ചൂളവഗ്ഗയോജനാ
മഹാവഗ്ഗഖന്ധകസ്സേവം, കത്വാന യോജനാനയം;
അധുനാ ചൂളവഗ്ഗസ്സ, കരിസ്സം യോജനാനയം.
൧. കമ്മക്ഖന്ധകം
൧. തജ്ജനീയകമ്മകഥാ
൧. ചൂളവഗ്ഗസ്സ പഠമേ കമ്മക്ഖന്ധകേ ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. ‘‘ചൂളവഗ്ഗസ്സാ’’തി പദം ‘‘കമ്മക്ഖന്ധകേ’’തി പദേ അവയവിസമ്ബന്ധോ. താവാതി പാരിവാസികക്ഖന്ധകാദിതോ, പാരിവാസിക്ഖന്ധകാദീനം വാ പഠമം. ചേവസദ്ദോ ച ചസദ്ദോ ച ‘‘പണ്ഡുകലോഹിതകാ’’തി പദസ്സ അസമാഹാരദ്വന്ദവാക്യം ദീപേന്തി. നിസ്സയാനം നാമം നിസ്സിതേസു ഉപചാരവസേന തേസം സദ്ധിവിഹാരികഅന്തേവാസികാപി പണ്ഡുകലോഹിതകനാമായേവ ഹോന്തീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തേസം നിസ്സിതകാപീ’’തിആദി. പിസദ്ദേന ഉപചാരത്ഥം സമ്പിണ്ഡേതി. ‘‘സുട്ഠു ബലവ’’ന്തി ഇമിനാ ബലവാബലവന്തി ദ്വിന്നം സദ്ദാനം പരിയായഭാവേന വുത്തത്താ അതിസയത്ഥോതി ദസ്സേതി. ‘‘ബലവബലവ’’ന്തി വത്തബ്ബേ വാചാസിലിട്ഠവസേന ദീഘം കത്വാ ഏവം വുത്തം. പടിവദഥാതി പടിച്ഛന്നട്ഠാനേ കഥേഥ. ഇമിനാ പടിമന്തേഥാതി ഏത്ഥ മന്തധാതുയാ ഗുത്തഭാസനത്ഥം ദസ്സേതി. അത്ഥേസു കരണഭാസനകിച്ചേസു അലം സമത്ഥാതി അലമത്ഥാ, തേസം വിസേസേനാതി അലമത്ഥതരാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സമത്ഥതരാ’’തി.
അധമ്മകമ്മദ്വാദസകകഥാ
൪. അസമ്മുഖാ കതന്തിആദീസു ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. സമ്മുഖേഹി വിരഹിതാ അസമ്മുഖാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സങ്ഘധമ്മവിനയപുഗ്ഗലസമ്മുഖാനം വിനാ കത’’ന്തി. ‘‘അപ്പടിപുച്ഛിത്വാ’’തി ഇമിനാ അപ്പടിപുച്ഛാതി ഏത്ഥ ത്വാപച്ചയസ്സാകാരഭാവം ദസ്സേതി. തസ്സേവാതി ചുദിതകസ്സേവ. അദേസനാഗാമിനിയാതി ഏത്ഥ അകാരസ്സ അഞ്ഞത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പാരാജികാ…പേ… വാ’’തി. ഏത്ഥാതി തജ്ജനീയകമ്മേ. നവ പദാതി നവസു പദേസു, നിദ്ധാരണേ ചേതം പച്ചത്തവചനം. പുരിമകേസു തീസു തികേസു വുത്തേസു നവസു പദേസൂതി യോജനാ. ‘‘ഏകേക’’ന്തി പദേന സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ഇമേഹീതി ഇമേഹി ദ്വീഹി പദേഹി. ദ്വാദസ തികാതി പുരിമേഹി തീഹി തികേഹി നവ തികേ മിസ്സേത്വാ ദ്വാദസ. സുക്കപക്ഖേസുപീതി പടിസേധവിരഹവസേന സുക്കേസു പക്ഖേസുപി.
൬. ‘‘പബ്ബജിതാന’’ന്തി ഇമിനാ ഗിഹീനം അനനുലോമികതം നിവത്തേതി. സഹസോകിതാദീഹീതി ആദിസദ്ദേന സഹനന്ദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഇമസ്മിം ഠാനേ സബ്ബഅട്ഠകഥാപോത്ഥകേസു ‘‘ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബന്തി ഉപജ്ഝായേന ഹുത്വാ ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബ’’ന്തി പാഠതോ പട്ഠായ യാവ ‘‘ന സമ്പയോജേതബ്ബന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞം യോജേത്വാ കലഹോ ന കാരേതബ്ബോ’’തി പാഠോ അത്ഥി, താവ അട്ഠാരസസമ്മാവത്തനവത്താനം സംവണ്ണനാപാഠോ ലിഖിതോ, സോ പാഠോ ഇമസ്മിം ഠാനേ ന ലിഖിതബ്ബോ. കസ്മാ? പാളിക്കമാനുപ്പത്താഭാവതോ, അട്ഠകഥായമേവ ‘‘അട്ഠാരസ സമ്മാവത്തനവത്താനി പാരിവാസികക്ഖന്ധകേ വണ്ണയിസ്സാമാ’’തി വക്ഖമാനത്താ, യഥാവചനഞ്ച പാരിവാസികക്ഖന്ധകേ (ചൂളവ. അട്ഠ. ൭൬) സംവണ്ണിതത്ഥാ ച. തസ്മാ സോ പാഠോ ന പോരാണപാഠോ ഹോതി, പച്ഛാ പക്ഖിത്തപാഠോതി ദട്ഠബ്ബോ.
തിണ്ണം ഭിക്ഖവേ ഭിക്ഖൂനന്തിആദി വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏകേകേനാപീതി തീസു അങ്ഗേസു ഏകേകേനാപി. ഇമിനാ അവയവവാക്യനിബ്ബത്തിവസേന കമ്മാരഹഭാവം ദസ്സേതി. ഹീതി സച്ചം. നിയസ്സസ്സ വിസേസേന അഭിണ്ഹാപത്തികത്തം അങ്ഗം ഇതി വുത്തന്തി യോജനാ. ഏത്ഥ ആകാരവാചകോ ഇതിസദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോതി ദട്ഠബ്ബം. ഏസേവ നയോ അനന്തരേപി. തജ്ജീയതി അനേന വിനയകമ്മേനാതി തജ്ജനീയം, തമേവ കമ്മം തജ്ജനീയകമ്മം. ‘‘നിസ്സായ തേ വത്ഥബ്ബ’’ന്തി നിയസ്സീയതി ബാലോ ഭജാപീയതി അനേന വിനയകമ്മേനാതി നിയസ്സം, ദിവാദിഗണികത്താ സകാരസ്സ ദ്വേഭാവോ ഹോതി ‘‘നസ്സം വസ്സ’’ന്തിആദീസു വിയ, നിയസ്സമേവ കമ്മം നിയസ്സകമ്മം. ഗാമാദിതോ പബ്ബാജിയതി അനേന വിനയകമ്മേനാതി പബ്ബാജനീയം, തമേവ കമ്മം പബ്ബാജനീയകമ്മം. തീസൂതി ഭണ്ഡനകാരകഅഭിണ്ഹാപത്തികകുലദൂസകവസേന തിവിധേസു അങ്ഗേസു. യേന കേനചി അങ്ഗേനാതി സമ്ബന്ധോ. യദി സബ്ബാനി കമ്മാനി കാതും വട്ടതീതി യോജനാ. ഏവം സതി ചമ്പേയ്യക്ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൪൦൦ ആദയോ) വുത്തം ഇദം വചനം വിരുജ്ഝതീതി സമ്ബന്ധോ. വചനത്ഥനാനത്തതോതി വചനസ്സ ച അത്ഥസ്സ ച നാനാഭാവതോ. തമേവത്ഥം വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘തജ്ജനീയകമ്മാരഹസ്സാതി ഇമസ്സ ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘തിണ്ണം ഭിക്ഖവേ’’തിആദിവചനസ്സ അങ്ഗസമ്ഭവോ അത്ഥോതി യോജനാ. തസ്മാതി യസ്മാ ന വിരുജ്ഝതി, തസ്മാ. സങ്ഘേന കതം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ഇമിനാ ലക്ഖണേന തജ്ജനീയാദികമ്മാരഹസ്സ തസ്സ ഭിക്ഖുസ്സാതി യോജനാ. ഏവം കമ്മസന്നിട്ഠാനത്ഥം ദസ്സേത്വാ അങ്ഗസമ്ഭവത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യസ്സ പനാ’’തിആദി. തത്ഥ യസ്സാതി ഭിക്ഖുസ്സ, അത്ഥീതി സമ്ബന്ധോ. ഭണ്ഡനകാരകാദീസൂതിആദിസദ്ദേന അഭിണ്ഹാപത്തികകുലദൂസകാനി സങ്ഗണ്ഹാതി. ആകങ്ഖമാനോ സങ്ഘോ കരേയ്യാതി സമ്ബന്ധോ. കമ്മാരഹന്തി കമ്മസ്സ, കമ്മേ വാ അരഹം. ഏത്ഥാതി കമ്മക്ഖന്ധകേ. പുബ്ബേനാതി പുബ്ബേ വുത്തേന ചമ്പേയ്യക്ഖന്ധകേന. അപരന്തി അപരേ വുത്തം കമ്മക്ഖന്ധകം. സമേതീതി സമം ഗച്ഛതി.
തത്ഥാതി കമ്മേസു, തജ്ജനീയകമ്മേതി സമ്ബന്ധോ, അങ്ഗേസു വാ, ഭണ്ഡനകാരകവസേനാതി സമ്ബന്ധോ. അഥ ഖോതി തഥാ വുത്താപീതി അത്ഥോ. കരോന്തേന കമ്മവാചാവാചകേനാതി സമ്ബന്ധോ. ഹീതി ഫലജോതകോ. ഭൂതേന വത്ഥുനാതി തച്ഛേന വത്ഥുനാ. അഞ്ഞസ്സ കമ്മസ്സാതി തജ്ജനീയകമ്മതോ അഞ്ഞസ്സ കമ്മസ്സ. കസ്മാ ബാലസ്സ അബ്യത്തസ്സ ആപത്തിബഹുലസ്സ തജ്ജനീയകമ്മം കാതബ്ബന്തി യോജനാ. ഇദമ്പീതി തജ്ജനീയകമ്മമ്പി. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു കമ്മേസു.
നപ്പടിപ്പസ്സമ്ഭേതബ്ബഅട്ഠാരസകാദികഥാ
൮. പന്നലോമാതി പതിതമാനലോമാ. ഏതന്തി വത്തം. നേത്ഥാരന്തി ഏത്ഥ അഫുട്ഠക്ഖരസംയോഗേ പരസ്സ തകാരസ്സ ഥകാരോ ഹോതി, തസ്മാ ദുതിയക്ഖരേന പാഠോ യുത്തോ. യേനാതി വത്തേന. നിസ്സാരണാതി നിസ്സാരണതോ. ദസ വാ ദിവസാനി, പഞ്ച വാ ദിവസാനി പൂരേതബ്ബന്തി യോജനാ. ഹീതി സച്ചം. ഏത്തകേനാതി ഏതപ്പമാണേന ദസപഞ്ചദിവസേന.
൨. നിയസ്സകമ്മകഥാ
൧൧. അപിസ്സു ഭിക്ഖൂ പകതാതി ഏത്ഥ നിപാതാനമനേകത്ഥത്താ ഇധ അപിസ്സുസദ്ദോ നിച്ചത്ഥോ ഹോതി. പകതസദ്ദോ ‘‘കുക്കുച്ചപകതാ’’തിആദീസു (പാരാ. അട്ഠ. ൧.തതിയസങ്ഗീതികഥാ; പാചി. അട്ഠ. ൪൩൮) അഭിഭവനത്ഥോ, ഇധ പന ബ്യാവടത്ഥോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘നിച്ചം ബ്യാവടാ ഹോന്തീ’’തി.
൩. പബ്ബാജനീയകമ്മകഥാ
൨൭. ഏത്ഥാതി അസ്സജിപുനബ്ബസുകവത്ഥുമ്ഹി. കായികോതി ഏത്ഥ കായേന കീളതീതി കായികോതി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കായകീളാ വുച്ചതീ’’തി. ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി ഇമിനാ വാചായ കീളതീതി വാചസികോ, കായികോ ച വാചസികോ ച കായികവാചസികോതി വചനത്ഥം അതിദിസതി. ഏത്ഥ ച പച്ഛിമവചനത്ഥോ സമാഹാരദ്വന്ദോ, സമാഹാരദ്വന്ദേപി കത്ഥചി പുല്ലിങ്ഗമിച്ഛന്തി സദ്ദവിദൂ ‘‘ധമ്മവിനയോ’’തിആദീസു (വിഭ. അട്ഠ. ൫൦൯) വിയ. കായദ്വാരപഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദം വീതിക്കമതീതി കായികോതി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കായദ്വാരേ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദവീതിക്കമോ വുച്ചതീ’’തി. കായേന പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദം വീതിക്കമേതീതി കായികോതി വചനത്ഥോപി യുജ്ജതേവ. ‘‘ഉപഹനനം വുച്ചതീ’’തി ഇമിനാ ഉപഹനനം ഉപഘാതം, തമേവ ഉപഘാതികന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘നാസന’’ന്തി ഇമിനാ ഹനധാതുയാ ഹിംസനത്ഥം ദസ്സേതി. പടിക്ഖിത്തവേജ്ജകമ്മാദിവസേന തേലപചനഅരിട്ഠപചനാദീനി കായികോ മിച്ഛാജീവോ നാമാതി യോജനാ. ഇമിനാ മിച്ഛാജീവസ്സ സരൂപം ദസ്സേതി.
൪. പടിസാരണീയകമ്മകഥാ
൩൩. സുധമ്മവത്ഥുസ്മിം ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. അനപലോകേത്വാതി ഏത്ഥ അപപുബ്ബോ ലോകസദ്ദോ ആപുച്ഛനത്ഥോതി ആഹ ‘‘ന ആപുച്ഛിത്വാ’’തി.
