൮. വത്തക്ഖന്ധകം

൧. ആഗന്തുകവത്തകഥാ

൩൫൭. വത്തക്ഖന്ധകേ ആരാമന്തി ഉപചാരസീമം സന്ധായ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഉപചാരസീമസമീപ’’ന്തി. ‘‘ഗഹേത്വാ’’തി പദസ്സ ‘‘ഉപാഹനാ’’തി കമ്മം പാകടം, കരണം പന അപാകടം. തസ്മാ കരണം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉപാഹനദണ്ഡകേന ഗഹേത്വാ’’തി. ഇമിനാ ‘‘ഹത്ഥേനാ’’തി കരണം നിവത്തേതി. പടിക്കമന്തീതി ഏത്ഥ പവിസന്തീതി ച അപക്കമന്തീതി ച അത്ഥം പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ ‘‘സന്നിപതന്തീ’’തി. ഉപാഹനാ…പേ… പുച്ഛിതബ്ബാതി ഏത്ഥ ‘‘പുച്ഛിതബ്ബാ’’തി പദസ്സ സഹ കമ്മേന പുച്ഛിതബ്ബാകാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കതരസ്മിം ഠാനേ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘കതരസ്മിം…പേ… ചോളക’’ന്തി ഇമിനാ പുച്ഛിതബ്ബാകാരം ദസ്സേതി. ‘‘ആവാസികാ ഭിക്ഖൂ’’തി ഇമിനാ കമ്മം ദസ്സേതി. ‘‘പത്ഥരിതബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാ വിസ്സജ്ജേതബ്ബന്തി ഏത്ഥ സജധാതുയാ ചജനത്ഥം പടിക്ഖിപതി. ഗോചരോ പുച്ഛിതബ്ബോതി ഏത്ഥ ഗോചരസദ്ദോ ഭിക്ഖാചാരസദ്ദേന അത്ഥതോ ഏകന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഭിക്ഖാചാരോ പുച്ഛിതബ്ബോ’’തി. ഭിക്ഖായ ചരന്തി ഏത്ഥാതി ഭിക്ഖാചാരോ, ഗോചരഗാമോ. യത്ഥാതി യസ്മിം ഗാമേ. ‘‘കി’’ന്തിആദിനാ പാനീയം പുച്ഛിതബ്ബന്തിആദീസു പുച്ഛിതബ്ബാകാരം ദസ്സേതി. കം കാലന്തി കസ്മിം കാലേ.

ബഹി നിക്ഖമന്തസ്സാതി വിഹാരതോ ബഹി നിക്ഖമന്തസ്സ. നില്ലോകേതബ്ബോതി ഓലോകേതബ്ബോ. ‘‘യദി സക്കോതീ’’തി ഇമിനാ സചേ ഉസ്സഹതീതി ഏത്ഥ സചേസദ്ദോ യദിപരിയായോ, ഉസ്സഹതിസദ്ദോ സക്കോതി പരിയായോതി ദസ്സേതി. സക്കോന്തസ്സ വിഹാരസോധനവത്തേതി സമ്ബന്ധോ.

