മഹാവഗ്ഗയോജനാ

൧. മഹാഖന്ധകം

൧. ബോധികഥാ

ഏവൂഭതോവിഭങ്ഗസ്സ, കത്വാന യോജനാനയം;

മഹാവഗ്ഗഖന്ധകസ്സ, കരിസ്സം യോജനാനയം.

ഉഭിന്നന്തി ഉഭയേസം. പാതിമോക്ഖാനന്തി പാതിമോക്ഖവിഭങ്ഗാനം. പാതിമോക്ഖഗഹണേന ഹേത്ഥ തേസം വിഭങ്ഗോപി ഗഹിതോ അഭേദേന വാ ഉത്തരപദലോപവസേന വാ. ഖന്ധകന്തി പഞ്ഞത്തിസമൂഹം. ഖന്ധസദ്ദോ ഹേത്ഥ പഞ്ഞത്തിവാചകോ. വിനയപഞ്ഞത്തിയോ വുച്ചന്തി ‘‘ഖന്ധോ’’തി. തേസം സമൂഹോ ഖന്ധകോ. അഥവാ ഖന്ധോതി രാസി. ഖന്ധസദ്ദോ ഹി രാസത്ഥവാചകോ. വിനയപഞ്ഞത്തിരാസി വുച്ചതി ‘‘ഖന്ധോ’’തി. കകാരോ പകാസകവാചകോ. ഖന്ധാനം വിനയപഞ്ഞത്തിരാസീനം കോ പകാസകോതി ഖന്ധകോ, തം ഖന്ധകം. അയം പനേത്ഥ യോജനാ – ഉഭിന്നം പാതിമോക്ഖാനം സങ്ഗീതിസമനന്തരം ഖന്ധകോവിദാ ഖന്ധകേസു കുസലാ മഹാഥേരാ യം ഖന്ധകം സങ്ഗായിംസു, തസ്സ ഖന്ധകസ്സ ദാനി സംവണ്ണനാക്കമോ യസ്മാ സമ്പത്തോ, തസ്മാ തസ്സ ഖന്ധകസ്സ അയം അനുത്താനത്ഥവണ്ണനാ ഹോതീതി.

യേ അത്ഥാതി സമ്ബന്ധോ. ഹിസദ്ദോ പദാലങ്കാരോ. യേസന്തി പദാനം. തേതി തേ അത്ഥേ. ഭവേതി ഭവേയ്യ, ഭവിതും സക്കുണേയ്യാതി അത്ഥോ. തേസന്തി അത്ഥാനം. കിന്തി കിം പയോജനം. തേതി അത്ഥേ, ഞാതുന്തി സമ്ബന്ധോ. അഥവാ തേതി അത്ഥാ, അവണ്ണിതാതി സമ്ബന്ധോ. തേസംയേവാതി അത്ഥാനമേവ. അയം പനേത്ഥ യോജനാ – പദഭാജനീയേ യേസം പദാനം യേ അത്ഥാ ഭഗവതാ പകാസിതാ, തേസം പദാനന്തി പാഠസേസോ, തേ അത്ഥേ പുന വദേയ്യാമ ചേ, കദാ പരിയോസാനം സംവണ്ണനായ പരിനിട്ഠാനം ഭവേ, ന ഭവേയ്യാതി അധിപ്പായോ. യേ ചേവ അത്ഥാ ഉത്താനാ, തേസം സംവണ്ണനായ കിം പയോജനം, ന പയോജനന്തി അധിപ്പായോ. അധിപ്പായാനുസന്ധീഹി ച അധിപ്പായേന ച അനുസന്ധിനാ ച ബ്യഞ്ജനേന ച യേ പന അത്ഥാ അനുത്താനാ, തേ അത്ഥേ, അത്ഥാ വാ അവണ്ണിതാ യസ്മാ ഞാതും ന സക്കാ, തസ്മാ തേസംയേവ അത്ഥാനം അയം സംവണ്ണനാനയോ ഹോതീതി. ഇതിസദ്ദോ പരിസമാപനത്ഥോ.

൧. ‘‘തേന…പേ… വേരഞ്ജായ’’ന്തിആദീസു (പാരാ. ൧) കരണവചനേ വിസേസകാരണമത്ഥി വിയ, ‘‘തേന…പേ… പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോ’’തി ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി നത്ഥീതി യോജനാ. അസദിസോപമായം. കിഞ്ചാപിസദ്ദോ ഗരഹത്ഥജോതകോ, പന-സദ്ദോ സമ്ഭാവനത്ഥജോതകോ. ‘‘കരണവചനേനേവാ’’തി ഏത്ഥ ഏവകാരേന ഉപയോഗവചനം വാ ഭുമ്മവചനം വാ നിവാരേതി. അഭിലാപോതി അഭിമുഖം അത്ഥം ലപതീതി അഭിലാപോ, സദ്ദോ. ആദിതോതി വേരഞ്ജകണ്ഡതോ. ഏതന്തി ‘‘തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ ഉരുവേലായ’’ന്തിആദിവചനം. ‘‘അഞ്ഞേസുപീ’’തി വത്വാ തമേവത്ഥം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ഇതോ പരേസൂ’’തി.

യദി വിസേസകാരണം നത്ഥി, കിം പനേതസ്സ വചനേ പയോജനന്തി ചോദേന്തോ ആഹ ‘‘കിം പനേതസ്സാ’’തിആദി. ഏതസ്സാതി ‘‘തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ ഉരുവേലായ’’ന്തിആദിവചനസ്സ. നിദാനദസ്സനം പയോജനം നാമാതി യോജനാ. തമേവത്ഥം വിഭാവേതുമാഹ ‘‘യാ ഹീ’’തിആദി. യാ പബ്ബജ്ജാ ചേവ യാ ഉപസമ്പദാ ച ഭഗവതോ അനുഞ്ഞാതാതി യോജനാ. യാനി ച അനുഞ്ഞാതാനീതി സമ്ബന്ധോ. താനീതി പബ്ബജ്ജാദീനി. അഭിസമ്ബോധിന്തി അരഹത്തമഗ്ഗഞാണപദട്ഠാനം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഞ്ച സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപദട്ഠാനം അരഹത്തമഗ്ഗഞാണഞ്ച. ബോധിമഹാമണ്ഡേതി മഹന്താനം മഗ്ഗഞാണസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാനം പസന്നട്ഠാനേ ബോധിരുക്ഖമൂലേതി അത്ഥോ. ഏവന്തിആദി നിഗമനം.