൩൪. കിന്തി കിം നാമ ഖാദനീയഭോജനീയം. വോതി തുമ്ഹേഹി. ഗഹപതീതി ആലപനപദം. ഥേരാനം അത്ഥായാതി സമ്ബന്ധോ. പടിയത്തന്തി പടിയാദിതം. ‘‘ഏതം അവോചാ’’തി ഇമിനാ ഏതദവോചാതി ഏത്ഥ നിഗ്ഗഹിതാദേസസന്ധിം ദസ്സേതി. യദിദന്തി സദ്ദോ ‘‘തിലസംഗുളികാ’’തി പദേന യോജിതത്താ ഇത്ഥിലിങ്ഗോതി ആഹ ‘‘യാ അയ’’ന്തി. തിലസക്ഖലികാതി തിലേന സംസട്ഠാ സക്ഖലികാ. ‘‘സാ നത്ഥീ’’തി ഇമിനാ ഉത്തരവാക്യേ യംസദ്ദസ്സ പുബ്ബവാക്യേ തംസദ്ദാപേക്ഖതം ദസ്സേതി. ഏകോ പുരിസോതി സമ്ബന്ധോ. പൂവിയോതി പൂവം, പൂവേന വാ കയവിക്കയോ. തേനാതി കാരണേന. നന്തി ഗഹപതിം. ഥേരോതി സുധമ്മത്ഥേരോ. യദേവ കിഞ്ചീതി ഏത്ഥ കിഞ്ചി ഏവ യം വചനന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കിഞ്ചിദേവ തിലസംഗുളികാവചന’’ന്തി. ഇദന്തി ഇമം അത്ഥം. സോതി കുക്കുടപോതകോ. കാകവസ്സിതന്തി കാകസ്സ വസ്സിതം, നേവ അകാസീതി സമ്ബന്ധോ. തയാപീതി പിസദ്ദോ കുക്കുടപോതകം അപേക്ഖതി. നേവ ഭിക്ഖുവചനം വുത്തം, ന ഗിഹിവചനം വുത്തം, ഇതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതീതി യോജനാ.
അധമ്മകമ്മാദിദ്വാദസകകഥാ
൩൯. പുരിമേഹി കമ്മേഹീതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി അങ്ഗേസു. യഥാ പരിസക്കിയമാനേ ഗിഹിനോ ലാഭം ന ലഭന്തീതി യോജനാ. പരിപുബ്ബോ സക്കധാതു പരക്കമത്ഥോതി ആഹ ‘‘പരക്കമന്തോ’’തി. തത്ഥാതി അനത്ഥാദീസു. അത്ഥഭങ്ഗോതി ഗിഹീനം അത്ഥസ്സ ഭങ്ഗോ. അവസനന്തി ഗിഹീനം അവസനം. ഗിഹീനന്തി ഏത്ഥ സാമ്യത്ഥേ സാമിവചനന്തി ആഹ ‘‘ഗിഹീനം സന്തികേ’’തി. യഥാ കരിയമാനേ സച്ചോ ഹോതി, ഏവം ന കരോതീതി യോജനാ. ഏകങ്ഗേനാപീതി പിസദ്ദോ സമ്ഭാവനത്ഥോ, തതോ അധികേഹി അങ്ഗേഹി കാ നാമ കഥാതി ദസ്സേതി. ഏത്ഥാതി പടിസാരണീയകമ്മേ. പടിമുഖം അത്തനോ ദോസം സരാപേതബ്ബം അനേന വിനയകമ്മേനാതി പടിസാരണീയം, തമേവ കമ്മം പടിസാരണീയകമ്മം.
൫. ആപത്തിയാ അദസ്സനേ ഉക്ഖേപനീയകമ്മകഥാ
൪൬. സംസഥാതി ഏത്ഥ സംസധാതുയാ കഥനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ആരോചേഥാ’’തി. തുമ്ഹേ സംസഥ, കഥേഥാതി അത്ഥോ.
൫൦. ഭണ്ഡനകാരകോ ഹോതീതിആദി കാരണൂപചാരവസേന വുത്തോതി ആഹ ‘‘ഭണ്ഡനാദിപച്ചയാ’’തിആദി. ഭണ്ഡനകാരകാദി കാരണം, തേന ആപന്നാ ആപത്തി ഫലം, തസ്സാ അദസ്സനേ ഉക്ഖേപനീയകമ്മം കാതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. തസ്സാതി ആപത്തിയാ.
൫൧. ഏത്ഥാതി ഉക്ഖേപനീയകമ്മേ. തത്ഥാതി തേചത്താലീസവത്തേസു. അനുദ്ധംസേതബ്ബോതി ഏത്ഥ ധംസധാതുയാ ഗത്യത്ഥം പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ ‘‘ന ചോദേതബ്ബോ’’തി. ‘‘രജോനുദ്ധംസതീ’’തിആദീസു (ബു. വം. ൨.൧൦൧) ഹി ധംസധാതു ഗത്യത്ഥേ വത്തതി. ‘‘ന ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂഹീ’’തി ഏത്ഥ സോയേവ ഭിക്ഖു തേഹേവ ഭിക്ഖൂഹീതി അത്ഥം നിവാരേന്തോ ആഹ ‘‘അഞ്ഞോ ഭിക്ഖു അഞ്ഞേഹി ഭിക്ഖൂഹീ’’തി. ന ഗിഹിദ്ധജോതി ഏത്ഥ ഗിഹീനം ധജോ ഗിഹിദ്ധജോതി വുത്തേ ഓദാതവത്ഥാദീനീതി ആഹ ‘‘ഓദാതവത്ഥാനീ’’തിആദി. ന തിത്ഥിയാദിപദത്തയന്തി ‘‘ന തിത്ഥിയാ സേവിതബ്ബാ, ഭിക്ഖൂ സേവിതബ്ബാ, ഭിക്ഖുസിക്ഖായ സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി പദാനം തയം. ‘‘ന അപസാദേതബ്ബോ’’തി ഇമിനാ ന ആസാദേതബ്ബോതി ഏത്ഥ ആപുബ്ബസദധാതുയാ അപപുബ്ബസദധാതുയാ സമാനഭാവം ദസ്സേതി. ‘‘അന്തോ വാ ബഹി വാതി’’ ഏത്ഥ കസ്സ അന്തോ വാ ബഹി വാതി ആഹ ‘‘വിഹാരസ്സാ’’തി. സേസം സബ്ബംവത്തന്തി യോജനാ. ഇമിനാതി ആപത്തിയാ അദസ്സനേ ഉക്ഖേപനീയകമ്മേന.
൬൫. തസ്സാതി ആപത്തിയാ. ഇധാതി പാപികായ ദിട്ഠിയാ അപ്പടിനിസ്സഗ്ഗേ കതേ ഉക്ഖേപനീയകമ്മേ. ആപത്തിഅദസ്സനാദീസു ഉദ്ധരിത്വാ ഖിപീയതി അപനീയതി അനേന വിനയകമ്മേനാതി ഉക്ഖേപനീയം, തമേവ കമ്മം ഉക്ഖേപനീയകമ്മം.
ഇതി കമ്മക്ഖന്ധകവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.
൨. പാരിവാസികക്ഖന്ധകം
൧. പാരിവാസികവത്തകഥാ
൭൫. പാരിവാസികക്ഖന്ധകേ പാരിവാസികാതി പദസ്സ പരിവാസം പരിവസന്തീതി പാരിവാസികാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പരിവാസം പരിവസന്താ’’തി. തത്ഥാതി ‘‘പരിവാസം പരിവസന്താ’’തി തദ്ധിതവാക്യേ. തേസൂതി ചതുബ്ബിധേസു പരിവാസേസു. തിത്ഥിയപരിവാസോതി തിത്ഥിയാനം പരിവാസോ, തിത്ഥിയാനം വാ ദാതബ്ബോ പരിവാസോ, തിത്ഥിയേഹി വാ പരിവസിതബ്ബോ പരിവാസോ തിത്ഥിയപരിവാസോ. അപ്പടിച്ഛന്നപരിവാസോതി അപ്പടിച്ഛന്നോ പരിവാസോ അപ്പടിച്ഛന്നപരിവാസോ. തത്ഥാതി അപ്പടിച്ഛന്നപരിവാസേ. യന്തി വചനം. അയം പനാതി അയം പടിച്ഛന്നപരിവാസോ പന. ഇധാതി പാരിവാസികക്ഖന്ധകേ. സേസാതി അപ്പടിച്ഛന്നപരിവാസതോ സേസാ. തയോതി അപ്പടിച്ഛന്നപരിവാസാദയോ തയോ, ദാതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ. കസ്സ ദാതബ്ബാതി ആഹ ‘‘യേനാ’’തിആദി. ആപന്നാ ചേവാതി ആപജ്ജിതബ്ബാ ചേവ. തേസൂതി തിവിധേസു പരിവാസേസു. ഏതേ പനാതി തയോ പന. ഇധാതി പാരിവാസികക്ഖന്ധകേ. തസ്മാതി യസ്മാ ഇധ അധിപ്പേതാ, തസ്മാ. ഏതേസൂതി തിവിധേസു പരിവാസേസു.
പകതത്താനം ഭിക്ഖൂനന്തി ഏത്ഥ അധിപ്പേതപകതത്തേ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഠപേത്വാ’’തിആദി. മൂലായപടികസ്സനാരഹാദീനമ്പീതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന മാനത്താരഹമാനത്തചാരികഅബ്ഭാനാരഹാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. പിസദ്ദേന പകതിപകതത്തം അപേക്ഖതി. തേതി പകതത്താ. യം അഭിവാദനാദിം കരോന്തീതി യോജനാ. സാദിയന്തീതി ഏത്ഥ സാദിയനം നാമ സമ്പടിച്ഛനന്തി ആഹ ‘‘സമ്പടിച്ഛന്തീ’’തി. തത്ഥാതി അഭിവാദനാദീസു, നിദ്ധാരണേ ചേതം ഭുമ്മവചനം. സാമീചികമ്മന്തി ഏതം ആഭിസമാചാരികസ്സ അധിവചനന്തി യോജനാ. അഭിവാദനാദീനീതി അഭിവാദനപച്ചുട്ഠാനഅഞ്ജലികമ്മാനി. ബീജനവാതദാനാദിനോതി ബീജനിയാ പഹരിതേന പവത്തസ്സ വാതസ്സ ദാനാദിനോ. ആസനാഭിഹാരന്തി ഏത്ഥ അഭിഹരണം അഭിഹാരോ, ആസനസ്സ അഭിഹാരോ ആസനാഭിഹാരോതി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ആസനസ്സ അഭിഹരണ’’ന്തി. പഞ്ഞാപനമ്പി അഭിഹരിത്വാ പഞ്ഞാപിതത്താ അഭിഹാരോയേവ നാമാതി ആഹ ‘‘പഞ്ഞാപനമേവ വാ’’തി. ‘‘പാദധോവനഉദക’’ന്തി ഇമിനാ പാദസ്സ ധോവനം ഉദകം പാദോദകന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘പാദട്ഠപനക’’ന്തി ഇമിനാ പാദസ്സ ഠപനകം പീഠം പാദപീഠന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘പാദഘംസനം വാ’’തി ഇമിനാ പാദസ്സ ഘംസനം കഥലികം പാദകഥലികന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. സദ്ധിവിഹാരികാനമ്പി അഭിവാദനാദിന്തി സമ്ബന്ധോ. പിസദ്ദേന അഞ്ഞേസം സാദിയന്തസ്സ കാ നാമ കഥാതി ദസ്സേതി. തേതി സദ്ധിവിഹാരികാ. സദ്ധാപബ്ബജിതാതി സദ്ധായ പബ്ബജിതാ. കുലപുത്താതി ജാതികുലപുത്താ, ആചാരകുലപുത്താ ച. കരോന്തി, ആപുച്ഛന്തിയേവാതി സമ്ബന്ധോ. വാരിതമ്പി അസാദിയനം നാമാതി ആഹ ‘‘വാരിതകാലതോ പട്ഠായ അനാപത്തീ’’തി. മിഥു യഥാവുഡ്ഢന്തി ഏത്ഥ മിഥുസദ്ദോ അഞ്ഞമഞ്ഞപരിയായോ, യഥാസദ്ദോ യംസദ്ദപരിയായോ, വിച്ഛത്ഥോ ചാതി ആഹ ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞം യോ യോ വുഡ്ഢോ’’തി. അഞ്ഞമഞ്ഞഞ്ഹി മിഥതി സങ്ഗമം കരോതീതി മിഥൂതി വുച്ചതി. തേന തേനാതി ഭിക്ഖുനാ, ‘‘സാദിതു’’ന്തി പദേ ഭാവകത്താ. സാദിതും അനുജാനാമീതി സമ്ബന്ധോ.
‘‘വുഡ്ഢപടിപാടിയാ’’തി ഇമിനാ വുഡ്ഢാനം പടിപാടി യഥാവുഡ്ഢന്തി ചതുത്ഥീഅബ്യയീഭാവം ദസ്സേതി. പുരിമപദേ പന പഠമാഅബ്യയീഭാവോ. പാളിയാതി പന്തിയാ. തത്ഥേവാതി സങ്ഘനവകട്ഠാനേ ഏവ. പവാരണായപീതി പിസദ്ദേന ന കേവലം ഉപോസഥേയേവ, അഥ ഖോ പവാരണായപീതി ദസ്സേതി. സങ്ഘേന ഭാജിയമാനന്തി സമ്ബന്ധോ.
ഓണോജനന്തി അവനുദതേ ഓണോജനം. അവപുബ്ബോ നുദധാതു നകാരസ്സ ണകാരം, ദകാരസ്സ ച ജകാരം കത്വാ ഓണോജനന്തി വുച്ചതി. നുദധാതു അപനയനത്ഥോ, തേന വുത്തം ‘‘വിസ്സജ്ജനം വുച്ചതീ’’തി. ഉദ്ദേസഭത്താദീനീതിആദിസദ്ദേന സലാകഭത്താദീനി സങ്ഗണ്ഹാതി. അസ്സാതി പാരിവാസികസ്സ. താനീതി ദ്വേ തീണി ഉദ്ദേസഭത്താദീനി. ഹേട്ഠാതി അത്തനോ ഹേട്ഠാ. ഗാഹേഥാതി നവകതരേ ഭിക്ഖൂ ഗാഹാപേഥ. ഭത്തപച്ചാസാതി ഭത്തമേവ പച്ചാസാ ഭത്തപച്ചാസാ, പച്ചാസാഭത്തന്തി അത്ഥോ. ‘‘വിസ്സജ്ജേതബ്ബാനീ’’തി ഇമിനാ അവനുദിതബ്ബന്തി ഓണോജനന്തി അത്ഥം ദസ്സേതി. ഏവന്തി ഗഹേത്വാ വിസ്സജ്ജമാനേതി യോജനാ. താനീതി ഉദ്ദേസഭത്താദീനി. യദി പന ന ഗണ്ഹാതീതി സചേ സങ്ഘതോ വസ്സഗ്ഗേന ന ഗണ്ഹാതി. ന വിസ്സജ്ജേതീതി സചേ അഞ്ഞസ്സ ന വിസ്സജ്ജേതി. ഓദിസ്സാതി ഉദ്ദിസിത്വാ. തസ്സാതി പാരിവാസികസ്സ. ഹീതി യസ്മാ. സങ്ഘനവകട്ഠാനേ നിസിന്നസ്സ തസ്സാതി യോജനാ. ഭത്തഗ്ഗേതി ഭത്തസ്സ ഗഹണട്ഠാനേ. സോതി പാരിവാസികോ, മാ കിലമിത്ഥാതി സമ്ബന്ധോ. ഇദന്തി ഓണോജനം. അസ്സാതി പാരിവാസികസ്സ, അനുഞ്ഞാതന്തി സമ്ബന്ധോ.
