഥോ. ‘‘ഭിക്ഖുനാ’’തി പദം ‘‘നിക്ഖാമേതു’’ന്തി പദേ ഭാവകത്താ, കാരിതകത്താ വാ. ‘‘അജ്ഝോത്ഥടഭിക്ഖു’’ന്തി വാ ‘‘ഓപാതഭിക്ഖു’’ന്തി വാ കാരിതകമ്മം അജ്ഝാഹരിതബ്ബം. തത്ഥാതി അനാപത്തിഭാവേ, അനാപത്തിഭാവസ്സ വാ. ഏതസ്സാതി സുത്തസ്സ. പരോ പന കാരുഞ്ഞേന കരോതീതി സമ്ബന്ധോ. ഏതമ്പീതി കാരുഞ്ഞമ്പി. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാതി. പഠമം.

൨. അഞ്ഞവാദകസിക്ഖാപദം

൯൪. ദുതിയേ അനാചാരന്തി അചരിതബ്ബം കായവചീദ്വാരവീതിക്കമം. സബ്ബനാമസ്സ അനിയമത്ഥത്താ ഇധ വചനന്തി ആഹ ‘‘അഞ്ഞേന വചനേന അഞ്ഞം വചന’’ന്തി. സോതി ഭിക്ഖു, വദതീതി സമ്ബന്ധോ. കോതി കോ പുഗ്ഗലോ. കിന്തി കിം ആപത്തിം. കിസ്മിന്തി കിസ്മിം വത്ഥുസ്മിം. കിന്തി കിം കമ്മം. കന്തി കം പുഗ്ഗലം. കിന്തി കിം വചനം.

ഏത്ഥാതി ‘‘കോ ആപന്നോ’’തിആദിപാളിയം. ‘‘ഭിക്ഖൂഹീ’’തി പദം ‘‘വുത്തോ’’തി പദേ കത്താ. അസാരുപ്പന്തി ഭിക്ഖൂനം അസാരുപ്പം. ഏസോതി ഏസോ അത്ഥോ, വിഭവോതി അത്ഥോ. ഏതന്തി വത്ഥു. ഭണന്തോ വാ ഹുത്വാ അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരതീതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാതി പടിച്ഛന്നാസനേ. സോതന്തി സോതദ്വാരം. ചക്ഖുന്തി ചക്ഖുദ്വാരം.

൯൮. അഞ്ഞന്തി പുച്ഛിതത്ഥതോ അഞ്ഞം അപുച്ഛിതമത്ഥം. ഭാവപ്പധാനോയം കത്തുനിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരണസ്സേതം നാമ’’ന്തി. തുണ്ഹീഭാവസ്സാതി അഭാസനസ്സ. ആത്യൂപസഗ്ഗോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോതി ആഹ ‘‘ആരോപേതൂ’’തി. ഏവം ‘‘അരോപിതേ’’തി ഏത്ഥപി. തേനാഹ ‘‘അനാരോപിതേ’’തി.

൧൦൧. തന്തി അഞ്ഞവാദകവിഹേസകരോപനകമ്മം. അസ്സാതി ഭവേയ്യ, ഹോതി വാ.

൧൦൨. കിന്തി കിം വചനം. യേനാതി യേന ബ്യാധിനാ കഥേതും ന സക്കോതി, താദിസോ ബ്യാധി മുഖേ ഹോതീതി യോജനാ. തപ്പച്ചയാതി തതോ കഥിതകാരണാതി. ദുതിയം.

൩. ഉജ്ഝാപനകസിക്ഖാപദം

൧൦൩. തതിയേ ഭിക്ഖൂ ഉജ്ഝാപേന്തീതി ഏത്ഥ ‘‘ഭിക്ഖൂ’’തി കാരിതകമ്മത്താ കരണത്ഥേ ഉപയോഗവചനന്തി ആഹ ‘‘തേഹി ഭിക്ഖൂഹീ’’തി. ഓകാരവിപരീതോ ഉകാരോതി ച ഝേസദ്ദോ ഞാണത്ഥോതി ച ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അവജാനാപേന്തീ’’തി. ‘‘തം ആയസ്മന്ത’’ന്തി പദം ‘‘അവജാനാപേന്തീ’’തി പദേ ധാതുകമ്മം. അനേകത്ഥത്താ ധാതൂനം ഝേസദ്ദോ ഓലോകനത്ഥോ ച ചിന്തനത്ഥോ ച ഹോതി, തേനാഹ ‘‘ഓലോകാപേന്തീ’’തിആദി. ഏത്ഥാതി ‘‘ഭിക്ഖൂ ഉജ്ഝാപേന്തീ’’തി പദേ. ഛന്ദായാതി ഛന്ദത്ഥം. യേസം സേനാസനാനി ച പഞ്ഞപേതി, ഭത്താനി ച ഉദ്ദിസതി, തേസം അത്തനി പേമത്ഥന്തി അത്ഥോ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘ഛന്ദായാതി ഛന്ദേനാ’’തി വുത്തം. ഇമിനാ ലിങ്ഗവിപല്ലാസനയോ വുത്തോ. പരേസം അത്തനോ പേമേനാതി അത്ഥോ. പക്ഖപാതേനാതി അത്തനോ പക്ഖേ പാതാപനേന.

൧൦൫. ഉജ്ഝാപേന്തി അനേനാതി ഉജ്ഝാപനകം. ഖിയ്യന്തി അനേനാതി ഖിയ്യനകന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യേന വചനേനാ’’തിആദി.

൧൦൬. ഉപസമ്പന്നം സങ്ഘേന സമ്മതം മങ്കുകത്തുകാമോതി സമ്ബന്ധം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉപസമ്പന്നം സങ്ഘേന സമ്മത’’ന്തിആദി. സമ്ബജ്ഝനം സമ്ബന്ധോ, കാതബ്ബോതി യോജനാ. ഉപസമ്പന്നസ്സ സങ്ഘേന സമ്മതസ്സ അവണ്ണം കത്തുകാമോ അയസം കത്തുകാമോതി വിഭത്തിവിപരിണാമേന സമ്ബന്ധം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വിഭത്തിവിപരിണാമോ കാതബ്ബോ’’തി. ‘‘വസേനാ’’തി പദം വിഭത്തിവിപരിണാമോ കാതബ്ബോ’’തി പദേ വിസേസനം. യസ്മാ വിസേസോ നത്ഥി, തസ്മാ കതന്തി യോജനാ. തന്തി ‘‘ഖിയ്യനക’’ന്തി പദം. സോ ച ഭിക്ഖൂതി ഉജ്ഝാപനകോ ച ഖിയ്യനകോ ച സോ ച ഭിക്ഖു. അഥാതി തസ്മാ ഉജ്ഝാപനകഖിയ്യനകകരത്താ. അസ്സാതി ഭിക്ഖുനോ. അസ്സാതി ഭവേയ്യ.