തത്ഥാതി യം ‘‘തേന സമയേന ഉരുവേലായ’’ന്തിആദിവചനം വുത്തം, തത്ഥ. ഉരുവേലായന്തി ഏത്ഥ ഉരുസദ്ദോ മഹന്തപരിയായോതി ആഹ ‘‘മഹാവേലായ’’ന്തി. ‘‘വാലികരാസിമ്ഹീ’’തി ഇമിനാ വേലാസദ്ദസ്സ രാസത്ഥം ദസ്സേതി, കാലസീമാദയോ നിവത്തേതി. യദി പന ‘‘ഉരൂ’’തി വാലികായ നാമം, ‘‘വേലാ’’തി മരിയാദായ, ഏവഞ്ഹി സതി നനു ഉരുയാ വേലാതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോതി ആഹ ‘‘വേലാതിക്കമനഹേതു ആഹടാ ഉരു ഉരുവേലാ’’തി. ഇമിനാ വേലായ അതിക്കമോ വേലാ ഉത്തരപദലോപവസേന, വേലായ ആഹടാ ഉരു ഉരുവേലാ പദവിപരിയായവസേനാതി ദസ്സേതി. ഏത്ഥാതി ‘‘ഉരുവേലായ’’ന്തിപദേ. തമേവത്ഥം വിഭാവേന്തോ ആഹ ‘‘അതീതേ കിരാ’’തിആദി. അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ പബ്ബജിത്വാതി സമ്ബന്ധോ. താപസപബ്ബജ്ജന്തി ഇസിപബ്ബജ്ജം, ന സമണപബ്ബജ്ജം. കതികവത്തന്തി കരണം കതം, കതേന പവത്തം കതികം, തമേവ വത്തം കതികവത്തം. അകംസു കിരാതി സമ്ബന്ധോ. യോതി യോ കോചി. അഞ്ഞോതി അത്തനാ അപരോ. സോ ആകിരതൂതി സമ്ബന്ധോ. പത്തപുടേനാതി പണ്ണേന കതേന പുടേന. തതോതി കതികവത്തകരണതോ. തത്ഥാതി തസ്മിം പദേസേ. തതോതി മഹാവാലികരാസിജനനതോ, പരന്തി സമ്ബന്ധോ. നന്തി തം പദേസം. തന്തി മഹാവാലികരാസിം.

‘‘ബോധിരുക്ഖമൂലേ’’തി ഏത്ഥ അസ്സത്ഥരുക്ഖസ്സ ഉപചാരവസേന ബോധീതി നാമലഭനം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ബോധി വുച്ചതി ചതൂസു മഗ്ഗേസു ഞാണ’’ന്തിആദി. ഇമിനാ ചത്താരി സച്ചാനി ബുജ്ഝതീതി ബോധീതി വചനത്ഥേന ചതൂസു മഗ്ഗേസു ഞാണം ബോധി നാമാതി ദസ്സേതി. ഏത്ഥാതി ബോധിമ്ഹി, ബോധിയം വാ. സമീപത്ഥേ ചേതം ഭുമ്മവചനം. രുക്ഖോപീതി പിസദ്ദേന ന മഗ്ഗഞാണമേവാതി ദസ്സേതി. മൂലേതി ആസന്നേ. പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോതി അനുനാസികലോപവസേന സന്ധീതി ആഹ ‘‘പഠമം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’’തി. ‘‘ഹുത്വാ’’തി ഇമിനാ ‘‘പഠമ’’ന്തിപദസ്സ ഭാവനപുംസകം ദസ്സേതി. സബ്ബപഠമംയേവാതി സബ്ബേസം ജനാനം പഠമമേവ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ഏകോ ഏവ പല്ലങ്കോ ഏകപല്ലങ്കോതി അവധാരണസമാസം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഏകേനേവ പല്ലങ്കേനാ’’തി. ‘‘സകിം…പേ… ആഭുജിതേനാ’’തി ഇമിനാ അവധാരണഫലം ദസ്സേതി. പല്ലങ്കോതി ച ഊരുബദ്ധാസനം. വിമുത്തിസുഖം പടിസംവേദീതി ഏത്ഥ തദങ്ഗാദീസു (പടി. മ. അട്ഠ. ൧.൧.൧൦൪) പഞ്ചസു വിമുത്തീസു പടിപ്പസ്സദ്ധിസങ്ഖാതാ ഫലസമാപത്തി ഏവാധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘ഫലസമാപത്തിസുഖ’’ന്തി. ഫലസമാപത്തീതി അരഹത്തഫലസമാപത്തി. സാ ഹി വിരുദ്ധേഹി ഉപക്കിലേസേഹി മുച്ചിതട്ഠേന വിമുത്തീതി വുച്ചതി, തായ സമ്പയുത്തം സുഖം വിമുത്തിസുഖം, ചതുത്ഥജ്ഝാനികം അരഹത്തഫലസമാപത്തിസുഖം. അഥവാ തായ ജാതം സുഖം വിമുത്തിസുഖം, സകലകിലേസദുക്ഖൂപസമസുഖം. ‘‘പടിസംവേദയമാനോ’’തിഇമിനാ ‘‘പടിസംവേദീ’’തി ഏത്ഥ ണീപച്ചയസ്സ കത്തുത്ഥം ദസ്സേതി. പുനപ്പുനം സുട്ഠു വദതി അനുഭവതീതി പടിസംവേദീ. പടിസംവേദീ ഹുത്വാ നിസീദീതി സമ്ബന്ധോ.