൨. ആവാസികവത്തകഥാ

൩൫൯. ആവാസികവത്തേ ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. സബ്ബം കാതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. തസ്സാതി വുഡ്ഢതരസ്സ ആഗന്തുകസ്സ. ‘‘പണ്ഡിതോ’’തിആദിനാ സചേ ബാലോ ‘‘സമ്മജ്ജാഹി താവ ചേതിയങ്ഗണ’’ന്തി ന വദതി, സമ്മജ്ജനിം നിക്ഖിപിത്വാ തസ്സ വത്തമേവ കാതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. ഭേസജ്ജമേവ കാതബ്ബന്തി സഹാവധാരണേന വുത്തത്താ ബാലോ ‘‘കരോഹി താവ ഭേസജ്ജ’’ന്തി അവദന്തോപി ഭേസജ്ജമേവ കാതബ്ബം. ‘‘പണ്ഡിതോ ഹീ’’തിആദിനാ പന ആഗന്തുകസ്സ വത്തബ്ബഭാവമത്തമേവ ദസ്സേതി. പാളിമുത്തകവത്തം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അപിചാ’’തിആദി. ബീജനേനാതി ബീജനിയാ. ‘‘ബീജന’’ന്തി ഹി നപുംസകലിങ്ഗോ, ‘‘ബീജനീ’’തി ഇത്ഥിലിങ്ഗോ. ‘‘ബീജിതബ്ബോ’’തി ച ‘‘ബീജിതബ്ബ’’ന്തി ച ഇമിനാ അട്ഠകഥാവചനേന ബീജിയതി അനേനാതി ബീജനം, ബീജിയതി ഏതായാതി ബീജനീതി വചനത്ഥോ കാതബ്ബോ. അസ്സാതി വുഡ്ഢതരആഗന്തുകസ്സ. മക്ഖേതബ്ബാതി അഞ്ജേതബ്ബാ. ഹീതി സച്ചം. ഏത്ഥാതി ഉപാഹനപുഞ്ഛനേ. കത്ഥാതി കസ്മിം വിഹാരേ. പുച്ഛിതേന ആവാസികേനാതി സമ്ബന്ധോ.

‘‘അത്തനോ സന്തികം…പേ… ന ലഭതീ’’തി ഇമിനാ അത്താനം സന്ധായ അനാഗച്ഛന്തോപി അത്തനോ സന്തികം സമ്പത്തസ്സ ആഗന്തുകസ്സ വത്തം അകാതും ന ലഭതീതി ദസ്സേതി.

൩. ഗമികവത്തകഥാ

൩൬൦. ഗമികവത്തേ ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. തത്ഥാതി സേനാസനക്ഖന്ധകേ. തം സബ്ബം പടിസാമേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. യത്ഥ യേസു പാസാണപിട്ഠിപാസാണത്ഥമ്ഭേസു ഉപചികാ നാരോഹന്തി, തസ്സം പാസാണപിട്ഠിയം വാ തേസു പാസാണത്ഥമ്ഭേസു വാ യം കതസേനാസനം അത്ഥി, തം അനാപുച്ഛന്തസ്സാപി അനാപത്തീതി യോജനാ. ചതൂസു പാസാണേസൂതിആദി വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ, ഉപചികാനം ഉപ്പത്തിട്ഠാനേ കതേതി സമ്ബന്ധോ. അയന്തി ആനിസംസോ. ഓവസ്സകഗേഹേ പന ഠപിതാനം മഞ്ചപീഠാനന്തി സമ്ബന്ധോ.

൪. അനുമോദനവത്തകഥാ

൩൬൨. ഇദ്ധം അഹോസീതി ഏത്ഥ ഇധധാതുയാ വഡ്ഢനത്ഥം പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ ‘‘സമ്പന്നം അഹോസീ’’തി. സങ്ഘത്ഥേരേ നിസിന്നേതി സമ്ബന്ധോ. അനുഥേരേ അനുമോദനത്ഥായ നിസിന്നേതി യോജനാ. സങ്ഘത്ഥേരേന അജ്ഝിട്ഠേപീതി സമ്ബന്ധോ. അനുമോദകോ വദതീതി സമ്ബന്ധോ. അനു പുനപ്പുനം, പച്ഛാ വാ ദായകേ ധമ്മകഥായ മോദേതീതി അനുമോദകോ. ‘‘ഗച്ഛഥാ’’തി സചേ വദതി അനുമോദകോതി യോജനാ. തസ്സാതി അനുമോദകസ്സ. മനുസ്സാ കാരേന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഏകേനാ’’തി പദം ‘‘കാരേന്തീ’’തി പദേ കാരിതകമ്മം. തസ്സാതി കാരിതഭിക്ഖുസ്സ. അനുമോദനതോതി അനുമോദനകാരണാ. ഉപനിസിന്നകഥാതി ഉപസമീപേ നിസിന്നാനം കഥിയതി ഏതായാതി ഉപനിസിന്നകഥാ. അനുമോദനായാതി അനുമോദനത്ഥായ. അജ്ഝിട്ഠോവാതി സയം അജ്ഝിട്ഠോ ഏവ. ഏത്ഥാതി അനുമോദനവത്ഥുസ്മിം. ‘‘സഞ്ജാതവച്ചോ’’തി ഇമിനാ വച്ചോ സഞ്ജാതോ ഇമസ്സാതി വച്ചിതോതി കത്വാ സഞ്ജാതത്ഥേ ഇത പച്ചയോതി ദസ്സേതി.