ആഗതാഗതേഹി ഭിക്ഖൂഹീതി സമ്ബന്ധോ. ചതുസ്സാലഭത്തന്തി ചതുമുഖാ സാലാ ചതുസ്സാലാ ഭോജനസാലാ, തത്ഥ പടിപാടിയാ ദിന്നം ഭത്തം ചതുസ്സാലഭത്തം. ഏതന്തി ചതുസ്സാലഭത്തം. പാളിയാതി ഭിക്ഖൂനം പാളിയാ. ഓസക്കിത്വാതി ഹേട്ഠാ സക്കിത്വാ. ഹത്ഥപാസേതി ഭത്തദായകസ്സ ഹത്ഥപാസേ. സേനോതി കുലലോ. ‘‘ആരാമികസമണുദ്ദേസേഹീ’’തി പദം ‘‘ആഹരാപേതു’’ന്തി പദേ കാരിതകമ്മം. സയമേവാതി പാരിവാസികേന അനാണത്തോ ഹുത്വാ സയമേവ. മഹാപേളഭത്തേപീതി മഹതിയം പേളായം പക്ഖിപിത്വാ ദിന്നേ ഭത്തേപി. യത്ഥ പനാതി പരിവിസട്ഠാനേ പന.
൭൬. തത്രായം സമ്മാവത്തനാതി ഏത്ഥ തസദ്ദസ്സ അനിയമനിദ്ദേസഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഇദാനി യാ അയം സമ്മാവത്തനാ വുത്താ’’തി. സമ്മാ വത്തിതബ്ബം ഏതായാതി സമ്മാവത്തനാ. തത്ഥാതി സമ്മാവത്തനായം. ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബന്തി ഏത്ഥ ആചരിയേന ഹുത്വാ കമ്മവാചാസാവനമ്പി ഉപസമ്പാദനമേവാതി ആഹ ‘‘ആചരിയേന ഹുത്വാപി കമ്മവാചാ ന സാവേതബ്ബാ’’തി. അഞ്ഞസ്മിം അസതീതി അത്തനാ അഞ്ഞസ്മിം കമ്മവാചാവാചകേ അസതി. ന നിസ്സയോ ദാതബ്ബോതി ഏത്ഥ ആഗന്തുകാനമേവ നിസ്സയോ ന ദാതബ്ബോ, ന ദിന്നനിസ്സയാനമ്പീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ആഗന്തുകാനം നിസ്സയോ ന ദാതബ്ബോ’’തിആദി, യേഹിപി ഭിക്ഖൂഹി ഗഹിതോതി സമ്ബന്ധോ.
അഞ്ഞോ സാമണേരോതി പകതത്തകാലേ ഉപജ്ഝം ദത്വാ ഗഹിതസാമണേരേഹി അഞ്ഞോ സാമണേരോ. ആധിപച്ചട്ഠാനഭൂതാതി സബ്ബസമ്മുതീനം അധിപതിഭാവസ്സ ഠാനഭൂതാ. പടിബലസ്സാതി ഭിക്ഖുനിയോ ഓവദിതും പടിബലസ്സ. ഇമിനാ ലദ്ധസമ്മുതികേന ആണത്തോ അലദ്ധസമ്മുതികോപി ഗരുധമ്മേഹി വാ അഞ്ഞേഹി വാ ഭിക്ഖുനിയോ ഓവദിതും ലഭതീതി ദസ്സേതി. ആഗതാ ഭിക്ഖുനിയോ വത്തബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ. വോതി തുമ്ഹാകം. സോതി ഭിക്ഖു. വോതി തുമ്ഹാകം, ദസ്സതീതി സമ്ബന്ധോ.
സുക്കവിസ്സട്ഠിയാതി സുക്കവിസ്സട്ഠിആപത്തികാരണാ. കായസംസഗ്ഗാദിഗരുകാപത്തി നാപജ്ജിതബ്ബാതി യോജനാ. ആപത്തിക്ഖന്ധവസേന ആപത്തിവത്ഥൂനം പാപിട്ഠഭാവഞ്ച പാപിട്ഠതരഭാവഞ്ച വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘സത്തസു ഹീ’’തിആദി. പാപിട്ഠതരാതി ദുബ്ഭാസിതാപത്തിതോ ദുക്കടാപത്തി പാപിട്ഠതരാ. താസന്തി സത്തന്നം ആപത്തീനം. പുരിമനയേനേവാതി പുരിമാനം ആപത്തീനം നയേനേവ. ഭേദോതി വത്ഥൂനം വിസേസോ. ഏവം ആപത്തിക്ഖന്ധവസേന ആപത്തിവത്ഥൂനം പാപിട്ഠപാപിട്ഠതരഭാവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സിക്ഖാപദവസേന തേസം തം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പണ്ണത്തിവജ്ജസിക്ഖാപദേ പനാ’’തിആദി. ഉഭയമ്പീതി വത്ഥുആപത്തിസങ്ഖാതം ഉഭയമ്പി.
കമ്മന്തി ഏത്ഥ കാരണഭൂതസ്സ കമ്മസ്സ നാമം കാരിയഭൂതായം കമ്മവാചായം ഉപചാരവസേന കാരിയഭൂതാ കമ്മവാചാ കമ്മന്തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘പരിവാസകമ്മവാചാ വുച്ചതീ’’തി. കമ്മസ്മിം സതി, കമ്മേന വാ വചിതബ്ബാതി കമ്മവാചാതി വചനത്ഥോ കാതബ്ബോ. കസികമ്മന്തി കസിസങ്ഖാതം കമ്മം. ഗോരക്ഖകമ്മന്തി ഗോരക്ഖസങ്ഖാതം കമ്മം. ‘‘കമ്മം കത’’ന്തി ഇമിനാ കമ്മം കരോന്തീതി കമ്മികാതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. തേതി കമ്മികാ ഭിക്ഖൂ, ന ഗരഹിതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ.
വചിതബ്ബം അനേന ദോസേനാതി വചനീയം, സംവിജ്ജതി വചനീയം അസ്സാതി സവചനീയം, തം ന കാതബ്ബന്തി അത്ഥോ. തമേവത്ഥം വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘പലിബോധത്ഥായ ഹീ’’തിആദി. യാവ ന തം അധികരണം വൂപസന്തം ഹോതി, താവ ഇമമ്ഹാ ആവാസാ ഏകപദമ്പി മാ പക്കാമീതി യോജനാ. തേതി തുയ്ഹം.
അനുവാദോതി ഏത്ഥ അനുസാസനവസേന അഞ്ഞേ വദതീതി അനുവാദോതി വുത്തേ ജേട്ഠകട്ഠാനന്തി ആഹ ‘‘വിഹാരേ ജേട്ഠകട്ഠാനം ന കാതബ്ബ’’ന്തി. ജേട്ഠകട്ഠാനം സരൂപേന ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകേന വാ’’തിആദി. മേതി മയ്ഹം. തന്തി തവം. ന ചോദേതബ്ബോതി ഏത്ഥ കേന ന ചോദേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘വത്ഥുനാ വാ ആപത്തിയാ വാ’’തി. ന സാരേതബ്ബോതി ന സരാപേതബ്ബോ. ന ഭിക്ഖൂഹി സമ്പയോജേതബ്ബന്തി ഏത്ഥ ഭിക്ഖൂഹി അത്തനാ കലഹവസേന ന സമ്പയോജേതബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞം യോജേത്വാ കലഹോ ന കാരേതബ്ബോ’’തി.
സങ്ഘത്ഥേരേന ഹുത്വാതി സങ്ഘത്ഥേരേന ഹോന്തേനപീതി അത്ഥോ. പുരതോ അഗന്തബ്ബേ സമാനേ കിം പച്ഛതോ ഗന്തബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ദ്വാദസഹത്ഥ’’ന്തിആദി. ആസനപരിയന്തോതി ആസനമേവ പരിയന്തോ ലാമകോതി ആസനപരിയന്തോ, തദത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സങ്ഘനവകാസനം വുച്ചതീ’’തി. സ്വാസ്സാതി സോ അസ്സ. സോതി ആസനപരിയന്തോ. അസ്സാതി പാരിവാസികസ്സ. തത്ഥാതി ആസനപരിയന്തേ. അയന്തി പാരിവാസികോ, ന ലഭതീതി സമ്ബന്ധോ. ഗഹിതാവസേസാതി ഗഹിതാഹി സേയ്യാഹി അവസേസാ. മങ്ഗുലഗൂഥഭരിതാതി മങ്ഗുലാനം ഗൂഥേഹി പൂരിതാ. അസ്സാതി പാരിവാസികസ്സ. രജേഹി ഹതാ നാസിതാ ഭൂമി ഏത്ഥാതി രജോഹതഭൂമി. ജതുകമൂസികഭരിതാതി ജതൂഹി ച മൂസികാഹി ച പൂരിതാ. പണ്ണസാലാതി പണ്ണേഹി ഛാദിതാ സാലാ. അസ്സാതി പാരിവാസികസ്സ. സബ്ബേപി ആവാസാതി യോജനാ. ഏതേഹീതി പകതത്തേഹി. തേസൂതി ആവാസേസു. യന്തി ആവാസം. പച്ചയന്തി വസ്സാവാസികലാഭം. ഏകപസ്സേതി ഭിക്ഖൂനം പാളിയം അട്ഠത്വാ ഏകസ്മിം പസ്സേ.
അസ്സാതി പാരിവാസികസ്സ, ദേന്തീതി സമ്ബന്ധോ. സോ ഏവാതി ആസനാദിപരിയന്തോ ഏവ. ഞാതിപവാരിതട്ഠാനേ നിമന്തിതേനാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി തം കുലം. സംവിധായാതി സംവിദഹിത്വാ. അസ്സാതി കുലസ്സ, ഭവേയ്യ വാ.
ഹരായമാനേനാതി ലജ്ജമാനേന. യേനാപീതി പാരിവാസികേനപി. സമാദിന്നന്തി ആരഞ്ഞികധുതങ്ഗസമാദിന്നം. തഥാതി യഥാ ആരഞ്ഞികങ്ഗം ന സമാദാതബ്ബം, തഥാ. പിണ്ഡപാതികധുതങ്ഗമ്പീതി പിസദ്ദോ ആരഞ്ഞികങ്ഗം അപേക്ഖതി. യോ പനാതി പാരിവാസികോ പന.
അനാരോചേന്തസ്സ മേതി യോജനാ. അനാരോചേന്തേ സതീതി വാ യോജനാ. ‘‘ഇമിനാ കാരണേനാ’’തി ഇമിനാ തപ്പച്ചയാതി ഏത്ഥ പച്ചയസദ്ദോ കാരണത്ഥോ, നിസ്സക്കവചനഞ്ച കാരണത്ഥേ ഹോതീതി ദസ്സേതി. സോ രത്തിച്ഛേദോ ഏവ പച്ചയോ തപ്പച്ചയോതി വചനത്ഥോ കാതബ്ബോ. ‘‘സാമണേരേഹീ’’തി പദം ‘‘പചാപേത്വാ’’തി പദേ കാരിതകമ്മം. ഏത്ഥാപി പകതിയാ നീഹരാപേത്വാപി വിഹാരേ പചാപേത്വാപി ഭുഞ്ജന്തസ്സ പടിസേധോ നത്ഥി. കസ്മാ? ‘‘തപ്പച്ചയാ’’തി വുത്തത്താ. ഗാമേതി മഹാഗാമേ, സബ്ബകാലം അനേകസതേഹി ഭിക്ഖൂഹി അവിവിത്തേ ഗാമേതി അത്ഥോ. ഗാമകാവാസന്തി ഗാമോയേവ ഖുദ്ദകട്ഠേന ഗാമകോ, തസ്മിം കാരിതോ ആവാസോ ഗാമകാവാസോ, തം.
ഗതേന ആഗന്തുകപാരിവാസികേനാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി കിസ്മിഞ്ചി വിഹാരേ, സബ്ബേ ഭിക്ഖൂതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്മിം തസ്മിം ഠിതട്ഠാനേ. ന ഏകച്ചേ പസ്സതി, അപസ്സിതത്താ നാരോചേതി, രത്തിച്ഛേദോവ ഹോതീതി അധിപ്പായോ.
ഏകസ്സ വാ ബഹൂനം വാ ആഗന്തുകാനന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാതി ‘‘ആഗന്തുകസ്സ ആരോചേതബ്ബ’’ന്തി പദേ. വുത്തനയേനേവാതി ‘‘ആഗന്തുകേന ആരോചേതബ്ബ’’ന്തി പദേ വുത്തനയേനേവ. തം വുത്തനയമാവികരോന്തോ ആഹ ‘‘സചേ’’തിആദി. തേസമ്പീതി ആഗന്തുകാനമ്പി. തസ്സാതി പാരിവാസികസ്സ. അജാനന്തസ്സേവാതി അനാദരേ ചേതം സാമിവചനം. അയഞ്ച പനാതി പാരിവാസികോ ച. ഗതകാലേതി ആഗന്തുകാനം ഗതകാലേ. യേപീതി ആഗന്തുകാപി. ഓക്കമിത്വാതി ഓസരിത്വാ, പവിസിത്വാതി അത്ഥോ. അയഞ്ചാതി പാരിവാസികോ ച, ജാനാതീതി സമ്ബന്ധോ. നേസന്തി ആഗന്തുകാനം. യോപീതി ആഗന്തുകോപി. അസ്സാതി പാരിവാസികസ്സ. അഞ്ഞാതത്താതി ആഗതഭാവസ്സ അജാനിതത്താ. ‘‘അബ്ഭാന’’ന്തി പദം ‘‘കരോതീ’’തി പദേ കമ്മം, ‘‘ഹോതീ’’തി പദേ കത്താ. അധികാ രത്തിയോതി ആപത്തിപടിച്ഛന്നരത്തിതോ അധികാ രത്തിയോ. അയന്തി പാരിവാസികവത്തപടിപദാ. അപണ്ണകപടിപദാതി അവിരദ്ധപടിപദാ, ഏകംസപടിപദാതി അത്ഥോ.