പച്ചയാകാരന്തി അവിജ്ജാദിപച്ചയാനം ഉപ്പാദാകാരം. കസ്മാ പച്ചയാകാരോ പടിച്ചസമുപ്പാദോ നാമാതി ആഹ ‘‘പച്ചയാകാരോ ഹീ’’തിആദി. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞ’’ന്തിഇമിനാ ‘‘പടിച്ചാ’’തിപദസ്സ കമ്മം ദസ്സേതി, ‘‘സഹിതേ’’തിഇമിനാ സംസദ്ദസ്സത്ഥം. ‘‘ധമ്മേ’’തിഇമിനാ തസ്സ സരൂപം. ഏത്ഥാതി ഇമിസ്സം വിനയട്ഠകഥായം. തത്ഥാതി ‘‘അനുലോമപടിലോമ’’ന്തിപദേ, അനുലോമപടിലോമേസു വാ. സ്വേവ പച്ചയാകാരോ വുച്ചതീതി യോജനാ. ‘‘അത്തനാ കത്തബ്ബകിച്ചകരണതോ’’തിഇമിനാ അനുലോമസദ്ദസ്സ സഭാവത്ഥം ദസ്സേതി. സ്വേവാതി പച്ചയാകാരോ ഏവ. തം കിച്ചന്തി അത്തനാ കത്തബ്ബം തം കിച്ചം. തസ്സ അകരണതോതി അത്തനാ കത്തബ്ബകിച്ചസ്സ അകരണതോ. ഇമിനാ പടിലോമസദ്ദസ്സ സഭാവത്ഥം ദസ്സേതി. പുരിമനയേനേവാതി ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തിആദിനാ പുരിമനയേനേവ. വാതി അഥവാ. പവത്തിയാതി സംസാരപവത്തിയാ. അനുലോമോതി അനുകൂലോ, അനുരൂപോ വാ. ഇതരോതി ‘‘അവിജ്ജായത്വേവാ’’തിആദിനാ വുത്തോ പച്ചയാകാരോ. തസ്സാതി പവത്തിയാ. പടിലോമോതി പടിവിരുദ്ധോ, ഏത്ഥാതി ‘‘അനുലോമപടിലോമ’’ന്തിപദേ. അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോതി ഏത്ഥ അത്ഥോ ഏവാതി സമ്ഭവതോ തസ്സ ഫലം വാ ‘‘സദ്ദന്തരത്ഥാപോഹനേന സദ്ദോ അത്ഥം വദതീ’’തി വചനതോ (ഉദാ. അട്ഠ. ൧; ദീ. നി. ടീ. ൧.൧; മ. നി. ടീ. ൧.മുലപരിയായസുത്തവണ്ണനാ; സം. നി. ടീ. ൧.൧.ഓഘതരയസുത്തവണ്ണനാ; അ. നി. ടീ. ൧.൧.രുപാദിവഗ്ഗവണ്ണനാ) സദ്ദന്തരത്ഥാപോഹനം വാ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ആദിതോ പനാ’’തിആദി. യാവസദ്ദോ അവധിവചനോ. യാവ അന്തം പാപേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ഇതോതി ഇമേഹി വുത്തേഹി ദ്വീഹി അത്ഥേഹി. ‘‘മനസാകാസീ’’തി ഏത്ഥ ഇകാരലോപവസേന സന്ധീതി ആഹ ‘‘മനസി അകാസീ’’തി. തത്ഥാതി ‘‘മനസാകാസീ’’തിപദേ. യഥാതി യേനാകാരേന. ഇദന്തി ഇമം ആകാരം. തത്ഥാതി ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തിആദിപാഠേ അവയവത്ഥോ ഏവം വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. സമാസമജ്ഝേ തസദ്ദേന പുബ്ബപദസ്സേവ ലിങ്ഗവചനാനി ഗഹേതബ്ബാനീതി ആഹ ‘‘അവിജ്ജാ ച സാ പച്ചയോ ചാ’’തി. വാക്യേ പന തസദ്ദേന പരപദസ്സേവ ലിങ്ഗവചനാനി ഗഹേതബ്ബാനി. ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ’’തിപദം ‘‘സമ്ഭവന്തീ’’തിപദേന സമ്ബന്ധിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘തസ്മാ അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ സമ്ഭവന്തീ’’തി. സബ്ബപദേസൂതി ‘‘സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണ’’ന്തിആദീസു സബ്ബേസു പദേസു.

യഥാ പനാതി യേനാകാരേന പന. ഇദന്തി ഇമം ആകാരം. തത്ഥാതി ‘‘അവിജ്ജായ…പേ… നിരോധോ’’തിആദിവാക്യേ. അവിജ്ജായത്വേവാതി ഏത്ഥ ‘‘ഭദ്ദിയോത്വേവാ’’തിആദീസു വിയ ‘‘ഭദ്ദിയോ ഇതി ഏവാ’’തി പദച്ഛേദോ കത്തബ്ബോ, ന ഏവം ‘‘അവിജ്ജായ ഇതി ഏവാ’’തി, അഥ ഖോ ‘‘അവിജ്ജായ തു ഏവാ’’തി കാതബ്ബോതി ആഹ ‘‘അവിജ്ജായ തു ഏവാ’’തി. ‘‘പ അതിമോക്ഖം അതിപമോക്ഖ’’ന്തിആദീസു (കങ്ഖാ. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ) വിയ ഉപസഗ്ഗബ്യത്തയേന വുത്തം, ഏവമിധ നിപാതബ്യത്തയേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. തത്ഥ ഏവസദ്ദേന സത്തജീവാദയോ നിവത്തേതി. തുസദ്ദോ പക്ഖന്തരത്ഥജോതകോ. അനുലോമപക്ഖതോ പടിലോമസങ്ഖാതം പക്ഖന്തരം മനസാകാസീതി അത്ഥോ. അസേസവിരാഗനിരോധസദ്ദോ അയുത്തസമാസോ, ഉത്തരപദേന ച തതിയാസമാസോതി ആഹ ‘‘വിരാഗസങ്ഖാതേന മഗ്ഗേന അസേസനിരോധാ’’തി. തത്ഥ അസേസസദ്ദം വിരാഗസദ്ദേന സമ്ബന്ധമകത്വാ നിരോധസദ്ദേന സമ്ബന്ധം കത്വാ അത്ഥസ്സ ഗഹണം അയുത്തസമാസോ നാമ. ‘‘മഗ്ഗേനാ’’തിഇമിനാ വിരാഗസദ്ദസ്സത്ഥം ദസ്സേതി. മഗ്ഗോ ഹി വിരജ്ജനട്ഠേന വിരാഗോതി വുച്ചതി. സങ്ഖാരനിരോധോതി ഏത്ഥ മഗ്ഗേന നിരോധത്താ അനുപ്പാദനിരോധോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സങ്ഖാരാനം അനുപ്പാദനിരോധോ ഹോതീ’’തി. അനുപ്പാദനിരോധോതി ച അനുപ്പാദേന നിരോധോ സമുച്ഛേദവസേന നിരുദ്ധത്താ. ഏവന്തി യഥാ അവിജ്ജായത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ, ഏവം തഥാതി അത്ഥോ. തത്ഥാതി ‘‘ഏവമേതസ്സാ’’തിആദിവചനേ. കേവലസദ്ദോ സകലപരിയായോതി ആഹ ‘‘സകലസ്സാ’’തി, അനവസേസസ്സാതി അത്ഥോ. അഥവാ സത്തജീവാദീഹി അമിസ്സിതത്താ അമിസ്സത്ഥോതി ആഹ ‘‘സുദ്ധസ്സ വാ’’തി. ‘‘സത്തവിരഹിതസ്സാ’’തി ഇമിനാ സുദ്ധഭാവം ദസ്സേതി. ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സാതി ഏത്ഥ ഖന്ധസദ്ദോ രാസത്ഥവാചകോതി ആഹ ‘‘ദുക്ഖരാസിസ്സാ’’തി.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏത്ഥ ഏതസദ്ദസ്സ വിസയം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘യ്വായ’’ന്തിആദി. തത്ഥ ‘‘അവിജ്ജാദിവസേന…പേ… നിരോധോ ഹോതീ’’തി യ്വായം അത്ഥോ വുത്തോതി യോജനാ. സമുദയോ ച ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. വിദിതവേലായന്തി പാകടവേലായം പസിദ്ധകാലേതി അത്ഥോ. ഇമം ഉദാനന്തി ഏത്ഥ ഇമസദ്ദോ വുച്ചമാനാപേക്ഖോ. തസ്മിം അത്ഥേ വിദിതേ സതീതി യോജനാ. പജാനനതായാതി പകാരേന ജാനനഭാവസ്സ. സോമനസ്സയുത്തഞാണസമുട്ഠാനന്തി സോമനസ്സേന ഏകുപ്പാദാദിവസേന യുത്തേന ഞാണേന സമുട്ഠാനം, യുത്തം വാ ഞാണസങ്ഖാതം സമുട്ഠാനം ഉദാനന്തി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ ഉദാനന്തി കേനട്ഠേന ഉദാനം? ഉദാനട്ഠേന, മോദനട്ഠേന, കീളനട്ഠേന ചാതി അത്ഥോ. കിമിദം ഉദാനം നാമ? പീതിവേഗസമുട്ഠാപിതോ ഉദാഹാരോ. യഥാ (ഉദാ. അട്ഠ. ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ) ഹി യം തേലാദിമിനിതബ്ബവത്ഥു മാനം ഗഹേതും ന സക്കോതി വിസന്ദിത്വാ ഗച്ഛതി, തം ‘‘അവസേകോ’’തി വുച്ചതി. യഞ്ച ജലം തളാകം ഗഹേതും ന സക്കോതി, അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഗച്ഛതി, തം ‘‘ഓഘോ’’തി വുച്ചതി. ഏവമേവം യം പീതിവേഗസമുട്ഠാപിതം വിതക്കവിപ്ഫാരം ഹദയം സന്ധാരേതും ന സക്കോതി, സോ അധികോ ഹുത്വാ അന്തോ അസണ്ഠഹിത്വാ വചീദ്വാരേന നിക്ഖമന്തോ പടിഗ്ഗാഹകനിരപേക്ഖോ ഉദാഹാരവിസേസോ ‘‘ഉദാന’’ന്തി വുച്ചതി. ‘‘അത്തമനവാചം നിച്ഛാരേസീ’’തി ഇമിനാ ഉദധാതുസ്സ ഉദാഹാരത്ഥം ദസ്സേതി.

