൧൪൭. സോണകോളിവിസവത്ഥുകഥാ

൨൪൨. ചമ്മക്ഖന്ധകേ ഇസ്സരിയാധിപച്ചന്തി ഏത്ഥ ഇസ്സരസ്സ ഭാവോ ഇസ്സരിയം, അധിപതിനോ ഭാവോ ആധിപച്ചം, ഇസ്സരിയഞ്ച ആധിപച്ചഞ്ച, തേഹി സമന്നാഗതം ഇസ്സരിയാധിപച്ചന്തി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഇസ്സരഭാവേന ച അധിപതിഭാവേന ച സമന്നാഗത’’ന്തി. ‘‘രാജഭാവ’’ന്തി ഇമിനാ രജ്ജന്തി ഏത്ഥ രഞ്ഞോ ഭാവോ രജ്ജന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘രഞ്ഞാ കത്തബ്ബകിച്ച’’ന്തി ഇമിനാ രഞ്ഞോ ഇദം രജ്ജന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘കോളിവീസോതി ഗോത്ത’’ന്തി ഇദം അട്ഠകഥാവാദവസേന വുത്തം, അപദാനേ പന തസ്സ ജാതക്ഖണേ പിതരാ കോടിവീസധനസ്സ ദിന്നത്താ ‘‘കോളിവീസോ നാമാ’’തി വുത്തം. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ

‘‘ജാതപുത്തസ്സ മേ സുത്വാ, പിതു ഛന്ദോ അയം അഹു;

ദദാമഹം കുമാരസ്സ, വീസകോടീ അനൂനകാ’’തി.

ഇമിനാ പാളിനയേന ‘‘കോടിവീസോ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘ചക്കവാള’’ന്തിആദീസു വിയ ടകാരസ്സ ളകാരം കത്വാ കോളിവീസോതി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. അഞ്ജനവണ്ണാനീതി അഞ്ജനസ്സ വണ്ണോ വിയ വണ്ണോ ഏതേസന്തി അഞ്ജനവണ്ണാനി. ലോമാനി ജാതാനി ഹോന്തീതി സമ്ബന്ധോ. സോതി സോണോ. ഠപേസി കിരാതി സമ്ബന്ധോ. തേഹീതി അസീതിസഹസ്സപുരിസേഹി. പണ്ണസാലന്തി പണ്ണേന ഛാദിതം, തേന ച പരിക്ഖിത്തം സാലം. ഉണ്ണപാവാരണന്തി ഉണ്ണമയം ഉത്തരാസങ്ഗം. പാദപുഞ്ഛനികന്തി പാദം പുഞ്ഛതി സോധേതി അനേനാതി പാദപുഞ്ഛനിയം, തദേവ പാദപുഞ്ഛനികം. സബ്ബേവാതി സോണേന സഹ അസീതിസഹസ്സപുരിസാ ഏവ. തസ്സ ചാതി സോണസ്സ ച. പുബ്ബയോഗോതി പുബ്ബൂപായോ.

അസീതിഗാമികസഹസ്സാനീതി ഏത്ഥ ഗാമേസു വസന്തീതി ഗാമികാ, തേസം അസീതിസഹസ്സാനി അസീതിഗാമികസഹസ്സാനീതി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തേസൂ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘കുലപുത്താന’’ന്തി ഇമിനാ വസന്ത്യത്ഥേ പവത്തസ്സ ണികപച്ചയസ്സ സരൂപം ദസ്സേതി. ‘‘അസീതിസഹസ്സാനീ’’തി ഇമിനാ സദ്ദന്തരോപി അസീതിസഹസ്സസദ്ദാനം സമാസഭാവം ദസ്സേതി. കേനചിദേവാതി ഏത്ഥ ‘‘കേനചി ഇവാ’’തി പദവിഭാഗം കത്വാ ദകാരോ പദസന്ധിമത്തോ, ഇവസദ്ദോ ഉപമത്ഥോതി ആഹ ‘‘കേനചി കരണീയേന വിയാ’’തി. അഥ വാ ‘‘ന പനാ’’തിആദിനാ ഏവഫലസ്സ ദസ്സിതത്താ ‘‘കേനചി ഏവാ’’തി പദച്ഛേദം കത്വാ ഏവത്ഥോപി യുജ്ജതേവാതി ദട്ഠബ്ബം. അസ്സാതി ബിമ്ബിസാരരഞ്ഞോ. തസ്സാതി സോണസ്സ. ദസ്സനായ അഞ്ഞത്ര കിഞ്ചി കരണീയം ന അത്ഥീതി യോജനാ. രാജാതി ബിമ്ബിസാരോ രാജാ, സന്നിപാതാപേസീതി സമ്ബന്ധോ. ദിട്ഠധമ്മികേ അത്ഥേതി ഏത്ഥ ദിട്ഠധമ്മസദ്ദോ ഇധലോകത്ഥോ, ഇകസദ്ദോ ഹിതത്ഥേ പവത്തോതി ആഹ ‘‘ഇധലോകഹിതേ’’തി. ‘‘അമ്ഹാക’’ന്തി ഇമിനാ ‘‘സോ നോ ഭഗവാ’’തി ഏത്ഥ നോസദ്ദോ അമ്ഹസദ്ദകാരിയോതി ദസ്സേതി. അമ്ഹാകം സോ ഭഗവാതി യോജനാ. സമ്പരായികേതി പരലോകഹിതേ.

