൯. പാതിമോക്ഖട്ഠപനക്ഖന്ധകം

൧. പാതിമോക്ഖുദ്ദേസയാചനകഥാ

൩൮൩. പാതിമോക്ഖട്ഠപനക്ഖന്ധകേ നന്ദിമുഖിയാ രത്തിയാതി ഏത്ഥ നന്ദിയതി തുസിയതീതി നന്ദി, ഇകാരന്തോയം നപുംസകലിങ്ഗോ. ‘‘നന്ദിസേനോ (ജാ. അട്ഠ. ൩.൪.൧) നന്ദിവിസാലോ’’തിആദീസു ഇകാരന്തോയം പുല്ലിങ്ഗോ ഹോതി, ഇധ പന മുഖം അപേക്ഖിത്വാ ഇകാരന്തോ നപുംസകലിങ്ഗോ ഹോതി. അരുണുട്ഠിതകാലേ ഓദാതദിസാമുഖതായ നന്ദി മുഖം ഏതിസ്സം രത്തിയന്തി നന്ദിമുഖീ, രത്തി, തായ നന്ദിമുഖിയാ രത്തിയാ, തേന വുത്തം ‘‘അരുണുട്ഠിതകാലേപി ഹി നന്ദീമുഖാ വിയ രത്തി ഖായതീ’’തി. അന്തോപൂതിന്തി ഏത്ഥ കായസ്സ അന്തോ കുണപപൂതിന്തി അത്ഥം പടിപക്ഖിപന്തോ ആഹ ‘‘അത്തചിത്തസന്താനേ’’തിആദി. ‘‘കിലേസവസ്സനവസേനാ’’തി ഇമിനാ ഉദകവസ്സനവസേനാതി അത്ഥം പടിക്ഖിപതി. അവസ്സുതന്തി തിന്തം, കിലിന്നന്തി അത്ഥോ. കസമ്ബുജാതന്തി ഏത്ഥ കസമ്ബൂതി സങ്കാരോ. സോ ഹി സമ്മുഞ്ചനിയാ കസിയമാനേ വിലേഖിയമാനേ സമ്ബതി സദ്ദം കരോതീതി കസമ്ബു, തം വിയ ജാതന്തി കസമ്ബുജാതന്തി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അട്ഠകഥായം പന അധിപ്പായവസേന ‘‘ആകിലിട്ഠജാത’’ന്തി വുത്തം, അതിവിയ കിലിട്ഠജാതന്തി അത്ഥോ. ‘‘ആകിണ്ണദോസതായ കിലിട്ഠജാത’’ന്തിപി പാഠോ. ‘‘യാവ ബാഹാഗഹണാപി നാമാ’’തി ഇമിനാ പാഠേന ദസ്സേതീതി സമ്ബന്ധോ. ഹീതി പദപൂരണമത്തം. തേനാതി മോഘപുരിസേന. ‘‘യാവാ’’തി നിപാതപയോഗത്താ ‘‘ബാഹാഗഹണാപീ’’തി ഏത്ഥ പഞ്ചമീവിഭത്തി അവധിഅത്ഥേ ഹോതി. നാമ-സദ്ദോ ഗരഹത്ഥജോതകോ, തസ്സ പയോഗത്താ ‘‘ആഗമേസ്സതീ’’തി ഏത്ഥ അതീതത്ഥേ അനാഗതവചനം (സദ്ദനീതിസുത്തമാലായ ൮൯൩ സുത്തേ). ആഗമേസ്സതി നാമാതി യോജനാ. ആഗമേസ്സതീതി ഈസം അധിവാസേസ്സതി. ‘‘ആതോ ഗമുഈസമധിവാസനേ’’തി ഹി ധാതുപാഠേസു (സദ്ദനീതിധാതുമാലായം ൧൮ മകാരന്തധാതു) വുത്തം.