ഗച്ഛന്തമ്പി ഭിക്ഖുന്തി സമ്ബന്ധോ. സാവേതുന്തി സുണാപേതും. വിസയാവിസയേനാതി ആരോചേതും ദേസാദേസേന. കരവീകതിസ്സത്ഥേരോ ആഹാതി സമ്ബന്ധോ.
‘‘ഉപോസഥദിവസേ’’തി ഇമിനാ ഉപോസഥേതി ഏത്ഥ ഉപോസഥസദ്ദസ്സ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസാദയോ അത്ഥേ നിവത്തേതി. പവാരണായപീതി പവാരണദിവസേപി. ഗന്തുന്തി ഭിക്ഖുസ്സ ഠിതട്ഠാനം ഗന്തും. ദൂതേനാപീതി ഏത്ഥ അനധിപ്പേതദൂതം പടിക്ഖിപിത്വാ അധിപ്പേതദൂതം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘അനുപസമ്പന്നം…പേ… ആരോചാപേതബ്ബ’’ന്തി.
സുഞ്ഞവിഹാരോതി ഭിക്ഖൂഹി വിവിത്തവിഹാരോ. യത്ഥാതി യസ്മിം ആവാസേ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. തത്ഥാതി സുഞ്ഞവിഹാരേ. ദസവിധന്തരായേ സതി പന ഗന്തബ്ബമേവാതി യോജനാ. നാനാസംവാസകേഹീതി കമ്മനാനാസംവാസകലദ്ധിനാനാസംവാസകേഹി.
൮൧. ആവാസാദീനം സരൂപം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ആവാസോ നാമാ’’തിആദി. തതിയപദേനാതി ‘‘ആവാസേ വാ അനാവാസേ വാ’’തി തതിയപദേന. ഏതേസൂതി ആവാസാദീസു. ഛദനതോതി ഛദനകോടിതോ. അന്തോആവാസേതി ഭിത്തിപരിച്ഛിന്നേ അന്തോആവാസേ. അവിസേസേനാതി ‘‘ഉക്ഖിത്തകോ’’തി വാ ‘‘പാരിവാസികോ’’തി വാ വിസേസം അകത്വാ സാമഞ്ഞേന. ഉദകപാതേനാതി ഛദനതോ ഉദകം പതതി ഏത്ഥാതി ഉദകപാതോ, തേന. പഞ്ചവണ്ണച്ഛദനബദ്ധട്ഠാനേസൂതി പഞ്ചപമാണേന ഛദനേന ബദ്ധട്ഠാനേസു ഏതേസു ആവാസേസൂതി സമ്ബന്ധോ. പാരിവാസികസ്സ ച ഉക്ഖിത്തകസ്സ ച പകതത്തേന സദ്ധിം വാരിതന്തി യോജനാ. നാനൂപചാരേപീതി പിസദ്ദേന ഏകൂപചാരേ പന കാ നാമ കഥാതി ദസ്സേതി. ഏത്ഥാതി ഏകച്ഛന്നേ ആവാസാദികേ, സചേ നിപജ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. തസ്മിന്തി സട്ഠിവസ്സേപി പാരിവാസികേ.
വുട്ഠാതബ്ബം, നിമന്തേതബ്ബോതി ഏത്ഥ കിം അത്തനോ വുഡ്ഢതരം പകതത്തം ദിസ്വാ വുട്ഠാതബ്ബം, നിമന്തേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘തദഹുപസമ്പന്നമ്പീ’’തിആദി. ഓബുദ്ധന്തി പലിബുദ്ധം. ഏകാസനേതി ഏത്ഥ ഏകസദ്ദോ സമാനപരിയായോതി ആഹ ‘‘സമാനവസ്സികാസനേ’’തി, സമാനവസ്സികാനം ആസനേതി അത്ഥോ. ഛമായം നിസിന്നേതി ഏത്ഥ ഛമാസദ്ദോ ഭൂമിപരിയായോതി ആഹ ‘‘ഭൂമിയം നിസിന്നേ’’തി. ഇതരേനാതി പാരിവാസികേന. സഹായേന സദ്ധിം ചങ്കമതി വിയാതി യോജനാ. ‘‘ഏകസ്മിം ചങ്കമേ’’തി ഇമിനാ ഏകചങ്കമസദ്ദസ്സ തുല്യാധികരണസമാസവാക്യം ദസ്സേതി.
ഛമായം ചങ്കമന്തന്തി ഏത്ഥ ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനന്തി ആഹ ‘‘ഛമായം ചങ്കമന്തേ’’തി. അയം പനാതി വക്ഖമാനോ പന. ഏത്ഥാതി ‘‘ഛമായം ചങ്കമന്തേ’’തി പാഠേ. ചങ്കമന്തേതി പകതത്തേ ചങ്കമന്തേ. ന ചങ്കമിതബ്ബന്തി പാരിവാസികേന ന ചങ്കമിതബ്ബം. കോ പന വാദോ ഇട്ഠകാചയസമ്പന്നേ വേദികാപരിക്ഖിത്തേ ഇതി അത്ഥോതി യോജനാ. പബ്ബതന്തരവനന്തരഗുമ്ബന്തരേസൂതി പബ്ബതമജ്ഝവനമജ്ഝഗുമ്ബമജ്ഝേസു, പബ്ബതവിവരവനവിവരഗുമ്ബവിവരേസു വാ. ഉപചാരന്തി ദ്വാദസഹത്ഥം ഉപചാരം.
൮൨. ഇതരോതി നവകോ. അസ്സാതി നവകസ്സ. ന വത്തഭേദേ ദുക്കടന്തി അഞ്ഞാതത്താ ന വത്തഭേദേ ദുക്കടം. ഏസേവ നയോ സബ്ബത്ഥ. അപച്ഛാപുരിമന്തി അപച്ഛാ അപുരിമം, ഏകപഹാരേനാതി അത്ഥോ. സമവസ്സാ ദ്വേ പാരിവാസികാതി യോജനാ. ദ്വിന്നം പാരിവാസികാനം ഏകതോ വസനദോസം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സചേ ഹി ദ്വേ’’തിആദി. നേസന്തി ദ്വിന്നം പാരിവാസികാനം. ഏത്ഥാതി പാരിവാസികാദീസു പഞ്ചസു ഭിക്ഖൂസു. മൂലായപടികസ്സനാരഹാദയോ ചത്താരോതി യോജനാ.
പരിവാസദാനാദീനീതി ആദിസദ്ദേന മൂലായപടികസ്സനമാനത്തദാനഅബ്ഭാനാനി സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏതേസ്വേവാതി പരിവാസദാനാദീസു ഏവ. അയന്തി പാരിവാസികോ.
൮൩. ‘‘അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഉപാലീ’’തിആദിവചനസ്സ അനുസന്ധിം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഇമം പനാ’’തിആദി. രഹോഗതസ്സ ഉപാലിത്ഥേരസ്സാതി യോജനാ. അഥ വാ അനാദരേ സാമിവചനം കത്വാ ഉപാലിത്ഥേരസ്സ രഹോഗതസ്സാതി യോജനാ കാതബ്ബാ. ഏത്ഥാതി പാരിവാസികവത്തേ. സോതി ഉപാലിത്ഥേരോ. അസ്സാതി ഉപാലിത്ഥേരസ്സ. തത്ഥാതി തീസു രത്തിച്ഛേദേസു. യ്വായന്തി യോ അയം, ഏകതോ വാസോതി സമ്ബന്ധോ. സോ വാസോ സഹവാസോ നാമാതി യോജനാ. വിപ്പവാസോതി ഏത്ഥ പകതത്തേന വിപ്പയുത്തോ ഹുത്വാ വാസോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഏകകസ്സേവ വാസോ’’തി. ആഗന്തുകാദീനന്തി ആദിസദ്ദേന ആവാസികാ ഗഹേതബ്ബാ.
൮൪. തത്ഥ തത്ഥാതി തം തം ഠാനം. ദ്വീസു പദേസൂതി ദ്വീസു വാക്യസങ്ഖാതേസു പദേസു. ഏകേനേകേനപീതി ഏകേന ഏകേന വാക്യപദേനപി. പരിവസിയിത്ഥാതി പരിവുത്ഥോ, പരിവുത്ഥോ പരിവാസോ ഏതസ്സാതി പരിവുത്ഥപരിവാസോ, തസ്സ. ഹീതി സച്ചം. ഏസാതി ഏസോ ഭിക്ഖൂതി സമ്ബന്ധോ. സുദ്ധന്തേതി സുദ്ധകോട്ഠാസേ. ദുക്ഖസ്സാതി വട്ടദുക്ഖസ്സ. അന്തന്തി അവസാനം, വിനാസം വാ.
൨. മൂലായപടികസ്സനാരഹവത്തകഥാ
൮൬. നവകതരം മൂലായപടികസ്സനാരഹം ഠപേത്വാതി യോജനാ. ഇമേസം പഞ്ചന്നം പകതത്താ ഏവാതി സമ്ബന്ധോ. നേസന്തി മൂലായപടികസ്സനാരഹമാനത്താരഹമാനത്തചാരികഅബ്ഭാനാരഹാനം ചതുന്നം, മൂലായപടികസ്സനാരഹാദിലക്ഖണന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാതി മൂലായപടികസ്സനാരഹസ്സ വത്തേ. ഇതോതി മൂലായപടികസ്സനാരഹസ്സ വത്തതോ.
൮൭. യഥേവ പാരിവാസികോ ഗണപൂരകോ ന ഹോതി, ഏവം ഏതേപി ന ഹോന്തീതി യോജനാ.
൪. മാനത്താചാരികവത്തകഥാ
൯൨. ഊനേ ഗണേതി ഏത്ഥ ഗണോ നാമ ഗണഭോജനസിക്ഖാപദേ (പാചി. ൨൧൭ ആദയോ) വിയ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ചത്താരോ വാ അതിരേകാ വാ’’തി. സബ്ബത്ഥാതി പാരിവാസികക്ഖന്ധകേ.
ഇതി പാരിവാസികക്ഖന്ധകവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.
൩. സമുച്ചയക്ഖന്ധകം
൧. സുക്കവിസ്സട്ഠികഥാ
സമുച്ചയക്ഖന്ധകേ തത്ഥാതി ചതുബ്ബിധേസു മാനത്തേസു. യം മാനത്തം ദിയ്യതി, ഇദം അപ്പടിച്ഛന്നമാനത്തം നാമാതി യോജനാ. ഏസേവ നയോ അനന്തരവാക്യേസുപി. പടിച്ഛന്നായ ആപത്തിയാതി ഹേത്വത്ഥേ കരണവചനം, കാരണത്ഥേ നിസ്സക്കവചനം വാ. അദ്ധമാസന്തി പന്നരസദിവസകാലം. ഓധായാതി സമൂഹം കത്വാ. ‘‘ഏകതോ കത്വാ’’തി ഇമിനാ ‘‘ഓധായാ’’തി പദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. തേസൂതി ചതുബ്ബിധേസു മാനത്തേസു. ഇദന്തി മാനത്തം. അപ്പടിച്ഛന്നായ…പേ… വചനതോതി ഞാപകഹേതു. ഏതേന അപ്പടിച്ഛന്നായ ആപത്തിയാ ദാതബ്ബം മാനത്തം അപ്പടിച്ഛന്നമാനത്തന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. തന്തി അപ്പടിച്ഛന്നമാനത്തം. ഇധാതി ഇമിസ്സം പാളിയം. തതുത്തരീതി തതോ തീഹിപി ഉത്തരി. നാനാവത്ഥൂനി ഏതാസന്തി നാനാവത്ഥുകായോ. താസന്തി നാനാവത്ഥുകാനം.
മാളകസീമായമേവാതി സീമമാളകേ ഏവ, സീമങ്ഗണേ ഏവാതി അത്ഥോ. തത്ഥേവാതി മാളകസീമായമേവ.
വേദയാമഹന്തി വേദയാമി അഹം. മമ മാനത്തചരഭാവം സങ്ഘം ജാനാപേമീതി അത്ഥോ. വേദയതീതി മന്തി ജാനാപേതി, ഇതി മം സങ്ഘോ ധാരേതൂതി അധിപ്പായോ. വുത്തനയേനേവാതി പാരിവാസികക്ഖന്ധകേ വുത്തനയേനേവ. നിക്ഖിപിതബ്ബന്തി ‘‘മാനത്തം നിക്ഖിപാമി, വത്തം നിക്ഖിപാമീ’’തി നിക്ഖിപിതബ്ബം. മാളകതോതി സീമങ്ഗണതോ. സോപീതി സഹ ഗച്ഛന്തോപി. ‘‘മാളകേ നാരോചിത’’ന്തി ഇമിനാ യസ്സ മാളകേ ആരോചിതം, തസ്സ അനാരോചേത്വാപി നിക്ഖിപിതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. ആരോചേന്തേന വത്തബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ.
വിസഭാഗേഹി സഹ വസന്തസ്സ വത്തസ്സ ദുപ്പൂരിതത്താ വുത്തം’’സഭാഗാ ഭിക്ഖൂ വസന്തീ’’തി. ചതൂഹി, പഞ്ചഹി വാതി വാസദ്ദേന തതോ അതിരേകമ്പി സങ്ഗണ്ഹാതി. പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനതോതി ചീവരക്ഖന്ധകേ (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൭൯) വുത്തപരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനതോ. ‘‘ദ്വേ ലേഡ്ഡുപാതേ അതിക്കമിത്വാ’’തി ഇദം വിഹാരേ ഭിക്ഖൂനം സജ്ഝായാദിസദ്ദസവനൂപചാരപഹാനത്ഥം വുത്തം. സചേ സവനൂപചാരതോ ന മുച്ചതി, തതോ അതിരേകമ്പി അതിക്കമിതബ്ബം. ഓക്കമ്മാതി മഗ്ഗപടിപന്നാനം ഭിക്ഖൂനം വചനസദ്ദസവനൂപചാരപഹാനത്ഥം ഓക്കമിത്വാ. ‘‘ഗുമ്ബേന വാ വതിയാ വാ’’തി ദസ്സനൂപചാരപഹാനത്ഥം വുത്തം. ഇധ ഉപചാരോ നാമ യത്ഥ ഠത്വാ പസ്സതി സുണാതി, സോയേവ ദേസോ. അഞ്ഞോതി ചതൂഹി പഞ്ചഹി വാ ഭിക്ഖൂഹി അഞ്ഞോ. ഏസാതി ഏസോ മാനത്തചാരികോ.