‘‘ഉപസമ്പന്ന’’ന്തി പദം ‘‘ഉജ്ഝാപേതീ’’തി പദേ ധാതുകമ്മം ‘‘അനുപസമ്പന്ന’’ന്തി പദം കാരിതകമ്മം, ‘‘അനുപസമ്പന്ന’’ന്തി പദം ‘‘ഉജ്ഝാപേതീ’’തി കാരിതകിരിയം അപേക്ഖിത്വാ കമ്മം ഹോതി. ‘‘ഖിയ്യതീ’’തി സുദ്ധകിരിയായ അപേക്ഖായ വിഭത്തിവിപല്ലാസോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘തസ്സ വാ’’തിആദി. തസ്സാതി അനുപസമ്പന്നസ്സ സന്തികേതി സമ്ബന്ധോ. തന്തി സങ്ഘേന സമ്മതം ഉപസമ്പന്നം. ‘‘സങ്ഘേന അസമ്മത’’ന്തി ഏത്ഥ ന അപലോകനകമ്മേന അസമ്മതം, കമ്മവാചായ പന അസമ്മതന്തി ആഹ ‘‘കമ്മവാചായാ’’തിആദി. ദ്വേ തയോ ഹുത്വാ കമ്മവാചായ സമ്മനിതുമസക്കുണേയ്യത്താ അസമ്മതന്തി ച ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യത്രാ’’തിആദി. യത്രാതി യസ്മിം വിഹാരേ. ‘‘അനുപസമ്പന്നം സങ്ഘേന സമ്മത’’ന്തി ഏത്ഥ അനുപസമ്പന്നസ്സ സമ്മുതിയോ ദാതുമസക്കുണേയ്യത്താ പുബ്ബവോഹാരവസേന സമ്മതന്തി വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കിഞ്ചാപീ’’തിആദി. തന്തി അനുപസമ്പന്നഭാവേ ഠിതം. ബ്യത്തസ്സാതി വിയത്തസ്സ. സങ്ഘേന വാ കതോതി യോജനാതി. തതിയം.

൪. പഠമസേനാസനസിക്ഖാപദം

൧൦൮. ചതുത്ഥേ ഹിമമേവ ഹിമന്തോ, ഹിമന്തേ നിയുത്തോ ഹേമന്തികോ, കാലോതി ആഹ ‘‘ഹേമന്തകാലേ’’തി. ഓതാപേന്താ പക്കമിംസൂതി സമ്ബന്ധോ. കാലസദ്ദസ്സ സമ്ബന്ധിസദ്ദത്താ സമ്ബന്ധാപേക്ഖോതി ആഹ ‘‘യസ്സ കസ്സചീ’’തി. ഹിമവസ്സേനാതി ഹിമേന ച വസ്സേന ച.

൧൧൦. ‘‘വസ്സികോ’’തി ന സങ്കേതാതി അവസ്സികസങ്കേതാ. ‘‘അട്ഠ മാസേ’’തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തേപി ‘‘അവസ്സികസങ്കേതേ’’തി വിസേസിതത്താ ഹേമന്തികഗിമ്ഹികമാസായേവ ഗഹേതബ്ബാതി ആഹ ‘‘ചത്താരോ ഹേമന്തികേ’’തിആദി. യത്ഥാതി യസ്മിം രുക്ഖേ. ന ഊഹദന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘കാകാ വാ’’തി ഏത്ഥ വാസദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അഞ്ഞേ വാ സകുന്താ’’തി. തസ്മാതി യസ്മാ അനുജാനാതി, തസ്മാ. യത്ഥാതി യസ്മിം രുക്ഖേ, വിസ്സമിത്വാ ഗച്ഛന്തീതി യോജനാ. യസ്മിന്തി രുക്ഖേ, കത്വാ വസന്തീതി യോജനാ. അട്ഠ മാസേ ഏവാതി സമ്ഭവതോ ആഹ ‘‘യേസു ജനപദേസൂ’’തിആദി. തേസുപീതി ജനപദേസുപി. അവസ്സികസങ്കേതേ ഏവാതി സമ്ഭവതോ ആഹ ‘‘യത്ഥാ’’തിആദി. യത്ഥാതി യേസു ജനപദേസു. ‘‘വിഗതവലാഹകം വിസുദ്ധം നഭം ഹോതീ’’തി ഇമിനാ സചേ അവിഗതവലാഹകം അവിസുദ്ധം നഭം ഹോതി, നിക്ഖിപിതും ന വട്ടതീതി ദീപേതി. ‘‘ഏവരൂപേ കാലേ’’തി പദം ‘‘നിക്ഖിപിതും വട്ടതീ’’തി പദേ ആധാരോ.

