പരിവാരവഗ്ഗയോജനാ

ചൂളവഗ്ഗഖന്ധകസ്സേവം, കത്വാന യോജനാനയം;

അധുനാ പരിവാരസ്സ, കരിസ്സം യോജനാനയം.

സോളസമഹാവാരോ

പഞ്ഞത്തിവാരയോജനാ

ഏവം ദ്വാവീസതിഖന്ധകാനം സംവണ്ണനം കത്വാ ഇദാനി ‘‘പരിവാരോ’’തി സങ്ഗഹമാരൂള്ഹസ്സ വിനയസ്സ സംവണ്ണനം കരോന്തോ അയമാചരിയോ പഠമം താവ അനുസന്ധിദസ്സനമുഖേന പടിഞ്ഞം കാതുകാമോ ആഹ ‘‘വിസുദ്ധപരിവാരസ്സാ’’തിആദി. തത്ഥ വിസുദ്ധപരിവാരസ്സാതി വിസുദ്ധായ ചതുപരിസായ പരിവാരിതസ്സ, അഥവാ വിസുദ്ധേന ചതുപരിസസങ്ഖാതേന പരിവാരേന സമന്നാഗതസ്സ ഭഗവതോതി സമ്ബന്ധോ. പരിവാരേ ഹി വിസുദ്ധേ തേന പരിവാരിതോ, തംപരിവാരിതോ വാ ഭഗവാപി വിസുദ്ധോയേവ നാമ ഹോതി. ഇമിനാ സംവണ്ണിയമാനസ്സ ‘‘പരിവാരോ’’തി സങ്ഗഹമാരൂള്ഹസ്സ ദേസേതബ്ബധമ്മസ്സ അനുരൂപേന ദേസകഭൂതസ്സ ഭഗവതോ ഥോമനം കതം ഹോതി. ധമ്മക്ഖന്ധസരീരസ്സാതി സീലാദിധമ്മക്ഖന്ധസങ്ഖാതേന സരീരേന സമന്നാഗതസ്സ, ഇമിനാ സംവണ്ണിതാനം ഖന്ധകാനമനുരൂപേന ഭഗവതോ ഥോമനം കതം ഹോതി. പകതി ഹേസാചരിയാനം യദിദം ദേസേതബ്ബധമ്മാനുരൂപേന ദേസകസ്സ ഥോമനാ (സാരത്ഥ. ടീ. ൧.ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ; വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൧.൧). അനന്തരാതി അനന്തരേ കാലേ.

യോതി വിനയോ. പുബ്ബാഗതന്തി പുബ്ബേ വുത്തേസു വിഭങ്ഗഖന്ധകേസു ആഗതം. നയന്തി സദ്ദഅത്ഥവിനിച്ഛയനയസങ്ഖാതം സബ്ബം നയം. ഹിത്വാതി ചജിത്വാ. അനുത്താനത്ഥവണ്ണനന്തി അനുത്താനാനം പദാനമത്ഥവണ്ണനം. അയം പനേത്ഥ യോജനാ – വിസുദ്ധപരിവാരസ്സ ധമ്മക്ഖന്ധസരീരസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ ഖന്ധകാനമനന്തരാ ‘‘പരിവാരോ’’തി യോ വിനയോ സങ്ഗഹം സമാരൂള്ഹോ, തസ്സ വിനയസ്സ പുബ്ബാഗതം നയം ഹിത്വാ ഇദാനി അനുത്താനത്ഥവണ്ണനം കരിസ്സാമീതി.

൧. തത്ഥ തത്ഥാതി ‘‘തസ്സ അനുത്താനത്ഥവണ്ണനം കരിസ്സാമീ’’തി യോ പരിവാരസങ്ഖാതോ വിനയോ സംവണ്ണേതബ്ബഭാവേന വുത്തോ, തത്ഥ. സങ്ഖേപത്ഥോതി സമാസത്ഥോ. യം തേനാതി ഏത്ഥ തസദ്ദസ്സ അനിയമനിദ്ദേസഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യോ സോ’’തി. തത്ഥ യോതി അനിയമ നിദ്ദേസോ, തസ്സ ‘‘തേനാ’’തി നിയമനം ദട്ഠബ്ബം. സോതി പദാലങ്കാരോ. ദ്വീസു ഹി സബ്ബനാമേസു യേഭുയ്യേന പുബ്ബമേവ പധാനം, പച്ഛിമം പന വചനാലങ്കാരം. യോ സോ ഭഗവാ പഞ്ഞപേസീതി സമ്ബന്ധോ. ചിരട്ഠിതികത്ഥന്തി ചിരം പഞ്ചവസ്സസഹസ്സകാലം ഠിതികത്ഥായ, ‘‘യാചിതോ’’തി ച ‘‘പഞ്ഞപേസീ’’തി ച സമ്ബന്ധോ. ധമ്മസേനാപതിനാ യാചിതോതി സമ്ബന്ധോ. യാചിതോ ഹുത്വാ പഞ്ഞപേസീതി യോജനാ. തേന ഭഗവതാ പഞ്ഞത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ജാനതാ പസ്സതാ’’തി ദ്വിന്നം പദാനം കമ്മമേവ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തസ്സ തസ്സാ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘പഞ്ഞത്തികാല’’ന്തി ഇമിനാ ‘‘ജാനതാ’’തി പദസ്സ കമ്മം ദസ്സേതി, ‘‘ദസ അത്ഥവസേ’’തി ഇമിനാ ‘‘പസ്സതാ’’തി പദസ്സ കമ്മം.

ഏവം കമ്മദസ്സനേന യോജനാനയം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി കരണദസ്സനേന അപരമ്പി യോജനാനയം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അപിചാ’’തിആദി. ‘‘പുബ്ബേനിവാസാദീഹീ’’തിആദിസദ്ദേന ദിബ്ബചക്ഖുസ്സ വിസും ഗഹേതബ്ബത്താ ഇദ്ധിവിധദിബ്ബസോതപരചിത്തവിജാനനാനി ഗഹേതബ്ബാനി. ഇമേഹി പദേഹി ‘‘ജാനതാ, പസ്സതാ’’തി ദ്വിന്നം പദാനം പഞ്ചന്നം ലോകിയഅഭിഞ്ഞാനമേവ കരണഭാവം ദസ്സേതി. തീഹി വിജ്ജാഹീതി പുബ്ബേനിവാസദിബ്ബചക്ഖുആസവക്ഖയഞാണസങ്ഖാതാഹി തീഹി വിജ്ജാഹി. ഛഹി വാ പന അഭിഞ്ഞാഹീതി സഹ ആസവക്ഖയഞാണേന പഞ്ചലോകിയാഭിഞ്ഞാസങ്ഖാതാഹി ഛഹി അഭിഞ്ഞാഹി. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു തീസു കാലേസു, പഞ്ചസുപി ഞേയ്യധമ്മേസു. സമന്തചക്ഖുനാതി അനാവരണസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസങ്ഖാതേന സമന്തചക്ഖുനാ. പഞ്ഞായാതി സബ്ബഞ്ഞുതപഞ്ഞായ. തിരോകുട്ടാദീതി ആദിസദ്ദേന തിരോപബ്ബതാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. മംസചക്ഖുനാതി പസാദചക്ഖുനാ. പടിവേധപഞ്ഞായാതി മഗ്ഗപഞ്ഞായ. ദേസനാപഞ്ഞായാതി സബ്ബഞ്ഞുതപഞ്ഞായ. സബ്ബഞ്ഞുതപഞ്ഞായേവ ഹി അത്ഥതോ ദേസനാപഞ്ഞാ നാമ. തേന വുത്തം ‘‘തസ്സാ പഞ്ഞായ തേജസാ. അഭിധമ്മകഥാമഗ്ഗം, ദേവാനം സമ്പവത്തയീതി (ധ. സ. അട്ഠ. ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ ൫). ഇമേഹി പദേഹി അവത്ഥാവസേന വിസും വിസും ദ്വിന്നം പദാനം കരണസമ്ഭവം ദസ്സേതി. അരഹതാതി അരീനം അരാനഞ്ച ഹതത്താ, പച്ചയാദീനഞ്ച അരഹത്താ അരഹതാ. സമ്മാസമ്ബുദ്ധേനാതി സമ്മാ സാമഞ്ച സബ്ബധമ്മാനം ബുദ്ധത്താ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന, തേന ഭഗവതാതി സമ്ബന്ധോ. കേനാഭതന്തി തം പഠമം പാരാജികം കേന ആഭതം, ഇതി സങ്ഖേപത്ഥോതി യോജനാ.

൨. പുച്ഛാവിസജ്ജനേ പന ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. യം തേന…പേ… പാരാജികന്തി ഇദം പദം പച്ചുദ്ധരണമത്തമേവാതി സമ്ബന്ധോ. പതിഉദ്ധരണമത്തമേവ, ന അത്ഥദസ്സനന്തി അത്ഥോ. ഏത്ഥാതി ഏതേസു പദേസു. ഏകാ പഞ്ഞത്തീതി ഏകാ പഠമപഞ്ഞത്തി. അനുപഞ്ഞത്തിയോതി പച്ഛാ ഠപിതാ പഞ്ഞത്തിയോ.

ഏത്താവതാതി ഏത്തകേന ‘‘ഏകാ പഞ്ഞത്തി, ദ്വേ അനുപഞ്ഞത്തിയോ’’തി വചനമത്തേന വിസ്സജ്ജിതാ ഹോന്തീതി സമ്ബന്ധോ. തതിയം പുച്ഛന്തി സമ്ബന്ധോ. കസ്മാ അനുപ്പന്നപഞ്ഞത്തി തസ്മിം നത്ഥീതി ആഹ ‘‘അയം ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ ഹി യസ്മാ അഞ്ഞത്ര നത്ഥി, തസ്മാ നത്ഥീതി യോജനാ. ‘‘അനുപ്പന്നേ ദോസേ പഞ്ഞത്താ’’തി ഇമിനാ അനുപ്പന്നേ ദോസേ പഞ്ഞപേതബ്ബാതി അനുപ്പന്നപഞ്ഞത്തീതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. സാതി അനുപ്പന്നപഞ്ഞത്തി. തസ്മാതി യസ്മാ അഞ്ഞത്ര നത്ഥി, തസ്മാ. സബ്ബത്ഥപഞ്ഞത്തീതി ഏത്ഥ സബ്ബസ്മിം പദേസേ പഞ്ഞത്തി സബ്ബത്ഥപഞ്ഞത്തീതി അലുത്തസമാസം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘മജ്ഝിമദേസേ ചേവാ’’തിആദി. ‘‘മജ്ഝിമദേസേ ചേവ പച്ചന്തിമജനപദേസു ചാ’’തി ഇമിനാ ‘‘സബ്ബത്ഥാ’’തി പദസ്സ സരൂപം ദസ്സേതി. പദേസപഞ്ഞത്തിം അപനേത്വാ സബ്ബത്ഥപഞ്ഞത്തിം പാരിസേസനയേന ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വിനയധരപഞ്ചമേനാ’’തിആദി. തത്ഥ വിനയധരപഞ്ചമേനാതി അനുസ്സാവനാചരിയപഞ്ചമേന. ഏത്ഥേവാതി മജ്ഝിമദേസേയേവ. ഏതേഹീതി ചതൂഹി സിക്ഖാപദേഹി. സേസാനീതി ചതൂഹി സിക്ഖാപദേഹി സേസാനി.

സാധാരണപഞ്ഞത്തീതി ഏത്ഥ സാധാരണാ നാമ ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീനമേവാതി ആഹ ‘‘ഭിക്ഖൂനഞ്ചേവ ഭിക്ഖുനീനഞ്ചാ’’തി. ഇദം പനാതി പഠമപാരാജികം പന, പഞ്ഞത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. വിനീതകഥാമത്തമേവാതി വിനീതവത്ഥുപകാസകം കഥാമത്തമേവ. താസന്തി ഭിക്ഖുനീനം. ബ്യഞ്ജനമത്തമേവാതി ‘‘സാധാരണാ’’തി ച ‘‘ഉഭതോ’’തി ച ബ്യഞ്ജനമത്തമേവ. ഏത്ഥാതി സാധാരണപഞ്ഞത്തിഉഭതോപഞ്ഞത്തിപദേ.

‘‘നിദാനേ അനുപവിട്ഠ’’ന്തി ഇമിനാ ‘‘നിദാനോഗധ’’ന്തി പദസ്സ സത്തമീസമാസഞ്ച ഓഗധസദ്ദസ്സ അനുപവിട്ഠത്ഥഞ്ച ദസ്സേതി. ഓഗാള്ഹോ ഹുത്വാ ധരതി തിട്ഠതീതി ഓഗധം. നനു നിദാനോഗധേ സതി ‘‘പഠമേന ഉദ്ദേസേനാ’’തി വത്തബ്ബം, കസ്മാ ‘‘ദുതിയേന ഉദ്ദേസേനാ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘നിദാനോഗധ’’ന്തി. നിദാനപരിയാപന്നമ്പി സമാനന്തി നിദാനപരിയാപന്നം സമാനമ്പീതി യോജനാ. പിസദ്ദോ ഗരഹത്ഥോ, പഗേവ ദുതിയേ ഉദ്ദേസേ പരിയാപന്നേതി ദസ്സേതി. ‘‘സീലവിപത്തിആദീന’’ന്തി വചനം വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘പഠമാ ഹീ’’തിആദി.

ദ്വങ്ഗികേനാതി കായചിത്തസങ്ഖാതേന ദ്വങ്ഗികേന. നനു ‘‘ഏകേന സമുട്ഠാനേനാ’’തി വുത്തത്താ ‘‘കായതോയേവാ’’തി വത്തബ്ബം, അഥ കസ്മാ ‘‘കായതോ ച ചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതീ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഏത്ഥ ഹീ’’തിആദി. ഏത്ഥാതി ‘‘ഏകേന സമുട്ഠാനേനാ’’തി വചനേ. ചിത്തന്തി സേവനചിത്തം. ആപന്നോസീതി ത്വം ആപന്നോ അസീതി യോജനാ. ആമ ആപന്നോമ്ഹീതി ആമ അഹം ആപന്നോ അമ്ഹീതി യോജനാ. താവദേവാതി തസ്മിം പടിജാനക്ഖണേയേവ. തം പുഗ്ഗലന്തി പാരാജികമാപന്നം തം പുഗ്ഗലം. തപ്പച്ചയാതി തസ്സ പാരാജികമാപന്നസ്സ കാരണാ. ‘‘ന കതമേന സമഥേന സമ്മതീ’’തി യം പന വചനം വുത്തന്തി യോജനാ. തന്തി വചനം, വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ.

വുത്തമാതികാ പഞ്ഞത്തീതി വുത്തമാതികാസങ്ഖാതാ പഞ്ഞത്തി വിനയോ നാമാതി യോജനാ. മാതികാ ഹി യസ്മാ പഞ്ഞപീയതി സങ്ഖേപേന ഠപീയതി, പകാരം ജാനാപേതി വാ, തസ്മാ പഞ്ഞത്തീതി വുച്ചതി. ‘‘പദഭാജനം വുച്ചതീ’’തി ഇമിനാ വിത്ഥാരേന ഭാജിയതി ഏതായാതി വിഭത്തീതി ദസ്സേതി. വീതിക്കമോതി കായവാചാവീതിക്കമോ. സോ ഹി ന സംവരതി കായവാചം ന പിദഹതീതി അസംവരോതി വുച്ചതി. യേസം വത്തതീതി ഏത്ഥ വത്തതികിരിയായ കത്താരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വിനയപിടകഞ്ച അട്ഠകഥാ ചാ’’തി. പഗുണാതി വാചുഗ്ഗതാ. തേതി തേ പുഗ്ഗലാ, ധാരേന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. ഏതസ്സാതി പഠമപാരാജികസ്സ. കേനാഭതന്തി ഏത്ഥ ഭരധാതുയാ ധാരണപോസനത്ഥേസു (പാണിനീ ൧൦൮ ധാതുപാഠേ) ധാരണത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കേന ആനീത’’ന്തി. ‘‘പരമ്പരായ ആനീത’’ന്തി ഇമിനാ പരമ്പരാഭതന്തി പദസ്സ തതിയാസമാസം ദസ്സേതി. അഥവാ ‘‘കേനാഭത’’ന്തി പുച്ഛായ അനുരൂപം യകാരലോപവസേന വാക്യന്തി ദസ്സേതി.