‘‘ദ്വാദസഹത്ഥം ഉപചാരം ഓക്കമിത്വാ’’തി ഇമിനാ അനോക്കമിത്വാ അജാനന്തസ്സേവ ഗച്ഛതി, നത്ഥി രത്തിച്ഛേദോപീതി ദസ്സേതി. ഏത്ഥ ദിട്ഠരൂപാനം സുതസദ്ദാനം ദ്വാദസഹത്ഥൂപചാരതോ ബഹി ഠിതാനമ്പി ആരോചേതബ്ബം. അദിട്ഠാസുതാനമ്പി അന്തോ ദ്വാദസഹത്ഥൂപചാരഗതാനം ആരോചേതബ്ബന്തി ദട്ഠബ്ബം. സതി കരണീയേതി ഇദം ഗന്തുസ്സ കാരണദസ്സനത്ഥം വുത്തം. അസതി കരണീയേപി ഗന്തും വട്ടതി. സോപീതി ഏകോ ഭിക്ഖുപി. ‘‘തസ്സ സന്തികേ ആരോചേത്വാ’’തി ഇമിനാ അനാരോചനേ വത്തഭേദദുക്കടം ഹോതീതി ദസ്സേതി. ഏകസ്സ സന്തികേ ആരോചേത്വാ നിക്ഖിപിയമാനേ കിം ഊനേ ഗണേ ചരണദോസോ വാ വിപ്പവാസോ വാ ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘അയഞ്ചാ’’തിആദി. തത്ഥ അയഞ്ചാതി മാനത്തചാരികോ പന. യസ്മാ കാരണാ വസി, തേന കാരണേനാതി യോജനാ. ഭിക്ഖൂനഞ്ച അത്ഥിഭാവം സല്ലക്ഖേത്വാതി പകതത്താഗതകാലേ തസ്സ അനാരോചേത്വാവ ഗച്ഛന്തി, തസ്മാ ഭിക്ഖൂനഞ്ച ദ്വാദസഹത്ഥൂപചാരേ അത്ഥിഭാവം സല്ലക്ഖേത്വാതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച ‘‘ഗണസ്സ ആരോചേത്വാ’’തി ഇമിനാ ഊനേ ഗണേ ചരണദോസാഭാവം ദസ്സേതി. ‘‘ഭിക്ഖൂനഞ്ച അത്ഥിഭാവം സല്ലക്ഖേത്വാ’’തി ഇമിനാ വിപ്പവാസദോസാഭാവം ദസ്സേതി. യന്തി പുബ്ബേ അനാരോചിതം യം ഭിക്ഖും. അയന്തി പഠമം പസ്സിതബ്ബസ്സ ആരോചേത്വാ നിക്ഖിപനം. ‘‘നിക്ഖിത്തവത്തസ്സ പരിഹാരോ’’തി ഇമിനാ അനിക്ഖിത്തവത്തേ അന്തോഉപചാരഗതാനം സബ്ബേസം ആരോചേതബ്ബന്തി ദസ്സേതി.
അയന്തി മാനത്തചാരികോ, ഠിതോതി സമ്ബന്ധോ. തേനാപീതി മാനത്തചാരികേനപി, യാചിതബ്ബന്തി യോജനാ. സോതി അനിക്ഖിത്തവത്തോ ഭിക്ഖു. തത്രാതി ‘‘സോ അബ്ഭേതബ്ബോ’’തി വചനേ. അയം അബ്ഭാനവിധി വുത്തോതി യോജനാ. അയഞ്ചാതി അബ്ഭാനവിധി ച. താസന്തി ആപത്തീനം. ഏവന്തിആദി നിഗമനം. പടിച്ഛന്നമാനത്തം പന ദാതബ്ബം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘പടിച്ഛന്നായാ’’തിആദിനാ പടിച്ഛന്നായ ആപത്തിയാ ദാതബ്ബം മാനത്തം പടിച്ഛന്നമാനത്തന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. നന്തി പടിച്ഛന്നമാനത്തം.
൨. പരിവാസകഥാ
൧൦൨. തസ്സാതി പടിച്ഛന്നമാനത്തസ്സ. സമോധാനേത്വാതി ഇധേവ പരിവാസകഥായം സമോധാനേത്വാ. ഇധേവ പരിവാസകഥായം ദസ്സയിസ്സാമാതി യോജനാ. ഇധേവസദ്ദോ ഹി പുബ്ബാപരാപേക്ഖോ.
ഇധ അധിപ്പേതം പരിവാസം വിത്ഥാരേത്വാ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അയം ഹീ’’തിആദി. ഇധ അധിപ്പേതോ പരിവാസോ നാമ തിവിധോ ഹോതീതി യോജനാ. തത്ഥാതി തിവിധേസു പരിവാസേസു. ‘‘യഥാപടിച്ഛന്നായ ആപത്തിയാ’’തി വചനം വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘കസ്സചി ഹീ’’തിആദി. യഥാ ഉദായിത്ഥേരസ്സ ഏകാഹപടിച്ഛന്നാ അയം ആപത്തി ഹോതി, തഥാ കസ്സചി ഏകാഹപടിച്ഛന്നാ ആപത്തി ഹോതീതി യോജനാ. യഥാ ച പരതോ ആഗതാ ഉദായിത്ഥേരസ്സേവ ആപത്തി ഹോതി, തഥാ കസ്സചി ദ്വിഹാദിപടിച്ഛന്നാ ആപത്തി ഹോതീതി യോജനാ. ഇമിനാ വുത്തനയാനുസാരേന പരതോപി നയോ നേതബ്ബോ. തസ്മാതി യസ്മാ ഏകാഹാദിപടിച്ഛന്നാ ഏകാദിആപത്തി ഹോതി, തസ്മാ ജാനിതബ്ബോതി യോജനാ.
പടിച്ഛന്നഭാവം വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘അയം ഹീ’’തിആദി. തത്ഥാതി ‘‘ദസഹാകാരേഹീ’’തി പാഠേ. ആപത്തിഇതി സഞ്ഞാ ഏതസ്സാതി ആപത്തിസഞ്ഞീ . പഹു ചാതി സമത്ഥോ ച. പപുബ്ബോ ഹൂധാതു സമത്ഥത്ഥേ ഹോതി.
തത്ഥാതി തസ്സം മാതികായം. യന്തി ആപത്തിം. സോപി ചാതി ഭിക്ഖുപി ച. തത്ഥാതി തസ്സം ആപത്തിയം. അയന്തി ഭിക്ഖു. തത്ഥാതി ആപത്തിയം. അലജ്ജിപക്ഖേ തിട്ഠതീതി ‘‘സഞ്ചിച്ച ആപത്തിം പരിഗൂഹതീ’’തി (പരി. ൩൫൯) വുത്തപക്ഖേ ഠിതത്താ അലജ്ജിപക്ഖേ തിട്ഠതി.
പകതത്തോതി ഏത്ഥ ‘‘പാരാജികം അനജ്ഝാപന്നോ’’തി അത്ഥം പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ ‘‘തിവിധം ഉക്ഖേപനീയകമ്മം അകതോ’’തി. ഏതന്തി അപ്പടിച്ഛന്നഭാവം, ‘‘ആപജ്ജതി…പേ… കുസലേഹി ചിന്തിതാ’’തി വചനം വാ.
ഗാഥായ ‘‘സാവസേസ’’ന്തി ഇമിനാ പാരാജികം നിവത്തേതി. ഗരുകന്തി ഏത്ഥ സങ്ഘാദിസേസമേവ അധിപ്പേതന്തി ദസ്സേതി. അനാദരിയന്തി സിക്ഖാപദേ അനാദരിയം. വജ്ജന്തി ദുക്കടം. ഉക്ഖിത്തകേന കരണഭൂതേന.
യസ്സാതി ഭിക്ഖുസ്സ, നത്ഥീതി സമ്ബന്ധോ. ഭീരുകജാതികതായാതി ഭീരുകസഭാവതായ. പബ്ബതവിഹാരേ വസന്തസ്സ യസ്സ ഭിക്ഖുനോതി യോജനാ. പബ്ബതവിഹാരേതി പബ്ബതസ്സ തലേ, അന്തരേ വാ കാരിതേ വിഹാരേ. ഏതസ്മിന്തി ഏതാദിസേ. അന്തരായേ സതിയേവാതി യോജനാ. തസ്സ അച്ഛന്നാവ ഹോതീതി യോജനാ. അനന്തരായികസഞ്ഞായ ഛാദയതോ അച്ഛന്നാവാതി അനന്തരായികസഞ്ഞായ ഛാദേന്തസ്സാപി ഏകന്തേന അന്തരായികത്താ അച്ഛന്നാവാതി അധിപ്പായോ.
അസ്സാതി ഭിക്ഖുസ്സ. ഹനുകവാതോതി ഹനുകസ്സ ഗേലഞ്ഞകരോ വാതോ. വിജ്ഝതീതി ഹനുകം വിജ്ഝതി. ഇമിനാതി ഭിക്ഖുനാ. പഹുസഞ്ഞിനോ ഛാദിതാപി ഏകന്തേന അപഹുത്താ അച്ഛാദിതാവ ഹോതി.
ഛാദേതുകാമോ ചാതി ഏത്ഥ ഇദം ചതുക്കം വേദിതബ്ബം ഛാദേതുകാമോ ഛാദേതി, ഛാദേതുകാമോ നച്ഛാദേതി, അച്ഛാദേതുകാമോ ഛാദേതി, നച്ഛാദേതുകാമോ നച്ഛാദേതീതി. തത്ഥ പഠമപദം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഇദം ഉത്താനത്ഥമേവാ’’തി. ഏവം സേസാസുപി മാതികാസു ചതുക്കം വേദിതബ്ബം. ചതൂസു ചതുക്കേസു പഠമപദേ ഏവ ഛന്നാ ഹോതി, ന സേസപദേസു. അനുത്താനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സചേ പനാ’’തിആദി. പുരേഭത്തേ വാതി പുരേഭത്തം വാ, ഭത്തതോ, ഭത്തസ്സ വാ പുരേതി പുരേഭത്തം. അബ്യയീഭാവസമാസേ സത്തമീവിഭത്തിയാ അമിതികാരിയസ്സ അനിച്ചഭാവതോ വുത്തം ‘‘പുരേഭത്തേ’’തി. ഏസേവ നയോ ‘‘പച്ഛാഭത്തേ’’തി ഏത്ഥാപി. ദുതിയപദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേത്വാ തതിയപദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യസ്സ പനാ’’തിആദി. അഭിക്ഖുകേ ഠാനേ വസന്തസ്സ യസ്സ ഭിക്ഖുസ്സാതി യോജനാ. ആഗമേന്തസ്സ ഗച്ഛന്തസ്സാതി അനാദരേ ചേതാനി സാമിവചനാനി.
ചതുത്ഥപദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യോ പനാ’’തിആദി. തത്ഥ യോ പനാതി ഭിക്ഖു പന, ആവി കരോതീതി സമ്ബന്ധോ. സഭാഗന്തി അവേരിം. അയന്തി ഭിക്ഖു. ഉപജ്ഝായോ ഇതി വാ ആചരിയോ ഇതി വാതി യോജനാ. ലജ്ജായാതി ലജ്ജനിമിത്തം, ലജ്ജകാരണാ, ലജ്ജഹേതു വാ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ, ഇധാതി ആപത്തിആരോചനട്ഠാനേ. അവേരിസഭാഗസ്സാതി അവേരീ ഹുത്വാ സഭാഗസ്സ.
പകാസേതുകാമോതി അഞ്ഞേസം പകാസേതുകാമോ. ഉപജ്ഝായസ്സാപീതി പിസദ്ദേന അഞ്ഞസ്സ സന്തികേ കാ നാമ കഥാതി ദസ്സേതി. തത്ഥാതി ആപത്തിആരോചനട്ഠാനേ. സഭാഗസങ്ഘാദിസേസന്തി വത്ഥുസഭാഗസങ്ഘാദിസേസം. സുദ്ധസ്സാതി വത്ഥുസഭാഗസങ്ഘാദിസേസതോ സുദ്ധസ്സ. ആവികരണാകാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ആവികരോന്തോ ചാ’’തിആദി. ഇതി ഇമാനീതിആദി നിഗമനം.
തതോതി ജാനിതബ്ബതോ, പരന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏകാഹപടിച്ഛന്നാതി ഏകാഹേന പടിച്ഛന്നാ. യാവ ചുദ്ദസ ദിവസാനി, താവ ദിവസവസേന യോജനാ കാതബ്ബാതി യോജനാ. പക്ഖപടിച്ഛന്നന്തി പക്ഖേന പടിച്ഛന്നം. അതിരേകപക്ഖപടിച്ഛന്നന്തി പക്ഖതോ അതിരേകേന പടിച്ഛന്നം.
സംവച്ഛരപടിച്ഛന്നന്തി സംവച്ഛരേന പടിച്ഛന്നം. തതോ വാതി അതിരേകസട്ഠിസംവച്ഛ രതോ വാ. ഭിയ്യോപീതി അതിരേകമ്പി.
തതോതി തീഹി ആപത്തീഹി. പരന്തി അതിരേകം. ഗണനവസേനാതി ആപത്തിഗണനവസേന. വത്ഥുകിത്തനവസേന വാതി ആപത്തീനം വത്ഥുകിത്തനവസേന വാ. നാമമത്തവസേന വാതി ‘‘സങ്ഘാദിസേസാപത്തിയോ’’തി ഏവം നാമസ്സേവ വസേന വാ. ഏത്ഥ ഹി മത്തസദ്ദോ അവധാരണത്ഥോ, തേന വത്ഥും നിവത്തേതി.
തത്ഥാതി ‘‘നാമമത്തവസേനാ’’തി പദേ. സജാതിസാധാരണന്തി സസ്സ അത്തനോ ജാതി സജാതി, തായ സാധാരണം സജാതിസാധാരണം. സബ്ബേസം, സബ്ബേഹി വാ ആപത്തീഹി സാധാരണം സബ്ബസാധാരണം. തത്ഥാതി ദുവിധേസു നാമേസു. സബ്ബസാധാരണനാമവസേനാപീതി ഏത്ഥ പിസദ്ദോ ‘‘അഹം ഭന്തേ സമ്ബഹുലാ സങ്ഘാദിസേസാ ആപജ്ജിം ഏകാഹപടിച്ഛന്നായോ’’തി ഏവം സജാതിസാധാരണനാമവസേനപി ‘‘അഹം ഭന്തേ സമ്ബഹുലാ സങ്ഘാദിസേസാ ആപത്തിയോ ആപജ്ജിം ഏകാഹപടിച്ഛന്നായോ’’തി ഏവം ഉഭയസാധാരണവസേനപി വത്തും വട്ടതീതി ദസ്സേതി. ഹീതി സച്ചം. സബ്ബമ്പി പരിവാസാദികം ഇദം വിനയകമ്മന്തി യോജനാ. വസതി ആപത്തി ഏത്ഥ തദായത്തവുത്തിതായാതി വത്ഥു. ഗോ വുച്ചതി വചനം വാ ഞാണം വാ, തം തായതീതി ഗോത്തം.