അബ്ഭോകാസികേനാപീതി അബ്ഭോകാസധുതങ്ഗയുത്തേനാപി. പിസദ്ദോ രുക്ഖമൂലികസ്സ അപേക്ഖകോ. വത്തം വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘തസ്സ ഹീ’’തിആദി. തസ്സാതി അബ്ഭോകാസികസ്സ. ഹിസദ്ദോ വിത്ഥാരജോതകോ. തത്ഥേവാതി പുഗ്ഗലികമഞ്ചകേയേവ. സങ്ഘികം മഞ്ചന്തി സമ്ബന്ധോ. വീതമഞ്ചകോതി വായിതമഞ്ചകോ. തസ്മിന്തി വീതമഞ്ചകേ. പുരാണമഞ്ചകോ നസ്സന്തോപി അനഗ്ഘോതി ആഹ ‘‘പുരാണമഞ്ചകോ ഗഹേതബ്ബോ’’തി. ചമ്മേന അവനഹിതബ്ബോതി ഓനദ്ധോ, സോ ഏവ ഓനദ്ധകോ. ഗഹേത്വാ ച പന പഞ്ഞപേത്വാ നിപജ്ജിതും ന വട്ടതീതി യോജനാ. അസമയേതി വസ്സികസങ്ഖാതേ അകാലേ. ചതുഗ്ഗുണേനാപീതി ചതുപടലേനപി. വട്ടന്തി വലാഹകാ ആവട്ടന്തി അസ്മിം സമയേതി വട്ടുലോ, സോ ഏവ വട്ടലികോ, സത്താഹം വട്ടലികോ, സത്താഹോ വാ വട്ടലികോ സത്താഹവട്ടലികോ, സോ ആദി യേസം താനീതി സത്താഹവട്ടലികാദീനി. ആദിസദ്ദേന സത്താഹതോ ഊനാധികാനി ഗഹേതബ്ബാനി. കായാനുഗതികത്താതി കായം അനുഗമകത്താ കായസദിസത്താതി അത്ഥോ.

പണ്ണകുടീസൂതി പണ്ണേന ഛാദിതകുടീസു. സഭാഗഭിക്ഖൂനന്തി അത്തനാ സഭാഗഭിക്ഖൂനം, സന്തികന്തി സമ്ബന്ധോ. അനോവസ്സകേ ഠാനേതി യോജനാ. ലഗ്ഗേത്വാതി ലമ്ബേത്വാ, അയമേവ വാ പാഠോ. ‘‘സമ്മജ്ജനി’’ന്തി പദം ‘‘ഗഹേത്വാ’’തി പദേ അവുത്തകമ്മം, ‘‘ഠപേതബ്ബാ’’തി പദേ വുത്തകമ്മം. ധോവിത്വാതി സമ്മജ്ജനിം സുദ്ധം കത്വാ. ഉപോസഥാഗാരാദീസൂതിആദിസദ്ദേന പരിവേണാദീനി ഗഹേതബ്ബാനി.

യോ പന ഭിക്ഖു ഗന്തുകാമോ ഹോതി, തേനാതി യോജനാ. തത്ഥാതി സാലായം. യത്ഥ കത്ഥചീതി യസ്മിം കിസ്മിഞ്ചി ഠാനേ. പാകതികട്ഠാനേതി പകതിയാ ഗഹിതട്ഠാനേ. തത്ര തത്രേവാതി തേസു തേസു ചേതിയങ്ഗണാദീസുയേവ. അസനസാലന്തി അസന്തി ഭക്ഖന്തി അസ്സം സാലായന്തി അസനാ, അസനാ ച സാ സാലാ ചേതി അസനസാലാ, ഭോജനസാലാതി അത്ഥോ. തത്രാതി തസ്സ സമ്മജ്ജന്തസ്സ, തസ്മിം ‘‘വത്തം ജാനിതബ്ബ’’ന്തി പാഠേ വാ. മജ്ഝതോതി പവിത്തതോ, സുദ്ധട്ഠാനതോതി അത്ഥോ. പാദട്ഠാനാഭിമുഖാതി സമ്മജ്ജന്തസ്സ പാദട്ഠാനം അഭിമുഖാ. വാലികാ ഹരിതബ്ബാതി പംസു ച വാലികാ ച അപനേതബ്ബാ. സമ്മുഞ്ചനീസലാകായ പരം പേല്ലേതബ്ബാതി അധിപ്പായോ. ബഹീതി സമ്മജ്ജിതബ്ബതലതോ ബഹി.

൧൧൧. മസാരകോതീതി ഏത്ഥ ഇതിസദ്ദോ നാമപരിയായോ, മസാരകോ നാമാതി അത്ഥോ. ഏവം ബുന്ദികാബദ്ധോതീതിആദീസുപി. പാദേ മസിത്വാ വിജ്ഝിത്വാ തത്ഥ അടനിയോ പവേസേതബ്ബാ ഏത്ഥാതി മസാരകോ. ബുന്ദോ ഏവ ബുന്ദികോ, പാദോ, തസ്മിം ആബദ്ധാ ബന്ധിതാ അടനീ യസ്സാതി ബുന്ദികാബദ്ധോ. കുളീരസ്സ പാദോ വിയ പാദോ യസ്സാതി കുളീരപാദകോ, യഥാ കുളീരോ വങ്കപാദോ ഹോതി, ഏവം വങ്കപാദോതി വുത്തം ഹോതി. ആഹച്ച അങ്ഗേ വിജ്ഝിത്വാ തത്ഥ പവേസിതോ പാദോ യസ്സാതി ആഹച്ചപാദകോ. ആണിന്തി അഗ്ഗഖിലം. മഞ്ചതി പുഗ്ഗലം ധാരേതീതി മഞ്ചോ. പീഠതി വിസമദുക്ഖം ഹിംസതീതി പീഠം. പണവോതി ഏകോ തൂരിയവിസേസോ, തസ്സ സണ്ഠാനം കത്വാതി അത്ഥോ. തഞ്ഹി ഏതരഹി ബുദ്ധപടിമസ്സ പല്ലങ്കസണ്ഠാനം ഹോതി. തന്തി കോച്ഛം. കരോന്തി കിരാതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാതി സേനാസനപരിഭോഗേ. ഹീതി സച്ചം. തന്തി കോച്ഛം മഹഗ്ഘം ഹോതി, മഹഗ്ഘത്താ ഭദ്ദപീഠന്തിപി വുച്ചതി. യേനാതി യേന ഭിക്ഖുനാ. ‘‘ഥാമമജ്ഝിമസ്സാ’’തി പദേന പമാണമജ്ഝിമം നിവത്തേതി.