൩. ഉപാലി ദാസകോ ചേവാതിആദികാ ഗാഥായോ കിമത്ഥം കേഹി ഠപിതാതി ആഹ ‘‘ഇദാനീ’’തിആദി. തന്തി പരം പരം. തത്ഥാതി താസു ഗാഥാസു. യന്തി വചനം. ഇമിനാ നയേനാതി പഠമപാരാജികസ്സ പുച്ഛാവിസജ്ജനേ വുത്തേന ഇമിനാ നയേന.

ഇതി മഹാവിഭങ്ഗേ പഞ്ഞത്തിവാരവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.

കതാപത്തിവാരാദിവണ്ണനാ

൧൫൭. ഇതോതി പഞ്ഞത്തിവാരതോ, പരം വുത്താ സത്ത വാരാ ഉത്താനത്ഥാ ഏവാതി യോജനാ. കതാപത്തിവാരോതി ‘‘കതാപത്തീ’’തി പദേന ലക്ഖിതോ വാരോ. ഏസേവ നയോ സേസേസുപി. തദനന്തരോതി തേസം സത്തന്നം വാരാനം അനന്തരേ വുത്തോ. സമുച്ചയവാരോതി സം ഏകതോ ആപത്തിവിപത്തിആദയോ ഉചിയന്തി സമ്പിണ്ഡിയന്തി ഏത്ഥാതി സമുച്ചയോ, സോയേവ വാരോ സമുച്ചയവാരോ.

൧൮൮. തതോതി തേഹി അട്ഠഹി വാരേഹി, പരം വുത്താതി സമ്ബന്ധോ. പച്ചയവസേന വുത്തോ ഏകോ പഞ്ഞത്തിവാരോതി യോജനാ. പച്ചയവസേനാതി പച്ചയസദ്ദസ്സ വസേന. തസ്സാതി പച്ചയസ്സ. തേപീതി അട്ഠ വാരാപി. ഇതീതിആദി നിഗമനം. തതോതി മഹാവിഭങ്ഗതോ, പരം ആഗതാതി സമ്ബന്ധോ. ഏവം ഇമേ ദ്വത്തിംസ വാരാതി യോജനാ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. ഏത്ഥാതി ദ്വത്തിംസവാരേസു.

സമുട്ഠാനസീസവണ്ണനാ

൨൫൭. തദനന്തരായാതി തേസം ദ്വത്തിംസവാരാനം അനന്തരം വുത്തായ സമുട്ഠാനകഥായ ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. അനത്താ ഇതി നിച്ഛിതാതി അനത്താത്വേവ വിനിച്ഛിതാ. ഇമിനാ അനത്താ ഇതി നിച്ഛയാതി ഏത്ഥ ചിധാതുയാ വിനിച്ഛയത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘അനിച്ചാകാരാദീഹീ’’തി ഇമിനാ സഭാഗധമ്മാനന്തി ഏത്ഥ അനിച്ചാകാരാദീഹി സമാനോ ഭാഗോ ഏതേസന്തി സഭാഗാ, തേയേവ ധമ്മാ സഭാഗധമ്മാതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. നാമമത്തമ്പീതി അനിച്ചാദിനാമമത്തമ്പി. പിസദ്ദേന പഗേവ നാമികോ അനിച്ചാദിസഭാവോതി ദസ്സേതി. ന പഞ്ഞായതീതി ന ഖായതി. ഇമിനാ ന നായതീതി ഏത്ഥ ഞാധാതുയാ ഖായനത്ഥം ദസ്സേതി. ദുക്ഖഹാനിന്തി ഏത്ഥ ദുക്ഖം ജഹാതീതി ദുക്ഖഹാനീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ദുക്ഖഘാതന’’ന്തി. ദുക്ഖം ഹനതീതി ദുക്ഖഘാതനോ, സദ്ധമ്മോ, തം. ‘‘ഖന്ധകാ യാ ച മാതികാ’’തി വത്തബ്ബേ സുഖുച്ചാരണത്ഥായ രസ്സവസേന പാഠോ അത്ഥീതി ആഹ ‘‘ഖന്ധകാ യ ച മാതികാ’’തി. സമുട്ഠാനം നിയതോകതന്തി (സം. നി. ൧.൨൧൬) ഏത്ഥ ‘‘സമുട്ഠാനം നിയതകത’’ന്തി വത്തബ്ബേ ‘‘പരോസഹസ്സ’’ന്തിആദീസു വിയ ഓകാരാഗമവസേന ‘‘സമുട്ഠാനനിയതോകത’’ന്തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘സമുട്ഠാനം നിയതകത’’ന്തി. ഏതേനാതി ‘‘സമുട്ഠാനം നിയതോകത’’ന്തി പാഠേന. പച്ചേതബ്ബോതി പതി ഏതബ്ബോ, പടിമുഖം ഞാതബ്ബോതി അത്ഥോ. അഞ്ഞേഹീതി തീഹി സിക്ഖാപദേഹി അഞ്ഞേഹി സിക്ഖാപദേഹി.

തത്ഥാതി സമ്ഭേദനിദാനവചനേസു. സമ്ഭേദവചനേന പച്ചേതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. ഹീതി സച്ചം. താനി തീണി സിക്ഖാപദാനി ഠപേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. പഞ്ഞത്തിദേസസങ്ഖാതന്തി പഞ്ഞത്തിട്ഠാനഭൂതദേസസങ്ഖാതം. ‘‘ഇമാനി തീണീ’’തി ഇമിനാ ‘‘ദിസ്സന്തീ’’തി കിരിയായ കത്താരം ദസ്സേതി. ‘‘പഞ്ഞായന്തീ’’തി ഇമിനാ ദിസധാതുയാ ഖായനത്ഥം ദസ്സേതി. തത്ഥാതി സമുട്ഠാനനിയമസമ്ഭേദനിദാനസങ്ഖാതേസു തീസു, നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം. ഇതരം പനാതി സമുട്ഠാനനിയമസമ്ഭേദേഹി അഞ്ഞം പന.

ആളവീതി ആളവിയം. സക്കേസു ഭഗ്ഗേസു ചാതി ഏത്ഥ ജനപദനാമത്താ ബഹുവചനവസേന വുത്തം.

ദ്വീസു വിഭങ്ഗേസു പഞ്ഞത്തം യം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസന്തീതി യോജനാ. ‘‘വിഭങ്ഗേസൂ’’തി ഇമിനാ വിഭങ്ഗേതി ഏത്ഥ സുകാരലോപോതി ദസ്സേതി. തസ്സാതി സിക്ഖാപദസ്സ. യഥാഞായന്തി യുത്തിയാ അനുരൂപം. തന്തി സമുട്ഠാനം. മേ സുണാഥാതി മമ സന്തികാ സുണാഥ. ഇതീതി അയമത്ഥോ.

കഥിനന്തി പഠമകഥിനസമുട്ഠാനം. അനനുഞ്ഞാതായ സദ്ധിന്തി അനനുഞ്ഞാതസമുട്ഠാനേന സദ്ധിം. സദിസാ ഇധ ദിസ്സരേതി ഏത്ഥ ഇധസദ്ദോ അത്ഥപകരണവസേന ഉഭതോവിഭങ്ഗവിസയോതി ആഹ ‘‘ഇധ ഉഭതോവിഭങ്ഗേ’’തി. ‘‘സദിസാനീ’’തി ഇമിനാ സദിസാതി ഏത്ഥ നികാരസ്സാകാരാദേസോ ദസ്സിതോ. ‘‘ദിസ്സന്തീ’’തി ഇമിനാ ദിസ്സരേതി ഏത്ഥ അന്തിസദ്ദസ്സ രേകാരോ (നിരുത്തിദീപനിയം ൫൭൦ സുതേ) ദസ്സിതോ.

സമുട്ഠാനസീസോ

പഠമപാരാജികസമുട്ഠാനവണ്ണനാ

൨൫൮. കിമത്ഥം ‘‘മേഥുനം സുക്കസംസഗ്ഗോ’’തിആദിവചനം വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഇദാനീ’’തിആദി. തത്ഥ തത്ഥാതി ‘‘മേഥുനം സുക്കസംസഗ്ഗോ’’തിആദിവചനേ. സമുട്ഠാനസീസന്തി സമുട്ഠാനാനം, സമുട്ഠാനേസു വാ സീസം. സേസാനീതി പഠമപാരാജികതോ സേസാനി പഞ്ചസത്തതി സിക്ഖാപദാനി. തേനാതി പഠമപാരാജികേന. ‘‘സുക്കസംസഗ്ഗോ’’തിആദിവചനം സംവണ്ണേന്തോ ആഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. തത്ഥ തത്ഥാതി ‘‘സുക്കസംസഗ്ഗോ’’തിആദിവചനേ.

ഖുദ്ദകവണ്ണനാവസാനേതി ഖുദ്ദകട്ഠകഥായ അവസാനേ.

ലിങ്ഗവിപരിയായോതി ലിങ്ഗവിപല്ലാസോ. കായമാനസികാ കതാതി ഏത്ഥ കായമാനസേസു പവത്താ കായമാനസികാതി വുത്തേ സമുട്ഠാനാതി ആഹ ‘‘കായചിത്തസമുട്ഠാനാ കതാ’’തി.

ദുതിയപാരാജികസമുട്ഠാനവണ്ണനാ

൨൫൯. ഇദം സമുട്ഠാനം ഏകം സമുട്ഠാനസീസന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘അദിന്നാദാന’’ന്തി ഇമിനാ അദിന്നന്തി ഏത്ഥ സമുദായനാമേ ഏകദേസവോഹാരോതി ദസ്സേതി. സേസാനീതി ദുതിയപാരാജികതോ സേസാനി ഏകൂനസത്തതി സിക്ഖാപദാനി. തേനാതി ദുതിയപാരാജികേന. തത്ഥാതി ‘‘വിഗ്ഗഹുത്തരീ’’തിആദിവചനേ. വിഗ്ഗഹുത്തരീതിആദിപദാനം ബ്യഞ്ജനേ ആദരമകത്വാ അത്ഥമേവ ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘മനുസ്സവിഗ്ഗഹഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസിക്ഖാപദാനീ’’തി. അനിയതാ ദുതിയികാതി ആപത്തിം അപേക്ഖിത്വാ പാളിയം ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന വുത്തം, അട്ഠകഥായം പന സിക്ഖാപദം അപേക്ഖിത്വാ നപുംസകലിങ്ഗവസേന ദുതിയന്തി വുത്തം.

സമുട്ഠാനാ തികാ കതാതി ഏത്ഥ ‘‘തികസമുട്ഠാനാ’’തി വത്തബ്ബേ പദവിപരിയായവസേന കകാരസ്സ ദീഘവസേന സമുട്ഠാനാ തികാതി വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തികസമുട്ഠാനാ കതാ’’തി.

സഞ്ചരിത്തസമുട്ഠാനവണ്ണനാ

൨൬൦. ‘‘സഞ്ചരീ’’തി ഇദം താവ സഞ്ചരിത്തം നാമ ഏകസമുട്ഠാനസീസം, സേസാനി തേന സദിസാനി.

വിഭങ്ഗേ ആഗതേന ‘‘രിഞ്ചന്തീ’’തി (പാരാ. ൫൭൬) പദേന ഏളകലോമധോവാപനസിക്ഖാപദം ഉപലക്ഖിത്വാ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘വിഭങ്ഗേ രിഞ്ചന്തി ഉദ്ദേസന്തി ആഗത’’ന്തി.

‘‘യാവ ദ്വാരകോസാ അഗ്ഗളട്ഠപനായ’’ ഇതി (പാചി. ൧൩൫-൧൩൬) ച ‘‘അഞ്ഞാതികായ ഭിക്ഖുനിയാ ചീവരം ദദേയ്യ’’ഇതി (പാചി. ൧൬൯) ച ‘‘ചീവരം സിബ്ബേയ്യ’’ഇതി (പാചി. ൧൭൬-൧൭൭) ച വുത്തസിക്ഖാപദത്തയന്തി യോജനാ.

‘‘സമണചീവരേന ചാ’’തി ഏവം വചനം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘സമണചീവരം ദദേയ്യാ’’തി ഇദം (പാചി. ൯൧൭) വചനം സന്ധായാതി സമ്ബന്ധോ.

സമനുഭാസനാസമുട്ഠാനവണ്ണനാ

൨൬൧. ഭേദന്തി ഇദം സമനുഭാസനം നാമ ഏകം സമുട്ഠാനസീസം, സേസാനി തേന സദിസാനി.

കഥിനസമുട്ഠാനവണ്ണനാ

൨൬൨. ഉബ്ഭതന്തി ഇദം കഥിനസമുട്ഠാനം നാമ ഏകം സമുട്ഠാനസീസം, സേസാനി തേന സദിസാനി.

ആവസഥേന സദ്ധിന്തി ആവസഥസദ്ദേന സദ്ധിം.

ഏളകലോമസമുട്ഠാനവണ്ണനാ

൨൬൩. ‘‘ഏളകലോമാ’’തി ഇദം ഏളകലോമസമുട്ഠാനം നാമ ഏകം സമുട്ഠാനസീസം. ഇതോതി യഥാവുത്തതോ. പാളിന്തി മാതികാപാളിം. വിരജ്ഝിത്വാതി പുബ്ബാപരതോ വിരാധേത്വാ. യഥാതി യേനാകാരേന. പനസദ്ദോ അനുഗ്ഗഹത്ഥോ. കിഞ്ചാപി ലിഖന്തി, പന തഥാപീതി യോജനാ. ഏവന്തി തഥാകാരേന. അത്ഥാനുക്കമോതി അത്ഥസ്സ അനുക്കമോ.

‘‘അഭിക്ഖുകാവാ സേന ചാ’’തി ഏതം വചനം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘അഭിക്ഖുകേ ആവാസേ വസ്സം വസേയ്യാ’’തി (പാചി. ൧൦൪൭) ഇദം വചനം സന്ധായാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഭിക്ഖുനീ’’തിആദിനാ വുത്താനീതി സമ്ബന്ധോ. ആദിസദ്ദേന ‘‘സിക്ഖമാനാ ച സാമണേരീ ഗിഹിനിയാ’’തി പാഠം സങ്ഗണ്ഹാതി.

പദസോധമ്മസമുട്ഠാനവണ്ണനാ

൨൬൪. പദന്തി ഇദം പദസോധമ്മസമുട്ഠാനം നാമ ഏകം സമുട്ഠാനസീസം, സേസാനി തേന സദിസാനി. ‘‘തഥാ അത്ഥങ്ഗതേന ചാ’’തി ഏതം വചനം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘അത്ഥങ്ഗതേ സൂരിയേ ഓവദേയ്യാ’’തി (പാചി. ൧൫൪-൧൫൫) ഇദം വചനം സന്ധായാതി സമ്ബന്ധോ. അനോകാസോ ച…പേ… സന്ധായ വുത്തന്തി (പാചി. ൧൨൧൯-൧൨൨൧) ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

അദ്ധാനസമുട്ഠാനവണ്ണനാ

൨൬൫. അദ്ധാനന്തി ഇദം അദ്ധാനസമുട്ഠാനം നാമ ഏകം സമുട്ഠാനസീസം, സേസാനി തേന സദിസാനി.