തസ്സാതി ഉദാനസ്സ അത്ഥോ ഏവം വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. യദാതി ഏത്ഥ ദാപച്ചയസ്സ അത്ഥവാക്യം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യസ്മിം കാലേ’’തി. ഹവേതി ‘‘ബ്യത്ത’’ന്തി ഇമസ്മിം അത്ഥേ നിപാതോ. ബ്യത്തം പാകടന്തി ഹി അത്ഥോ. പാതുഭവന്തീതി ഏത്ഥ പാതുനിപാതസ്സ അത്ഥസ്സ ‘‘ഹവേ’’തി നിപാതേന വുത്തത്താ ഭൂധാതുസ്സേവ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി. അനുലോമ പടിലോമ പച്ചയാകാര പടിവേധസാധകാതി അനുലോമതോ ച പടിലോമതോ ച പച്ചയാകാരസ്സ പടിവിജ്ഝനസ്സ സാധകാ. ബോധിപക്ഖിയധമ്മാതി ബോധിയാ മഗ്ഗഞാണസ്സ പക്ഖേ ഭവാ സത്തതിംസ ധമ്മാ. അഥവാ പാതുനിപാതേന സഹ ‘‘ഭവന്തീ’’തിപദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പകാസന്തീ’’തി. ഇമസ്മിം നയേ ഹവേസദ്ദോ ഏകംസത്ഥവാചകോ. ഹവേ ഏകംസേനാതി ഹി അത്ഥോ. അഭിസമയവസേനാതി മഗ്ഗഞാണവസേന. മഗ്ഗഞാണഞ്ഹി യസ്മാ അഭിമുഖം ചത്താരി സച്ചാനി സമേച്ച അയതി ജാനാതി, തസ്മാ അഭിസമയോതി വുച്ചതി.

‘‘കിലേസസന്താപനട്ഠേനാ’’തി ഇമിനാ ആഭുസോ കിലേസേ താപേതീതി ആതാപോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ന വീരിയസാമഞ്ഞം ഹോതി, അഥ ഖോ സമ്മപ്പധാനവീരിയമേവാതി ആഹ ‘‘സമ്മപ്പധാനവീരിയവതോ’’തി. ഇമിനാ ആതാപീതി ഏത്ഥ ഈപച്ചയസ്സ വന്തുഅത്ഥം ദസ്സേതി. ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനലക്ഖണേന ചാതി കസിണാദിആരമ്മണം ഉപഗന്ത്വാ നിജ്ഝാനസഭാവേന അട്ഠസമാപത്തിസങ്ഖാതേന ഝാനേന ച. ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനലക്ഖണേന ചാതി അനിച്ചാദിലക്ഖണം ഉപഗന്ത്വാ നിജ്ഝാനസഭാവേന വിപസ്സനാമഗ്ഗഫലസങ്ഖാതേന ഝാനേന ച. ‘‘ബാഹിതപാപസ്സാ’’തി ഇമിനാ ബാഹിതോ അണോ പാപോ അനേനാതി ബ്രാഹ്മണോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. അണസദ്ദോ ഹി പാപപരിയായോ. ‘‘ഖീണാസവസ്സാ’’തി ഇമിനാ തസ്സ സരൂപം ദസ്സേതി. അഥസ്സാതി അഥ അസ്സ, തസ്മിം കാലേ ബ്രാഹ്മണസ്സാതി അത്ഥോ. യാ ഏതാ കങ്ഖാ വുത്താതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘കോ നു ഖോ…പേ… അവോചാ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൨.൧൨) നയേന ച തഥാ ‘‘കതമം നു ഖോ…പേ… അവോചാ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൨.൩൫) നയേന ച പച്ചയാകാരേ വുത്താതി യോജനാ. നോ കല്ലോ പഞ്ഹോതി അയുത്തോ പഞ്ഹോ, ദുപ്പഞ്ഹോ ഏസോതി അത്ഥോ. തഥാതി ഏവം, തതോ അഞ്ഞഥാ വാ. യാ ച സോളസ കങ്ഖാ (മ. നി. ൧.൧൮; സം. നി. ൨.൨൦) ആഗതാതി സമ്ബന്ധോ. അപടിവിദ്ധത്താ കങ്ഖാതി യോജനാ. സോളസ കങ്ഖാതി അതീതവിസയാ പഞ്ച, അനാഗതവിസയാ പഞ്ച, പച്ചുപ്പന്നവിസയാ ഛാതി സോളസവിധാ കങ്ഖാ. വപയന്തീതി വി അപയന്തി, ഇകാരലോപേനായം സന്ധി. വിത്യൂപസഗ്ഗോ ധാത്വത്ഥാനുവത്തകോ, അപയന്തി – സദ്ദോ അപഗമനത്ഥോതി ആഹ ‘‘അപഗച്ഛന്തീ’’തി. ‘‘നിരുജ്ഝന്തീ’’തിഇമിനാ അപഗമനത്ഥമേവ പരിയായന്തരേന ദീപേതി. ‘‘കസ്മാ’’തി ഇമിനാ ‘‘യതോ പജാനാതി സഹേതുധമ്മ’’ന്തി വാക്യസ്സ പുബ്ബവാക്യകാരണഭാവം ദസ്സേതി. സഹേതുധമ്മന്തി ഏത്ഥ സഹ അവിജ്ജാദിഹേതുനാതി സഹേതു, സങ്ഖാരാദികോ പച്ചയുപ്പന്നധമ്മോ. സഹേതു ച സോ ധമ്മോ ചാതി സഹേതുധമ്മോതി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അവിജ്ജാദികേനാ’’തിആദി. ‘‘പടിവിജ്ഝതീ’’തി ഇമിനാ പജാനാ തീതി ഏത്ഥ ഞാധാതുയാ അവബോധനത്ഥം ദസ്സേതി, മാരണതോസനാദികേ അത്ഥേ നിവത്തേതി. ഇതീതി തസ്മാ, വപയന്തീതി യോജനാ.