൩൮൪. ന ആയതകേനേവ പപാതോതി ഏത്ഥ ദീഘേനേവ പപാതോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ന പഠമമേവ ഗമ്ഭീരോ’’തി. ആയതസദ്ദോ ഹി ദീഘപരിയായോ. ‘‘ന ആയതകേന ഗീതസ്സരേന ധമ്മോ ഗായിതബ്ബോ’’തിആദീസു (ചൂളവ. ൨൪൯) വിയ പപാതോ ദീഘേന തീരസ്സ ആദിമ്ഹി ന ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി. പഠമമേവാതി തീരസ്സ ആദിമ്ഹിയേവ. ‘‘അനുപുബ്ബേന ഗമ്ഭീരോ’’തി ഇമിനാ ‘‘ന പഠമമേവ ഗമ്ഭീരോ’’തി വചനസ്സ അധിപ്പായത്ഥം ദസ്സേതി. ഠിതധമ്മോതി തീരസ്സ അന്തോയേവ ഠിതസഭാവോ. വേലം നാതിവത്തതീതി ഏത്ഥ വേലാസദ്ദസ്സ തീരമരിയാദത്ഥേസു പവത്തഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഓസക്കനകന്ദരം മരിയാദവേല’’ന്തി. തത്ഥ ‘‘ഓസക്കനകന്ദര’’ഇതി പദേന തീരത്ഥം ദസ്സേതി, ‘‘മരിയാദ’’ ഇതി പദേന മരിയാദത്ഥം. കേന ഉദകേന ദരിതബ്ബോതി കന്ദരോ, ഉദകേന ഓസക്കനോ കന്ദരോ ഏത്ഥാതി ഓസക്കനകന്ദരം, തീരം. ഓസക്കനകന്ദരഭൂതഞ്ച മരിയാദഭൂതഞ്ച വേലം തീരം നാതിക്കമതീതി അത്ഥോ. തീരം വാഹേതീതി ഏത്ഥ വഹധാതുയാ പാപുണനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തീരം അപ്പേതീ’’തി. തത്ഥ അപ്പേതീതി പാപുണാപേതി. ‘‘ഉസ്സാരേതീ’’തി ഇമിനാ പാളിയം ‘‘ഥലം ഉസ്സാരേതീ’’തി പദേന ‘‘തീരം വാഹേതീ’’തി പദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതീതി അത്ഥോ ദസ്സിതോ. ഉസ്സാരേതീതി ഉദ്ധരിത്വാ ഗമാപേതി. അഞ്ഞാപടിവേധോതി ഏത്ഥ ആജാനാതി, ആജാനിത്ഥാതി വാ അഞ്ഞം അരഹത്തമഗ്ഗോ വാ അരഹത്തഫലം വാ, തസ്സ പടിവിജ്ഝനം അഞ്ഞാപടിവേധോ, സുഖുച്ചാരണത്ഥം മജ്ഝേ ദീഘോ, അഞ്ഞാപടിവേധോ നാമ അരഹത്തുപ്പത്തിയേവ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘അരഹത്തുപ്പത്തീ’’തി.

൩൮൫. ഛന്നമതിവസ്സതീതി ഉദാനപാളിയാ സന്ധായഭാസിതപാളിഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ആപത്തി’’ന്തിആദി. തത്ഥ ഇദന്തി ‘‘ഛന്നമതിവസ്സതീ’’തി വചനം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏതന്തി നവാപത്തിആപജ്ജനം സന്ധായാതി സമ്ബന്ധോ.

൪. പാതിമോക്ഖസവനാരഹകഥാ

൩൮൬. പുരേ വാ പച്ഛാ വാതി ഞത്തിതോ പുരേ വാ പച്ഛാ വാ. ഖേത്തേതി പാതിമോക്ഖട്ഠപനസ്സ ഖേത്തേ. ഖേത്തം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി. രേകാരം ഭണതീതി ഛത്തിംസത്യക്ഖരേസു രേ-കാരം ഞത്തിട്ഠപനകോ ഭണതി. ഇദന്തി പഞ്ചതിംസത്യക്ഖരാനം ഉച്ചാരണട്ഠാനം. വുത്തേതി ഞത്തിട്ഠപനകേന വുത്തേ. ‘‘സുണാതു മേ’’തി വചനേ അനാരദ്ധേയേവാതി യോജനാ.