ഏത്ഥാതി ‘‘അനാപുച്ഛം വാ ഗച്ഛേയ്യാ’’തി പദേ. ഥേരോ ആണാപേതീതി യോജനാ. ആണാപേതീതി ച ആണ-ധാതുയാ ഏവ പേസനസങ്ഖാതസ്സ ഹേത്വത്ഥസ്സ വാചകത്താ ണാപേസദ്ദോ സ്വത്ഥോവ. സോതി ദഹരോ. തഥാതി യഥാ ഥേരേന വുത്തോ, തഥാ കത്വാതി അത്ഥോ. തത്ഥാതി ദിവാട്ഠാനേ, മഞ്ചപീഠേ വാ. തതോതി ഠപനകാലതോ. പരിബുന്ധേതി ഹിം സേതീതി പലിബോധോ, പരിസദ്ദോ ഉപസഗ്ഗോ, സോ വികാരവസേന അഞ്ഞഥാ ജാതോ. സോ പലിബോധോ അഞ്ഞത്ഥ ആവാസാദികോ, ഇധ പന സന്ഥരാപിതമഞ്ചാദികോ. സായന്തി സായന്ഹേ, ഭുമ്മത്ഥേ ചേതം ഉപയോഗവചനം. ഥേരോ ഭണതീതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി മഞ്ചപീഠേ. ‘‘ബാലോ ഹോതീ’’തി വത്വാ തസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അനുഗ്ഗഹിതവത്തോ’’തി. അനുഗ്ഗഹിതം വത്തം യേനാതി അനുഗ്ഗഹിതവത്തോ, ഥേരോ. തജ്ജേതീതി ഉബ്ബേജേതി. തസ്മിന്തി ദഹരേ. അസ്സാതി ഥേരസ്സ.

ആണത്തിക്ഖണേയേവാതി ഥേരസ്സ പേസനക്ഖണേയേവ. ദഹരോ വദതീതി യോജനാ. ‘‘ഥേരോ’’തി പദം ‘‘വത്വാ ഗച്ഛതീ’’തി പദദ്വയേ കത്താ, ‘‘കാരേതബ്ബോ’’തി പദേ കമ്മം. നന്തി മഞ്ചപീഠം, ‘‘പഞ്ഞപേത്വാ’’തിപദമപേക്ഖിയ ഏവം വുത്തം. നന്തി ദഹരം വാ. ‘‘വത്വാ’’തി പദമപേക്ഖിയ ഏവം വുത്തം. തത്ഥേവാതി മഞ്ചപീഠേയേവ. അസ്സാതി ഥേരസ്സ. തത്ഥാതി ദിവാട്ഠാനേ. ഭോജനസാലതോ അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛന്തോതി ഭോജനസാലതോ നിക്ഖമിത്വാ മഞ്ചപീഠപഞ്ഞാപനട്ഠാനതോ അഞ്ഞം ഠാനം ഗച്ഛന്തോ, ഥേരോതി യോജനാ. തത്ഥേവാതി ദിവാട്ഠാനേയേവ. യത്രിച്ഛതീതി യം ഠാനം ഗന്തുമിച്ഛതീതി അത്ഥോ. അന്തരസന്നിപാതേതി സകലം അഹോരത്തം അസന്നിപാതേത്വാ അന്തരേ സന്നിപാതേ സതീതി യോജനാ.

തത്ഥാതി തസ്മിം ഠാനേ. ആഗന്തുകാ ഗണ്ഹന്തീതി സമ്ബന്ധോ. തതോതി ഗണ്ഹനതോ. തേസന്തി ആഗന്തുകാനം. യേഹീതി ആവാസികോ വാ ഹോതു, ആഗന്തുകോ വാ, യേഹി ഭിക്ഖൂഹി. തേതി നിസിന്നകഭിക്ഖൂ. ഉദ്ധം പാളിപാഠം സാരേതി പവത്തേതീതി ഉസ്സാരകോ. ധമ്മകഥായം സാധൂതി ധമ്മകഥികോ. തസ്മിന്തി ഉസ്സാരകേ വാ ധമ്മകഥികേ വാ. അഹോരത്തന്തി അഹോ ച രത്തി ച അഹോരത്തം, അച്ചന്തസംയോഗപദം. ഇതരസ്മിന്തി പഠമം നിസിന്നഭിക്ഖുതോ അഞ്ഞസ്മിം ഭിക്ഖുമ്ഹീതി യോജനാ. അന്തോഉപചാരട്ഠേയേവാതി ലേഡ്ഡുപാതസങ്ഖാതസ്സ ഉപചാരസ്സ അന്തോ ഠിതേയേവ, അനാദരേ ചേതം ഭുമ്മം. സബ്ബത്ഥാതി ആപത്തിവാരഅനാപത്തിവാരേസു.

൧൧൨. ചിമിലികം വാതിആദീസു വിനിച്ഛയോ ഏവം വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. തന്തി ചിമിലികത്ഥരണം. ഉത്തരി അത്ഥരിതബ്ബന്തി ഉത്തരത്ഥരണന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉത്തരത്ഥരണം നാമാ’’തിആദി. ഭൂമിയന്തി സുധാദിപരികമ്മേന അകതായം പകതിഭൂമിയം. ചമ്മഖണ്ഡോതി ഏത്ഥ ചമ്മംയേവ അന്തേ ഖണ്ഡത്താ ഛിന്നത്താ ചമ്മഖണ്ഡോതി വുച്ചതി. നനു സീഹചമ്മാദീനി ന കപ്പന്തീതി ആഹ ‘‘അട്ഠകഥാസു ഹീ’’തിആദി. ഹീതി സച്ചം. തസ്മാതി യസ്മാ ന ദിസ്സതി, തസ്മാ. പരിഹരണേയേവാതി അത്തനോ സന്തകന്തി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ, പുഗ്ഗലികന്തി വാ പരിഗ്ഗഹേത്വാ തം തം ഠാനം ഹരണേയേവ. പാദോ പുഞ്ഛീയതി സോധീയതി ഏതായാതി പാദപുഞ്ഛനീതി കത്വാ രജ്ജുപിലോതികായോ പാദപുഞ്ഛനീതി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘പാദപുഞ്ഛനീ നാമാ’’തിആദി. മയസദ്ദലോപം കത്വാ ഫലകപീഠന്തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഫലകപീഠം നാമ ഫലകമയം പീഠ’’ന്തി. ഫലകഞ്ച പീഠഞ്ച ഫലകപീഠന്തി വാ ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘അഥ വാ’’തി. ഏതേനാതി ‘‘ഫലകപീഠ’’ന്തി പദേന. ‘‘സങ്ഗഹിത’’ന്തി പദേ കരണം, കത്താ വാ. ബീജനിപത്തകന്തി ചതുരസ്സബീജനീയേവ സകുണപത്തസദിസത്താ ബീജനിപത്തകം, സദിസത്ഥേ കോ. ‘‘അജ്ഝോകാസേ’’തി പദം ‘‘പചിത്വാ’’തി പദേ ആധാരോ. അഗ്ഗിസാലായന്തി അഗ്ഗിനാ പചനസാലായം. പബ്ഭാരേതി ലേണസദിസേ പബ്ഭാരേ. യത്ഥാതി യസ്മിം ഠാനേ.