ഥേയ്യസത്ഥസമുട്ഠാനവണ്ണനാ

൨൬൬. ഥേയ്യസത്ഥന്തി ഇദം ഥേയ്യസത്ഥസമുട്ഠാനം നാമ ഏകം സമുട്ഠാനസീസം, സേസാനി തേന സദിസാനി. ‘‘ബ്യൂഹേന സത്തമാ’’തി ഇദം വചനം വുത്തന്തി യോജനാ. തദനന്തരമേവാതി തസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ അനന്തരമേവ, ‘‘ആഗത’’ഇതി സമ്ബന്ധോ.

ധമ്മദേസനാസമുട്ഠാനവണ്ണനാ

൨൬൭. ധമ്മദേസനാസമുട്ഠാനേ സമുട്ഠാനസീസം നത്ഥി, സബ്ബാനി ഏകദസ സിക്ഖാപദാനി സമ്പിണ്ഡേത്വാ ധമ്മദേസനാസമുട്ഠാനാനീതി വുത്താനി. ഏവന്തിആദി നിഗമനം. തേസന്തി തേസം സിക്ഖാപദാനം. സമ്ഭിന്നസമുട്ഠാനന്തി സംസഗ്ഗസമുട്ഠാനം. തിവിധന്തി ഭൂതാരോചനചോരിവുട്ഠാപനഅനനുഞ്ഞാതസമുട്ഠാനവസേന തിപ്പകാരം. തന്തി നിയതസമുട്ഠാനം, ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. പുന തന്തി നിയതസമുട്ഠാനം, ദസ്സേതുന്തി സമ്ബന്ധോ. പുന തന്തി വചനം. നേത്തിധമ്മാനുലോമികന്തി ഏത്ഥ കായവാചം നേതി വിനേതീതി നേത്തി, കായവാചം നേതി വിനേതി ഏത്ഥ, ഏതായാതി വാ നേത്തി. ധമ്മോതി പാളി. സാ ഹി യസ്മാ അത്ഥം ധാരേതി, തസ്മാ ധമ്മോതി വുച്ചതി. നേത്തിയേവ ധമ്മോ നേത്തിധമ്മോ, തസ്സ അനുലോമികം നേത്തിധമ്മാനുലോമികം. തേന വുത്തം ‘‘വിനയപാളിധമ്മസ്സ അനുലോമ’’ന്തി.

ഇതി സമുട്ഠാനസീസവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.

അന്തരപേയ്യാല കതിപുച്ഛാവാരവണ്ണനാ

൨൭൧. ഇദാനി വുത്തോതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഇദാനീ’’തി പദേന സമ്ബന്ധത്താ വുത്തോതി ഏത്ഥ തപച്ചയോ പച്ചുപ്പന്നകാലികോതി ദട്ഠബ്ബോ.

തത്ഥാതി മാതികായം, പുച്ഛാസു വാ. ആഗതാപത്തിപുച്ഛാതി ആഗതാപത്തിയാ പുച്ഛാ. ഹീതി വിസേസജോതകോ, ഹി വിസേസം വക്ഖാമീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥാതി ‘‘കതി ആപത്തിക്ഖന്ധാ’’തി ദുതിയപദേ. ‘‘രാസിവസേനാ’’തി ഇമിനാ ഖന്ധസദ്ദസ്സ രാസത്ഥം ദസ്സേതി. വിനീതവത്ഥൂനീതി ഏത്ഥ വിനീതസദ്ദോ വിനയപരിയായോതി ആഹ ‘‘വിനയപുച്ഛാ’’തി. നനു വിനീതവിനയസദ്ദാനം സദ്ദതോ നാനത്താ അത്ഥതോപി നാനം, കസ്മാ പന ‘‘വിനയപുച്ഛാ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘വിനീതം…പേ… ഏക’’ന്തി. ഇദന്തി പദത്തയം. അത്ഥതോ ഏകന്തി അത്ഥതോയേവ ഏകം, ന സദ്ദതോ. വിനീതവത്ഥൂനീതി ആപത്തിവിനയകാരണത്താ വിനീതവത്ഥൂനി. യേസൂതി അഗാരവേസു. സതീതി സന്തേസു. ഏത്ഥ ച യേസു സതി ആപത്തിയോ ന ഹോന്തി, അസതി ഹോന്തീതി വാക്യമ്പി അവുത്തസിദ്ധിനയേന ഗഹേതബ്ബം. യേസൂതി ഗാരവേസു. തേതി അഗാരവഗാരവേ. യസ്മാ പന നത്ഥീതി സമ്ബന്ധോ. വിപത്തിഭാവപുച്ഛാതി വിപത്തിഭാവസ്സ പുച്ഛാ. പുച്ഛിയതി ഇമായാതി പുച്ഛാ. വിവാദമൂലാനി അനുവാദമൂലാനീതി ഇമാ പുച്ഛായോ മൂലപുച്ഛാതി സമ്ബന്ധോ. പോത്ഥകേസു ‘‘ഇമാനീ’’തി നികാരേന സഹ പാഠോ അത്ഥി, സോ അപാഠോയേവ. മൂലപുച്ഛാതി പുച്ഛിയന്തി ഇമാഹീതി പുച്ഛാ, മൂലാനം പുച്ഛാ മൂലപുച്ഛാ. ‘‘അധികരണ’’ന്തിആദീസു ‘‘വുത്തം’’ ഇതി സമ്ബന്ധോ. തേസംയേവാതി അധികരണാനംയേവ. അയമേത്ഥ മാതികാ.

നിദ്ദേസേ മാതികായാതി പാതിമോക്ഖേ. വിഭങ്ഗേതി പദഭാജനിയം, ആഗതവസേന വുത്താതി യോജനാ. അയമേത്ഥ നിദ്ദേസോ.

പടിനിദ്ദേസേ ആരതീതിആദിപദാനം വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ആരകാ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘ആരകാ’’തി ഇമിനാ ആരതീതി ഏത്ഥ ആഉപസഗ്ഗസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. ഏതേഹീതി ആപത്തിക്ഖന്ധേഹി, ആരകാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘രമതീ’’തി ഇമിനാ തിപച്ചയോ കത്വത്ഥേ ഹോതീതി ദസ്സേതി. രതീതി രമനം. ഇമിനാ തിപച്ചയോ ഭാവത്ഥേപി ഹോതീതി ദസ്സേതി. വിനാതി ഏതേഹി ആപത്തിക്ഖന്ധേഹി വിനാ. ഇമിനാ വിരതീതി ഏത്ഥ വിത്യൂപസഗ്ഗസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. പച്ചേകന്തി പതി ഏകം, പടിസദ്ദോ വിച്ഛത്ഥജോതകോ, വിസും വിസുന്തി അത്ഥോ. ഇമിനാ പടിവിരതീതി ഏത്ഥ പടിത്യൂപസഗ്ഗസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. വിരതി പടിവിരതീതി ഏത്ഥാപി തിപച്ചയോ ഭാവത്ഥേപി വേദിതബ്ബോ. വേരന്തി അനത്ഥകരത്താ വിരമിതബ്ബന്തി വിരം, തദേവ വേരം, രാഗാദിഅകുസലധമ്മാ. തേ ഹി വേരഹേതുത്താ വേരന്തി വുച്ചന്തി. ഏതായാതി വിരതിയാ. ഇമിനാ അകിരിയാതി ഏത്ഥ രിരിയപച്ചയോ കരണത്ഥേ ഹോതീതി ദസ്സേതി. യം ആപത്തിക്ഖന്ധകരണന്തി യോജനാ. തസ്സാതി ആപത്തിക്ഖന്ധകരണസ്സ. പടിപക്ഖതോതി വിരുദ്ധഭാവതോ. ഇമിനാ അകരണന്തി ഏത്ഥ അകാരോ വിരുദ്ധത്ഥോതി ദസ്സേതി. ആപത്തിക്ഖന്ധഅജ്ഝാപത്തിയാതി ആപത്തിക്ഖന്ധാനം അതിക്കമിത്വാ ആപജ്ജനസ്സ. ‘‘വേലനതോ’’തി ഇമിനാ വേലതീതി വേലാ, വേലനം വാ വേലാതി വചനത്ഥേ ദസ്സേതി. നിയ്യാനന്തി മഗ്ഗം. മഗ്ഗോ ഹി നിബ്ബാനം ആരമ്മണകരണവസേന യാതി ഗച്ഛതീതി നിയ്യാനന്തി വുച്ചതി. ‘‘ബന്ധതീ’’തി ഇമിനാ സിധാതുയാ ബന്ധനത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘നിവാരേതീ’’തി ഇമിനാ ബന്ധധാതുയാ അധിപ്പായത്ഥം. ഏതന്തി ‘‘സേതൂ’’തി നാമം. തം സേതുന്തി ആപത്തിക്ഖന്ധസങ്ഖാതം തം സേതും. ഏത്ഥ കേസുചി പോത്ഥകേസു ‘‘സോ സേതൂ’’തി ച ‘‘ഏതായ പഞ്ഞത്തിയാ’’തി ച പാഠോ അത്ഥി, സോ അപാഠോയേവ.

ബുദ്ധേ അഗാരവാദീസു ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. യോതി യോ കോചി, ന ഗച്ഛതീതിആദീസു സമ്ബന്ധോ. ധരമാനേതി തിട്ഠമാനേ, സംവിജ്ജമാനേതി അത്ഥോ. ഉപട്ഠാനന്തി ഉപട്ഠാനട്ഠാനം, ഉപട്ഠാനത്ഥം വാ. ഏതസ്സാതി യസ്സ കസ്സചി ഗഹട്ഠസ്സ വാ പബ്ബജിതസ്സ വാ. ധമ്മസ്സവനന്തി ധമ്മസ്സവനട്ഠാനം, ധമ്മസ്സവനത്ഥം വാ. ധമ്മസ്സവനഗ്ഗന്തി ധമ്മസ്സവനം ഗണ്ഹന്തി ഏത്ഥാതി ധമ്മസ്സവനഗ്ഗോ, ധമ്മസവനമണ്ഡപോ. അഥ വാ ധമ്മസ്സവനം ഗണ്ഹാതീതി ധമ്മസ്സവനഗ്ഗോ, ധമ്മസ്സവനട്ഠാനേ സമാഗമജനോ, തം ധമ്മസ്സവനഗ്ഗം. ചിത്തീകാരന്തി അപചായനാകാരം. വിക്ഖിത്തോ വാ അനാദരോ വാ ഹുത്വാ നിസീദതീതി യോജനാ. കായപാഗബ്ബിയന്തി ഭുസം ഗരതി അഞ്ഞേ പീളേതി അനേനാതി പഗബ്ബോ, അതിമാനോ, ഓട്ഠജോ തതിയക്ഖരോ. പഗബ്ബസ്സ ഭാവോ പാഗബ്ബിയം, കായേന പാഗബ്ബിയം കായപാഗബ്ബിയം (വജിര. ടീ. പരിവാര ൨൭൧; സാരത്ഥ. ടീ. പരിവാര ൩.൨൭൧; വി. വി. ടീ. പരിവാര ൨.൨൭൧ സം. നി. അട്ഠ. ൨.൨.൧൪൬; അ. നി. അട്ഠ. ൩.൬.൮൨-൮൪; സു. നി. അട്ഠ. ൧.൧൪൪), കായാനാചാരം. തിസ്സോ സിക്ഖാതി അധിസീലസിക്ഖാദികാ തിസ്സോ സിക്ഖാ. പമജ്ജനം പമാദോ, സതിവിപ്പവാസോതി ആഹ ‘‘പമാദേ ച സതിവിപ്പവാസേ’’തി. ആമിസപടിസന്ധാരന്തി ആമിസേന അത്തനോ, പരേസഞ്ച അന്തരസ്സ പടിസന്ദഹനം ആമിസപടിസന്ധാരോ, തഥാ ധമ്മപടിസന്ധാരോ.

൨൭൨. സത്ഥരിപി അഗാരവോതിആദീനം അത്ഥോതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘അനീചവുത്തീ’’തിആദിനാ അപ്പതിസ്സോതി പദസ്സ അധിപ്പായത്ഥം ദസ്സേതി, സദ്ദത്ഥോ പനേവം വേദിതബ്ബോ, പടിമുഖം ആദരേന സത്ഥുവചനം അസുണന്തോ അപ്പതിസ്സോ നാമാതി. അജ്ഝത്തം വാതി ഏത്ഥ നിയകജ്ഝത്താദീസു ചതൂസു നിയകജ്ഝത്തഭാവഞ്ച സത്തമീവിഭത്തിയാ അമാദേസഭാവഞ്ച ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അത്തനോ സന്താനേ വാ’’തി. ‘‘അത്തനോ പക്ഖേ വാ’’തി ഇമിനാ അത്തനോ ചിത്തസന്താനേതി അത്ഥം പടിക്ഖിപതി. തത്ര തുമ്ഹേതി ഏത്ഥ തസദ്ദസ്സ വിസയം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തസ്മിം അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാഭേദേ’’തി. സപരസന്താനേതി അത്തപരസന്താനേ. പഹാനായാതി ഏത്ഥ ഹാധാതുയാ കരണഞ്ച ആയസദ്ദസ്സ തദത്ഥഭാവഞ്ച ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘മേത്താഭാവനാദീഹി നയേഹി പഹാനത്ഥ’’ന്തി. മേത്താഭാവനാദീഹീതിആദിസദ്ദേന കരുണാഭാവനാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. തന്തി വിവാദമൂലം. ‘‘അപ്പവത്തിഭാവായാ’’തി ഇമിനാ അനവസ്സവായാതി ഏത്ഥ അവപുബ്ബ സുധാതുയാ പവത്തനത്ഥം ദസ്സേതി.

സന്ദിട്ഠിപരാമാസീതി ഏത്ഥ സസ്സ അത്തനോ ഇദം സം, സം ദിട്ഠിം പരതോ ആമസതീതി സന്ദിട്ഠിപരാമാസീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സകമേവ ദിട്ഠിം പരാമസതീ’’തി. ‘‘യ’’ന്തിആദിനാ പരാമസനാകാരം ദസ്സേതി. ആധാനഗ്ഗാഹീതി ഏത്ഥ ആഭുസോ ഠിയതേ ആധാനന്തി വചനത്ഥേന ആധാനസദ്ദോ ദള്ഹപരിയായോതി ആഹ ‘‘ദള്ഹഗ്ഗാഹീ’’തി. ദള്ഹം ഗണ്ഹാതീതി ദള്ഹഗ്ഗാഹീ.

൨൭൩. അനുവാദമൂലനിദ്ദേസോ കിഞ്ചാപി സമാനോതി യോജനാ. അഥ ഖോതി തഥാ സമാനോപി, അയമേത്ഥ വിസേസോതി സമ്ബന്ധോ. വിവദന്താനം പുഗ്ഗലാനന്തി യോജനാ. തഥാ വിവദന്താതി തേനാകാരേന വിവദന്താ, അനുവദന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘അസുകം നാമ വിപത്തിം ആപന്നോ’’തി വുത്തമേവത്ഥം ആപത്തിയാ സല്ലക്ഖേത്വാ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പാരാജികം ആപന്നോസീ’’തിആദി. ഏത്ഥാതി അനുവാദമൂലേ. വിസേസോതി വിവാദമൂലതോ വിസേസോ. വിവദന്താനം കോധൂപനാഹാദീനി വിവാദമൂലാനി, അനുവദന്താനം അനുവാദമൂലാനീതി വുത്തം ഹോതി.