തത്ഥാതി വത്ഥാദീസു ചതുബ്ബിധേസു. തത്ഥാതി തേസു വചനേസു. സുക്കവിസ്സട്ഠിം കായസംസഗ്ഗന്തിആദിനാ വചനേനാപീതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന ദുട്ഠുല്ലാദിവചനാനി സങ്ഗണ്ഹാതി. ഇധ പനാതി ഇമസ്മിം പന ഠാനേ. യോ യോതി തിസ്സോ വാ ഫുസ്സോ വാ ആപന്നോ ഹോതി.
ഏവം ആരോചേതബ്ബന്തി ഏവം വക്ഖമാനനയേന ആരോചേതബ്ബന്തി യോജനാ. കിം ആരോചേതബ്ബം? ‘‘അഹം ഭന്തേ…പേ… സങ്ഘോ ധാരേതു’’ ഇതി ആരോചേതബ്ബന്തി യോജനാ.
വേദയാമഹന്തി വേദയാമി അഹം. മമ പാരിവാസികഭാവം സങ്ഘം, സങ്ഘസ്സ വാ ജാനാപേമീതി അത്ഥോ. വേദയതീതി മന്തി വേദയതി ഇതി മം. പാരിവാസികഭാവം സങ്ഘം, സങ്ഘസ്സ വാ ജാനാപേതീതി മം സങ്ഘോ ധാരേതൂതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ബഹൂസു അട്ഠകഥാപോത്ഥകേസു ‘‘തിണ്ണം വാ അതിരേകാനം വാ ആരോചേന്തേന ആയസ്മന്തോ ധാരേന്തൂ’’തി പാഠോ അത്ഥി. കേസുചി അട്ഠകഥാപോത്ഥകേസു ‘‘തിണ്ണം ആരോചേന്തേന ആയസ്മന്തോ ധാരേന്തൂ’’തി ഏത്തകോയേവ പാഠോ അത്ഥി. ഹേട്ഠാ മാനത്തകഥായമ്പി ഏവമേവ അത്ഥി. തത്ഥ ‘‘അതിരേകാന’’ന്തി ഇമിനാ തീഹി അതിരേകാനം ആരോചേന്തേന സങ്ഘം അപേക്ഖിത്വാ സചേ ഏകവചനവസേന വത്തുകാമോ ഹോതി, ‘‘മം സങ്ഘോ ധാരേതൂ’’തി വത്തബ്ബം. അഥ സമ്ബഹുലേ ഭിക്ഖൂ അപേക്ഖിത്വാ സചേ ബഹുവചനവസേന വത്തുകാമോ ഹോതി, യഥാ തിണ്ണം, ഏവം ‘‘മം ആയസ്മന്തോ ധാരേന്തൂ’’തി വത്തബ്ബന്തി ദസ്സേതി. ഇദഞ്ച സദ്ദസത്ഥവസേനേവ വുത്തം, ന വിനയകമ്മവിപത്തിവസേനാതി ദട്ഠബ്ബം.
‘‘വിഹാരേയേവ രത്തിപരിഗ്ഗഹോ’’തി ഇമിനാ അന്തോഉപചാരസീമായമ്പി പരിവസിതബ്ബഭാവം ദസ്സേതി. ഉപചാരസീമന്തി പരിക്ഖിത്തസ്സ വിഹാരസ്സ പരിക്ഖേപം, അപരിക്ഖിത്തസ്സ പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനം. ഏസാതി പാരിവാസികോ ഭിക്ഖു. അസ്സാതി ആഗതസ്സ ഭിക്ഖുനോ.
തതോതി ആപത്തിപടിച്ഛന്നദിവസതോ. കുക്കുച്ചവിനോദനത്ഥായാതി ആപത്തിപടിച്ഛന്നദിവസേന സമം പരിവസിതബ്ബം നുഖോ, ന നുഖോതി കുക്കുച്ചസ്സ വിനോദനത്ഥായ. പരിവുത്ഥത്താതി പരിവസിതത്താ. സോതി പരിവുത്ഥോ ഭിക്ഖു. ഇദന്തി ദാതബ്ബമാനത്തം. തന്തി പടിച്ഛന്നമാനത്തം. ഛാരത്തന്തി ഛരത്തിയോ സമാഹടാതി ഛാരത്തം, സമാഹാരേ ദിഗു. ‘‘ഛരത്ത’’ന്തി വത്തബ്ബേ സുഖുച്ചാരണത്ഥം ഛകാരസ്സ ദീഘം കത്വാ ഏവം വുത്തം, അച്ചന്തസംയോഗേ ചേതം ഉപയോഗവചനം.
അപ്പടിച്ഛന്നാപത്തിം ദാതും വട്ടതീതി സമ്ബന്ധോ. ഇമിനാ ഹേട്ഠാ വുത്തം പടിച്ഛന്നമാനത്തം ഇമസ്മിം പടിച്ഛന്നമാനത്തേ സമോധാനേത്വാപി ദാതും വട്ടതീതി ദസ്സേതി. ഏവം സന്തേപി മൂലമാനത്തം പടിച്ച പടിച്ഛന്നമാനത്തന്തി വുച്ചതി. കഥം ദാതും വട്ടതീതി യോജനാ.
അസ്സാതി മാനത്തം യാചന്തസ്സ. തദനുരൂപന്തി തസ്സ യാചനസ്സ അനുരൂപം. സചേ പടിച്ഛന്നാ ദ്വേതി ഏത്ഥ ദ്വേതി നിദസ്സനമത്തം തതോ അതിരേകമ്പി ഗഹേതബ്ബത്താ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു ഏകബഹൂസു. തദനുരൂപമേ വാതി തസ്സ മാനത്തദാനസ്സ അനുരൂപമേവ. ഇധ പനാതി പടിച്ഛന്നമാനത്തേ പന. ഇതീതിആദി നിഗമനം. യം മാനത്തം ദിയ്യതീതി യോജനാ. ഏത്ഥാതി പടിച്ഛന്നമാനത്തേ.
അവസേസാതി അപ്പടിച്ഛന്നപരിവാസപടിച്ഛന്നപരിവാസേഹി അവസേസാ. തത്ഥാതി അവസേസേസു ദ്വീസു പരിവാസേസു. അധമ്മികമാനത്തചാരാവസാനേ അനുഞ്ഞാതപരിവാസോതി സമ്ബന്ധോ. കിസ്മിം വത്ഥുസ്മിം അനുഞ്ഞാതോതി ആഹ ‘‘ഇമസ്മിം വത്ഥുസ്മി’’ന്തി. ഏസാതി സുദ്ധന്തോ, ദാതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. ഏതന്തി ജാനനാജാനനം.
തത്ഥാതി ദ്വീസു സുദ്ധന്തേസു, ചൂളസുദ്ധന്തോതി വുച്ചതീതി സമ്ബന്ധോ. യോതി ഭിക്ഖു, വദതീതി സമ്ബന്ധോ. ആരോചിതദിവസതോതി ആപത്തിആരോചിതദിവസതോ.
തന്തി ചൂളസുദ്ധന്തം, പരിവസന്തേന പരിവസിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. അഗ്ഗഹേസീതി പരിവാസം അഗ്ഗഹേസി. അഞ്ഞന്തി ഗഹിതമാസതോ അഞ്ഞം. ‘‘പരിവാസദാനകിച്ചം നത്ഥീ’’തി ഇമിനാ പരിവാസഗഹണകിച്ചമ്പി നത്ഥീതി ദസ്സേതി ഗണ്ഹന്തസ്സേവ ദാതബ്ബത്താ, ദേന്തസ്സേവ ഗഹേതബ്ബത്താ വാ. ഉദ്ധമ്പി ആരോഹതീതി പരിവാസഗഹണകാലതോ അഞ്ഞമ്പി കാലം പരിവസിതബ്ബത്താ ഉദ്ധമ്പി ആരോഹതി. ഹേട്ഠാപി ഓരോഹതീതി പരിവാസഗഹണകാലതോ ഊനമ്പി കാലം പരിവസിതബ്ബത്താ ഹേട്ഠാപി ഓരോഹതി. ഇദന്തി ആരോഹനോരോഹനം. തസ്സാതി സുദ്ധന്തപരിവാസസ്സ. ഏകമേവ പടിച്ച ദ്വേ, തിസ്സോ, സമ്ബഹുലാ വാ ഭവന്തീതി ആഹ ‘‘ഏകം വിനാ സമ്ബഹുലാനം അഭാവതോ’’തി.
ഏവം ചൂളസുദ്ധന്തം ദസ്സേത്വാ മഹാസുദ്ധന്തം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യോ പനാ’’തിആദി. തന്തി മഹാസുദ്ധന്തം. യാവ യത്തകോ ഉപസമ്പദദിവസോ ഹോതി, താവ തത്തകം കാലന്തി യോജനാ. ഉദ്ധം നാരോഹതീതി ഉദ്ധം ആരോഹനകാലസ്സ അഭാവതോ ഉദ്ധം ന ആരോഹതി. ഏത്ഥാതി സുദ്ധന്തപരിവാസേ. അയം സുദ്ധന്തപരിവാസോ നാമാതി നിഗമനം.
തത്ഥാതി തിവിധേസു സമോധാനപരിവാസേസു. ‘‘ഓധുനിത്വാ സമോദഹിത്വാ ദാതബ്ബപരിവാസോ’’തി ഇമിനാ ഓധുനിത്വാ സമോധാനേത്വാ ദാതബ്ബോ പരിവാസോ ഓധാനസമോധാനോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി, ‘‘പരിവാസോ’’തി ഇമിനാ തദ്ധിതണപച്ചയസ്സ സരൂപം ദസ്സേതി. ഏത്ഥ ച അവധുനിയതേ, അവധുനിതബ്ബന്തി വാ ഓധാനം, സം ഏകതോ ഓദഹീയതേ സമ്പിണ്ഡീയതേ, ഉദഹിയതി സമ്പിണ്ഡിയതീതി വാ സമോധാനന്തി അവയവവചനത്ഥോ കാതബ്ബോ. ‘‘മക്ഖേത്വാ’’തി ഇമിനാ ധുധാതുയാ പപ്പോടനധംസനധോവനാനി ദസ്സേതി. സോതി ഓധാനസമോധാനോ, ആഗതോതി സമ്ബന്ധോ.
ഏത്ഥാതി ഓധാനസമോധാനേ. യോതി ഭിക്ഖു, പടിച്ഛാദേതീതി സമ്ബന്ധോ. പരിവസന്തോ വാ മാനത്താരഹോ വാ മാനത്തം ചരന്തോ വാ അബ്ഭാനാരഹോ വാ യോ ഭിക്ഖൂതി യോജനാ. ‘‘പുരിമായ ആപത്തിയാ’’തി പദം ‘‘സമാ വാ’’തി പദേ സഹാദിയോഗോ. ‘‘ഊനതരാ’’തിപദേ വിഭത്തിഅപാദാനം, അനുമേയ്യവിസയഅപാദാനം വാ. ‘‘അദിവസേ കത്വാ’’തി ഇമിനാ ഓധുനിത്വാതി ഏത്ഥ ധുധാതുയാ യഥാവുത്തത്ഥേയേവ ദസ്സേതി. ഊനകപക്ഖപടിച്ഛന്നാതി പക്ഖതോ ഊനകേന പടിച്ഛന്നാ. ഏതേനുപായേനാതി പക്ഖേ വുത്തേന ഏതേന ഉപായേന.
തത്ഥാതി മൂലാപത്തിതോ അതിരേകപടിച്ഛന്നേ. ആവി കാരാപേത്വാതി മൂലാപത്തിതോ അന്തരാപത്തിയാ പടിച്ഛന്നഭാവം ആവി കാരാപേത്വാ. ഏത്ഥാതി ആപത്തിപടിച്ഛന്നേ. പമാണന്തി കാരണം. യാതി ആപത്തി. തത്ഥാതി മൂലഭാവേന കത്തബ്ബായം മൂലിആപത്തിയം. ഇതരന്തി മൂലിഭാവേന കത്തബ്ബം മൂലാപത്തിം. സമോധായാതി സമോദഹിത്വാ. പക്ഖിപിത്വാതി അത്ഥോ.
ഏകാ വാ യാ ആപത്തി സബ്ബചിരപടിച്ഛന്നാ ഹോതീതി യോജനാ. സബ്ബചിരപടിച്ഛന്നായോതി സബ്ബാസം ആപത്തീനം ചിരേന പടിച്ഛന്നായോ. താസന്തി ആപത്തീനം. അഗ്ഘേനാതി പരിച്ഛേദേന. അഗ്ഘസദ്ദോ ഹേത്ഥ പരിച്ഛേദത്ഥവാചകോ. അഭിധാനേ (അഭിധാനപ്പദീപികായം ൧൦൪൮ ഗാഥായം) വുത്തം ‘‘അഗ്ഘോ മുല്യേ ച പൂജനേ’’തി. ഏത്ഥ ‘‘മുല്യേ ചാ’’തി പദസ്സ മൂലപരിച്ഛേദേതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തമേവത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘താസം രത്തിപരിച്ഛേദവസേനാ’’തി. ഇമേഹി പദേഹി അഗ്ഘേന രത്തിപരിച്ഛേദേന സമോധാനേത്വാ ദാതബ്ബോ പരിവാസോ അഗ്ഘസമോധാനോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ഏത്ഥ ച ‘‘സബ്ബചിരപടിച്ഛന്നായോ’’തി വുത്തത്താ കിഞ്ചാപി കോടിഅത്ഥവാചകോ തതിയക്ഖരേന പാഠോ യുത്തോ വിയ ദിസ്സതി. തഥാപി സോ പാഠോ ന ഗഹേതബ്ബോ. കസ്മാ? ബഹൂസു പാളിപോത്ഥകേസു, അട്ഠകഥാപോത്ഥകേസു ച അലിഖിതത്താ. ബഹൂസു ഹി പോരാണപോത്ഥകേസു ചതുത്ഥക്ഖരേന പാഠോയേവ ലിഖിതോ, തസ്മാ സോ പാഠോയേവ ഗഹേതബ്ബോ, ന അഞ്ഞോതി ദട്ഠബ്ബം. സോതി അഗ്ഘസമോധാനോ. ആഗതോയേവാതി സമ്ബന്ധോ.