യസ്മിന്തി പുഗ്ഗലേ. ‘‘അത്തനോ പുഗ്ഗലികമിവ ഹോതീ’’തി ഇമിനാ അനാപത്തീതി ദസ്സേതി.

൧൧൩. യോ ഭിക്ഖു വാ ലജ്ജീ ഹോതി, തഥാരൂപം ഭിക്ഖും വാ തി യോജനാ. ‘‘ലജ്ജീ ഹോതീ’’തി വത്വാ തസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അത്തനോ പലിബോധം വിയ മഞ്ഞതീ’’തി. യോതി ആപുച്ഛകോ ഭിക്ഖു. ‘‘കേനചി ഉപദ്ദുതം ഹോതീ’’തി സങ്ഖേപേന വുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘സചേപി ഹീ’’തിആദി. ഹിസദ്ദോ വിത്ഥാരജോതകോ. വുഡ്ഢതരോ ഭിക്ഖു ഗണ്ഹാതീതി സമ്ബന്ധോ. തം പദേസന്തി സേനാസനട്ഠപിതട്ഠാനം. ആപദാസൂതി വിപത്തീസൂതി. ചതുത്ഥം.

൫. ദുതിയസേനാസനസിക്ഖാപദം

൧൧൬. പഞ്ചമേ മഞ്ചകഭിസീതി മഞ്ചേ അത്ഥരിതബ്ബോ മഞ്ചകോ, സോയേവ ഭിസീതി മഞ്ചകഭിസി. ഏവം പീഠകഭിസിപി. പാവാരോ കോജവോതി ദ്വേയേവ പച്ചത്ഥരണന്തി വുത്താതി ആഹ ‘‘പാവാരോ’’തിആദി. വുത്തന്തി അട്ഠകഥാസു വുത്തം. ദുതിയാതിക്കമേതി ദുതിയപാദാതിക്കമേ. സേനാസനതോതി സചേ ഏകം സേനാസനം ഹോതി, തതോ. അഥ ബഹൂനി സേനാസനാനി ഹോന്തി, സബ്ബപച്ഛിമസേനാസനതോ. ഏകോ ലേഡ്ഡുപാതോ സേനാസനസ്സ ഉപചാരോ ഹോതി, ഏകോ പരിക്ഖേപാരഹോതി ആഹ ‘‘ദ്വേ ലേഡ്ഡുപാതാ’’തി.

സചേ ഭിക്ഖു, സാമണേരോ, ആരാമികോ ചാതി തയോ ഹോന്തി, ഭിക്ഖും അനാപുച്ഛിത്വാ സാമണേരോ വാ ആരാമികോ വാ ന ആപുച്ഛിതബ്ബോ. അഥ സാമണേരോ, ആരാമികോ ചാതി ദ്വേ ഹോന്തി, സാമണേരം അനാപുച്ഛിത്വാ ആരാമികോവ ന ആപുച്ഛിതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഭിക്ഖുമ്ഹി സതീ’’തിആദി. തീസുപി അസന്തേസു ആപുച്ഛിതബ്ബവിധിം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘തസ്മിമ്പി അസതീ’’തിആദി. യേനാതി ഉപാസകേന, ‘‘കാരിതോ’’തി പദേ കത്താ. തസ്സാതി വിഹാരസാമികസ്സ. തസ്മിമ്പി അസതി ഗന്തബ്ബന്തി യോജനാ. പാസാണേസൂതി പാസാണഫലകേസു. സചേ ഉസ്സഹതീതി സചേ സക്കോതി. ഉസ്സഹന്തേന ഭിക്ഖുനാ ഠപേതബ്ബന്തി യോജനാ. തേപീതി ഉപാസകാപി, ന സമ്പടിച്ഛന്തീതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി ദാരുഭണ്ഡാദീസു.

പരിച്ഛേദാകാരേന വേണീയതി ദിസ്സതീതി പരിവേണം. ‘‘അഥ ഖോ’’തി പദം ‘‘വേദിതബ്ബ’’ന്തി പദേ അരുചിലക്ഖണം. ‘‘ആസന്നേ’’തി ഇമിനാ ഉപചാരസദ്ദസ്സ ഉപട്ഠാനത്ഥഅഞ്ഞരോപനത്ഥേ നിവത്തേതി. യസ്മാ വമ്മികരാസിയേവ ഹോതി, തസ്മാതി യോജനാ. ഉപചിനന്തീതി ഉപചികാ, താഹി നിമിത്തഭൂതാഹി പലുജ്ജതി നസ്സതീതി അത്ഥോ. സേനാസനന്തി വിഹാരം. ഖായിതുന്തി ഖാദിതും, അയമേവ വാ പാഠോ. തന്തി മഞ്ചപീഠം. മഞ്ചപീഠം വിഹാരേ അപഞ്ഞപേത്വാ വിഹാരൂപചാരേ പഞ്ഞാപനസ്സ വിസേസഫലം ദസ്സേതും ആഹ ‘‘വിഹാരൂപചാരേ പനാ’’തിആദി. വിഹാരൂപചാരേ പഞ്ഞപിതന്തി സമ്ബന്ധോ.

൧൧൮. ‘‘ഗച്ഛന്തേനാ’’തി പദം ‘‘ഗന്തബ്ബ’’ന്തി പദേ കത്താ. തഥേവാതി യഥാ പുരിമഭിക്ഖു കരോതി, തഥേവ. വസന്തേന ഭിക്ഖുനാ പടിസാമേതബ്ബന്തി യോജനാ. രത്തിട്ഠാനന്തി രത്തിം വസനട്ഠാനം.