൨൭൪. മേത്തം കായകമ്മം നാമാതി ഏത്ഥ മേത്താ ഏതസ്സത്ഥീതി മേത്തം, കായകമ്മം, മേത്തചിത്തസഹഗതം കായകമ്മന്തി വുത്തം ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘മേത്തചിത്തേന കതം കായകമ്മ’’ന്തി. സമ്മുഖപരമ്മുഖാനം വിത്ഥാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. തത്ഥ തത്ഥാതി തേസു സമ്മുഖപരമ്മുഖേസു. കായകമ്മം നാമാതി മേത്തം കായകമ്മം നാമ. ഥേരാനം ദാനഇതി സമ്ബന്ധോ. ഉഭയേഹിപീതി നവകത്ഥേരേഹിപി. തേസൂതി നവകത്ഥേരേസു. അവമഞ്ഞന്തി അവമാനം. അത്തനോ ദുന്നിക്ഖിത്താനം പടിസാമനം വിയ പടിസാമനന്തി യോജനാ. ‘‘മേത്താകായകമ്മസങ്ഖാതോ’’തി ഇമിനാ അയമ്പി ധമ്മോതി ഏത്ഥ ധമ്മസരൂപം ദസ്സേതി. പിസദ്ദോ ഉപരി വക്ഖമാനേ ധമ്മേ അപേക്ഖതി. ‘‘സരിതബ്ബോ’’തി ഇമിനാ അനീയസദ്ദോ കമ്മവാചകോതി ദസ്സേതി. സതിജനകോതി സബ്രഹ്മചാരീനം സതിജനകോ. തസ്സ പദസ്സ അധിപ്പായം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യോ ന’’ന്തിആദി. തത്ഥ യോതി പുഗ്ഗലോ. നന്തി മേത്തം കായകമ്മം. തം പുഗ്ഗലം അനുസ്സരന്തീതി സമ്ബന്ധോ. യേസന്തി സബ്രഹ്മചാരീനം. തേതി സബ്രഹ്മചാരിനോ. പസന്നചിത്താ ഹുത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘പിയം കരോതീ’’തി ഇമിനാ പിയകരണോതി പദസ്സ പിയം കരോതീതി പിയകരണോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ഏസേവ നയോ ഗരുകരണോതി ഏത്ഥാപി. ‘‘സങ്ഗഹേതബ്ബഭാവായാ’’തി ഇമിനാ സങ്ഗഹായാതി പദസ്സ ഭാവപ്പധാനകമ്മനിദ്ദേസഭാവം ദസ്സേതി. സങ്ഗഹേതബ്ബോതി സങ്ഗഹോ, തദത്ഥായ. തേഹീതി സബ്രഹ്മചാരീഹി. ‘‘സമഗ്ഗഭാവായാ’’തി ഇമിനാ സമഗ്ഗസ്സ ഭാവോ സാമഗ്ഗീതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി.

പഗ്ഗയ്ഹ വചനന്തി പഗ്ഗഹേത്വാ വചനം. വിഹാരേതി ആധാരേ ഭുമ്മം, ഥേരേ അസന്തേതി യോജനാ. തന്തി ഥേരം കദാ ആഗമിസ്സതി നുഖോതി യോജനാ. മമായനവചനന്തി മമായനാകാരേന പവത്തം വചനം. മേത്താസിനേഹസിനിദ്ധാനീതി മേത്താസങ്ഖാതേന സിനേഹേന സിനേഹിതാനി. നയനാനീതി ചക്ഖൂനി. ‘‘അപ്പാബാധോ’’തി ഇമിനാ അരോഗോതി പദസ്സേവ അത്ഥം ദസ്സേതി. നിച്ചാബാധേന വാ അരോഗോ, ആഗന്തുകാബാധേന അപ്പാബാധോ, അജ്ഝത്താബാധേന വാ അരോഗോ, ബഹിദ്ധാബാധേന അപ്പാബാധോ, കായാബാധേന വാ അരോഗോ, ചിത്താബാധേന അപ്പാബാധോ. സമന്നാഹരണന്തി പുനപ്പുനം മനസികരണം.

ന പുഗ്ഗലം പടിവിഭജിത്വാ ഭുഞ്ജതീതി യോജനാ. തദത്ഥം വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘യോ ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ യോതി പുഗ്ഗലോ, ഭുഞ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഏത്തകം…പേ… ഭുഞ്ജിസ്സാമീ’’തി ഇമിനാ ആമിസപടിവിഭത്തഭോഗിഭാവം ദസ്സേതി. ‘‘ഏത്തകം വാ അസുകസ്സ ച…പേ… ഭുഞ്ജിസ്സാമീ’’തി ഇമിനാ പുഗ്ഗലപടിവിഭത്തഭോഗിഭാവം ദസ്സേതി. അയന്തി പുഗ്ഗലോ. ആഭതന്തി ഗാമാദിതോ ആനീതം. അദാതുമ്പീതി പിസദ്ദേന ദാതുമ്പി വട്ടതീതി ദസ്സേതി. ദാനഞ്ഹി നാമ ന കസ്സചി വാരിതം. സബ്ബേസന്തി ദുസ്സീലസീലവന്താനം. വുത്തന്തി അട്ഠകഥായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൧൪൧; മ. നി. അട്ഠ. ൨.൪൯൨; അ. നി. അട്ഠ. ൩.൬.൧൧) വുത്തം. വിചേയ്യാതി വിചിനിത്വാ. ദാതുമ്പീതി പിസദ്ദേന അവിചിനിത്വാ സാമഞ്ഞതോ ദാതുമ്പി വട്ടതീതി സമ്പിണ്ഡേതി. നനു ഏവം സതി പുഗ്ഗലവിഭാഗോ കതോ നാമ ഹോതി, കസ്മാ വിചേയ്യ ദാതും വട്ടതീതി ആഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദി. ഹീതി യസ്മാ. ഏതേതി ഗിലാനാദയോ. ഇദം പദം വിചിനിത്വാതി പദേ കമ്മം, ‘‘ദേന്തേനാ’’തി പദേ സമ്പദാനം. ഹീതി സച്ചം. ഇതി അയന്തി ഇതി മനസികത്വാ അയം സാരണീയധമ്മപൂരകോ.

അഖണ്ഡാനീതിആദീസു പഠമം താവ ഖണ്ഡഛിദ്ദസബലകമ്മാസാനി ദസ്സേത്വാ തേസം പടിപക്ഖവസേന അഖണ്ഡാദീനി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യസ്സാ’’തിആദി. തത്ഥ യസ്സാതി ഭിക്ഖുസ്സ, സിക്ഖാപദം ഭിന്നന്തി സമ്ബന്ധോ. സത്തസു ആപത്തിക്ഖന്ധേസൂതി ആധാരേ ഭുമ്മം, സിക്ഖാപദന്തി സമ്ബന്ധോ. ആപത്തിഞ്ഹി പടിച്ച സിക്ഖാപദസ്സ പഞ്ഞത്തത്താ ആപത്തി തസ്സ വിസയോ ഹോതി. ആദിമ്ഹി വാ അന്തേ വാതി സിക്ഖാപദാനം ആദിമ്ഹി വാ അന്തേ വാ. വാസദ്ദോ അനിയമവികപ്പത്ഥോ. സിക്ഖാപദേ ഭിന്നേ ആപത്തിസമ്ഭവതോ വുത്തം ‘‘സിക്ഖാപദം ഭിന്ന’’ന്തി. ഖണ്ഡം നാമാതി ഛിന്നം നാമ. വേമജ്ഝേതി സിക്ഖാപദാനം വേമജ്ഝേ. ഭിന്നന്തി സിക്ഖാപദം ഭിന്നം. ഛിദ്ദം നാമാതി വിവരം നാമ. ദ്വേ തീണി സിക്ഖാപദാനീതി സമ്ബന്ധോ. സബലം നാമാതി ചിത്രം നാമ. ഭിന്നാനീതി സിക്ഖാപദാനി ഭിന്നാനി. കമ്മാസം നാമാതി വിചിത്രം നാമ. ഏത്ഥ ച ഏകസ്മിം ഠാനേ ഏകേന വിസഭാഗവണ്ണേന ചിത്രം സബലം നാമ, നാനാഠാനേ നാനാവണ്ണേന വിചിത്രം കമ്മാസം നാമാതി അയമേതേസം വിസേസോ. ഖണ്ഡാദീനം വിപരിവത്തനവസേന അഖണ്ഡാദീനി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യസ്സ പനാ’’തിആദി. അഭിന്നാനിസീലാനീതി അഭിന്നാനി സിക്ഖാപദസീലാനി. താനി പനാതി സീലാനി പന. ‘‘ഏതാനീ’’തി പദം പദാലങ്കാരമത്തം. ഭുജിസ്സഭാവകരണതോതി തണ്ഹാദാസബ്യതോ മോചേത്വാ ഭുജിസ്സകരണഭാവതോ. ഇമിനാ ‘‘ഭുജിസ്സഭാവകരണാനീ’’തി വത്തബ്ബേ ഉത്തരപദലോപവസേന ഏവം വുത്തന്തി ദസ്സേതി. ഭുജിസ്സാനീതി വുച്ചന്തീതി സമ്ബന്ധോ. വിഞ്ഞൂഹീതി ബുദ്ധാദീഹി സപ്പുരിസേഹി. ഉപചാരസമാധിം അപ്പനാസമാധിം വാതി ഏത്ഥ വാസദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ. ഉപചാരസമാധിഞ്ച അപ്പനാസമാധിം ചാതി ഹി അത്ഥോ. ‘‘സംവത്തയന്തീ’’തി ഇമിനാ സമാധിസംവത്തനികാനീതി ഏത്ഥ അനീയസദ്ദോ ബഹുലം കത്തുവാചകോതി ദസ്സേതി. സീലസാമഞ്ഞഗതോതി ഏത്ഥ സമാനസ്സ ഭാവോ സാമഞ്ഞം, തം ഗതോതി സാമഞ്ഞഗതോ, സീലേന സാമഞ്ഞഗതോ സീലസാമഞ്ഞഗതോ, ഹുത്വാ വിഹരതീതി യോജനാ. തേന വുത്തം ‘‘സമാനഭാവൂപഗതസീലോ വിഹരതീ’’തി.

യായം ദിട്ഠീതി ഏത്ഥ ‘‘ദിട്ഠീ’’തി സാമഞ്ഞഗതസ്സാപി സദ്ദസ്സ ‘‘അരിയാ’’തി സദ്ദന്തരസന്നിധാനേന വിസേസവിസയത്താ സമ്മാദിട്ഠീതി ആഹ ‘‘മഗ്ഗസമ്പയുത്താ സമ്മാദിട്ഠീ’’തി. ‘‘മഗ്ഗസമ്പയുത്താ’’തി ഇമിനാ ലോകിയസമ്മാദിട്ഠിം പടിക്ഖിപതി. നിദ്ദോസാതി വിസുദ്ധത്താ, ഉത്തമത്താ വാ നിദ്ദോസാ. ഇമിനാ അരിയസദ്ദോ നിദ്ദോസത്ഥവാചകോ അനിപ്ഫന്നപാടിപദികോതി ദസ്സേതി. നിയ്യാതീതി നിബ്ബാനം യാതി. ഇമിനാ അനീയസദ്ദോ ബഹുലം കത്തുവാചകോതി ദസ്സേതി. യോ തഥാകാരീ ഹോതി, തക്കരസ്സാതി യോജനാ. തഥാകാരീതി തായ മഗ്ഗസമ്പയുത്തായ സമ്മാദിട്ഠിയാ കാരീ ഹോതി. ഇമിനാ തായ സമ്മാദിട്ഠിയാ കരോതീതി തക്കരോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ദുക്ഖക്ഖയായാതി ഏത്ഥ ഖീയനം ഖയോ, ദുക്ഖസ്സ ഖയോ ദുക്ഖക്ഖയോ, തദത്ഥായാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സബ്ബദുക്ഖസ്സ ഖയത്ഥ’’ന്തി. സേസന്തി വുത്തവചനതോ സേസം വചനം.

ഇതി കതിപുച്ഛാവാരവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.

ഖന്ധകപുച്ഛാവാരോ

പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനാവണ്ണനാ

൩൨൦. ഉപസമ്പദക്ഖന്ധകന്തി മഹാഖന്ധകം. ‘‘നിദാനേന ച നിദ്ദേസേന ച സദ്ധി’’ന്തി ഇമിനാ സഹ നിദാനേനാതി സനിദാനം, സഹ നിദ്ദേസേനാതി സനിദ്ദേസന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ഏത്ഥ നിദാനേനാതി സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിദേസസങ്ഖാതേന നിദാനേന. നിദ്ദേസേനാതി പുഗ്ഗലാദിനിദ്ദേസേന. തത്ഥാതി ഉപസമ്പദക്ഖന്ധകേ. സമുക്കട്ഠപദാനന്തി ഏത്ഥ സമുക്കട്ഠസദ്ദോ ഉത്തമപരിയായോതി ആഹ ‘‘ഉത്തമാനീ’’തി. പദാനീതി ‘‘ന ഭിക്ഖവേ ഊനവീസതിവസ്സോ പുഗ്ഗലോ ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ’’തി (പാചി. ൪൦൨-൪൦൩; മഹാവ. ൧൨൪) ആദിനാ നയേന വുത്താനി പദാനി. ഇമേഹി പദേഹി ‘‘സമുക്കട്ഠാനി പദാനി സമുക്കട്ഠപദാനീ’’തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ഇതീതി അയമത്ഥോ. കസ്മാ പനേത്ഥ ‘‘സമുക്കട്ഠപദാനം കതി ആപത്തിയോ’’തി പദാനമേവ സാമിവസേന നിദ്ദേസോ കതോ, നനു ആപത്തിയോ നാമ പുഗ്ഗലാനഞ്ഞേവ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘യേന യേന ഹീ’’തിആദി. ഹീതി യസ്മാ. യേന യേന പദേന പഞ്ഞത്താതി സമ്ബന്ധോ. സാ സാതി ആപത്തി. ദ്വേ ആപത്തിയോതി ഏത്ഥ ദ്വിന്നം ആപത്തീനം സരൂപം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പാചിത്തിയം, ദുക്കട’’ന്തി.

നസ്സന്തേതേതി നസ്സന്തു ഏതേ. വിനസ്സന്തേതേതി വിനസ്സന്തു ഏതേ ഭിക്ഖൂതി അത്ഥോ. തേഹീതി ഭിക്ഖൂഹി. വദതോതി വദന്താനം. സേസേസു ഉപോസഥകരണേസൂതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ദുക്കടാപത്തിയേവാ’’തി ഇമിനാ ഏകാ ആപത്തീതി ഏത്ഥ അത്ഥപകരണാദിവസേന ദുക്കടാപത്തിയേവാതി ദസ്സേതി.

പവാരണക്ഖന്ധകേപീതി പിസദ്ദോ ഉപോസഥക്ഖന്ധകം അപേക്ഖതി.

ചമ്മസംയുത്തേപീതി ചമ്മേന സംയുത്തം കത്വാ ദേസിതേ ഖന്ധകേപി, ചമ്മക്ഖന്ധകേപീതി അത്ഥോ. പിസദ്ദോ പവാരണക്ഖന്ധകം അപേക്ഖതി. ഭേസജ്ജക്ഖന്ധകേപീതി പിസദ്ദോ ചമ്മക്ഖന്ധകം അപേക്ഖതി. സമന്താതി അങ്ഗജാതസ്സ സമന്തതോ.