൨. പച്ചയക്ഖയസ്സാതി പച്ചയാനം ഖയട്ഠാനസ്സ അസങ്ഖതസ്സാതി യോജനാ. തത്രാതി ദുതിയഉദാനേ. ഖീയന്തി പച്ചയാ ഏത്ഥാതി ഖയം, നിബ്ബാനന്തി ആഹ ‘‘പച്ചയാനം ഖയസങ്ഖാതം നിബ്ബാന’’ന്തി. ‘‘അഞ്ഞാസീ’’തി ഇമിനാ അവേദീതി ഏത്ഥ വിദധാതുയാ ഞാണത്ഥം ദസ്സേതി, അനുഭവനലാഭാദികേ നിവത്തേതി. തസ്മാ വപയന്തീതി സമ്ബന്ധോ. വുത്തപ്പകാരാതി പഠമഉദാനേ വുത്തസദിസാ. ധമ്മാതി ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ, ചതുഅരിയസച്ചധമ്മാ വാ.

൩. ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസീതി സമ്ബന്ധോ. യേന മഗ്ഗേന വിദിതോതി യോജനാ. തത്രാതി തതിയഉദാനേ. സോ ബ്രാഹ്മണോ തിട്ഠതീതി സമ്ബന്ധോ. തേഹി ഉപ്പന്നേഹി ബോധിപക്ഖിയധമ്മേഹി വാ യസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ ചതുസച്ചധമ്മാ പാതുഭൂതാ, തേന അരിയമഗ്ഗേന വാ വിധൂപയന്തി യോജനാ. വുത്തപ്പകാരന്തി സുത്തനിപാതേ വുത്തപ്പകാരം. മാരസേനന്തി കാമാദികം ദസവിധം മാരസേനം. ‘‘വിധമേന്തോ’’തിഇമിനാ വിധൂപയന്തി ഏത്ഥ ധൂപധാതുയാ വിധമനത്ഥം ദസ്സേതി, ലിമ്പനത്ഥാദയോ നിവത്തേതി. ‘‘വിദ്ധം സേന്തോ’’തിഇമിനാ വിധമേന്തോതി ഏത്ഥ ധമുധാതുയാ ധംസനത്ഥം ദസ്സേതി, സദ്ദത്ഥാദയോ നിവത്തേതി. ‘‘സൂരിയോവ ഓഭാസയ’’ന്തിപദസ്സ ‘‘സൂരിയോ ഇവാ’’തി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യഥാ’’തിആദി. സൂരിയോതി ആദിച്ചോ. സോ ഹി യസ്മാ പഠമകപ്പികാനം സൂരം ജനേതി, തസ്മാ സൂരിയോതി വുച്ചതി. അബ്ഭുഗ്ഗതോതി അഭിമുഖം ഉദ്ധം ആകാസം ഗതോ, അബ്ഭം വാ ആകാസം ഉഗ്ഗതോ. അബ്ഭസദ്ദോ ഹി ആകാസപരിയായോ. ആകാസോ ഹി യസ്മാ ആഭുസോ ഭാതി ദിപ്പതി, തസ്മാ ‘‘അബ്ഭ’’ന്തി വുച്ചതി. അയം പനേത്ഥ ഓപമ്മസംസന്ദനം – യഥാ സൂരിയോ ഓഭാസയന്തോ തിട്ഠതി, ഏവം ബ്രാഹ്മണോ സച്ചാനി പടിവിജ്ഝന്തോ. യഥാ സൂരിയോ അന്ധകാരം വിധമേന്തോ തിട്ഠതി, ഏവം ബ്രാഹ്മണോ മാരസേനമ്പി വിധൂപയന്തോതി.

ഏത്ഥാതി ഏതേസു തീസു ഉദാനേസു. പഠമം ഉദാനം ഉപ്പന്നന്തി സമ്ബന്ധോ. ഇമിസ്സാ ഖന്ധകപാളിയാ ഉദാനപാളിം സംസന്ദന്തോ ആഹ ‘‘ഉദാനേ പനാ’’തിആദി. ഉദാനേ പന വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. തന്തി ഉദാനേ വുത്തവചനം, വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. അച്ചയേനാതി അതിക്കമേന, തമേവത്ഥം വിഭാവേന്തോ ആഹ ‘‘തദാ ഹീ’’തിആദി. തദാതി ‘‘സ്വേ ആസനാ വുട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി രത്തിം ഉപ്പാദിതമനസികാരകാലേ. ഭഗവാ മനസാകാസീതി സമ്ബന്ധോ. പുരിമാ ദ്വേ ഉദാനഗാഥാ ആനുഭാവദീപികാ ഹോന്തീതി യോജനാ. തസ്സാതി പച്ചയാകാരപജാനനപച്ചയക്ഖയാധിഗമസ്സ. ഏകേകമേവാതി അനുലോമപടിലോമേസു ഏകേകമേവ. പഠമയാമഞ്ചാതി അച്ചന്തസംയോഗേ ഉപയോഗവചനം, നിരന്തരം പഠമയാമകാലന്തി അത്ഥോ. ഇധ പനാതി ഇമസ്മിം ഖന്ധകേ പന. തമേവത്ഥം വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘ഭഗവാ ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ ഭഗവാ ഉദാനേസീതി സമ്ബന്ധോ. വിസാഖപുണ്ണമായാതി വിസാഖായ യുത്തായ പുണ്ണമായ. ‘‘അരുണോ ഉഗ്ഗമിസ്സതീ’’തി വത്തബ്ബസമയേതി സമ്ബന്ധോ. സബ്ബഞ്ഞുതന്തി സബ്ബഞ്ഞുഭാവം, അനാവരണഞാണന്തി അത്ഥോ. തതോതി അരുണുഗ്ഗമനതോ. തം ദിവസന്തി ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനം, തസ്മിം ദിവസേതി ഹി അത്ഥോ. അച്ചന്തസംയോഗേ വാ, തം ദിവസം കാലന്തി ഹി അത്ഥോ. ഏവം മനസി കത്വാതി യഥാ തം ദിവസം അനുലോമപടിലോമം മനസാകാസി, ഏവം മനസി കത്വാതി അത്ഥോ. ഇതീതി ഏവം. ‘‘ബോധിരുക്ഖമൂലേ…പേ… നിസീദീ’’തി ഏവം വുത്തം തം സത്താഹന്തി യോജനാ. തത്ഥേവാതി ബോധിരുക്ഖമൂലേയേവ.