‘‘ജാനാപേമീ’’തി ഇമിനാ ‘‘പടിവേദേമീ’’തി ഏത്ഥ വിദധാതുയാ ഞാണത്ഥം ദസ്സേതി. പടികായ നിമുജ്ജിത്വാതി ഏത്ഥ പടികാസദ്ദോ അഡ്ഢേന്ദുപാസാണവാചകോതി ആഹ ‘‘അഡ്ഢചന്ദപാസാണേ’’തി. സോ ഹി പടതി അഡ്ഢഭാവം ഗച്ഛതീതി പടികാതി വുച്ചതി. പടികാസദ്ദോയം അത്ഥരണവിസേസേപി വത്തതി. യസ്സ ദാനീതി ഏത്ഥ യസദ്ദസ്സ വിസയം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തേസം ഹിതകരണീയത്ഥസ്സാ’’തി. ഇമിനാ അയം യംസദ്ദോ ന തംസദ്ദാപേക്ഖോതി ദസ്സേതി. അഥ വാ യസ്സാതി യോ അസ്സ. അസ്സ തേസം ഹിതകരണീയത്ഥസ്സ യോ കാലോ അത്ഥി, തം കാലം ഭഗവാ ജാനാതീതി യോജനാ. തേസന്തി അസീതിഗാമികസഹസ്സാനം. പച്ഛായായന്തി ഏത്ഥ പകാരോ പച്ചന്തത്ഥവാചകോതി ആഹ ‘‘വിഹാരപച്ചന്തേ ഛായായ’’ന്തി. സമ്മനാഹരന്തീതി സം പുനപ്പുനം മനസാഗതം അഭിമുഖം ഹരന്തീതി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പുനപ്പുനം മനസികരോന്തീ’’തി. ‘‘പസാദവസേനാ’’തി ഇമിനാ ‘‘കോധവസേനാ’’തിആദീനി പടിക്ഖിപതി. ‘‘പുന വിസിട്ഠതര’’ന്തി ഇമിനാ ഭിയ്യോസോ മത്തായാതി നിപാതസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി.