യസ്സ പനാതി ഭിക്ഖുസ്സ, പടിച്ഛന്നാതി സമ്ബന്ധോ. സബ്ബന്തി സകലം. ആപത്തിസഹസ്സഗാഥായ –
ദസസതം ആപത്തിയോ രത്തിസതം ഛാദയിത്വാനാതി യോജനാ. ഇമിനാ നയേനപി അഗ്ഘസമോധാനോതി ഏത്ഥ അഗ്ഘസദ്ദസ്സ ചതുത്ഥക്ഖരേന പാഠസ്സ യുത്തഭാവോ വേദിതബ്ബോ. അഗ്ഘേന ദസരത്തിപരിച്ഛേദേന സമോധായ ദാതബ്ബോ അഗ്ഘസമോധാനോ.
യോ പരിവാസോ നാനാവത്ഥുകായോ ആപത്തിയോ ഏകതോ കത്വാ ദിയ്യതി, അയം പരിവാസോ മിസ്സകസമോധാനോ നാമാതി യോജനാ. ഏത്ഥ വത്ഥുവസേന മിസ്സകാ ആപത്തിയോ സമോധാനേത്വാ ദാതബ്ബോ പരിവാസോ മിസ്സകസമോധാനോതി വചനത്ഥോ കാതബ്ബോ. തത്രാതി മിസ്സകസമോധാനേ. തദനുരൂപായാതി തസ്സ യാചനസ്സ അനുരൂപായ.
ഏത്ഥ ചാതി മിസ്സകസമോധാനേ ച, കാതും വട്ടതീതി സമ്ബന്ധോ.
‘‘പക്ഖമാനത്തഞ്ച …പേ… കഥയിസ്സാമാ’’തി യം വചനം വുത്തം, തസ്സ വചനസ്സ ഓകാസോതി യോജനാ. തം പനാതി പക്ഖമാനത്തം പന. ‘‘അഡ്ഢമാസമേവ ദാതബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാ പക്ഖമേവ ദാതബ്ബം മാനത്തം പക്ഖമാനത്തന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ഹീതി സച്ചം. തം പനാതി പക്ഖമാനത്തം പന, ദാതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. അത്തനോ സീമന്തി അത്തനോ വിഹാരസീമം, മഹാസീമന്തി അത്ഥോ. സോധേത്വാതി സബ്ബാസം ഹത്ഥപാസനയനവസേന, ഛന്ദാരഹാനം ഛന്ദനയനവസേന, സീമതോ ബഹികരണവസേന ച സോധേത്വാ. ചതുവഗ്ഗഗണന്തി ചതുവഗ്ഗസങ്ഘം. ഗണോതി ചേത്ഥ സങ്ഘോയേവാധിപ്പേതോ.
തത്രാതി ‘‘യോജനാ കാതബ്ബാ’’തി വചനേ. മുഖമത്തദസ്സനന്തി ഉപായമത്തദസ്സനം, ആദിമത്തദസ്സനം വാ. ‘‘ആപന്നായ ഭിക്ഖുനിയാ’’തി പദം ‘‘ഏവമസ്സ വചനീയോ’’തി പദേ കത്താ, ‘‘യാചാപേത്വാ’’തി പദേ കാരിതകമ്മം. ‘‘ബ്യത്തായ ഭിക്ഖുനിയാ’’തി പദം ‘‘ഞാപേതബ്ബോ’’തി പദേ കാരിതകത്താ, ‘‘സങ്ഘോ’’തി പദം തത്ഥേവ കാരിതകമ്മം. ‘‘ഏതം കാരണ’’ന്തി ധാതുകമ്മം അജ്ഝാഹരിതബ്ബം. തബ്ബപച്ചയേന കാരിതകമ്മമേവ വുത്തം. ഞാപേതബ്ബാകാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സുണാതു മേ’’തിആദി.
നിക്ഖിത്തവത്തന്തി കരണത്ഥേ ചേതം ഉപയോഗവചനം. നിക്ഖിത്തവത്തേനാതി ഹി അത്ഥോ. തത്ഥേവാതി മാളകസീമായമേവ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. അസ്സാതി മാനത്തചാരികായ ഭിക്ഖുനിയാ. തത്രാതി തസ്മാ കത്തബ്ബവിനയകമ്മഭാവതോതി അത്ഥോ. നോതി അമ്ഹാകം, സന്തികന്തി സമ്ബന്ധോ. ചതൂഹി പകതത്തഭിക്ഖുനീഹി നിസീദിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. ഗാമൂപചാരതോ ദ്വേ ലേഡ്ഡുപാതേ അതിക്കമിത്വാതി ഇദം ഭിക്ഖുനീവിഹാരൂപചാരാതിക്കമം സന്ധായ വുത്തം. വിഹാരൂപചാരതോപീതി ഭിക്ഖുവിഹാരൂപചാരതോപി. തത്ഥാതി ഭിക്ഖുനീനം നിസിന്നട്ഠാനം. കുരുന്ദിമഹാപച്ചരീസു പന വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. വിഹാരസ്സ ചാതി ഭിക്ഖുവിഹാരസ്സ ച. ഗാമസ്സ ഉപചാരം മുഞ്ചിതും വട്ടതീതി ന വുത്തന്തി യോജനാ. തസ്മാ ഗാമൂപചാരേപി നിസീദിതും വട്ടതീതി അധിപ്പായോ.
തായ ഭിക്ഖുനിയാ ആരോചേതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ.
തത്ഥേവാതി ഭിക്ഖുനീനം നിസീദനട്ഠാനേയേവ. ഠാനന്തി ഭിക്ഖൂനം ഠാനം. ഏതീതി ആഗച്ഛതി. പഗേവാതി പാതോയേവ. തായാതി മാനത്തചാരിനിയാ.
അനിക്ഖിത്തവത്തായ പന ഭിക്ഖുനിയാതി സമ്ബന്ധോ. അജാനനപച്ചയാതി അജാനനകാരണാ. തന്തി വചനം. പാരിവാസികവത്താദീനന്തി ആദിസദ്ദേന ആഗന്തുകവത്തപൂരണനിസ്സയപടിപ്പസ്സദ്ധാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. യുത്തതരം ദിസ്സതീതി യുത്തതരം ഹുത്വാ ദിസ്സതി. ഇമിനാ അനിക്ഖിത്തവത്തഭിക്ഖുനാ വിയ ഭിക്ഖുനിയാപി അന്തോഉപചാരസീമഗതാനംയേവ ആരോചേതബ്ബം, ന ഗാമേ ഠിതാനമ്പി ഗന്ത്വാ ആരോചേതബ്ബന്തി ദീപേതി. ഉപോസഥേതി ഉപോസഥദിവസേ. ഏസേവ നയോ പവാരണായപി. ദേവസികന്തി ദിവസേ ദിവസേ. തസ്മിം ഗാമേതി ഭിക്ഖുനീനം വസനഗാമേ. അഞ്ഞത്രാതി ഭിക്ഖുനീനം വസനഗാമതോ അഞ്ഞസ്മിം ഗാമേ. തത്രാതി ഭിക്ഖുനീനം വസനഗാമം. ദസ്സേത്വാതി ഭിക്ഖുനീനം ദസ്സേത്വാ. തായാതി മാനത്തചാരിനിയാ. വിഹാരന്തി ഭിക്ഖൂനം വിഹാരം. ഉപചാരസീമായാതി ഉപചാരസീമതോ ബഹീതി സമ്ബന്ധോ. അയന്തി മാനത്തചാരിനീ.
വീസതി ഗണോ ഇമസ്സാതി വീസതിഗണോ, സങ്ഘോ, തസ്മിം. മാനത്തം ചരമാനാ ഭിക്ഖുനീതി യോജനാ. ഇദം പക്ഖമാനത്തം നാമാതി ഇദം പുബ്ബവചനസ്സ നിഗമവസേന പരവചനസ്സ കഥനത്ഥായ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.
തത്ഥാതി തിവിധേസു മാനത്തേസു. യദേതം മാനത്തം അനുഞ്ഞാതന്തി സമ്ബന്ധോ. പരതോതി പരസ്മിം. പരിവാസം പരിവസന്തസ്സ മൂലായപടികസ്സിതസ്സ ഉദായിത്ഥേരസ്സ അനുഞ്ഞാതന്തി സമ്ബന്ധോ. ആപജ്ജിത്വാതി ആപജ്ജനതോ. ഇദന്തി മാനത്തം വുച്ചതീതി സമ്ബന്ധോ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. ഓധാനസമോധാനന്തി ഏത്ഥ വചനത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ. തമ്പീതി കുരുന്ദിയം വുത്തവചനമ്പി.
തന്തി അഗ്ഘസമോധാനമിസ്സകസമോധാനം, ദാതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏത്താവതാതി ഏതപരിമാണേന വചനക്കമേന, ‘‘അയഞ്ഹി ഇധ അധിപ്പേതോ പരിവാസോ നാമാ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൧൦൨) വചനതോ പട്ഠായ യാവ ‘‘യോജേത്വാ ദാതബ്ബ’’ന്തി വചനം, താവ വചനക്കമേനാതി അത്ഥോ. ‘‘തേന ഹി ഭിക്ഖവേ…പേ… ദസ്സേസ്സാമാ’’തി യം വചനം വുത്തന്തി യോജനാ. ‘‘അത്ഥതോ’’തി ഇമിനാ സദ്ദോപി ഗഹേതബ്ബോ അവിനാഭാവതോ.
പടിച്ഛന്നപരിവാസകഥാ
൧൦൨. യാ പാളി വുത്താതി സമ്ബന്ധോ.
൧൦൮. തതോതി പാളിതോ. തം ആപത്തിന്തി തം അന്തരാപത്തിം. അസ്സാതി ഭിക്ഖുസ്സ. നിക്ഖിത്തവത്തോ ഭിക്ഖൂതി സമ്ബന്ധോ, ഹുത്വാതി വാ. സോതി ഭിക്ഖു, ഠിതോ ഹുത്വാതി സമ്ബന്ധോ. തസ്സാ ആപത്തിയാതി തസ്സാ അന്തരാപത്തിയാ. പടിച്ഛന്നാ ഹോതീതി അന്തരാപത്തിപി പടിച്ഛന്നാ ഹോതി. തസ്മിമ്പീതി മൂലായ പടികസ്സനേപി. മക്ഖിതാതി പിസിതാ, ധംസിതാ വാ. മക്ഖിയന്തി പിസിയന്തി, ധംസിയന്തീതി വാ മക്ഖിതാ, പരിവുത്ഥദിവസാ. തതോതി പാളിതോ പരന്തി സമ്ബന്ധോ. പരതോപി ഏസേവ നയോ. ഏവന്തിആദി നിഗമനം. പടിച്ഛന്നവാരേ ദസ്സിതാ ഹോന്തീതി സമ്ബന്ധോ.
സമോധാനപരിവാസകഥാ
൧൨൫. തതോതി പടിച്ഛന്നവാരതോ, പരം ദസ്സിതന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥ ചാതി ഏതസ്മിം വാരേ ച. യസ്മാതി യസ്മാ കാരണാ, യേന കാരണേന വാ. തേനേവാതി തേനേവ കാരണേന, തസ്മാ കാരണാ വാ, ‘‘മൂലായ…പേ… ദേതൂ’’തി വുത്തന്തി യോജനാ. തസ്മാ സബ്ബേ മക്ഖിതാവ ഹോന്തീതി യോജനാ. തതോതി വാരതോ പരം നിട്ഠാപിതന്തി സമ്ബന്ധോ.
അഗ്ഘസമോധാനപരിവാസകഥാ
൧൩൪. തതോതി വാരതോ പരം ദസ്സിതോതി സമ്ബന്ധോ. തതോതി വാരതോ പരം പാളി ഠപിതാതി സമ്ബന്ധോ. ലജ്ജിധമ്മേ വാ ഉപ്പന്നേതി സമ്ബന്ധോ. യന്തി കമ്മം. തതോതി വാരതോ പരം തഥേവ പാളി ഠപിതാതി സമ്ബന്ധോ.
൧൩൮. തതോതി വാരതോ പരം പുരിമനയേനേവ പാളി ഠപിതാതി സമ്ബന്ധോ.
സുദ്ധന്തപരിവാസാദികഥാ
൧൫൬. തതോതി വാരതോ പരം സുദ്ധന്തപരിവാസോ ദസ്സിതോതി സമ്ബന്ധോ.
൧൬൦. തതോതി പാളിതോ പരം പാളി ഠപിതാതി സമ്ബന്ധോ.
൧൬൫. തത്ഥാതി പാളിയം. അന്തരാ…പേ… അപ്പടിച്ഛന്നായോതിആദീസു അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ.
൧൬൬. പച്ഛിമസ്മിം ആപത്തിക്ഖന്ധേതി ഏത്ഥ ആപത്തിക്ഖന്ധസ്സ ഭേദഭാവതോ കിം ‘‘പച്ഛിമസ്മിം ആപത്തിക്ഖന്ധേ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഏകോവ സോ ആപത്തിക്ഖന്ധോ’’തി. അഥ കസ്മാ ‘‘പച്ഛിമസ്മിം ആപത്തിക്ഖന്ധേ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘പച്ഛാ ഛാദിതത്താ പനാ’’തിആദി. ഏത്ഥ പനസദ്ദോ ഗരഹത്ഥവാചകോ, തഥാപീതി ഹി അത്ഥോ. ഏകോപി ആപത്തിക്ഖന്ധോ പച്ഛാ ഛാദിതത്താ പച്ഛിമസ്മിം ആപത്തിക്ഖന്ധേതി വുത്തന്തി അധിപ്പായോ.
൧൮൦. ‘‘വവത്ഥിതാ സമ്ഭിന്നാ’’തി ഏതം വചനന്തി യോജനാ.
൮. ദ്വേഭിക്ഖുവാരഏകാദസകാദികഥാ
൧൮൧. തതോതി പാളിതോ പരം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി പാളിയം. മിസ്സകന്തി ഏത്ഥ കേഹി മിസ്സകന്തി ആഹ ‘‘ഥുല്ലച്ചയാദീഹി മിസ്സക’’ന്തി.
൧൮൪. തതോതി പാളിതോ പരം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി ‘‘ഇധ പന ഭിക്ഖവേ’’തിആദിപാഠേ. തഞ്ചാതി ‘‘ഇധ പന ഭിക്ഖവേ’’തിആദിവചനഞ്ച ഇതോ പുബ്ബേ അവുത്തം സബ്ബം വചനഞ്ചാതി യോജനാ.
ഇതി സമുച്ചയക്ഖന്ധകവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.