൨. അജപാലകഥാ

൪. ന ഭഗവാതി ഏത്ഥ നകാരോ ‘‘ഉപസങ്കമീ’’തി പദേന യോജേതബ്ബോ, ന ഉപസങ്ഖമീതി ഹി അത്ഥോ. തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാതി തതോ അരഹത്തഫലസമാപത്തിസമാധിതോ. അനന്തരമേവ അനുപസങ്കമനം ഉപമായ ആവികരോന്തോ ആഹ ‘‘യഥാ പനാ’’തിആദി. ഇച്ചേവം വുത്തം ന ഹോതീതി യോജനാ. ഇദന്തി ഇദം അത്ഥജാതം. ഏത്ഥാതി ‘‘ഭുത്വാ സയതീ’’തി വാക്യേ. ഏവന്തി ഉപമേയ്യജോതകോ. ഇധാപീതി ഇമിസ്സം ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ’’തിആദിപാളിയമ്പി. ഇദന്തി അയമത്ഥോ ദീപിതോ ഹോതീതി യോജനാ. ഏത്ഥാതി ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ’’തിആദിപാഠേ.

അപരാനിപീതി പല്ലങ്കസത്താഹതോ അഞ്ഞാനിപി. തത്രാതി ‘‘അപരാനിപീ’’തിആദിവചനേ. ഭഗവതി നിസിന്നേ സതീതി യോജനാ. കിരസദ്ദോ വിത്ഥാരജോതകോ. കിം നു ഖോതി പരിവിതക്കനത്ഥേ നിപാതോ. ഏകച്ചാനന്തി അപ്പേസക്ഖാനം ഏകച്ചാനം. താസന്തി ദേവതാനം. ബലാധിഗമട്ഠാനന്തി ബലേന തേജസാ അധിഗമട്ഠാനം. അനിമിസേഹീതി ഉമ്മിസേഹി. സത്താഹന്തി കമ്മത്ഥേ ചേതം ഉപയോഗവചനം, അച്ചന്തസംയോഗേ വാ. ഏവഞ്ഹി സതി ‘‘കാല’’ന്തി കമ്മം വേദിതബ്ബം. തം ഠാനന്തി അനിമിസേഹി അക്ഖീഹി ഓലോകിയമാനട്ഠാനം. അഥാതി അനിമിസസത്താഹസ്സ അനന്തരേ. രതനചങ്കമേതി രതനമയേ ചങ്കമേ. തം ഠാനന്തി ചങ്കമട്ഠാനം. തതോതി ചങ്കമസത്താഹതോ. രതനഘരന്തി രതനമയം ഗേഹം. തത്ഥാതി രതനഘരേ അഭിധമ്മപിടകം വിചിനന്തോതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാതി രതനഘരേ, അഭിധമ്മപിടകേ വാ, നിദ്ധാരണേ ചേതം ഭുമ്മവചനം. തം ഠാനന്തി അഭിധമ്മപിടകവിചിനനട്ഠാനം.

ഏവന്തിആദി പുബ്ബവചനസ്സ നിഗമവസേന പച്ഛിമവചനസ്സ അനുസന്ധിനിദസ്സനം. തേനാതി അജപാലാനം നിസീദനകാരണേന. അസ്സാതി നിഗ്രോധസ്സ. ‘‘അജപാലനിഗ്രോധോത്വേവ നാമ’’ന്തി ഇമിനാ ഉപചാരവസേന നാമലഭനം ദസ്സേതി. അജപാ ബ്രാഹ്മണാ ലന്തി നിവാസം ഗണ്ഹന്തി ഏത്ഥാതി അജപാലോ, ഉണ്ഹകാലേ വാ അന്തോപവിട്ഠേ അജേ അത്തനോ ഛായായ പാലേതീതി അജപാലോ, അജപാലോ ച സോ നിഗ്രോധോ ചേതി അജപാലനിഗ്രോധോതി വചനത്ഥാനിപി പകരണന്തരേസു (ഉദാ. അട്ഠ. ൪) ദസ്സിതാനി. തത്രാപീതി അജപാലനിഗ്രോധേപി. ബോധിതോതി ബോധിരുക്ഖതോ. ഏത്ഥാതി അജപാലനിഗ്രോധേ. ഭഗവതി നിസിന്നേതി യോജനാ. തത്ഥാതി ‘‘അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ’’തിആദിവചനേ. സോതി ബ്രാഹ്മണോ. ദിട്ഠമങ്ഗലികോ നാമാതി ദിട്ഠസുതമുതസങ്ഖാതേസു തീസു മങ്ഗലികേസു ദിട്ഠമങ്ഗലികോ നാമ കിരാതി അത്ഥോ. ‘‘മാനവസേന…പേ… വുച്ചതീ’’തി ഇമിനാ ‘‘ഹുംഹു’’ന്തി കരോതീതി ഹുംഹുങ്കോ, ഹുംഹുങ്കോ ജാതി സഭാവോ ഇമസ്സാതി ഹുംഹുങ്കജാതികോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി.