൫. ഭത്തഗ്ഗവത്തകഥാ

൩൬൪. ഭത്തഗ്ഗവത്തേതി ഭത്തം ഗണ്ഹന്തി ഏത്ഥാതി ഭത്തഗ്ഗം, പരിവിസനട്ഠാനം. തസ്മിം കത്തബ്ബം വത്തം ഭത്തഗ്ഗവത്തം, തസ്മിം ഭത്തഗ്ഗവത്തേ ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. മനുസ്സാനം പരിവിസനട്ഠാനം നാമ യത്ഥ മനുസ്സാ സപുത്തദാരാ ആവസിത്വാ ഭിക്ഖൂഭോജേന്തി. ‘‘അതിഅല്ലീയിത്വാ’’തി ഇമിനാ അനുപഖജ്ജാതി ഏത്ഥ ഖദധാതുസ്സ ഹിംസനം നാമ അതിഅല്ലീയനന്തി ദസ്സേതി. ആസനേസു സതീതി ആസനേസു സന്തേസു. നിസീദന്തസ്സ നവകസ്സാതി സമ്ബന്ധോ. ആപജ്ജതീതി ആപത്തിം ആപജ്ജതി. ആപുച്ഛിതേ അനനുജാനന്തോ ഥേരോ ആപജ്ജതീതി യോജനാ. സങ്ഘാടിന്തി പാരുതസങ്ഘാടിം.

പത്തധോവനഉദകന്തി ഭുഞ്ജനത്ഥായ പത്താനം ധോവനഉദകം. ഗഹേതബ്ബന്തി ഹത്ഥേന ഗഹേതബ്ബം.

യഥാ ഗണ്ഹിയമാനേതി യോജനാ. മത്തായാതി പമാണായ. സബ്ബിആദീസു ഏവാതി ഏവസദ്ദോ അജ്ഝാഹരിതബ്ബോ. സബ്ബിആദീസൂതി സബ്ബിതേലഉത്തരിഭങ്ഗേസു, നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം. യന്തി സബ്ബിആദികം. അപ്പഹോതീതി സബ്ബേസം ഭിക്ഖൂനം നപ്പഹോതി. തന്തി സബ്ബിആദികം, സമ്പാദേഹീതി സമ്ബന്ധോ. താദിസം സബ്ബിആദികന്തി സമ്ബന്ധോ.

യം ഭത്തഗ്ഗന്തി യോജനാ. ഹത്ഥധോവനഉദകന്തി ഭുത്താവീനം ഹത്ഥസ്സ ധോവനഉദകം. അന്തരാതി ഭോജനസ്സ മജ്ഝേ. പിപാസിതേനാതി പിവിതും ഇച്ഛന്തേന. ഗലേതി കണ്ഠേ.