തത്ഥാതി കഥിനക്ഖന്ധകേ. ചീവരസംയുത്തേതി ചീവരക്ഖന്ധകേ.

ചമ്പേയ്യകേതി ചമ്പേയ്യക്ഖന്ധകേ. സമുച്ചയക്ഖന്ധകേസുപീതി പിസദ്ദോ ചമ്പേയ്യക്ഖന്ധകം അപേക്ഖതി.

സമഥക്ഖന്ധകേ ഇമാ ദ്വേ ആപത്തിയോ ഹോന്തീതി യോജനാ. ഏസേവ നയോ സേസേസുപി. ഖുദ്ദകവത്ഥുകേതി ഖുദ്ദകവത്ഥുക്ഖന്ധകേ. ഗരുഭണ്ഡവിസ്സജ്ജനേതി ഗരുഭണ്ഡസ്സ വിസ്സജ്ജനേ.

സങ്ഘഭേദേതി സങ്ഘഭേദക്ഖന്ധകേ. ‘‘സമാചാരം പുച്ഛിസ്സന്തി വുത്തേ വത്തക്ഖന്ധകേ’’തി ഇമിനാ സമാചാരസദ്ദേന വത്തക്ഖന്ധകം ഗഹേതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. സാതി ദുക്കടാപത്തി. ‘‘തഥാ’’തി പദേന ‘‘ഏകാ ദുക്കടാപത്തിയേവാ’’തി പദം അതിദിസതി. ‘‘പാതിമോക്ഖട്ഠപനേ’’തി ഇമിനാ പാളിയം ഠപനം പുച്ഛിസ്സന്തി ഏത്ഥ ‘‘പാതിമോക്ഖ’’ന്തിആദിപദസ്സ ലോപം ദസ്സേതി. പഞ്ചസതികസത്തസതികേസൂതി പഞ്ചസതികക്ഖന്ധകസത്തസതികക്ഖന്ധകേസു. ആരോപിതോതി ഏത്ഥ രുപധാതുയാ ദ്വികമ്മികത്താ, ന്യാദിഗണത്താ ച ‘‘ധമ്മോ’’തി പധാനകമ്മമേവ വുത്തം, ന ‘‘സങ്ഗഹ’’ന്തി അപധാനകമ്മം. തേന വുത്തം ‘‘ധമ്മോ സങ്ഗഹ’’ന്തി. തത്ഥാതി പഞ്ചസതികസത്തസതികേസു.

ഇതി ഖന്ധകപുച്ഛാവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.

ഏകുത്തരികനയോ

ഏകുത്തരികനയോ ഏകകവാരവണ്ണനാ

൩൨൧. ഏവം ഖന്ധകപുച്ഛായ വണ്ണനം കത്വാ ഇദാനി ഏകുത്തരികനയസ്സ തം കരോന്തോ ആഹ ‘‘ആപത്തി…പേ… നയേ’’തി. തത്ഥ ഏകുത്തരികനയേ ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. ‘‘ഛ ആപത്തിസമുട്ഠാനാനീ’’തി ഇമിനാ സമുട്ഠാനാനി ആപത്തിം കരോന്തീതി അത്ഥേന ആപത്തികരാ നാമാതി ദസ്സേതി. ഏതേസന്തി ഛന്നം ആപത്തിസമുട്ഠാനാനം. ഹീതി യസ്മാ, ആപജ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. സിക്ഖാപദേ ചാതി മാതികാസിക്ഖാപദേ ച. ലഹുകാ ആപത്തീതി ഏത്ഥ അപ്പസാവജ്ജത്താ ന ലഹുകാ നാമ ഹോതി, ലഹുകേന പന വിനയകമ്മേനാതി ആഹ ‘‘ലഹുകേന വിനയകമ്മേന വിസുജ്ഝനതോ’’തി. പഞ്ചവിധാതി ഥുല്ലച്ചയാദിവസേന പഞ്ചപകാരാ. കേനചീതി ലഹുകേന വാ ഗരുകേന വാ കേനചി ആകാരേന. സംവിജ്ജതി ഗിഹിഭാവതോ അവസേസോ സമണഭാവോ ഏതിസ്സാതി സാവസേസാ, പടിപക്ഖവസേന അനവസേസാ. ദ്വേ ആപത്തിക്ഖന്ധാതി പാരാജികസങ്ഘാദിസേസവസേന ദ്വേ ആപത്തിക്ഖന്ധാ.

‘‘കരോന്തീ’’തി ഇമിനാ അന്തരായികാതി ഏത്ഥ ണികപച്ചയസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. അന്തരായികാ ആപത്തിയോ സബ്ബഥാ അന്തരായികാ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘അന്തരായികം ആപന്നസ്സാപീ’’തിആദി. ദേസേത്വാ സുദ്ധിപത്തസ്സാതി സമ്ബന്ധോ. ലോകവജ്ജാതി ലോകേഹി വജ്ജേതബ്ബാ. പണ്ണത്തിവജ്ജാതി ഭഗവതോ പണ്ണത്തിയാ വജ്ജേതബ്ബാ. യന്തി യം ആപത്തിം ആപജ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. കരോന്തോതി കിരിയമാനതോ. ഏത്ഥ ഹി മാനസദ്ദസ്സ അന്താദേസോ. ഇമിനാ കരണം കിരിയന്തി ഭാവത്ഥം ദസ്സേതി. ആപജ്ജതീതി പുഗ്ഗലോ ആപജ്ജതി. സാ ആപത്തി കിരിയതോ സമുട്ഠിതാ നാമാതി യോജനാ. കാ ആപത്തി വിയാതി ആഹ ‘‘പാരാജികാപത്തി വിയാ’’തി. ഏസേവ നയോ അനന്തരവാക്യേസുപി.

പുബ്ബാപത്തീതി ഏത്ഥ പുബ്ബസദ്ദോ പഠമത്ഥോതി ആഹ ‘‘പഠമം ആപന്നാപത്തീ’’തി. ‘‘ആപന്നാ’’തി പദേന മജ്ഝേലോപം ദസ്സേതി. പച്ഛാ ആപന്നാപത്തീതി വത്തഭേദദുക്കടാപത്തി. മൂലവിസുദ്ധിയാതി മൂലേ കായചി ആപത്തിയാ അമിസ്സത്താ വിസുദ്ധിയാ ആപത്തിയാ. കുരുന്ദിയം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ഇദമ്പീതി കുരുന്ദിയം വുത്തവചനമ്പി. പിസദ്ദേന പുരിമം മഹാഅട്ഠകഥാവചനം അപേക്ഖതി. ഏകേന പരിയായേനാതി ഏകേന കാരണേന.

യാതി ആപത്തി, ദേസിതാ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. അയം ദേസിതാ ഗണനൂപികാ നാമാതി യോജനാ. യാ ദേസിതാ ഹോതി, അയം അഗണനൂപികാ നാമാതി യോജനാ. സഉസ്സാഹേനേവാതി പുനപി ആപജ്ജിസ്സാമീതി സഹ ഉസ്സാഹേനേവ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. ‘‘ഗണനം ന ഉപേതീ’’തി ഇമിനാ ഗണനം ന ഉപഗച്ഛതീതി അഗണനൂപികാതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. അട്ഠമേ വത്ഥുസ്മിം പൂരണേതി സമ്ബന്ധോ. ഇദം പാളിയം അട്ഠവത്ഥുകപൂരണവസേന ഭിക്ഖുനീനം ആഗതത്താ ഭിക്ഖുനിയോ സന്ധായ വുത്തം. ഭിക്ഖൂനമ്പി ദുതിയപാരാജികട്ഠാനേ ലബ്ഭതിയേവ.

ഥുല്ലവജ്ജാതി ഏത്ഥ ഥുല്ലം വജ്ജം ഏതിസ്സാതി ഥുല്ലവജ്ജാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഥുല്ലദോസേ പഞ്ഞത്താ’’തി. യാ ച ധമ്മികസ്സ പടിസ്സവസ്സ അസച്ചാപനേ ആപത്തി അത്ഥി, സാ ച ഗിഹിപടിസംയുത്താതി യോജനാ. പഞ്ചാനന്തരിയകമ്മാപത്തീതി പഞ്ചഹി ആനന്തരിയകമ്മേഹി ആപന്നാ പാരാജികാപത്തി. സുദിന്നത്ഥേരാദീതി ആദിസദ്ദേന ധനിയത്ഥേരാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. ആദികമ്മികോതി ആദികമ്മം കരോന്തോ, തസ്മിം നിയുത്തോ വാ. മക്കടിസമണാദീതി ആദിസദ്ദേന വജ്ജിപുത്തകാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. യോ കദാചി കരഹചി ആപത്തിം ആപജ്ജതി, സോ അധിച്ചാപത്തികോ നാമാതി യോജനാ. പരതോപി ഏസേവ നയോ.

‘‘ചോദേതീ’’തി ഇമിനാ ചോദേതീതി ചോദകോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘ചോദിതോ’’തി ഇമിനാ ചോദിതബ്ബോതി ചുദിതോ, സോയേവ ചുദിതകോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. പഞ്ചദസസൂതി പാതിമോക്ഖട്ഠപനക്ഖന്ധകേ വുത്തേസു പഞ്ചദസധമ്മേസു. തേനാതി അധമ്മചോദകേന, ചോദിതോതി സമ്ബന്ധോ. പാതിമോക്ഖട്ഠപനക്ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൪൦൧) വുത്തേ സച്ചേ ച അകുപ്പേ ച അതിട്ഠന്തോപി അധമ്മചുദിതകോയേവ നാമ, സോ പന ധമ്മചോദകേന ചോദിതേയേവ കുപ്പന്തോ അധമ്മചുദിതകോ നാമ, അധമ്മചോദകേന ചോദിതേ പന കുപ്പന്തോപി അധമ്മചുദിതകോ നാമ ന ഹോതി, തസ്മാ ഇധ ന വുത്തോ. ‘‘സമന്നാഗതോ’’തി ഇമിനാ നിയതാ ഏതസ്സ സന്തീതി നിയതോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി.

ആപജ്ജിതും ഭബ്ബാതി ഭബ്ബാപത്തികാ. കേനചി കമ്മേന അകതോപി അനുക്ഖിത്തകോയേവ നാമ, സോ പന ഉക്ഖിത്തകോതി സങ്കാഭാവതോ ഇധ ന വുത്തോ. അയന്തി തജ്ജനീയാദികമ്മകതോ ഭിക്ഖു. ഹീതി യസ്മാ, ന കോപേതീതി സമ്ബന്ധോ. ലിങ്ഗദണ്ഡകമ്മസംവാസനാസനാഹീതി ലിങ്ഗനാസനേന ച ദണ്ഡകമ്മനാസനേന ച സംവാസനാസനേന ച. യേനാതി ഭിക്ഖുനാ. സോതി നാനാസംവാസകോ. ദ്വിന്നം നാനാസംവാസകാനം വിസേസോ ഹേട്ഠാ (പാചി. അട്ഠ. ൪൨൮) വുത്തോയേവ. ഠപനം ജാനിതബ്ബന്തി ഏത്ഥ കിം ഠപനം നാമാതി ആഹ ‘‘പാതിമോക്ഖട്ഠപന’’ന്തി.

ഇതി ഏകകവാരവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.

ഏകുത്തരികനയോ ദുകവാരവണ്ണനാ

൩൨൨. ദുകേസു അചിത്തകാ ആപത്തീതി സമ്ബന്ധോ. ഭൂതാരോചനാപത്തീതി പാചിത്തിയാപത്തി. അഭൂതാരോചനാപത്തീതി പാരാജികഥുല്ലച്ചയാപത്തി. പദസോധമ്മാദികാതിആദിസദ്ദേന ഉത്തരിഛപഞ്ചവാചാ സങ്ഗഹിതാ. മഞ്ചപീഠാദീനന്തിആദിസദ്ദേന ഭിസിആദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. അനാപുച്ഛാഗമനാദീസൂതി ആദിസദ്ദേന അനുദ്ധരിത്വാ ഗമനം സങ്ഗണ്ഹാതി. സപുഗ്ഗലോതി സോ അത്തസങ്ഖാതോ പുഗ്ഗലോ സപുഗ്ഗലോ. പരപുഗ്ഗലോതി പരോ പുഗ്ഗലോ പരപുഗ്ഗലോ. ഗരുകന്തി സങ്ഘാദിസേസം. ലഹുകന്തി പാചിത്തിയം. പുന ഗരുകന്തി പാരാജികം. പുന ലഹുകന്തി പാചിത്തിയമേവ.

അങ്ഗുലിമത്തമ്പീതി പിസദ്ദേന കേസഗ്ഗമത്തമ്പീതി അത്ഥം സമ്പിണ്ഡേതി. തന്തി മഞ്ചപീഠം. ഗമിയോ ആപജ്ജതി നാമാതി സമ്ബന്ധോ.

‘‘ആദിയന്തോ ആപജ്ജതി നാമാ’’തിആദിനാ അത്ഥാപത്തി ആദിയന്തോ ആപജ്ജതീതി പാളിയം ആദിയന്തോ ഹുത്വാ ആപജ്ജതി ആപത്തി അത്ഥീതി യോജനാനയം ദസ്സേതി. ഏവഞ്ഹി സതി ‘‘ആപജ്ജതീ’’തി ആഖ്യാതപദം ‘‘അത്ഥീ’’തി കിരിയന്തരം അപേക്ഖിത്വാ കത്താ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. അഥ വാ ആദിയന്തോ പുഗ്ഗലോ യം ആപത്തിം ആപജ്ജതി, സാ ആപത്തി അത്ഥീതി യോജനാ. ഏസേവ നയോ അഞ്ഞേസുപി. മൂഗബ്ബതാദീനീതി ആദിസദ്ദേന ഗോവതകുക്കുരവതാദീനി സങ്ഗണ്ഹാതി. പാരിവാസികാദയോ ആപജ്ജന്തീതി സമ്ബന്ധോ. തജ്ജനീയാദികമ്മകതാ വാ പുഗ്ഗലാതി യോജനാ. അസമാദിയന്താ ആപജ്ജന്തീതി അസമാദിയന്താ ഹുത്വാ ആപജ്ജന്തി. തേതി പുഗ്ഗലേ. കരോന്തോ ആപജ്ജതി നാമാതി കരോന്തോ ഹുത്വാ ആപജ്ജതി നാമാതി യോജനാ. ഏവം ദേന്തോ ആപജ്ജതി നാമാതിആദീസുപി.

ഏകരത്തഛാരത്തസത്താഹദസാഹമാസാതിക്കമേസൂതി ‘‘ഏകരത്തമ്പി തിചീവരേന വിപ്പവസേയ്യാ’’തി (പാരാ. ൪൭൫-൪൭൬) ച ‘‘ഛാരത്തപരമം തേന ഭിക്ഖുനാ തേന ചീവരേന വിപ്പവസിതബ്ബ’’ന്തി (പാരാ. ൬൫൩) ച ‘‘സത്താഹപരമം സന്നിധികാരകം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി (പാരാ. ൬൨൨-൬൨൩) ച ‘‘ദസാഹപരമം അതിരേകചീവരം ധാരേതബ്ബ’’ന്തി (പാരാ. ൪൬൨-൪൬൩) ച ‘‘മാസപരമം നിക്ഖിപിതബ്ബ’’ന്തി (പാരാ. ൪൯൯-൫൦൦) ച വുത്തകാലാതിക്കമേസു.

ഇമം പന ആപത്തിം ആപജ്ജതി നാമാതി സമ്ബന്ധോ.