യാ ദീഘസാലാ വാ യാ പണ്ണസാലാ വാ ഉപചികാനം ഉട്ഠാനട്ഠാനം ഹോതി, തതോതി യോജനാ. തസ്മിന്തി ദീഘസാലാദികേ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ, സന്തിട്ഠന്തീതി സമ്ബന്ധോ. സിലുച്ചയോതി പബ്ബതോ, തസ്മിം ലേണം സിലുച്ചയലേണം, പബ്ബതഗുഹാതി അത്ഥോ. ഉപചികാസങ്കാതി ഉപചികാനം ഉട്ഠാനട്ഠാനന്തി ആസങ്കാ. തതോതി പാസാണപിട്ഠിയം വാ പാസാണഥമ്ഭേസു വാ കതസേനാസനാദിതോ. ആഗന്തുകോ യോ ഭിക്ഖു അനുവത്തന്തോ വസതീതി സമ്ബന്ധോ. സോതി ആഗന്തുകോ ഭിക്ഖു. പുന സോതി ആഗന്തുകോ ഭിക്ഖുയേവ. തതോതി ഗഹേത്വാ ഇസ്സരിയേന വസനതോ. ഉഭോപീതി ആവാസികോപി ആഗന്തുകോപി ദ്വേ ഭിക്ഖൂ. തേസൂതി ദ്വീസു തീസു. പച്ഛിമസ്സാതി സബ്ബപച്ഛിമസ്സ. ആഭോഗേനാതി ആഭോഗമത്തേന മുത്തി നത്ഥി, ആപുച്ഛിതബ്ബമേവാതി അധിപ്പായോ. അഞ്ഞതോതി അഞ്ഞാവാസതോ. അഞ്ഞത്രാതി അഞ്ഞസ്മിം ആവാസേ. തത്ഥേവാതി ആനീതാവാസേയേവ. തേനാതി വുഡ്ഢതരേന, ‘‘സമ്പടിച്ഛിതേ’’തി പദേ കത്താ. സമ്പടിച്ഛിതേതി വുഡ്ഢതരേന സമ്പടിച്ഛിതേപി ഇതരസ്സ ഗന്തും വട്ടതി ആപുച്ഛിതത്താതി വദന്തി. നട്ഠം വാതി നട്ഠേ വാ സേനാസനേ സതി ഗീവാ ന ഹോതീതി യോജനാ. അഞ്ഞസ്സാതി അവിസ്സാസികപുഗ്ഗലസ്സ. നട്ഠാനീതി നട്ഠേസു മഞ്ചപീഠേസു സന്തേസു.

വുഡ്ഢതരോ ഭിക്ഖു ച ഇസ്സരിയോ ച യക്ഖോ ച സീഹോ ച വാളമിഗോ ച കണ്ഹസപ്പോ ച വുഡ്ഢ…പേ… കണ്ഹസപ്പാ, തേ ആദയോ യേസം തേതി വുഡ്ഢ…പേ… കണ്ഹസപ്പാദയോ, തേസു. ആദിസദ്ദേന പേതാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. യത്ഥാതി യസ്മിം ഠാനേ. അസ്സാതി ഭിക്ഖുനോ. ‘‘പലിബുദ്ധോ’’തി പദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ഉപദ്ദുതോ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. അനുപഖജ്ജസിക്ഖാപദം

൧൧൯. ഛട്ഠേ രൂമ്ഭിത്വാതി നിവാരേത്വാ, ആവരണം കത്വാതി അത്ഥോ. വസ്സഗ്ഗേനാതി വസ്സഗണനായ. അനുപഖജ്ജാതി ഏത്ഥ ഖദ ഹിംസായന്തി ധാതുപാഠേസു (സദ്ദനീതിധാതുമാലായം ൧൫ ദകാരന്തധാതു) വുത്തത്താ ഖദസദ്ദോ ഹിംസത്ഥോ ഹോതി. അനുസമീപം ഉപഗന്ത്വാ ഖദനം ഹിം സനം നാമ അനുസമീപം പവിസനമേവാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അനുപവിസിത്വാ’’തി.

൧൨൦. ‘‘ജാന’’ന്തി ഏത്ഥ ജാനനാകാരം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘അനുട്ഠാപനീയോ അയ’’ന്തി. തേനേവാതി ജാനനഹേതുനാ ഏവ. അസ്സാതി ‘‘ജാന’’ന്തിപദസ്സ. ഹീതി വിത്ഥാരജോതകോ. സങ്ഘോ പന ദേതീതി സമ്ബന്ധോ. യസ്സാതി വുഡ്ഢാദീസു അഞ്ഞതരസ്സ. ഏത്ഥാതി വുഡ്ഢഗിലാനാദീസു. ഗിലാനസ്സപി ദേതീതി യോജനാ. ‘‘ഗിലാനോ’’തി പദം ‘‘ന പീളേതബ്ബോ, അനുകമ്പിതബ്ബോ’’തിപദദ്വയേ വുത്തകമ്മം. ‘‘കാമഞ്ചാ’’തി പദസ്സ അനുഗ്ഗഹത്ഥജോതകത്താ പനസദ്ദോ ഗരഹത്ഥജോതകോ.

൧൨൧. മഞ്ചപീഠാനം ഉപചാരോ നാമാതി സമ്ബന്ധോ. യതോതി യതോ കുതോചി ഠാനതോ. യാവ മഞ്ചപീഠം അത്ഥി, താവ ഉപചാരോ നാമാതി യോജനാ. തസ്മിം ഉപചാരേ ഠിതസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഉപചാരേതി സമ്ബന്ധോ.

‘‘അഭിനിസീദതി വാ അഭിനിപജ്ജതി വാ’’തി ഏത്ഥ വാസദ്ദസ്സ അനിയമവികപ്പത്ഥം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘അഭിനിസീദനമത്തേനാ’’തിആദി.

൧൨൨. ഇതോതി വാരതോ. ഇധാതി ഇമസ്മിം പാചിത്തിയവാരേ. യഥാ വുത്തോ, ഏവന്തി സമ്ബന്ധോ. സബ്ബത്ഥേവാതി സബ്ബേസു ഏവ വിഹാരപരിവേണേസു. അസ്സാതി വിസഭാഗപുഗ്ഗലസ്സ. ഇധാപീതി ഇമസ്മിമ്പി സിക്ഖാപദേ. തത്ഥാതി വിസ്സാസികപുഗ്ഗലേ.