൫. ധമ്മികാധമ്മികപാതിമോക്ഖട്ഠപനകഥാ

൩൮൭. തേന പുഗ്ഗലേനാതി തേന ചുദിതകേന പുഗ്ഗലേന. സാ വിപത്തീതി സീലവിപത്തിആദിസങ്ഖാതാ സാ വിപത്തി. സഞ്ഞാഅമൂലികവസേനാതി ‘‘കതാ’’ ഇതി സഞ്ഞായ അമൂലികവസേന. കതഞ്ചാതി ഏകന്തേന കതഞ്ച. അകതഞ്ചാതി ഏകന്തേന അകതഞ്ച.

കോപേതുകാമതായ നേവ ആഗച്ഛതീതി സമ്ബന്ധോ. തേനാതി അനാഗമനാദികാരണേന. ആപജ്ജതീതി പാതിമോക്ഖട്ഠപനകോ ആപജ്ജതി. ഇച്ചസ്സാപീതി ഇതി ഏവം അസ്സ പാതിമോക്ഖട്ഠപനകസ്സാപി. പച്ചാദിയതീതി പതി ആദിയതി, ‘‘അകതം കമ്മം, പുന കാതബ്ബം കമ്മ’’ന്തിആദിനാ പുന ആദീയതി, പുന ആരഭതീതി അത്ഥോ.

൬. ധമ്മികപാതിമോക്ഖട്ഠപനകഥാ

൩൮൮. മഗ്ഗപടിപാദനാദീസൂതി മഗ്ഗസ്മിം പടിപാദനാദീസു. ആദിസദ്ദേന ഥേയ്യചിത്തേന അവഹാരാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. ആകാരാദിസഞ്ഞാതി ആകാരസഞ്ഞാ ലിങ്ഗസഞ്ഞാ നിമിത്തസഞ്ഞാ. തന്തി പരിസങ്കം സന്ധായാതി സമ്ബന്ധോ.

൭. അത്താദാനഅങ്ഗകഥാ

൩൯൮. അത്താദാനം ആദാതുകാമേനാതി ഏത്ഥ കിം അത്താദാനന്തി ആഹ ‘‘സാസനം സോധേതുകാമോ’’തിആദി. ഇമിനാ പരം ചോദേതും അത്തനാ ആദാതബ്ബം അധികരണം അത്താദാനന്തി വുച്ചതീതി ദസ്സേതി. അകാലോ ഇമം അത്താദാനം ആദാതുന്തി ഏത്ഥ അകാലം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘രാജഭയ’’ന്തിആദി. തത്ഥ വസ്സാരത്തോതി വസ്സകാലോ. സോ ഹി വസ്സോ അതിവിയ രഞ്ജതി ഏത്ഥ കാലേതി വസ്സാരത്തോതി വുച്ചതി. വസ്സാരത്തോപി അധികരണവൂപസമത്ഥം ലജ്ജിപരിസായ ദൂരതോ ആനയനസ്സ ദുക്കരത്താ അകാലോ നാമ. ഇതീതി അയം രാജഭയാദികാലോതി അത്ഥോ. വിപരീതോതി രാജഭയാദീനം അഭാവകാലോ.

അഭൂതം ഇദം അത്താദാനന്തി ഏത്ഥ അഭൂതസദ്ദോ അവിജ്ജമാനപരിയായോതി ആഹ ‘‘അസന്തമിദ’’ന്തി, ഇദം അത്താദാനം അവിജ്ജമാനന്തി അത്ഥോ. മയാ ഗഹിതോതി സമ്ബന്ധോ. സീലവാ പുഗ്ഗലോതി യോജനാ. യന്തി അത്താദാനം സംവത്തതീതി സമ്ബന്ധോ. ഇദന്തി അത്താദാനം.