തേനാതി ബ്രാഹ്മണേന. സിഖാപ്പത്തന്തി അഗ്ഗപ്പത്തം. തസ്സാതി ഉദാനസ്സ. യോതി പുഗ്ഗലോ, പടിജാനാതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ന ദിട്ഠമങ്ഗലികതായാ’’തി ഇമിനാ അവധാരണഫലം ദസ്സേതി. ‘‘ബാഹിതപാപധമ്മത്താ’’തി ഇമിനാ ബാഹിതോ പാപോ ധമ്മോ അനേനാതി ബാഹിതപാപധമ്മോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘ഹുംഹുങ്കാരപഹാനേനാ’’തി ഇമിനാ നത്ഥി ഹുംഹുങ്കാരോ ഇമസ്സാതി നിഹുംഹുങ്കോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. രാഗാദികസാവാഭാവേനാതി ഇമിനാ നത്ഥി രാഗാദികസാവോ ഇമസ്സാതി നിക്കസാവോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘ഭാവനാനുയോഗയുത്തചിത്തതായാ’’തി ഇമിനാ യതം അനുയുത്തം അത്തം ചിത്തം ഇമസ്സാതി യതത്തോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ഏത്ഥ ഹി യതസദ്ദോ വീരിയവാചകോ, യതധാതുയാ നിപ്ഫന്നോ, അത്തസദ്ദോ ചിത്തപരിയായോ. യതസദ്ദസ്സ യമുധാതുയാ ച നിപ്ഫന്നഭാവം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘സീലസംവരേന വാ’’തിആദി. ‘‘സഞ്ഞതചിത്തതായാ’’തി ഇമിനാ യമതി സംയമതീതി യതം, യതം അത്തം ചിത്തം ഇമസ്സാതി യതത്തോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. സച്ചാനി വിദന്തി ജാനന്തീതി വേദാനീതി വചനത്ഥേന മഗ്ഗഞാണാനി വേദാനി നാമാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ചതുമഗ്ഗഞാണസങ്ഖാതേഹി വേദേഹീ’’തി. ‘‘ചതുമഗ്ഗഞാണസങ്ഖാതാന’’ന്തി വിഭത്തിപരിണാമം കത്വാ ‘‘വേദാന’’ന്തിപദേന യോജേതബ്ബോ. അന്തന്തി നിബ്ബാനം. തഞ്ഹി യസ്മാ സങ്ഖാരാനം അവസാനേ ജാതം, തസ്മാ അന്തന്തി വുച്ചതി. പുന അന്തന്തി അരഹത്തഫലം. തഞ്ഹി യസ്മാ മഗ്ഗസ്സ പരിയോസാനേ പവത്തം, തസ്മാ അന്തന്തി വുച്ചതി. ‘‘മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ വുസിതത്താ’’തി ഇമിനാ വുസിതം മഗ്ഗസങ്ഖാതം ബ്രഹ്മചരിയം അനേനാതി വുസിതബ്രഹ്മചരിയോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ധമ്മേന ബ്രഹ്മവാദം വദേയ്യാതി വുത്തവചനസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ബ്രാഹ്മണോ അഹന്തി ഏതം വാദം ധമ്മേന വദേയ്യാ’’തി. ധമ്മേനാതി ഭൂതേന സഭാവേന. ലോകേതി ഏത്ഥ സത്തലോകോവാധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘സകലേ ലോകസന്നിവാസേ’’തി.

൩. മുചലിന്ദകഥാ

൫. അകാലമേഘോതി ഏത്ഥ വപ്പാദികാലസ്സ അഭാവാ ന അകാലോ ഹോതി, അഥ ഖോ വസ്സകാലേ അസമ്പത്തത്താ അകാലോതി ആഹ ‘‘അസമ്പത്തേ വസ്സകാലേ’’തി. ‘‘ഉപ്പന്നമേഘോ’’തി ഇമിനാ അകാലേ ഉപ്പന്നോ മേഘോ അകാലമേഘോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ഗിമ്ഹാനം പച്ഛിമേ മാസേതി ജേട്ഠമൂലമാസേ. തസ്മിന്തി മേഘേ. സീതവാതദുദ്ദിനീതി ഏത്ഥ സീതേന വാതേന ദൂസിതം ദിനം ഇമിസ്സാ വട്ടലികായാതി സീതവാതദുദ്ദിനീതി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സാ ച പനാ’’തിആദി. സാ ച പന സത്താഹവട്ടലികാ സീതവാതദുദ്ദിനീ നാമ അഹോസീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘സമീപേ പോക്ഖരണിയാ നിബ്ബത്തോ’’തി ഇമിനാ മുചലിന്ദസ്സ സമീപേ നിബ്ബത്തോ മുചലിന്ദോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. മുചലിന്ദോതി ച നിചുലോ. സോ നീപോതി ച പിയകോതി ച വുച്ചതി. നാഗസ്സ ഭോഗോ ഏകോപി സത്താഭുജത്താ ‘‘ഭോഗേഹീ’’തി ബഹുവചനവസേന വുത്തം. തസ്മിന്തി നാഗരാജേ ഠിതേ സതീതി യോജനാ. തസ്സാതി നാഗരാജസ്സ. തസ്മാതി യസ്മാ ഭണ്ഡാഗാരഗബ്ഭപമാണം അഹോസി, തസ്മാ. ഠാനസ്സ കാരണം പരിദീപേതി അനേനാതി ഠാനകാരണപരിദീപനം ‘‘മാ ഭഗവന്തം സീത’’ന്തിആദിവചനം. സോതി നാഗരാജാ. ഹീതി സച്ചം. പാളിയം ‘‘ബാധയിത്ഥാ’’തി കിരിയാപദം അജ്ഝാഹരിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘മാ സീതം ഭഗവന്തം ബാധയിത്ഥാ’’തി. തത്ഥാതി ‘‘മാ ഭഗവന്തം സീത’’ന്തിആദിവചനേ. സത്താഹവട്ടലികായ സതീതി സമ്ബന്ധോ. തമ്പീതി ഉണ്ഹമ്പി. നന്തി ഭഗവന്തം. തസ്സാതി നാഗരാജസ്സ. ഉബ്ബിദ്ധന്തി ഉദ്ധം ഛിദ്ദം. വിദ്ധഛിദ്ദസദ്ദാ ഹി പരിയായാ. ആകാസം മേഘപടലപടിച്ഛന്നം ആസന്നം വിയ ഹോതി, മേഘപടലവിഗമേ ദൂരം വിയ ഉപട്ഠാതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘മേഘവിഗമേന ദൂരീഭൂത’’ന്തി. വിഗതവലാഹകന്തി ഏത്ഥ വിഗതസദ്ദോ അപഗതത്ഥവാചകോ, വലാഹകസദ്ദോ മേഘപരിയായോതി ആഹ ‘‘അപഗതമേഘ’’ന്തി. ഇന്ദനീലമണി വിയ ദിബ്ബതീതി ദേവോതി വചനത്ഥേന ആകാസോ ദേവോ നാമാതി ആഹ ‘‘ദേവന്തി ആകാസ’’ന്തി. അത്തനോ രൂപന്തി അത്തനോ നാഗസണ്ഠാനം. ഇമിനാ സകവണ്ണന്തി ഏത്ഥ സകസദ്ദോ അത്തവാചകോ, വണ്ണസദ്ദോ സണ്ഠാനവേവചനോതി ദസ്സേതി.