൧൨൩. പാളിയം ‘‘ആപദാസൂ’’തിപദം ‘‘പവിസതീ’’തി അജ്ഝാഹാരപദേന സമ്ബന്ധിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ആപദാസൂതിആദീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. നിക്കഡ്ഢനസിക്ഖാപദം

൧൨൬. സത്തമേ യേ പാസാദാ വാ യാനി വാ ചതുസ്സാലാനീതി യോജനാ. ചതസ്സോ ഭൂമിയോ ഏതേസന്തി ചതുഭൂമകാ. ഏവം പഞ്ചഭൂമകാ. കോട്ഠകാനീതി ദ്വാരകോട്ഠകാനി. ‘‘പാസാദാ’’തിപദമപേക്ഖിയ വുത്തം ‘‘യേ’’തിപദം, ‘‘ചതുസ്സാലാനീ’’തിപദേ അപേക്ഖിതേ ‘‘യാനീ’’തി ലിങ്ഗവിപല്ലാസോ ഹോതി. സേനാസനേസു ഏകേന പയോഗേന ബഹുകേ ദ്വാരേ ഭിക്ഖും അതിക്കാമേതീതി സമ്ബന്ധോ. നാനാപയോഗേഹി നാനാദ്വാരേ ഭിക്ഖും അതിക്കാമേന്തസ്സാതി യോജനാ. ‘‘ദ്വാരഗണനായാ’’തിഇമിനാ പയോഗഗണനായാതിപി അത്ഥം ഞാപേതി അത്ഥതോ പാകടത്താ. അനാമസിത്വാതി അഛുപിത്വാ.

ഏത്തകാനീതി ഏതപമാണാനി. തസ്സാതി നിക്കഡ്ഢിയമാനസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ. ഗാള്ഹന്തി ദള്ഹം.

൧൨൭. ഇധാപീതി ഇമസ്മിമ്പി സിക്ഖാപദേ. പിസദ്ദോ പുരിമസിക്ഖാപദാപേക്ഖോ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു സിക്ഖാപദേസു. യത്രാതി യസ്മിം സിക്ഖാപദേ.

൧൨൮. സോതി ഭണ്ഡനകാരകകലഹകാരകോ ഭിക്ഖു. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. പക്ഖന്തി അത്തനോ പക്ഖം. നിക്കഡ്ഢിയമാനപുഗ്ഗലപക്ഖേ ഉമ്മത്തകസ്സ നിക്കഡ്ഢതി വാ നിക്കഡ്ഢാപേതി വാതി സമ്ബന്ധിതബ്ബം. നിക്കഡ്ഢകപുഗ്ഗലപക്ഖേ ഉമ്മത്തകസ്സ അനാപത്തീതി സമ്ബന്ധിതബ്ബന്തി. സത്തമം.

൮. വേഹാസകുടിസിക്ഖാപദം

൧൨൯. അട്ഠമേ അച്ഛന്നതലത്താ ഉപരി വേഹാസോ ഏതിസ്സാതി ഉപരിവേഹാസാ, സാ ച സാ കുടി ചേതി ഉപരിവേഹാസകുടീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉപരിഅച്ഛന്നതലായാ’’തി. തസ്സാ കുടിയാ സരൂപം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ദ്വിഭൂമികകുടിയാ വാ’’തിആദി. ‘‘മഞ്ച’’ന്തി പദം ‘‘അഭീ’’തിഉപസഗ്ഗേന സമ്ബന്ധിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘അഭിഭവിത്വാ’’തി. ‘‘നിസീദതീ’’തി കിരിയാപദേന വാ യോജേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ഭുമ്മത്ഥേ വാ’’തിആദി. ഏതന്തി ‘‘മഞ്ച’’ന്തിപദേ ഏതം വചനം ഉപയോഗവചനം. അഥ വാ ഏതന്തി ‘‘മഞ്ച’’ന്തിപദം ഉപയോഗവചനവന്തം. ഏത്ഥ ച പച്ഛിമസമ്ബന്ധേ അഭീത്യൂപസഗ്ഗോ പദാലങ്കാരമത്തോ പദവിഭൂസനമത്തോതി ആഹ ‘‘അഭീതി ഇദം പനാ’’തിആദി. പദസോഭണത്ഥന്തി പദസ്സ അലങ്കാരത്ഥം വിഭൂസനത്ഥം പദസ്സ ഫുല്ലിതത്ഥന്തി അധിപ്പായോ. നിപതിത്വാതി ഏത്ഥ നീത്യൂപസഗ്ഗോ ധാത്വത്ഥാനുവത്തകോതി ആഹ ‘‘പതിത്വാ’’തി. അഥ വാ നിക്ഖന്തത്ഥവാചകോതി ആഹ ‘‘നിക്ഖമിത്വാ വാ’’തി. ഇമിനാ നീത്യൂപസഗ്ഗസ്സ ധാത്വത്ഥവിസേസകതം ദീപേതി, നിക്ഖന്തോ ഹുത്വാ പതിത്വാതി അത്ഥോ. ഹീതി യസ്മാ. ആണീതി അഗ്ഗഖീലാ.

൧൩൧. യാ കുടി സീസം ന ഘട്ടേതി, സാ അസീസഘട്ടാ നാമാതി യോജനാ. ‘‘പമാണമജ്ഝിമസ്സാ’’തിഇമിനാ ഥാമമജ്ഝിമം നിവത്തേതി. സബ്ബഹേട്ഠിമാഹീതി സബ്ബേസം ദബ്ബസമ്ഭാരാനം ഹേട്ഠാ ഠിതാഹി. തുലാഹീതി ഗേഹഥമ്ഭാനമുപരി വിത്ഥാരവസേന ഠിതേഹി കട്ഠവിസേസേഹി. ഇമിനാ അട്ഠകഥാവചനേന ച തുലായ സരൂപം പാകടം. കേചി പന തുലായ സരൂപം അഞ്ഞഥാ വദന്തി. ഏതേനാതി ‘‘മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ അസീസഘട്ടാ’’തിവചനേന ദസ്സിതാ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ഹീതി സച്ചം. യാ കാചി കുടി വുച്ചതീതി യോജനാ. ഉപരീതി ദ്വിഭൂമികകുടിയം ഭൂമിതോ ഉപരി ഭൂമിയം. അച്ഛന്നതലാതി അനുല്ലോചതലാ, അവിതാനതലാതി അത്ഥോ. ഇധ പനാതി ഇമസ്മിം പന സിക്ഖാപദേ.