ന ലഭിസ്സാമി സന്ദിട്ഠേ, ലഭിസ്സാമി സന്ദിട്ഠേതി ഏത്ഥ ‘‘ന ലഭിസ്സാമി, ലഭിസ്സാമീ’’തി ഇദം കിം സന്ധായ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘അപ്പേകദാ ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ അപ്പേകദാതി അപി ഏകദാ. ഹിസദ്ദോ വിത്ഥാരജോതകോ. ഏവരൂപാതി സന്ദിട്ഠസമ്ഭത്തസഭാവാ. തന്തി ഉപത്ഥമ്ഭകഭിക്ഖുലഭനം സന്ധായാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ന ലഭിസ്സാമീ’’തി ഇദം വചനം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ.

കോസമ്ബകാനം ഭണ്ഡനാദി ഭവതി വിയ ഭണ്ഡനാദി ഭവിസ്സതീതി യോജനാ. പച്ഛാപി അവിപ്പടിസാരകരം ഭവിസ്സതീതി ഏത്ഥ കേസം അവിപ്പടിസാരകരം ഭവതി വിയ പഞ്ചങ്ഗസമ്പന്നാഗതം അത്താദാനം ആദിയതോ പച്ഛാപി അവിപ്പടിസാരകരം ഭവതീതി ആഹ ‘‘സുഭദ്ദം വുഡ്ഢപബ്ബജിത’’ന്തിആദി. തത്ഥ പഞ്ചസതികസങ്ഗീതിന്തി പഞ്ചസതേഹി മഹാകസ്സപാദീഹി കത്തബ്ബം സങ്ഗീതിം. മഹാകസ്സപത്ഥേരസ്സ പച്ഛാ സമനുസ്സരണകരം ഹോതി ഇവ ഹോതീതി യോജനാ. ഏസേവ നയോ സേസേസുപി. സമനുസ്സരണകരന്തി സമ്മോദവസേന പുനപ്പുനം അനുസ്സരണസ്സ കരം. ഇമിനാ ‘‘അവിപ്പടിസാരകര’’ന്തി പദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. പച്ഛാപീതി ഏത്ഥ പിസദ്ദസ്സ അവുത്തസമ്പിണ്ഡനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സാസനസ്സ ചാ’’തിആദി. തത്ഥ സാസനസ്സ ച സസ്സിരികതായാതി സമ്ബന്ധോ. വിഗതഉപക്കിലേസചന്ദിമസൂരിയാനം വിയ സാസനസ്സ ച സസ്സിരികതായ സംവത്തതീതി അധിപ്പായോ.

൮. ചോദകേന പച്ചവേക്ഖിതബ്ബധമ്മകഥാ

൩൯൯. ‘‘അച്ഛിദ്ദേന അപ്പടിമംസേനാ’’തിആദീസു ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. ഛിദ്ദസപ്പടിമംസം പഠമം ദസ്സേത്വാ വിപരീതവസേന അച്ഛിദ്ദഅപ്പടിമംസം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യേനാ’’തിആദി. തത്ഥ യേന കതാനീതി സമ്ബന്ധോ. ഛിജ്ജതീതി ഛിദ്ദോ, പടി പുനപ്പുനം മസിയതി ആമസിയതീതി പടിമംസോ, നിഗ്ഗഹിതാഗമോ, ഭാവപ്പധാനോയം കമ്മനിദ്ദേസോ. സഹ പടിമംസേനാതി സപ്പടിമംസോ, കായസമാചാരോ. വിപരീതോതി വിപരിവത്തവസേന ഇതോ പവത്തോ, കായസമാചാരോതി അത്ഥോ. അമൂലകാനുദ്ധംസനാദീഹീതി ആദിസദ്ദേന ദുട്ഠുല്ലവാചാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി.