യസ്മിം പക്ഖേ നിസിന്നോതി യസ്മിം പക്ഖേ സയം നിസിന്നോ. തേസന്തി അത്തനോ പക്ഖേ നിസിന്നാനം, നാനാസംവാസകന്തി സമ്ബന്ധോ. യേസന്തി സകപക്ഖേ നിസിന്നാനം. കമ്മം കോപേതീതി നാനാസംവാസകത്താ കമ്മം കോപേതി. ഇതരേസന്തി പരപക്ഖേ നിസിന്നാനം. ഹത്ഥപാസം അനാഗതത്താ കമ്മം കോപേതീതി യോജനാ. ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി വുത്തവചനം വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘യേസം ഹീ’’തിആദി. യേസന്തി സകപക്ഖേ വാ പരപക്ഖേ വാ നിസിന്നാനം യേസം ഭിക്ഖൂനം. സോതി ഭിക്ഖു. ആപജ്ജിതബ്ബതോതി ആപജ്ജിതബ്ബഭാവതോ. ഇമിനാ പുഗ്ഗലേന ഛഹി സമുട്ഠാനേഹി ആപജ്ജിതബ്ബാതി ആപത്തിയോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. കമ്മേന വാ സലാകഗ്ഗാഹേന വാതി ഏത്ഥ ഉദ്ദേസോ കമ്മേ ലക്ഖണഹാരനയേന സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി, വോഹാരാനുസ്സാവനാ സലാകഗ്ഗാഹേതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉദ്ദേസോ ചേവ…പേ… ഏക’’ന്തി. പുബ്ബഭാഗാതി സങ്ഘഭേദസ്സ പുബ്ബഭാഗേ പവത്താ. പമാണന്തി സങ്ഘഭേദസ്സ കാരണം.

അദ്ധാനഹീനോ നാമാതി ഏത്ഥ അദ്ധാനസദ്ദോ കാലപരിയായോതി ആഹ ‘‘ഊനവീസതിവസ്സോ’’തി. ഥേയ്യസംവാസകാദയോതിആദിസദ്ദേന തിത്ഥിയപക്കന്തകഭിക്ഖുനീദൂസകപഞ്ചാനന്തരിയാ സങ്ഗഹേതബ്ബാ. അട്ഠ അഭബ്ബപുഗ്ഗലാ കരണദുക്കടകാ നാമ ഹോന്തീതി യോജനാ. ഏത്ഥ കത്തബ്ബന്തി കരണം, കമ്മം, ദുട്ഠു കത്തബ്ബന്തി ദുക്കടം, കമ്മമേവ. കരണം ദുക്കടമേതസ്സാതി കരണദുക്കടകോ. വിസേസനപരനിപാതോ ‘‘അഗ്യാഹിതോ’’തിആദീസു വിയ. തദേവത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ദുക്കടകിരിയാ’’തിആദി. നോ ച യാചതീതി ഏത്ഥ യാചധാതുയാ പധാനകമ്മം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉപസമ്പദ’’ന്തി, ‘‘സങ്ഘ’’ന്തി അപധാനകമ്മമാനേതബ്ബം. തേപിടകോതി തിപിടകം വാചുഗ്ഗതവസേന ധാരകോ. ആണായപീതി പിസദ്ദോ ‘‘മതേനപീ’’തി അത്ഥം സമ്പിണ്ഡേതി. യാചന്തസ്സേവാതി നിസ്സയം ആചരിയം യാചന്തസ്സേവ. യം വത്ഥും അജ്ഝാചരന്തോ ആപത്തിം ആപജ്ജതി, തം വത്ഥു സാതിസാരം നാമാതി യോജനാ.

ഉപഘാതികാതി ഏത്ഥ ഉപഹനന്തീതി ഉപഘാതാ, തേയേവ ഉപഘാതികാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉപഘാതാ’’തി. തത്ഥാതി ദ്വീസു ഉപഘാതികേസു. ദ്വേ വേനയികാതി ഏത്ഥ വിനയേന സിദ്ധാ വേനയികാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വിനയസിദ്ധാ’’തി. ‘‘ദ്വേ അത്ഥാ’’തി ഇമിനാ ണികസദ്ദസ്സ സരൂപം ദസ്സേതി. പഞ്ഞത്താനുലോമം നാമ ദട്ഠബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. പച്ചയഘാതോതി പച്ചയസ്സ ഘാതോ. ഇമിനാ സേതുഘാതോതി ഏത്ഥ സേതുസദ്ദോ പച്ചയവാചകോതി ദസ്സേതി. ചിത്തസ്സാപീതി പിസദ്ദോ പഗേവ കായവാചാനന്തി ദസ്സേതി. ഇതിപീതി പിസദ്ദോ ദുതിയത്ഥസമ്പിണ്ഡനോ. ‘‘പമാണേനാ’’തി ഇമിനാ മത്തകാരിതാതി ഏത്ഥ മത്തസദ്ദോ പമാണത്ഥോതി ദസ്സേതി. ‘‘കരണ’’ന്തി ഇമിനാ കാരിതാതി തദ്ധിതഭാവം കിതഭാവേന ദസ്സേതി സഭാഗത്താ. കായദ്വാരികന്തി കായദ്വാരേ പവത്തം ആപത്തിം. ഇമിനാ ആപജ്ജതീതി പദസ്സ കമ്മം ദസ്സേതി. കായേനേവ വുട്ഠാതീതി കായസാമഗ്ഗിയാ ദാനത്താ കായേനേവ വുട്ഠാതി. സീസമക്ഖനാദീതി ആദിസദ്ദേന പാദമക്ഖനാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി.

തന്തി ഭാരം. ‘‘നിത്ഥരിതും വീരിയം ആരഭതീ’’തി ഇമിനാ വഹനാകാരം ദസ്സേതി. ഥേരോ സമാനോതി യോജനാ. നവഹനാകാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അനുജാനാമീ’’തിആദി. ‘‘കുക്കുച്ചായിത്വാ കരോതീ’’തി ഇമിനാ കുക്കുച്ചസദ്ദസ്സ നാമധാതും ദസ്സേതി. ‘‘ദിവാ ച രത്തോ ചാ’’തി ഇമിനാ അഭിണ്ഹം ആസവവഡ്ഢനം ദസ്സേതി. തത്ഥ തത്ഥാതി തേസു തേസു വിഭങ്ഗക്ഖന്ധകേസു.

ഇതി ദുകവാരവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.

ഏകുത്തരികനയോ തികവാരവണ്ണനാ

൩൨൩. തികേസു ഭഗവതി തിട്ഠന്തേ യം ആപത്തിം ആപജ്ജതി, സാ ആപത്തി അത്ഥീതി യോജനാ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു പദേസു. വിത്ഥാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. തത്ഥ തത്ഥാതി തികേസു, വിത്ഥാരോ ഏവം വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. ലോഹിതുപ്പാദാപത്തീതി അനുലോമപാരാജികാപത്തി. ‘‘ആവുസോവാദേനാ’’തി ‘‘ആവുസോ’’തി വോഹാരേന. വോതി തുമ്ഹേഹി.

കാലേതി പുരേഭത്തകാലേ. വികാലേതി പച്ഛാഭത്തകാലേ. അവസേസം ആപത്തിന്തി സമ്ബന്ധോ. ദസവസ്സോമ്ഹീതി അഹം ദസവസ്സോ അമ്ഹി. നവോതി പഞ്ചവസ്സഅപരിപുണ്ണോ. മജ്ഝിമോതി പഞ്ചവസ്സതോ പട്ഠായ യാവ ദസവസ്സഅപരിപുണ്ണോ. കുസലചിത്തോ ആപജ്ജതീതി കുസലചിത്തോ ഹുത്വാ ആപജ്ജതി. അബ്യാകതചിത്തോതി സുപന്തസ്സ ഭവങ്ഗചിത്തം സന്ധായ വുത്തം. യന്തി ആപത്തിം. സബ്ബന്തി ആപത്തിം, ആപജ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. ദുക്ഖവേദനാസമങ്ഗീ ഹുത്വാ ആപജ്ജതീതി യോജനാ. യന്തി ആപത്തിം.

തയോ പടിക്ഖേപാതി ഏത്ഥ പടിക്ഖേപസ്സ സാമികം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ’’തി. കിലേസസല്ലേഖനകപടിപത്തിയാതി കിലേസം സല്ലിഖതി തനും കരോതീതി കിലേസസല്ലേഖനകാ, സായേവ പടിപത്തി കിലേസസല്ലേഖനകപടിപത്തി, തായ.

പരിസം ഉപട്ഠാപേന്തോ ബാലോതി സമ്ബന്ധോ. പരിസം ഉപട്ഠാപേന്തോ പണ്ഡിതോ ചാതി സമ്ബന്ധോ. അവസേസം ആപത്തിന്തി യോജനാ. കാളേതി കാളപക്ഖേ. ജുണ്ഹേതി ജുണ്ഹപക്ഖേ.

കത്തികപുണ്ണമാസിയാതി പച്ഛിമകത്തികപുണ്ണമാസിയാ. കുരുന്ദിയം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. സുവുത്തകാരണം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ചാതുമാസ’’ന്തിആദി. ഹീതി യസ്മാ, പരിയേസന്തോ ച നിവാസേന്തോ ച ഭിക്ഖൂതി യോജനാ.

വത്ഥുന്തി മേഥുനധമ്മാദിവത്ഥും.

പടിച്ഛാദേതി ഏതായാതി പടിച്ഛാദീതി കരണത്ഥോപി യുജ്ജതി. വിത്ഥാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ദ്വാരം പിദഹിത്വാ’’തിആദി. ഏതദേവാതി പരികമ്മമേവ. ഉഭയത്ഥാതി ഉഭയേസു ജന്താഘരപടിച്ഛാദിഉദകപടിച്ഛാദീസു. സബ്ബന്തി അഖിലം പരികമ്മാദിം. നിയ്യന്തീതി നിലീയിത്വാ യന്തി. ഇമിനാ വഹന്തീതി ഏത്ഥ വഹധാതു ഗത്യത്ഥോതി ദസ്സേതി. അബ്ഭമഹികാധൂമരജരാഹുവിമുത്തന്തി അബ്ഭേന ച മഹികായ ച ധൂമേന ച രജേന ച രാഹുനാ ച വിമുത്തം. തേസൂതി അബ്ഭാദീസു. തഥാതി യഥാ ചന്ദമണ്ഡലം വിരോചതി, തഥാ സൂരിയമണ്ഡലം.

കരണീയേന ഹുത്വാതി സമ്ബന്ധോ.

കപ്പേന്തോതി കരോന്തോ. ആഗന്തുകോ ആപജ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. അനജ്ഝിട്ഠോതി അനജ്ഝേസിതോ ഹുത്വാതി സമ്ബന്ധോ. തിണവത്ഥാരകസമഥേ കായേന വുട്ഠാതി കായസാമഗ്ഗിയാ ദാനത്താ.

ആഗാള്ഹായ ചേതേയ്യാതി ആഗാള്ഹസദ്ദോ ദള്ഹപരിയായോതി ആഹ ‘‘ദള്ഹഭാവായാ’’തി. ആ ഭുസോ ഗാഹിയതേ ആഗാള്ഹോ, ഗാള്ഹോ ബാള്ഹോ ദള്ഹോതി അത്ഥതോ ഏകം. ചേതേയ്യാതി പകപ്പേയ്യ. ന പൂരയതോതി ന പൂരയന്തസ്സ. അലജ്ജീ ച ഹോതി ബാലോ ച അപകതത്തോ ചാതി ഏത്ഥ ബാലമത്തഅപകതത്തമത്തേന കമ്മം ന കാതബ്ബം, ആപത്തിവസേനേവ പന കാതബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ബാലോ’’തിആദി. തത്ഥ ബാലോ ന ജാനാതീതി സമ്ബന്ധോ. അയന്തി ബാലോ. ഏത്താവതാതി ഏത്തകേന അജാനനമത്തേന. ബാലഭാവമൂലകം ആപത്തിന്തി സമ്ബന്ധോ. ദ്വേ ആപത്തിക്ഖന്ധേതി പാരാജികസങ്ഘാദിസേസവസേന ദ്വേ ആപത്തിരാസയോ. തേസന്തി തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം, കാതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ.

കായികോ ദവോ നാമാതി കായികോ പരിഹാസോ നാമ. മുഖാലമ്ബരകരണാദിഭേദോതി മുഖേന ആലമ്ബരനാമകതൂരിയകിച്ചസ്സ കരണാദിഭേദോ. ദ്വീഹിപി ദ്വാരേഹീതി കായവചീവസേന ദ്വീഹിപി ദ്വാരേഹി. കായദ്വാരേ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദവീതിക്കമോതി കായദ്വാരേ പഞ്ഞത്തസ്സ കായസംസഗ്ഗാദിസിക്ഖാപദസ്സ വീതിക്കമോ. വചീദ്വാരേ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദവീതിക്കമോതി വചീദ്വാരേ പഞ്ഞത്തസ്സ ദുട്ഠുല്ലവാചാദിസിക്ഖാപദസ്സ വീതിക്കമോ. കായികേന ഉപഘാതികേനാതി ഏത്ഥ ഉപഘാതികം നാമ അസിക്ഖനന്തി ആഹ ‘‘അസിക്ഖനേനാ’’തി. കസ്മാ അസിക്ഖനം ഉപഘാതം നാമാതി ആഹ ‘‘യോ ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ യോതി പുഗ്ഗലോ. തന്തി കായദ്വാരേ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദം. നന്തി ഏവമേവ. ഹി യസ്മാ ഉപഘാതേതീതി സമ്ബന്ധോ. വേജ്ജകമ്മേന സമന്നാഗതോതി സമ്ബന്ധോ. സാസനഉഗ്ഗഹണആരോചനാദിനാ വാചസികേന മിച്ഛാജീവേനാതി യോജനാ.

‘‘മാ ഭണ്ഡനം കരീ’’തി ഇമിനാ ‘‘മാ’’തി പടിസേധസ്സ ‘‘കരീ’’തി പാഠസേസേന സമ്ബന്ധിതബ്ബഭാവം ദസ്സേതി. ന വോഹരിതബ്ബന്തി ഏത്ഥ വിപുബ്ബഅവപുബ്ബ-ഹരധാതു കഥനത്ഥോതി ആഹ ‘‘ന കിഞ്ചി വത്തബ്ബ’’ന്തി. ഹീതി സച്ചം. ബീജനഗ്ഗാഹാദികേതി ആദിസദ്ദേന ധമ്മജ്ഝേസനാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഓകാസകമ്മം കാരേന്തസ്സാതി ഏത്ഥ ‘‘ഓകാസ’’ന്തി ച ‘‘ഓകാസകമ്മ’’ന്തി ച സദിസന്തി ആഹ ‘‘ഓകാസം കാരേന്തസ്സാ’’തി. ന ആദാതബ്ബന്തി ന ഗണ്ഹിതബ്ബം. തമേവത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യത്ഥ ഗഹേത്വാ’’തിആദി.

യന്തി വിനയം. സോതി ഭിക്ഖു. സോതി വിനയോ. തസ്സാതി ഭിക്ഖുസ്സ. ഇദന്തി കമ്മം. അഞ്ഞം പുച്ഛാതി മയാ അഞ്ഞം ഭിക്ഖും പുച്ഛാഹീതി യോജനാ. ഇതീതി ഏവം. സോതി തീഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു. അസ്സാതി തീഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതസ്സ. ന സാകച്ഛിതബ്ബോതി ന സഹ കഥേതബ്ബോ.