സോണസ്സ പബ്ബജ്ജാകഥാ

൨൪൩. ‘‘മക്ഖിതോ’’തി ഇമിനാ ഫുരതി വിപ്ഫാരതി ബ്യാപേതീതി ഫുടോതി വുത്തേ ഫുരധാതുയാ വിപ്ഫാരണം നാമ മക്ഖിതത്ഥോതി ദസ്സേതി. യത്ഥാതി യസ്മിം ഠാനേ. ഇമിനാ ഗാവോ ആഹനന്തി ഏത്ഥാതി ഗവാഘാതനന്തി അത്ഥം ദസ്സേഭി. തന്തിസ്സരേതി തന്തിയാ ഗുണസ്സ സരേ. വാദനകുസലോതി വാദനേ കുസലോ. ഖരമുച്ഛിതാതി ഖരേന മുച്ഛിതാ. ‘‘സരസമ്പന്നാ’’തി ഇമിനാ സരോ ഏതിസ്സമത്ഥീതി സരവതീ, വീണാതി ദസ്സേതി. കമ്മഞ്ഞാതി ഏത്ഥ കമ്മസദ്ദതോ ഖമത്ഥേ ഞ്ഞപച്ചയോതി ആഹ ‘‘കമ്മക്ഖമാ’’തി. മന്ദമുച്ഛനാതി മന്ദേന മുച്ഛനാ. സമേ ഗുണേതി ഏത്ഥ സമോ നാമ മജ്ഝിമോ, ഗുണോ നാമ മുഖ്യതോ വീണായ ജിയാ, ഉപചാരതോ സരോതി ആഹ ‘‘മജ്ഝിമേ സരേ’’തി. വീരിയസമഥന്തി ഏത്ഥ വീരിയഞ്ച സമഥോ ചാതി അത്ഥം പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ ‘‘വീരിയസമ്പയുത്തം സമഥ’’ന്തി. ഇമിനാ വീരിയേന സമ്പയുത്തം സമഥം വീരിയസമഥന്തി ദസ്സേതി. ‘‘വീരിയം സമഥേന യോജേഹീ’’തി ഇമിനാ വീരിയേന സമഥം യോജേഹീതി അത്ഥോപി ദസ്സിതോതി ദട്ഠബ്ബം. ഇന്ദ്രിയാനഞ്ച സമതന്തി ഏത്ഥ സദ്ധാദീനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനേവ ഗഹേതബ്ബാനി, ന അഞ്ഞാനീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സദ്ധാദീനം ഇന്ദ്രിയാന’’ന്തി. ‘‘സമഭാവ’’ന്തി ഇമിനാ താപച്ചയോ ഭാവത്ഥേ ഹോതീതി ദസ്സേതി. തത്ഥാതി ‘‘ഇന്ദ്രിയാനം സമത’’ന്തിപാഠേ, സദ്ധാദീസു ഇന്ദ്രിയേസു വാ. തത്ഥ ച നിമിത്തം ഗണ്ഹാഹീതി ഏത്ഥ ഭാവേനഭാവലക്ഖണേ ഥപച്ചയോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘തസ്മിം സമഥേ സതീ’’തി. ആദാസേ സതി മുഖബിമ്ബേന കത്തുഭൂതേന ഉപ്പജ്ജിതബ്ബം ഇവ, തസ്മിം സമഥേ സതി യേന നിമിത്തേന കത്തുഭൂതേന ഉപ്പജ്ജിതബ്ബന്തി യോജനാ. സമഥസ്സ നിമിത്തം സമഥനിമിത്തം, ഇന്ദ്രിയാനം സമഭാവോ. ഏസേവ നയോ സേസേസുപി. സമഥനിമിത്താദീനി ചത്താരി ഏകസേസേന വാ സാമഞ്ഞനിദ്ദേസേന വാ ‘‘നിമിത്ത’’ന്തി വുച്ചതി.

൨൪൪. അഞ്ഞം ബ്യാകരേയ്യന്തി ഏത്ഥ അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ അത്താനം ‘‘അരഹാ അഹ’’ന്തി ജാനാപേതീതി ആഹ ‘‘അരഹാ അഹ’’ന്തി ജാനാപേയ്യ’’ന്തി. ഛ ഠാനാനീതി ഏത്ഥ ഠാനസദ്ദോ കാരണത്ഥോതി ആഹ ‘‘ഛ കാരണാനീ’’തി. ‘‘പടിവിജ്ഝിത്വാ’’തിആദിനാ അധിമുത്തോതി പദസ്സ അധിപ്പായത്ഥം ദസ്സേതി. സദ്ദത്ഥോ പന അധിമുച്ചതീതി അധിമുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ. അരഹത്തം വുച്ചതീതി സമ്ബന്ധോ. ഹീതി വിത്ഥാരോ. അസമ്മോഹോതീതി ഏത്ഥ ആകാരത്ഥവാചകോ ഇതിസദ്ദോ പുബ്ബപദേസുപി യോജേത്വാ ‘‘നേക്ഖമം ഇതി വുച്ചതീ’’തിആദിനാ യോജനാ കാതബ്ബാ.