നിവത്തന്തേനാതി ഏത്ഥ കസ്മാ ഠാനാ നിവത്തന്തേനാതി ആഹ ‘‘ഭത്തഗ്ഗതോ’’തി. കഥം കേനാകാരേന നിവത്തിതബ്ബന്തി യോജനാ. കസ്മാ നവകേഹി ഭിക്ഖൂഹി പഠമതരം നിവത്തിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘സമ്ബാധേസു ഹീ’’തിആദി. നിക്ഖമനോകാസോതി പഠമതരം നിക്ഖന്തോകാസോ. പടിപാടിയാതി വുഡ്ഢപടിപാടിയാ. ധുരേതി ഗേഹദ്വാരസ്സ സമീപേ. ധുരസദ്ദോ ഹി ഇധ സമീപവാചകോ. നവകാ അന്തോഗേഹേ ചേ നിസിന്നാ ഹോന്തീതി യോജനാ. അന്തരേനാതി ഭിക്ഖൂനം വിവരേന, മജ്ഝേന വാ. വിരളായാതി തനുകായ.

൬. പിണ്ഡചാരികവത്തകഥാ

൩൬൬. പിണ്ഡചാരികവത്തേ ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. കപ്പാസം വാ ഗഹേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. യഞ്ചാതി യഞ്ച കിഞ്ചി വത്ഥും, ഗഹേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. കരോന്തീ ഠിതാ വാതി കരോന്തീ ഹുത്വാ ഠിതാ വാ. തന്തി കമ്മം. ന ച ഭിക്ഖാദായികായാതി ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന വുത്തത്താ ഇത്ഥിയാ ഏവ മുഖം ന ഉല്ലോകേതബ്ബന്തി അത്ഥം പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ ‘‘ഇത്ഥീ വാ ഹോതൂ’’തിആദി. ‘‘ഭിക്ഖാദാനസമയേ’’തി ഇമിനാ അഞ്ഞസ്മിം സമയേ ഓലോകേന്തോപി നത്ഥി ദോസോതി ദസ്സേതി. ഏകസ്മിം കാലേ ഭിക്ഖായ ദദമാനായ സബ്ബകാലമ്പി ന ഓലോകേതബ്ബന്തി അനിച്ഛിതത്ഥം പടിക്ഖിപതി.

൭. ആരഞ്ഞികവത്തകഥാ

൩൬൮. ആരഞ്ഞികവത്തേ ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. സേനാസനാ ഓതരിതബ്ബന്തി ഏത്ഥ അരഞ്ഞേ രുക്ഖമൂലാദീസു നിസിന്നസ്സ വിഹാരാഭാവതോ സേനാസനം നാമ വസനട്ഠാനം സന്ധായ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘വസനട്ഠാനതോ നിക്ഖമിതബ്ബ’’ന്തി.

പത്തം ഥവികായ പക്ഖിപിത്വാതി ഏത്ഥ കഥം പത്തോ ഥവികായ പക്ഖിപിതബ്ബോതി ആഹ ‘‘സചേ ബഹീ’’തിആദി. തത്ഥ പത്തോ പക്ഖിപിതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. ധോവിത്വാ കത്വാതി പദേസു ‘‘പത്തം വോദക’’ന്തി വിഭത്തിപരിണാമം കത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. തമ്പീതി വേളുനാളികമ്പി. സമീപേതി ആരഞ്ഞകസ്സ സേനാസനസ്സ സമീപേ. യഥാ ച ആരഞ്ഞകസ്സ അരണിസഹിതം ഇച്ഛിതബ്ബം, ഏവം കന്താരം പടിപന്നസ്സാപി അരണിസഹിതം ഇച്ഛിതബ്ബന്തി യോജനാ. ഗണവാസിനോതി ഗണേന സഹ വാസിനോ, ആരഞ്ഞകസ്സാതി സമ്ബന്ധോ. തേനാതി അരണിസഹിതേന. ‘‘നക്ഖത്താനേവ നക്ഖത്തപദാനീ’’തി ഇമിനാ അസ്സയുജാദിനക്ഖത്താനേവ (അഭിധാനപ്പദീപികായം ൫൮-൬൦ ഗാഥാസു) ദിസാഭാഗജാനനസ്സ, ച സമയജാനനസ്സ ച കാരണത്താ നക്ഖത്തപദാനി നാമാതി ദസ്സേതി.