൪. സമഥക്ഖന്ധകം
൧. സമ്മുഖാവിനയകഥാ
൧൮൬-൭. സമഥക്ഖന്ധകേ ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. ഛ മാതികാപദാനീതി വാക്യമ്പി സമാസോപി യുത്തോയേവ. തത്ഥ സമാസോ പന അസമാഹാരദിഗുയേവ. ‘‘നിക്ഖിപിത്വാ’’തി പദം ‘‘വുത്തോ’’തി പദേ പുബ്ബകാലകിരിയാവിസേസനം, തുല്യത്ഥോ വാ. വിത്ഥാരോതി വിഭങ്ഗോ. തത്ഥാതി വിഭങ്ഗേ. സഞ്ഞാപേതീതി ഏത്ഥ സഞ്ഞം കത്വാ ജാനാപേതീതി അത്ഥം പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ ‘‘പരിതോസേത്വാ ജാനാപേതീ’’തി. ഇമിനാ സംപുബ്ബോ ഞാധാതു പരിതോസനത്ഥം അന്തോകത്വാ അവബോധനത്ഥോ ഹോതീതി ദസ്സേതി. കാരണപതിരൂപകാനീതി കാരണസ്സ പടിഭാഗാനി. നിജ്ഝാപേതീതി ഏത്ഥ ഝേധാതു ഓലോകനത്ഥോതി ആഹ ‘‘ഓലോകേതീ’’തി. യഥാതി യേനാകാരേന, കരിയമാനേതി സമ്ബന്ധോ. സോതി ധമ്മവാദീ. പരതോപി ഏസേവ നയോ. ‘‘പുനപ്പുന’’ന്തി ഇമിനാ അനുപേക്ഖതീതി ഏത്ഥ അനുസദ്ദോ ന ഉപച്ഛിന്നത്ഥോതി ദസ്സേതി. പേക്ഖതി അനുപേക്ഖതീതി ഏത്ഥ ഇക്ഖധാതു ‘‘ദസ്സേതി അനുദസ്സേതീ’’തി ഏത്ഥ ദിസധാതുയാ സദിസത്ഥോതി ആഹ ‘‘ദസ്സേതി…പേ… പരിയായവചനാനീ’’തി. തേസഞ്ഞേവാതി ‘‘പേക്ഖതി അനുപേക്ഖതീ’’തി പദാനഞ്ഞേവ. പരിയായവചനാനീതി വേവചനസദ്ദാ അത്ഥേ പരിബ്യത്തിം അയന്തി ഗച്ഛന്തി ഇമേഹീതി പരിയായാനി, താനിയേവ വചനാനി പരിയായവചനാനി. സോതി അധമ്മവാദീ. മോഹേത്വാതി ധമ്മവാദീപുഗ്ഗലാദിം മോഹാപേത്വാ.
൧൮൮. ധമ്മവാദീ പുഗ്ഗലോ ദസ്സേതീതി സമ്ബന്ധോ. അമോഹേത്വാതി അധമ്മവാദീപുഗ്ഗലാദിം അമോഹാപേത്വാ, അവിപരീതം ജാനാപേത്വാതി അത്ഥോ.
൨. സതിവിനയകഥാ
൧൯൫. പരമ്മുഖം വിനേതി വിനാസേതീതി വിനയോ, പരമ്മുഖം വിനേതി വിനാസേതി അനേനാതി വാ വിനയോ, വിനയകമ്മം. സങ്ഘധമ്മവിനയപുഗ്ഗലസമ്മുഖാനം ദാതബ്ബോ വിനയോ സമ്മുഖാവിനയോ. പഞ്ചിമാനീതി ഏത്ഥ പഞ്ചന്നം സരൂപം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സുദ്ധസ്സാ’’തിആദി. അനുവദിതസ്സ ദാനന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏതാനീതി പഞ്ച അങ്ഗാനി. ‘‘ഏകേകഅങ്ഗവസേന ന ലബ്ഭന്തീ’’തി ഇമിനാ സമുദായവാക്യനിബ്ബത്തിഭാവതോ പഞ്ചങ്ഗവസേനേവ ലബ്ഭന്തീതി ദസ്സേതി. ദേസനാമത്തമേവേതന്തി ‘‘പഞ്ചിമാനീ’’തി ഏതം വചനം ദേസനാമത്തമേവ, ന അവയവവാക്യനിബ്ബത്തിവചനന്തി അധിപ്പായോ. ധമ്മന്തി ഭൂതം. ഏത്ഥാതി ‘‘പഞ്ചിമാനി ഭിക്ഖവേ’’തിആദിവചനേ. തത്ഥ ചാതി ‘‘പഞ്ചിമാനി ഭിക്ഖവേ’’തിആദിവചനേ ച. അനുവദന്തീതി ഏത്ഥ അനുദ്ധംസനേന വദന്തീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ചോദേന്തീ’’തി. അയം പന സതിവിനയോ ദാതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. അനാഗാമിനോപീതി പിസദ്ദോ സമ്ഭാവനേ, സകദാഗാമിആദികേ പന കാ നാമ കഥാതി ദസ്സേതി. സോ ച ഖോതി സതിവിനയോ ച. ചോദിയമാനേയേവാതി ചോദിയമാനസ്സേവ, അയമേവ വാ പാഠോ. തസ്മിന്തി സതിവിനയസ്മിം ദിന്നേതി സമ്ബന്ധോ. അചോദിതത്താ കഥാ ന രൂഹതീതി ആഹ ‘‘ചോദേന്തോപീ’’തിആദി. ആപജ്ജതീതി ചോദകോ ആപജ്ജതി. ചോദനാദിഅസാരുപ്പേ വിനേതി വിനാസേതീതി വിനയോ, വിനേതി വിനാസേതി അനേനാതി വാ വിനയോ, വിനയകമ്മം. സതിവേപുല്ലപത്തസ്സ ദാതബ്ബോ വിനയോ സതിവിനയോ.
൩. അമൂള്ഹവിനയകഥാ
൧൯൬. ഭാസിതപരികന്തന്തി ഏത്ഥ ഭാസിതപരികന്തസദ്ദാനം കരണാപേക്ഖത്താ വിസും കരണം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വാചായ ഭാസിതം, കായേന പരികന്ത’’ന്തി. ‘‘പരിക്കമേത്വാ കത’’ന്തി ഇമിനാ പരികമതീതി പരികന്തം, പരികന്തം ഹുത്വാ കതം പരികന്തന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. പരിക്കമേത്വാതി അതിക്കമിത്വാ. സരതായസ്മാതി ഏത്ഥ ഉകാരലോപസന്ധിം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സരതു ആയസ്മാ’’തി. ‘‘ഏവരൂപിയാ ആപത്തിയാ’’തി ഇമിനാ ആപജ്ജിതാതി ഏത്ഥ തുപച്ചയയോഗഭാവതോ കമ്മത്ഥഛട്ഠിയാപി സമ്ഭവഭാവം ദസ്സേതി. തുപച്ചയയോഗേ കമ്മത്ഥഛട്ഠീ അനിച്ചം ഹോതി, തസ്മാ പാളിയം ‘‘ഏവരൂപിയാ ആപത്തിയാ’’തി കമ്മത്ഥഛട്ഠീഭാവേന അവത്വാ ‘‘ഏവരൂപിം ആപത്തി’’ന്തി കമ്മത്ഥദുതിയാഭാവേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. തസ്സാതി ‘‘ആപജ്ജിത്വാ’’തി പാഠസ്സ. ‘‘പഠമം പച്ഛാ’’തി പദേഹി അധിപ്പായത്ഥം ദസ്സേതി. ചോദകസ്സ കഥം വിനേതി വിനാസേതീതി വിനയോ, ചോദകസ്സ കഥം വിനേതി വിനാസേതി അനേനാതി വാ വിനയോ. പഠമം മൂള്ഹഭാവം ഉപഗന്ത്വാ പച്ഛാ അമൂള്ഹസ്സ ദാതബ്ബോ വിനയോ അമൂള്ഹവിനയോ.
൪. പടിഞ്ഞാതകരണകഥാ
൨൦൦. പടിജാനിയതേ, പടിജാനനം വാ പടിഞ്ഞാ, തായ കാരേതബ്ബം.
൫. യേഭുയ്യസികാകഥാ
൨൦൨. യേഭുയ്യസികാതി ഏത്ഥ യേഭുയ്യേന പവത്താ യേഭുയ്യസികാ, ധമ്മവാദീനം യേഭുയ്യതാസമ്പാദികാ കിരിയാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യസ്സാ കിരിയായാ’’തിആദി. തത്ഥ യസ്സാ കിരിയായാതി യസ്സാ യേഭുയ്യതാസമ്പാദികായ കിരിയായ. ഏസാതി യേഭുയ്യതാസമ്പാദികാ കിരിയാ.
൨൦൪. ഓരമത്തകന്തി ഏത്ഥ ഓരസദ്ദോ ച മത്തസദ്ദോ ച സമൂഹം കത്വാ പരിത്തവാചകോ അപ്പമത്തവാചകോതി ആഹ ‘‘പരിത്തം അപ്പമത്തക’’ന്തി. ‘‘ഭണ്ഡനമത്തമേവാ’’തി ഇമിനാ ന മഹന്തം വിവാദാധികരണം ഹോതീതി ദസ്സേതി. ന ച ഗതിഗതന്തി ഏത്ഥ ചിരകാലഭാവം ന ച ഗതന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ദ്വേ തയോ…പേ… അവിനിച്ഛിത’’ന്തി. തത്ഥ തത്ഥേവാതി തസ്മിം തസ്മിം വിവാദാധികരണജാതആവാസേ ഏവ, ന ച സരിതസാരിതപദാനം സുദ്ധകാരിതകിരിയഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സയം സരിതം വാ അഞ്ഞേഹി സാരിതം വാ ന ഹോതീ’’തി. തേഹി ഭിക്ഖൂഹീതി വിവാദകാരകേഹി ഭിക്ഖൂഹി. ‘‘സലാകം ഗാഹേന്തോ’’തി ഇമിനാ ‘‘ജാനാതീ’’തി പദസ്സ കത്താരം ദസ്സേതി. ഇമിനാ നീഹാരേനാതി ഇമിനാ കാരണേന. അപി നാമാതി ഇമിനാ അപ്പേവനാമസദ്ദോ അപിനാമപരിയായോതി ദസ്സേതി. അസ്സൂതി ഭവേയ്യും. ഇമിനാ ‘‘പാളിയം അധമ്മവാദീ ബഹുതരാ ഭവേയ്യും, അപ്പേവ നാമ സാധൂ’’തി യോജനാനയം ദസ്സേതി. ‘‘അയമസ്സ അജ്ഝാസയോ ഹോതീ’’തി ഇമിനാ പാഠസേസം ദസ്സേതി. അസ്സാതി സലാകഗാഹസ്സ. ദ്വീസുപീതി ‘‘ജാനാതി സങ്ഘോ ഭിജ്ജിസ്സതീ’’തി ച ‘‘അപ്പേവ നാമ സങ്ഘോ ഭിജ്ജേയ്യാ’’തി ച ദ്വീസുപി പദേസു.
‘‘അധമ്മേന ഗണ്ഹന്തീ’’തി ഏത്ഥ ‘‘ഗണ്ഹന്തീ’’തി കിരിയാപദസ്സ അധമ്മവാദിനോ ഏവ കത്താ നാമാതി ആഹ ‘‘അധമ്മവാദിനോ’’തി. ‘‘ദ്വേ ധമ്മവാദിനോ’’തി ഇമിനാ ‘‘വഗ്ഗാ ഗണ്ഹന്തീ’’തി ഏത്ഥ ‘‘ഗണ്ഹന്തീ’’തി കിരിയാപദസ്സ ധമ്മവാദിനോ ഏവ കത്താ നാമാതി ദസ്സേതി. ന ച യഥാദിട്ഠിയാ ഗണ്ഹന്തീതി ഏത്ഥ ധമ്മവാദിനോ ഹുത്വാ ധമ്മവാദിസലാകം അഗ്ഗഹേത്വാ അധമ്മവാദിസലാകസ്സ ഗഹണം ന ച യഥാദിട്ഠിയാ ഗണ്ഹന്തി നാമാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ധമ്മവാദിനോ ഹുത്വാ’’തിആദി. പടിവത്തേത്വാതി ഇമമേവത്ഥം പടിസേധേത്വാ. ‘‘പരിവത്തേത്വാ’’തിപി പാഠോ, ഹേട്ഠുപരിയായം കത്വാതി അത്ഥോ. തേതി ധമ്മവാദിനോ. ഏത്ഥാതി സമഥക്ഖന്ധകേ.
൬. തസ്സപാപിയസികാകഥാ
൨൦൭. അസുചീതി ഏത്ഥ നത്ഥി സുചീനി കായവചീകമ്മാനി ഏതസ്സാതി അസുചീതി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അസുചീഹി കായവചീകമ്മേഹി സമന്നാഗതോ’’തി. ഏസേവ നയോ അലജ്ജീതി ഏത്ഥാപി. സാനുവാദോതി ഏത്ഥ അനുവാദഉപവാദസദ്ദാനം പരിയായത്താ വുത്തം ‘‘സഉപവാദോ’’തി. ഇതി പഞ്ചാതി ഇമാനി പഞ്ച അങ്ഗാനി. ഏത്ഥാതി തസ്സപാപിയസികകമ്മേ. ഇദന്തി കമ്മം വുച്ചതീതി സമ്ബന്ധോ. ഹീതി വിത്ഥാരോ. യോ പുഗ്ഗലോ പാപിയോതി യോജനാ. പാപുസ്സന്നതായാതി ലാമകുസ്സന്നതായ. ഇമിനാ അയഞ്ച പാപോ അയഞ്ച പാപോ, അയമിമേസം വിസേസേന പാപോതി പാപിയോതി ച പാപാനം അതിസയേന പാപോതി പാപിയോതി ച വചനത്ഥോ ദസ്സിതോ. തസ്സാതി പുഗ്ഗലസ്സ. ഇമിനാ തസ്സ പാപിയസ്സ കത്തബ്ബം തസ്സപാപിയസികം, തമേവ കമ്മം തസ്സപാപിയസികകമ്മന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. കേസുചി പോത്ഥകേസു യകാരേ ദ്വേഭാവോ അത്ഥി, സോ അയുത്തോയേവ. ‘‘യേഭുയ്യസികാ’’തി ഏത്ഥ യകാരേ ദ്വേഭാവസ്സ ദസ്സനതോ ഏത്ഥാപി ദ്വേഭാവോ യുത്തോ ഭവേയ്യാതി ലിഖന്തീതി ദട്ഠബ്ബം.