മേത്തം നു ഖോ മേ ചിത്തന്തി ഏത്ഥ അപ്പനാഭാവപ്പത്തം മേത്തചിത്തമേവാധിപ്പേതന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പലിബോധേ ഛിന്ദിത്വാ’’തിആദി. തത്ഥ പലിബോധേതി ആവാസപലിബോധാദികേ പലിബോധേ. ‘‘വിക്ഖമ്ഭനവസേന വിഹതാഘാത’’ന്തി ഇമിനാ അപ്പനാഭാവപ്പത്തം മേത്തചിത്തമേവ ദസ്സേതി. ഇദം പനാവുസോ കത്ഥ വുത്തം ഭഗവതാതി ഏത്ഥ ഇദംസദ്ദകിംസദ്ദാനം വിസയം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഇദം സിക്ഖാപദം കതരസ്മിം നഗരേ’’തി.

൯. ചോദകേന ഉപട്ഠാപേതബ്ബകഥാ

൪൦൦. ‘‘കാലേന വക്ഖാമീ’’തിആദീസു ചോദനായ കാലഅകാലാദിം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഏകോ ഏക’’ന്തിആദി. തത്ഥ ഏകോതി ഏകകോ ചോദകോ. ഏകന്തി ഏകകം ചുദിതകം. സങ്ഘമജ്ഝ…പേ… അസനസാലാദീസു വാ പരിവാരിതക്ഖണേ വാതി യോജനാ. തത്ഥ ‘‘സങ്ഘമജ്ഝ…പേ… അസനസാലാദീസൂ’’തി ഇമിനാ ഠാനാഭാവം ദസ്സേതി, ‘‘ഉപട്ഠാകേഹി പരിവാരിതക്ഖണേ’’തി ഇമിനാ കാലാഭാവം ദസ്സേതി. ഇമേഹി പദേഹി ഠാനമ്പി കാലേന സങ്ഗഹേത്വാ ‘‘കാലേന വക്ഖാമീ’’തി വുത്തന്തി ദസ്സേതി. തച്ഛേനാതി സച്ചേന. ഹമ്ഭോതി നിപാതോ പച്ഛിമപദേസു പച്ചേകം യോജേതബ്ബോ. ഹമ്ഭോ മഹല്ലക, ഹമ്ഭോ പരിസാവചര, ഹമ്ഭോ പംസുകൂലിക, ഹമ്ഭോ ധമ്മകഥികാതി ഹി അത്ഥോ. ഇദന്തി കമ്മം. കാരണനിസ്സിതന്തി മഹല്ലകഭാവകാരണാദീസു നിസ്സിതം. ‘‘ഭന്തേ’’തി നിപാതോപി പച്ചേകം യോജേതബ്ബോ. ഏത്ഥ ച ‘‘ഹമ്ഭോ’’തി നിപാതേന ലോകവോഹാരവസേന അനാദരസ്സ പകാസകത്താ ഫരുസേന വദതി നാമ, ‘‘ഭന്തേ’’തി നിപാതേന സാദരസ്സ പകാസകത്താ സണ്ഹേന വദതി നാമ. കാരണനിസ്സിതം കത്വാതി ഇമസ്മിം വീതിക്കമേ അയം നാമ ദോസോതി കാരണനിസ്സിതം കത്വാ. ‘‘മേത്തചിത്തം ഉപട്ഠപേത്വാ’’തി ഇമിനാ മേത്തചിത്തോതി പദസ്സ ‘‘വക്ഖാമീ’’തി പദേ കിരിയാവിസേസനഭാവം ദസ്സേതി. നോ ദോസന്തരോതി ഏത്ഥ അന്തരസദ്ദസ്സ ചിത്തവാചകഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ന ദുട്ഠചിത്തോ’’തി. ‘‘ഹുത്വാ’’തി ഇമിനാ കിരിയാവിസേസനഭാവം ദസ്സേതി.