‘‘പടിവേധരഹിത’’ന്തി ഇമിനാ കേവലം സദ്ധാമത്തകന്തി ഏത്ഥ മത്തസദ്ദസ്സ നിവത്തേതബ്ബത്ഥം ദസ്സേതി. പടിവേധപഞ്ഞായാതി മഗ്ഗപഞ്ഞായ. ‘‘അസമ്മിസ്സ’’ന്തി ഇമിനാ കേവലസദ്ദസ്സ അസമ്മിസ്സത്ഥം ദസ്സേതി. പടിചയന്തി ഏത്ഥ പടിസദ്ദോ അനുപച്ഛിന്നത്ഥോ, ചിധാതു വഡ്ഢനത്ഥോതി ആഹ ‘‘പുനപ്പുനം കരണേന വഡ്ഢി’’ന്തി, മഗ്ഗപടിവേധേന വീതരാഗത്തായേവാതി സമ്ബന്ധോ. തന്നിന്നമാനസോയേവാതി തസ്മിം ഫലസമാപത്തിവിഹാരേ നിന്നമാനസോ ഏവ.

ലാഭസക്കാരസിലോകന്തി ഏത്ഥ ലഭനം ലാഭോ, സുട്ഠു കരണം സക്കാരോ, സിലോകനം വണ്ണഭണനം സിലോകോ, ലാഭോ ച സക്കാരോ ച സിലോകോ ച ലാഭസക്കാരസിലോകന്തി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ചതുപച്ചയലാഭഞ്ചാ’’തിആദി. തേസംയേവാതി ചതുന്നം പച്ചയാനമേവ. ‘‘സീലഞ്ച വതഞ്ചാ’’തി ഇമിനാ സീലബ്ബതന്തിപദസ്സ ദ്വന്ദവാക്യം ദസ്സേതി.

ഭുസസദ്ദസ്സ കലിങ്ഗരത്ഥം പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ ‘‘ബലവന്തോ’’തി ‘‘ഖീണാസവസ്സാ’’തി ഇമിനാ നേവസ്സാതി ഏത്ഥ തസദ്ദസ്സ വിസയം ദസ്സേതി. ‘‘ഗഹേത്വാ’’തി ഇമിനാ പരിയാദിയന്തീതി ഏത്ഥ പരിപുബ്ബആപുബ്ബദാധാതുയാ ഗഹണത്ഥം ദസ്സേതി. ഹീതി സച്ചം. കിലേസാ കരോന്തീതി സമ്ബന്ധോ. തേസന്തി കിലേസാനം. ആനേഞ്ജപ്പത്തന്തി ഏത്ഥ ഇഞ്ജനം കമ്പനം ഇഞ്ജം, ന ഇഞ്ജം അനേഞ്ജം, തമേവ ആനേഞ്ജം, തം പത്തന്തി ആനേഞ്ജപ്പത്തന്തി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അചലനപ്പത്ത’’ന്തി. വയഞ്ചാതി ചസദ്ദോ അവുത്തസമ്പിണ്ഡനത്ഥോതി ആഹ ‘‘വയമ്പി ഉപ്പാദമ്പീ’’തി.

ഉപാദാനക്ഖയസ്സാതി ഏത്ഥ ഉപാദാനക്ഖയം അധിമുത്തസ്സാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചന’’ന്തി. ‘‘ഉപ്പാദഞ്ച വയഞ്ചാ’’തി ഇമിനാ ആയതനുപ്പാദന്തി ഏത്ഥ ഉപ്പാദസദ്ദേന വയോപി അവിനാഭാവതോ ഗഹേതബ്ബോതി ദസ്സേതി. സമ്മാതി നിപാതോ ഞായത്ഥോതി ആഹ ‘‘ഹേതുനാ നയേനാ’’തി. സന്തചിത്തസ്സാതി ഏത്ഥ സന്തസദ്ദസ്സ ഖേദാദീസുപി പവത്തത്താ ഇധ നിബ്ബുതത്ഥേ വത്തതീതി ആഹ ‘‘നിബ്ബുതചിത്തസ്സാ’’തി. അനുനയപടിഘേഹീതി അനു പുനപ്പുനം ആരമ്മണേ ചിത്തം നേതീതി അനുനയോ, രാഗോ, ആരമ്മണേ പടിഹഞ്ഞതീതി പടിഘോ, ദോസോ, അനുനയോ ച പടിഘോ ച അനുനയപടിഘാ, തേഹി. ഇട്ഠേ അനുനയോ, അനിട്ഠേ പടിഘോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ ദട്ഠബ്ബോ.