൧൩൩. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. യായന്തി യാ അയം കുടി. തത്ഥാതി തസ്സം സീസഘട്ടകുടിയം. അനോണതേന ഭിക്ഖുനാതി യോജനാ. യസ്സാതി കുടിയാ. അപരിഭോഗന്തി ന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം, ന പരിഭുഞ്ജനാരഹന്തി അത്ഥോ. പതാണീതി പതനസ്സ നിവാരണാ ആണി അഗ്ഗഖീലാ. സാ ഹി ആബന്ധം നയതി പവത്തേതീതി ആണീതി വുച്ചതി. യത്ഥാതി യസ്മിം മഞ്ചപീഠേ. ന നിപ്പതന്തീതി നിക്ഖന്തോ ഹുത്വാ ന പതന്തി. ആഹച്ചപാദകേതി അങ്ഗേ ആഹനിത്വാ വിജ്ഝിത്വാ തത്ഥ പവേസിതപാദകേ. നാഗദന്തകാദീസൂതി നാഗസ്സ ദന്തോ വിയാതി നാഗദന്തകോ, സദിസത്ഥേ കോ, സോ ആദി യേസം തേതി നാഗദന്തകാദയോ, തേസു. ആദിസദ്ദേന ഭിത്തിഖീലാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതീതി. അട്ഠമം.

൯. മഹല്ലകവിഹാരസിക്ഖാപദം

൧൩൫. നവമേ പിട്ഠസങ്ഘാടസ്സാതി ദ്വാരബാഹായ. സാ ഹി പിട്ഠേ ദ്വിന്നം കവാടാനം സം ഏകതോ ഘാടോ ഘടനം സമാഗമോ ഏതസ്സത്ഥീതി പിട്ഠസങ്ഘാടോതി വുച്ചതി. കുരുന്ദിയം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തന്തി യോജനാ. തന്തി മഹാഅട്ഠകഥായ വുത്തവചനം. ഏവം ‘‘തദേവാ’’തി ഏത്ഥാപി. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. ഭഗവതാപീതി ന മഹാഅട്ഠകഥാചരിയേഹി ഏവ വുത്തം, അഥ ഖോ ഭഗവതാപി കതോതി യോജനാ. ദ്വാരബന്ധേന അഗ്ഗളസ്സ അവിനാഭാവതോ ‘‘അഗ്ഗളട്ഠപനായാ’’തി വുത്തേപി അഗ്ഗളേന സഹ ദ്വാരബന്ധട്ഠപനായാതി അത്ഥോവ ഗഹേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘സകവാടകദ്വാരബന്ധട്ഠപനായാ’’തി. അഗ്ഗളോതി കവാടഫലകോ. ഇമമേവത്ഥന്തി മയാ വുത്തം ഇമം ഏവ അത്ഥം സന്ധായാതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാതി ‘‘അഗ്ഗളട്ഠപനായാ’’തിവചനേ. അധിപ്പായോതി ഭഗവതോ അഭിസന്ധി. ഹി-സദ്ദോ വിത്ഥാരജോതകോ. കമ്പതീതി ഭുസം കമ്പതി. ചലതീതി ഈസം ചലതി. തേനാതി തേന സിഥിലപതനഹേതുനാ. മാതികായം, പദഭാജനീയഞ്ച ‘‘അഗ്ഗളട്ഠപനായാ’’തിപദസ്സ സമ്ബന്ധാഭാവതോ തസ്സ സമ്ബന്ധം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. തത്ഥ തത്ഥാതി ‘‘അഗ്ഗളട്ഠപനായാ’’തിവചനേ ന വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. അത്ഥസ്സ കാരണസ്സ ഉപ്പത്തി അത്ഥുപ്പത്തി, സായേവ അട്ഠുപ്പത്തീതി വുച്ചതി ത്ഥകാരസ്സ ട്ഠകാരം കത്വാ. അധികാരതോ ദട്ഠബ്ബോതി യോജനാ.

യം പന വചനം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. യസ്സാതി മഹാവിഹാരസ്സ. ഉപരീതി ദ്വാരതോ ഉപരി. തീസു ദിസാസൂതി ഉഭോസു പസ്സേസു, ഉപരീതി തീസു ദിസാസു. തത്രാപീതി ഖുദ്ദകേ വിഹാരേപി. സാതി ഭിത്തി. അപരിപൂരഉപചാരാപീതി സമന്താ കവാടപമാണേന അപരിപൂരഉപചാരാപി. ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേനാതി ഉക്കംസപമാണേന. ഹത്ഥപാസതോ അതിരേകം ന ലിമ്പിതബ്ബോതി അധിപ്പായോ. തീസു ദിസാസു ഏവ ലിമ്പിതബ്ബോ ന ഹോതി, ലേപോകാസേ സതി അധോഭാഗേപി ലിമ്പിതബ്ബോതി ആഹ ‘‘സചേ പനസ്സാ’’തിആദി. അസ്സാതി വിഹാരസ്സ. ആലോകം സന്ധേന്തി പിദഹന്തീതി ‘‘ആലോകസന്ധീ’’തി വുത്തേ വാതപാനകവാടകായേവാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വാതപാനകവാടകാ വുച്ചന്തീ’’തി. വാതം പിവതീതി വാതപാനം, ദ്വാരം, തസ്മിം ഠിതാ കവാടകാ വാതപാനകവാടകാ. തേതി വാതപാനകവാടകാ പഹരന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാതി ആലോകസന്ധിമ്ഹി. സബ്ബദിസാസൂതി ഉഭോസു പസ്സേസു, ഹേട്ഠാ, ഉപരീതി ചതൂസു ദിസാസു. ‘‘തസ്മാ’’തിപദം ‘‘ലിമ്പിതബ്ബോ വാ ലേപാപേതബ്ബോ വാ’’തിപദദ്വയേ ഹേതു. ഏത്ഥാതി ‘‘ആലോകസന്ധിപരികമ്മായാ’’തിപദേ.