൧൦. ചോദകചുദിതകപടിസംയുത്തകഥാ

൪൦൧. അജ്ഝത്തന്തി ഏത്ഥ അത്തസദ്ദസ്സ ചിത്തവാചകഭാവഞ്ച സത്തമീവിഭത്തിയാപി അമാദേസഭാവഞ്ച ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അത്തനോ ചിത്തേ’’തി. ഉപ്പാദേത്വാതി ഇമിനാ ‘‘മനസികരിത്വാ’’തി പദസ്സ അധിപ്പായത്ഥം ദസ്സേതി. കാരുഞ്ഞതാതി ഏത്ഥ ദ്വീസു ണ്യപച്ചയതാപച്ചയേസു ഏകസ്സേവ ഭാവവാചകത്താ ഏകോ സ്വത്ഥോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കരുണഭാവോ’’തി. തത്ഥ കരുണസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഭാവോ കാരുഞ്ഞം, തദേവ കാരുഞ്ഞതാ. അഥ വാ കരുണോ ഏവ പുഗ്ഗലോ കാരുഞ്ഞം, തസ്സ ഭാവോ കാരുഞ്ഞതാതി വചനത്ഥോ കാതബ്ബോ. ഇമിനാതി ‘‘കാരുഞ്ഞതാ’’തി പദേന. കരുണഞ്ചാതി അപ്പനാപത്തം കരുണഞ്ച. കരുണാപുബ്ബഭാഗഞ്ചാതി അപ്പനാപത്തായ കരുണായ പുബ്ബഭാഗേ പരികമ്മൂപചാരവസേന പവത്തം കാമാവചരകരുണഞ്ച. ദ്വീഹിപീതി ‘‘ഹിതേസിതാ, അനുകമ്പിതാ’’തി ദ്വീഹിപി പദേഹി. മേത്തഞ്ചാതി അപ്പനാപത്തമേത്തഞ്ച. മേത്താപുബ്ബഭാഗഞ്ചാതി അപ്പനാപത്തായ മേത്തായ പുബ്ബഭാഗേ പരികമ്മൂപചാരവസേന പവത്തം കാമാവചരമേത്തഞ്ച. സുദ്ധന്തേതി സുദ്ധേ കോട്ഠാസേ. പടിഞ്ഞം ആരോപേത്വാതി ചുദിതകം പടിഞ്ഞം ആരോപേത്വാ. യേ ഏതേതി ‘‘കാരുഞ്ഞതാ’’തിആദിനാ നയേന യേ ഏതേ പഞ്ച ധമ്മാ വുത്താതി യോജനാ. ഇമിനാ ഇമേ പഞ്ച ധമ്മേതി ഏത്ഥ ഇമസദ്ദസ്സ അനിയമനിദ്ദേസഭാവം ദസ്സേതി.

സച്ചേ ച അകുപ്പേ ചാതി ഏത്ഥ സച്ചസദ്ദസ്സ വിരതിസച്ചപരമത്ഥസച്ചാനി പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ ‘‘വചീസച്ചേ ചാ’’തി. ‘‘അകുപ്പനതായാ’’തി ഇമിനാ നകുപസ്സ ഭാവോ അകുപ്പന്തി കത്വാ ണ്യപച്ചയസ്സ ഭാവത്ഥം ദസ്സേതി. ഹീതി സച്ചം, വിത്ഥാരോ വാ. ന പരോ ഘട്ടേതബ്ബോതി ന പരോ കുജ്ഝാപേതബ്ബോ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബസ്മിം പാതിമോക്ഖട്ഠപനക്ഖന്ധകേ.

ഇതി പാതിമോക്ഖട്ഠപനക്ഖന്ധകവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.