൮. സേനാസനവത്തകഥാ

൩൬൯. സേനാസനവത്തേ ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. ദ്വാരം നാമാതി മഹാദ്വാരം. മഹാവളഞ്ജന്തി മഹന്തേഹി ജനേഹി പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. തത്ഥാതി ദ്വാരേ. ആപുച്ഛിത്വാവാതി വുഡ്ഢം ആപുച്ഛിത്വാവ, സഭാഗസ്സ വുഡ്ഢതരസ്സാതി സമ്ബന്ധോ. വട്ടതിയേവാതി യഥാസുഖം വിഹരിതും വട്ടതിയേവ. പരിവത്തിതബ്ബന്തി പരിമുഖം വത്തിതബ്ബം.

൯. ജന്താഘരവത്താദികഥാ

൩൭൧. ജന്താഘരവത്തേ ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. ബഹിജഗതീതി ബഹിആലിന്ദോ.

൩൭൩. ആചമനവത്ഥുസ്മിം ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. നീഹരിത്വാതി ഉദകം നീഹരിത്വാ. ആചമിതബ്ബന്തി ധോവിതബ്ബം. ‘‘ആപുബ്ബോ ചമു ധോവനേ’’തി ഹി ധാതുപാഠേസു വുത്തം. ഇദം അതിവിവടന്തി ഇദം ഠാനം അതിവിവടം, ന കേനചി പടിച്ഛന്നന്തി അത്ഥോ. ഉദകം അലഭന്തസ്സേവാതി ഉദകം അലഭന്തേയേവ.

൩൭൪. വച്ചകുടിവത്തേ ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. അയന്തി ദന്തകട്ഠം ഖാദതോ വച്ചകരണം. സബ്ബത്ഥേവാതി സബ്ബസ്മിം ഏവ ഠാനേ. ‘‘ന ഫരുസേന കട്ഠേനാ’’തി ഏത്ഥ ന കേവലം ഖരകട്ഠമേവ, ഫാലിതകട്ഠാദയോപി ഛവിഅവലേഖനകട്ഠാ ഫരുസായേവ നാമാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഫാലിതകട്ഠേന വാ’’തിആദി. പവിട്ഠസ്സാതി വച്ചകുടിം പവിട്ഠസ്സ.

സബ്ബസാധാരണട്ഠാനന്തി സബ്ബേസം ഭിക്ഖൂനം, സബ്ബേഹി വാ സാധാരണം വച്ചകുടിസങ്ഖാതം ഠാനം. തത്രാതി തസ്മിം സബ്ബസാധാരണേ ഠാനേ. നിബദ്ധഗമനത്ഥായാതി അത്തനോ നിബദ്ധഗമനത്ഥായ കതം യം ഠാനം വാ യം പുഗ്ഗലികട്ഠാനം വാ ഹോതീതി യോജനാ.

ഉഹതാതി ഏത്ഥ ഉപുബ്ബോ ഹദധാതൂതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉഹദിതാ’’തി. ‘‘ഹദ കരീസോസ്സഗ്ഗേ’’തി ധാതുപാഠേസു (പാണിനീ ൯൭൭ ധാതുപാഠേ; സദ്ദനീതിധാതുമാലായം ൧൫ ദകാരന്തധാതു) വുത്തത്താ വച്ചകൂപതോ ബഹി കരീസസ്സ ഓസ്സജ്ജനന്തി ആഹ ‘‘ബഹി വച്ചമക്ഖിതാ’’തി. ധോവിതബ്ബാതി ഉദകേന ധോവിതബ്ബാ. ഏതമ്പീതി ഉദകസ്സ അവിജ്ജമാനമ്പി. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബസ്മിം വത്തക്ഖന്ധകേ.

ഇതി വത്തക്ഖന്ധകവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.