‘‘ലദ്ധി’’ന്തി ഇമിനാ ഇദമപ്പഹായാതി ഏത്ഥ ഇദംസദ്ദസ്സ വിസയം ദസ്സേതി. ‘‘അവിജഹിത്വാ’’തി ഇമിനാ ഹാധാതു ത്വാപച്ചയോതി ദസ്സേതി. സുദ്ധം ബ്രഹ്മചാരിന്തി ഏത്ഥ സബ്ബഥാ കിലേസസുദ്ധോ ഖീണാസവോവ ഗഹേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ഖീണാസവം ഭിക്ഖു’’ന്തി. ‘‘പാതബ്യഭാവ’’ന്തി ഇമിനാ പാതബ്യതന്തി ഏത്ഥ താപച്ചയോ ഭാവത്ഥേ ഹോതീതി ദസ്സേതി. ‘‘പടിസേവന’’ന്തി ഇമിനാ പാതബ്യസദ്ദോ യഥാകാമപരിഭുഞ്ജനത്ഥോതി ദസ്സേതി. ഗതിവിസോധനന്തി ദുഗ്ഗതിതോ സുഗതിയാ വിസുജ്ഝനം. ‘‘അകുസലാനി ചേവ മൂലാനി ചാ’’തി ഇമിനാ അകുസലസദ്ദസ്സ ച മൂലസദ്ദസ്സ ച തുല്യാധികരണഭാവം ദസ്സേതി. തസ്മാ അകുസലസങ്ഖാതാനി മൂലാനി അകുസലമൂലാനീതി തുല്യാധികരണസമാസോ കാതബ്ബോ. ദുച്ചരിതാനീതി ഏത്ഥ ദുസദ്ദസ്സ ദുട്ഠുവിരൂപത്ഥഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ദുട്ഠു ചരിതാനി, വിരൂപാനി വാ ചരിതാനീ’’തി. വിരൂപാനീതി വികാരസഭാവാനി. ‘‘കരണഭൂതേനാ’’തി ഇമിനാ ‘‘കത്തുഭൂതേനാ’’തി അത്ഥം പടിക്ഖിപതി. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്മിം തസ്മിം ഖന്ധകേ.

ഇതി തികവാരവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.

ഏകുത്തരികനയോ ചതുക്കവാരവണ്ണനാ

൩൨൪. ചതുക്കേസു ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. തിണവത്ഥാരകസമഥട്ഠാനന്തി തിണവത്ഥാരകസമഥേന അധികരണവൂപസമിതട്ഠാനം. പരസ്സ കമ്മവാചായാതി പരസ്സ കരണഭൂതായ കമ്മവാചായ. തതോതി ചതുക്കതോ. പരേസൂതി അഞ്ഞേസു ചതുക്കേസു ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. തമേവാതി കായദ്വാരികമേവ. പുന തമേവാതി വചീദ്വാരികമേവ. ആപജ്ജിതബ്ബാപത്തിഞ്ച സഹാഗാരസേയ്യാപത്തിഞ്ചാതി യോജനാ. ജഗ്ഗന്തോതി ജാഗരന്തോ.

അചിത്തകോ ആപജ്ജതി നാമാതി ‘‘അചിത്തകോ ഭിക്ഖു ആപജ്ജതി നാമാ’’തി വാ ‘‘അചിത്തകോ ഹുത്വാ ആപജ്ജതി നാമാ’’തി വാ യോജനാ കാതബ്ബാ. സഭാഗന്തി വത്ഥുസഭാഗം. തഞ്ചാതി അഞ്ഞതരം തഞ്ച ആപത്തിം. ഇതീതി ഏവം.

കമ്മേനാതി സമനുഭാസനകമ്മേന. കമ്മേന വുട്ഠാതീതി കമ്മേന ഏവ വുട്ഠാതി.

സോതി ഗിഹിപരിക്ഖാരോ, ആഹടോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. അവാപുരണന്തി കുഞ്ചികം. അന്തോതി ഭണ്ഡാഗാരസ്സ അന്തോ.

സമ്മുഖാ വുട്ഠാതീതി സമ്മുഖാ ഏവ വുട്ഠാതി.

സയിതായ ഏവ ഭിക്ഖുനിയാതി യോജനാ. ഇദന്തി സഹാഗാരസേയ്യാപത്തിം, പടിച്ചാതി സമ്ബന്ധോ. ഏതന്തി ‘‘ലിങ്ഗപാതുഭാവേനാ’’തി വചനം, വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ഉഭിന്നമ്പീതി ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീനമ്പി. ലിങ്ഗപടിലാഭേനാതി ഇത്ഥിലിങ്ഗപടിലാഭേന. പഠമന്തി ആദികപ്പകാലേ. ‘‘പഠമം ഉപ്പന്നവസേനാ’’തി ഇമിനാ പുരേ ഉപ്പന്നം പുരിമന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘സേട്ഠഭാവേനാ’’തി ഇമിനാ പുരഭാവേന സേട്ഠഭാവേന ഉപ്പന്നം പുരിമന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘പുരിസലിങ്ഗ’’ന്തി ഇമിനാ ഇമപച്ചയസ്സ സരൂപം ദസ്സേതി. പുരിസകുത്തപുരിസാകാരാദീതി ആദിസദ്ദേന പുരിസനിമിത്താദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. യാനി ഛചത്താലീസ സിക്ഖാപദാനീതി യോജനാ. ഇമിനാ വുത്തനയാനുസാരേന ദുതിയചതുക്കേപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തേഹീതി തിംസാധികേഹി സതസിക്ഖാപദേഹി.

മഹാപദേസാതി വിനയേ (മഹാവ. ൩൦൫) ആഗതാ മഹാപദേസാ. കസ്മാ മഹാപദേസാ ‘‘സാമുക്കംസാ’’തി വുച്ചന്തീതി ആഹ ‘‘തേ ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ തേതി ചത്താരോ മഹാപദേസാ, വുച്ചന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘സയ’’ന്തി ഇമിനാ സാമുക്കംസാതി ഏത്ഥ സംസദ്ദസ്സ സയമത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘ഉക്ഖിപിത്വാ’’തി ഇമിനാ ഉക്കംസസദ്ദോ ഉക്ഖിപനത്ഥോതി ദസ്സേതി. ‘‘ഠപിതത്താ’’തി ഇമിനാ സയം ഉക്കംസിത്വാ ഠപിതാ സാമുക്കംസാതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘അജ്ഝോഹരണീയപരിഭോഗാ’’തി ഇമിനാ ബാഹിരപരിഭോഗം നിവത്തേതി. ഉദകം പനാതി കേനചി അസംസഗ്ഗം പസന്നോദകം പന. കാലേതി സപ്പദട്ഠകാലേ. ‘‘പഞ്ച വാ ദസ വാ സീലാനീ’’തി ഇമിനാ പഞ്ച വാ ദസ വാ സീലാനി ഉപാസകസീലന്തി ദസ്സേതി.

തത്ഥ ചാതി വിഹാരേ ച. ഉഭോപീതി ആഗന്തുകാവാസികവസേന ഉഭോപി. അസാധാരണന്തി ദ്വീഹി അസാധാരണം. ആപത്തിന്തി ഭിക്ഖുനീഹിയേവ സാധാരണം ആപത്തിം. ഗമിയചതുക്കേപീതി പിസദ്ദോ ആഗന്തുകചതുക്കം അപേക്ഖതി. വത്ഥുനാനത്തതാവാതി മേഥുനാദിവത്ഥുനാനത്തതാ ഏവ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. സാതി ആപത്തി. തഥാതി യഥാ കായസംസഗ്ഗേ, തഥാ ലസുണഖാദനേതി യോജനാ. ഏത്ഥാതി വത്ഥുനാനത്തതാദിചതുക്കേ. ചത്താരി പാരാജികാനീതി ഭിക്ഖുപാതിമോക്ഖേ ആഗതാനി. വിസും ആപജ്ജന്തേസുപി ഏസേവ നയോതി സമ്ബന്ധോ.

പുരിമചതുക്കേതി വത്ഥുനാനത്തതാദിചതുക്കേ. യോ പഠമോ പഞ്ഹോതി യോജനാ. ഇധാതി വത്ഥുസഭാഗതാദിചതുക്കേ. യോ ചാതി യോ ച പഞ്ഹോ. തത്ഥാതി വത്ഥുനാനത്തതാദിചതുക്കേ. തതിയചതുത്ഥേസു പഞ്ഹേസൂതി സമ്ബന്ധോ.

‘‘സദ്ധിവിഹാരികസ്സാ’’തി പദം ‘‘കത്തബ്ബ’’ഇതി പദേ സമ്പദാനം.

ഗരുകന്തി പാരാജികം. ലഹുകന്തി ഥുല്ലച്ചയം വാ ദുക്കടം വാ.

അട്ഠന്നം ഭിക്ഖുനീനം പടിപാടിയാ നിസീദിതബ്ബതോ വുത്തം ‘‘നവമഭിക്ഖുനിതോ’’തി. പച്ചുട്ഠാനാരഹാതി പടിമുഖം ഉപട്ഠാതും അരഹാ. അവിസേസേന ചാതി ‘‘ഭിക്ഖൂ’’തി വാ ‘‘ഭിക്ഖുനീ’’തി വാ വിസേസ, മകത്വാ സാമഞ്ഞേന ച. ‘‘ആസനാരഹചതുക്കസ്സാ’’തി പദം ‘‘പഠമപദ’’ന്തി പദേ അവയവിസമ്ബന്ധോ.

അസാധാരണന്തി ഭിക്ഖൂഹി അസാധാരണം. വികാലേ കപ്പതീതി തദഹുവികാലേ കപ്പതി. കാലാതീതന്തി കാലയാമസത്തഹാതീതം. യാവകാലികാദിത്തയഞ്ച അകപ്പിയമംസഞ്ച ഉഗ്ഗഹിതകഞ്ച അപടിഗ്ഗഹിതകഞ്ചാതി യോജനാ.

ഗുണങ്ഗുണൂപാഹനഞ്ച ധുവന്ഹാനഞ്ച ചമ്മത്ഥരണഞ്ച ഗുണങ്ഗുണൂപാഹനധുവന്ഹാനചമ്മത്ഥരണാനി. ഇമാനി ചത്താരീതി പഞ്ചവഗ്ഗേന ഗണേന ഉപസമ്പദദാനാദീനി. ഇധാതി പച്ചന്തിമേസു ജനപദേസു. ഇധാതി മജ്ഝിമേസു. ഇദന്തി ചതുബ്ബിധം വത്ഥു. ദീപേതുമ്പീതി ദീപനമ്പി. തുംപച്ചയോ ഹി കത്വത്ഥജോതകോ. ഏസേവ നയോ ദീപേതും പനാതി ഏത്ഥാപി. സേസം അനുഞ്ഞാതകന്തി സമ്ബന്ധോ. ഉഭയത്ഥപീതി പച്ചന്തിമമജ്ഝിമവസേന ഉഭയത്ഥാപി.

ഛന്ദപാരിസുദ്ധിഅക്ഖാനം ഏകം കത്വാ ‘‘ചത്താരോ’’തി വുത്തം. ചത്താരോ പുബ്ബകിച്ചാതി ലിങ്ഗവിപല്ലാസോ, ‘‘ചത്താരി പുബ്ബകിച്ചാനീ’’തി ഹി അത്ഥോ. ഏവം വുത്താനി ഇമാനി ചത്താരീതി സമ്ബന്ധോ. ഏവം ആഗതാ സമ്മുതിയോതി സമ്ബന്ധോ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു ചതുക്കേസു.

ഇതി ചതുക്കവാരവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.

ഏകുത്തരികനയോ പഞ്ചകവാരവണ്ണനാ

൩൨൫. പഞ്ചകേസു ‘‘പഞ്ച പുഗ്ഗലാ നിയതാ’’തി ഏതം ആനന്തരിയാനമേവ ഗഹണന്തി യോജനാ. പഞ്ച ഛേദന കാ ആപത്തിയോ നാമ വേദിതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ. യാ വികപ്പനാ വുത്താതി യോജനാ. ഉസ്സങ്കിതോതി ഉട്ഠഹിത്വാ സങ്കിതോ. പരിസങ്കിതോതി പുനപ്പുനം സങ്കിതോ. അകുപ്പോ അരഹത്തഫലസങ്ഖാതോ ധമ്മോ ഇമസ്സാതി അകുപ്പധമ്മോ, ഖീണാസവോ. ഖീണാസവോ സമാനോപി ഉസ്സങ്കിതോ ചേവ പരിസങ്കിതോ ചാതി യോജനാ. പരിഹരിതബ്ബാതി അപനേതബ്ബാ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. ഏതേസൂതി അഗോചരേസു. ഥൂപചീവരന്തി ഏത്ഥ ഥൂപം പരിക്ഖിപിത്വാ കതം ചീവരം ഥൂപചീവരന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വമ്മിക’’ന്തിആദി. വമ്മികോ ഹി ഥൂപയതി ഉദ്ധം ആരോഹതീതി ഥൂപോതി വുച്ചതി. ന്ഹാനട്ഠാനേതി സബ്ബേസം ന്ഹാനട്ഠാനേ. തഞ്ഹി ഉദകേന കായം അഭിസിഞ്ചതി ഏത്ഥാതി അഭിസേകന്തി വുച്ചതി. അഭിസേകേ ഛഡ്ഡിതം ആഭിസേകികം, ചീവരം. തേന വുത്തം ‘‘ഛഡ്ഡിതചീവര’’ന്തി. ഭതപടിയാഭതന്തി ഏത്ഥ ഭരധാതുയാ പോസനത്ഥം പടിക്ഖിപിത്വാ ധാരണത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സുസാനം നേത്വാ പുന ആനീതക’’ന്തി. തത്ഥ ‘‘സുസാന’’ന്തി ഇമിനാ കമ്മം ദസ്സേതി, ‘‘പുനാ’’തി ഇമിനാ പടിസദ്ദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. ഇമേഹി പദേഹി സുസാനം ഭതം ഹുത്വാ ഗേഹം പടിആഭരിതബ്ബന്തി ഭതപടിയാഭതന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി, യകാരോ പദസന്ധികരോ. പാളിയം, അട്ഠകഥായഞ്ച പോത്ഥകേസു ‘‘ഗതപടിയാഗത’’ന്തി കണ്ഠജതതിയക്ഖരേന പാഠോ അത്ഥി, സോ അസുന്ദരോ.

കായോ പഠമം, വാചാ ദുതിയം, കായവാചാ തതിയം, ഇദം സന്ധായ ‘‘തതിയേനാ’’തി വുത്തം. തത്ഥേവാതി അന്തരപേയ്യാലേ ഏവ.

അദിന്നന്തി ഏത്ഥ അകാരസ്സ നകാരിയഭാവഞ്ച തപച്ചയസ്സ കമ്മവാചകഭാവഞ്ച ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അഞ്ഞേന ന ദിന്ന’’ന്തി. തത്ഥ ‘‘അഞ്ഞേനാ’’തി ഇമിനാ തപച്ചയസ്സ കമ്മവാചകഭാവം ദസ്സേതി, നകാരേന അകാരസ്സ കാരിയം ദസ്സേതി. കേന കാരണേന അവിദിതന്തി ആഹ ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹാമീതി ചേതനായ അഭാവേനാ’’തി. അവിദിതന്തി അപാകടം. നടസമജ്ജാദിദാനന്തി നടസമജ്ജാദീനം സബ്ബേസം ദാനം. ഉസഭവിസ്സജ്ജനന്തി ഉസഭസ്സ വിസ്സജ്ജനം. ഇദം ഉപലക്ഖണവസേന വുത്തം. സബ്ബാസമ്പി പന മനുസ്സാമനുസ്സാനം ഇത്ഥീനം മേഥുനരതിവസേന പുരിസാനം ദാനമ്പി ഗഹേതബ്ബം. ഇത്ഥിദാനന്തി ഏത്ഥാപി യാസം കാസഞ്ചി ഇത്ഥീനം യേസം കേസഞ്ചി പുരിസാനം ദാനം ഗഹേതബ്ബം. പടിഭാനചിത്തകമ്മദാനന്തി മേഥുനസേവനപടിഭാനചിത്തകമ്മദാനം. ലോകസ്സാതി ലോകേന. കഥേതുകമ്യതാതി കഥേതുകാമതാ. ‘‘ന സുപ്പടിവിനോദയാ’’തി ഇമിനാ ദുക്ഖേന പടിവിനോദേതബ്ബാതി ദുപ്പടിവിനോദയാ, പടിവിനോദേതും ന സുകരാതി ദസ്സേതി. ഉപായേനാതി യുത്തിയാ.

ഫുസ്സദേവത്ഥേരോ അട്ഠാസി കിരാതി സമ്ബന്ധോ. ഏകംസന്തി ഭുമ്മത്ഥേ ചേതം ഉപയോഗവചനം. ഏകസ്മിം അംസേതി ഹി അത്ഥോ. ബുദ്ധാരമ്മണന്തി ബുദ്ധഗുണാരമ്മണം. മാരോതി ദേവപുത്തമാരോ, ഗതോതി സമ്ബന്ധോ. ഗോമയന്തി ഗോമീള്ഹം. ജരഗ്ഗവോതി ജരഗോണോ. താദിസമേവാതി ഗോമയവിപ്പകിരണസഭാവമേവ. വിപ്പകാരന്തി വിസേസപകാരേന കരണം. വങ്കപാദന്തി കുടിലപാദം. പരികസന്തോതി പരിച്ഛേദം കത്വാ വിലേഖന്തോ. വിഗച്ഛപുരിസോതി വികാരം, വിരൂപം വാ ഗതപുരിസോ. ‘‘വിഭച്ഛപുരിസോ’’തിപി പാഠോ, വിസേസേന സോഭണം ഭക്ഖപുരിസോതി അത്ഥോ. അയമേവ പാഠോ അഭിധാനാദീസു (അഭിധാനപ്പദീപികായം ൧൦൨ ഗാഥായം) ദിസ്സതി. സമന്താതി കടഅന്ധകാരവിഹാരസ്സ സമന്തതോ. മാരോ സിയാ നു ഖോതി യോജനാ. ന അസക്ഖിം ഇതി ആഹാതി യോജനാ. ദിട്ഠപുബ്ബോതി പുബ്ബേ ദിട്ഠോ. മഹാനുഭാവോതി ദേവിദ്ധിയാ മഹാനുഭാവോ. ഇങ്ഘാതി ഉയ്യോജനത്ഥേ നിപാതോ, ഉയ്യോജേമീതി അത്ഥോ. അത്തഭാവന്തി തവ അത്തഭാവം. താദിസം രൂപന്തി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ അത്തഭാവസദിസം രൂപം. തംസരിക്ഖകന്തി തേന രൂപേന സദിസം. പതിരൂപമേവ സദിസട്ഠേന പതിരൂപകം, ന ഏകംസസദിസം രൂപം കിഞ്ചി സദിസരൂപന്തി അത്ഥോ. സകത്തഭാവന്തി സസ്സ ഏസോ സകോ, സോയേവ അത്തഭാവോ സകത്തഭാവോ, തം. അയന്തി മാരോ. കഥന്തി കേന കാരണേന ഭഗവാ ന സോഭതി നു ഖോ, സോഭതിയേവാതി അത്ഥോ. തദേവ സമത്ഥേതും വുത്തം ‘‘സബ്ബസോ വീതരാഗദോസമോഹോ’’തി. വഞ്ചിതോമ്ഹീതി അഹം വഞ്ചിതോ അമ്ഹി. കിം അത്ഥീതി കിം നാമ അത്ഥി, മമ വഞ്ചനചിത്തം നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. ദഹരഭിക്ഖു പടിലഭതീതിആദിനാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം.

ദഹരഭിക്ഖു അട്ഠാസീതി സമ്ബന്ധോ. സങ്കാരഛഡ്ഡനിം പച്ഛിന്തി സമ്ബന്ധോ. സങ്കാരം ഛഡ്ഡേതി ഇമായാതി സങ്കാരഛഡ്ഡനീ. തിസ്സദത്തത്ഥേരോ നാമ പുച്ഛീതി സമ്ബന്ധോ. നാവാതോതി പോതതോ. പഞ്ഹാസഹസ്സന്തി സമഥവിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനേസു പുച്ഛാസഹസ്സം. പുച്ഛീതി ദഹരം പുച്ഛി. പരിച്ഛിന്ദീതി തസ്മിം ദിവസേ കാതബ്ബവത്തം നിട്ഠപേസീതി അത്ഥോ. യോനകവിസയതോതി യോനകലോകതോ. അട്ഠ കപ്പേ അനുസ്സരീതി ചേതിയങ്ഗണം ദിസ്വാ ചിത്തസ്സ പസീദനതോ പുബ്ബേനിവാസഞാണേന അട്ഠ കപ്പേ അനുസ്സരി.

ഏകോ ഭിക്ഖു ഗതോതി സമ്ബന്ധോ. ദേവതാ പുപ്ഫഹത്ഥാ അട്ഠംസൂതി മനുസ്സവേസം ഗഹേത്വാ അട്ഠംസു. തേന വുത്തം ‘‘കതരഗാമവാസികാത്ഥാ’’തി. തുമ്ഹേ കതരസ്മിം ഗാമേ വസനസീലാ അത്ഥ ഭവഥാതി യോജനാ. ഇധേവാതി ഇമസ്മിംയേവ ഠാനേ. ഠിതാമ്ഹാതി മയം ഠിതാ അമ്ഹാതി യോജനാ.

അയം കഥാതി അയം വക്ഖമാനകഥാ. കിം അമച്ചപുത്തോ പാസാദികോ നു ഖോതി യോജനാ. നേതി അമച്ചപുത്തഅഭയത്ഥേരേ. ഞാതകാ അഗമംസൂതി സമ്ബന്ധോ. ഥേരമാതാപി പഹിണീതി സമ്ബന്ധോ. പിസദ്ദേന ഞാതകേ അപേക്ഖതി. പഹിണാകാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പുത്തോ മേ’’തിആദി. അമച്ചപുത്തോ ആരൂള്ഹോതി സമ്ബന്ധോ. അഭയത്ഥേരോ ആഹാതി സമ്ബന്ധോ. തേനാതി അമച്ചപുത്തേന. യുഗഗ്ഗാഹന്തി യുഗസ്സ ഗാഹം. ‘‘മഹല്ലകത്ഥേരസ്സ സമ്മട്ഠട്ഠാനേ കചവരം ഛഡ്ഡേത്വാ’’തി വചനം ആവി കരോന്തോ ആഹ ‘‘അതീതത്തഭാവേ കിരാ’’തിആദി. അമച്ചപുത്തോ ഛഡ്ഡേസീതി സമ്ബന്ധോ.

തന്തി സമ്മജ്ജനവത്തം. തത്രാതി ‘‘സത്ഥുസാസനം കതം ഹോതീ’’തിവചനേ. ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ നിസീദി കിരാതി സമ്ബന്ധോ. ഭഗവാ പച്ചാഗഞ്ഛീതി സമ്ബന്ധോ. പാദാനീതി പാദസ്സ അക്കമനട്ഠാനാനി, പാദചേതിയാനീതി അത്ഥോ. ഥേരോ നിസീദീതി സമ്ബന്ധോ. ജണ്ണുകേഹി പതിട്ഠായ ‘‘പാദചേതിയം വന്ദിത്വാ’’തി പാഠസേസോ അജ്ഝാഹരിതബ്ബോ. മേ നിസിന്നഭാവം മേ സത്ഥാ അഞ്ഞാസി വതാതി യോജനാ. മേസദ്ദോ ഹി പുബ്ബപരാപേക്ഖോ. ചോദനന്തി ദോസാരോപനം. കാരേസ്സാമീതി ദസബലം കാരേസ്സാമി. ഭഗവാ ആഹാതി സമ്ബന്ധോ. ഗതോസീതി ത്വം ഗതോ അസി, വിചരന്തസ്സ തുയ്ഹം ന പതിരൂപന്തി യോജനാ. തതോതി ചോദനകാലതോ.

ഏത്തകോ വിനിച്ഛയോ ഉപലബ്ഭതീതി സമ്ബന്ധോ. ഭാസപരിയന്തന്തി വചനപരിച്ഛേദം. അയന്തി കഥാ. ഏത്തകം വചനന്തി സമ്ബന്ധോ. ഗയ്ഹൂപഗന്തി ഗഹേതബ്ബഭാവം ഉപഗമനം, ഗണ്ഹിതും ഖമനീയന്തി അത്ഥോ. താനീതി ദ്വേ മൂലാനി. പുന താനീതി സമുദയഭൂതാനി ഛ ആപത്തിസമുട്ഠാനാനി. വത്ഥുന്തി മേഥുനാദിവത്ഥും. ഇതിപീതി പിസദ്ദോ പഠമനയം അപേക്ഖതി. ഏത്ഥ പഠമനയേ മൂലേന സമുദയസ്സ പായതോ അഭേദോ ഹോതി, പച്ഛിമനയേ പന സബ്ബഥാ ഭേദോ ഹോതി. തസ്മാ പച്ഛിമനയോയേവ യുത്തതരോതി ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘വൂപസമ്മതീ’’തി ഇമിനാ ‘‘നിരുജ്ഝതീ’’തി പദസ്സ സമുച്ഛേദനിരോധം ദസ്സേതി. വുട്ഠാനേനാതി പരിവാസാദിവിനയകമ്മേന.

തേത്തിംസമൂലാനം സരൂപം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വിവാദാധികരണസ്സ ദ്വാദസ മൂലാനീ’’തിആദി. ഏകം മൂലന്തി സമ്ബന്ധോ. താനീതി തേത്തിംസ മൂലാനി. പരതോതി പരസ്മിം. ‘‘അട്ഠാരസ ഭേദകരവത്ഥൂനീ’’തിആദിനാ അധികരണാനം സമുട്ഠാനം ദസ്സേതി. ചത്താരി സങ്ഘകിച്ചാനി നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജതീതി യോജനാ. ഇദന്തി വത്ഥു. സത്തന്നം നിദാനന്തി സത്തന്നം ആപത്തിക്ഖന്ധാനം പഞ്ഞത്തിട്ഠാനസങ്ഖാതം നിദാനം. ഏത്ഥാതി ഠാനേ. പഞ്ഞത്തിം ന ജാനാതീതി ഏത്ഥ ‘‘അനുപഞ്ഞത്തിം ന ജാനാതീ’’തി വക്ഖമാനത്താ പഠമപഞ്ഞത്തി ഗഹേതബ്ബാതി ആഹ ‘‘പഠമപഞ്ഞത്തിം ന ജാനാതീ’’തി. അനുപഞ്ഞത്തീതി ഏത്ഥ അനുസദ്ദോ നഉപച്ഛിന്നത്ഥോതി ആഹ ‘‘പുനപ്പുനം പഞ്ഞത്തിം ന ജാനാതീ’’തി. പച്ഛാത്ഥോപി യുജ്ജതേവ പഠമപഞ്ഞത്തിതോ പച്ഛാ പഞ്ഞത്തത്താ. അനുസന്ധിവചനപഥന്തി ഏത്ഥ അനുസന്ധീനം വസേന വചനപഥന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കഥാനുസന്ധിവിനിച്ഛയാനുസന്ധിവസേന വത്ഥു’’ന്തി. ഞത്തികിച്ചന്തി ഞത്തിയാ കിച്ചം. ഇമിനാ ഞത്തിയാതി ഏത്ഥ സാമ്യത്ഥേ സാമിവചനം. കരധാതുസമ്ബന്ധേ കരണവചനമ്പി യുജ്ജതേവ. കരണന്തി ഏത്ഥ ച യുപച്ചയസ്സ കമ്മത്ഥഭാവഞ്ച ദസ്സേതി. ന കേവലം ഞത്തികമ്മേ ഏവ ഞത്തികിച്ചം ന ജാനാതി, അഥ ഖോ ഞത്തിദുതിയഞത്തിചതുത്ഥകമ്മേസുപി ന ജാനാതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഞത്തിദുതിയഞത്തിചതുത്ഥകമ്മേസൂ’’തിആദി. പുബ്ബേ ഠപേതബ്ബാതി ഞത്തി നാമ കമ്മവാചായ പുബ്ബേ ഠപേതബ്ബാതി ന ജാനാതി. ഇമിനാ നപുബ്ബകുസലഭാവം ദസ്സേതി. ‘‘പച്ഛാ’’തി ഇമിനാ നഅപരകുസലഭാവം ദസ്സേതി. പിസദ്ദേന പഠമനയം അപേക്ഖതി. ‘‘കാലം ന ജാനാതീ’’തി ഇമിനാ അകാലഞ്ഞൂതി പദസ്സ വിഗ്ഗഹവാക്യം ദസ്സേതി. കാലം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അനജ്ഝിട്ഠോ’’തിആദി.

‘‘ധുതങ്ഗേ ആനിസംസം അജാനിത്വാ’’തി ഇമിനാ മന്ദമോമൂഹാനം ഫലം ദസ്സേതി. പാപിച്ഛോതി ഏത്ഥ പാപിച്ഛോ നാമ പച്ചയലാഭസ്സ പത്ഥനാതി ആഹ ‘‘പച്ചയലാഭം പത്ഥയമാനോ’’തി. കായവിവേകോ ച ചിത്തവിവേകോ ച ഉപധിവിവേകോ ച കായചിത്തഉപധിവിവേകം, സമാഹാരദ്വന്ദോ, പുബ്ബപദേസു ഉത്തരപദലോപോ. ഏതസ്സാതി ആരഞ്ഞികസ്സ. ഇമിനാ ഇമായ അത്ഥോ ഇദമത്ഥോ, സോ ഏതസ്സത്ഥീതി ഇദമത്ഥീതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. അപ്പിച്ഛഞ്ഞേവാതിആദീസു ഏവസദ്ദാനം ഛഡ്ഡേതബ്ബത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ന അഞ്ഞം കിഞ്ചി ലോകാമിസ’’ന്തി.

നവവിധന്തി ദിവസവസേന തിവിധം, തഥാ കത്തബ്ബാകാരവസേന, തഥാ കാരകവസേനാതി നവവിധം ഉപോസഥം.

കായദുച്ചരിതാദി യസ്മാ ന പസാദം സംവത്തേതി, ന പസാദായ വാ സംവത്തതി, തസ്മാ അപാസാദികന്തി വുച്ചതി. തേന വുത്തം ‘‘അപാസാദികന്തി കായദുച്ചരിതാദി അകുസല’’ന്തി. വേലം അതിക്കമ്മാതി ഭോജനാദികാലം അതിക്കമിത്വാ. ഇമിനാ അതിവേലന്തി ഏത്ഥ അതിസദ്ദസ്സ അതിക്കമനത്ഥഞ്ച ‘‘അതിവേല’’ന്തി പദസ്സ ‘‘വിഹരതോ’’തി പദേ കിരിയവിസേസനഭാവഞ്ച ദസ്സേതി. അപ്പം കാലന്തി യോജനാ. അവതരണം ഓതാരോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഓതരണ’’ന്തി. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു പഞ്ചകേസു.