സുഖോ വിവേകോതി ഏത്ഥ തദങ്ഗ വിക്ഖമ്ഭന സമുച്ഛേദ പടിപ്പസ്സദ്ധിനിസ്സരണവിവേകസങ്ഖാതേസു പഞ്ചസു വിവേകേസു നിബ്ബാനസങ്ഖാതോ നിസ്സരണവിവേകോ ച കായചിത്തഉപധിവിവേകസങ്ഖാതേസു തീസു വിവേകേസു നിബ്ബാനസങ്ഖാതോ ഉപധിവിവേകോ ച ഗഹേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘നിബ്ബാനസങ്ഖാതോ ഉപധിവിവേകോ’’തി. ‘‘ചതുമഗ്ഗഞാണസന്തോസേനാ’’തി ഇമിനാ തുട്ഠസ്സാതി ഏത്ഥ പിണ്ഡപാതസന്തോസാദികേ നിവത്തേതി. സുതധമ്മസ്സാതി ഏത്ഥ സുതസദ്ദോ വിസ്സുതപരിയായോതി ആഹ ‘‘പകാസിതധമ്മസ്സാ’’തി, പാകടസച്ചധമ്മസ്സാതി അത്ഥോ. പസ്സതോതി ഏത്ഥ മംസചക്ഖുസ്സ കരണഭാവേന ആസങ്കാ ഭവേയ്യാതി ആഹ ‘‘ഞാണചക്ഖുനാ’’തി. ‘‘അകുപ്പനഭാവോ’’തി ഇമിനാ അബ്യാപജ്ജന്തി ഏത്ഥ ബ്യാപാദസദ്ദസ്സ ദോസവാചകഭാവോ ച ണ്യപച്ചയസ്സ ഭാവത്ഥോ ച ദസ്സിതോ. ഏതേനാതി ‘‘അബ്യാപജ്ജ’’ന്തിപദേന. മേത്താപുബ്ബഭാഗോതി അബ്യാപജ്ജസ്സ പുബ്ബഭാഗേ മേത്തായ ഉപ്പന്നഭാവോ. പാണഭൂതേസു സംയമോതി ഏത്ഥ പാണഭൂതസദ്ദാ വേവചനഭാവേന സത്തേസു ഏവ വത്തന്തീതി ആഹ ‘‘സത്തേസു ചാ’’തി. കരുണാപുബ്ബഭാഗോതി സംയമസ്സ പുബ്ബഭാഗേ കരുണായ ഉപ്പന്നഭാവോ. യാതി യാ വിരാഗതാ. അനാഗാമിമഗ്ഗസ്സ കാമരാഗസ്സ അനവസേസപഹാനത്താ വുത്തം ‘‘ഏതേന അനാഗാമിമഗ്ഗോ കഥിതോ’’തി. യാഥാവമാനസ്സ അരഹത്തമഗ്ഗേന നിരുദ്ധത്താ വുത്തം ‘‘അസ്മി…പേ… കഥിത’’ന്തി. ഇതോതി അരഹത്തതോ.

൪. രാജായതനകഥാ

൬. പാചീനകോണേതി പുരത്ഥിമഅസ്സേ, പുബ്ബദക്ഖിണദിസാഭാഗേതി അത്ഥോ. രാജായതനരുക്ഖന്തി ഖീരികാരുക്ഖം. തേന ഖോ പന സമയേനാതി ഏത്ഥ തസദ്ദസ്സ വിസയം പുച്ഛിത്വാ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കതരേന സമയേനാ’’തി. നിസിന്നസ്സ ഭഗവതോതി യോജനാ. ദേവരാജസദ്ദസ്സ അഞ്ഞേ പജാപതിആദയോ ദേവരാജാനോ നിവത്തേതും ‘‘സക്കോ’’തി വുത്തം. തന്തി ഹരീതകം. പരിഭുത്തമത്തസ്സേവ ഭഗവതോതി സമ്ബന്ധോ. നിസിന്നേ ഭഗവതി.

‘‘തേന ഖോ പന സമയേനാ’’തി ഇമിനാ യേന സമയേന ഭഗവാ രാജായതനമൂലേ നിസീദി, തേന ഖോ പന സമയേനാതി അത്ഥം ദസ്സേതി. ഉക്കലജനപദതോതി ഉക്കലനാമകാ ജനപദമ്ഹാ. യസ്മിം ദേസേ ഭഗവാ വിഹരതി, തം ദേസന്തി യോജനാ. ഏത്ഥാതി ‘‘തം ദേസം അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നാ’’തിപദേ. തേസന്തി വാണിജാനം. ഞാതിസാലോഹിതസദ്ദാനം അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനത്താ ‘‘ഞാതീ’’തി വുത്തേ സാലോഹിതസദ്ദസ്സ അത്ഥോ സിദ്ധോതി ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ഞാതിഭൂതപുബ്ബാ ദേവതാ’’തി. സാതി ദേവതാ. നേസന്തി വാണിജാനം. തതോതി അപവത്തനകാരണാ. തേതി വാണിജാ. ഇദന്തി അപവത്തനം. ബലിന്തി ഉപഹാരം. തേസന്തി വാണിജാനം. ‘‘സബ്ബിമധുഫാണിതാദീഹി യോജേത്വാ’’തി പദം പുബ്ബാപരാപേക്ഖം, തസ്മാ മജ്ഝേ വുത്തം. പതിമാനേഥാതി ഏത്ഥ മാന പൂജായം പേമനേതി ധാതുപാഠേസു (സദ്ദനീതിധാതുമാലായം ൧൮ നകാരന്തധാതു) വുത്തത്താ പൂജനപേമനം നാമ അത്ഥതോ ഉപട്ഠഹനന്തി ആഹ ‘‘ഉപട്ഠഹഥാ’’തി. തം വോതി ഏത്ഥ തംസദ്ദോ പതിമാനനവിസയോ, വോസദ്ദോ തീസു വോസദ്ദേസു തുമ്ഹസദ്ദസ്സ കാരിയോ വോസദ്ദോ, സോ ച ചതുത്ഥ്യത്ഥോതി ആഹ ‘‘തം പതിമാനം തുമ്ഹാക’’ന്തി. വോകാരോ ഹി തിവിധോ തുമ്ഹസദ്ദസ്സ കാരിയോ, യോവചനസ്സ കാരിയോ, പദപൂരണോതി. തത്ഥ തുമ്ഹസദ്ദസ്സ കാരിയോ പഞ്ചവിധോ പച്ചത്തഉപയോഗകരണസമ്പദാനസാമിവചനവസേനാതി. തത്ഥ തുമ്ഹസദ്ദകാരിയോ സമ്പദാനവചനോ ഇധാധിപ്പേതോ. തേനാഹ ‘‘തുമ്ഹാക’’ന്തി. ‘‘യ’’ന്തിസദ്ദസ്സ വിസയോ പടിഗ്ഗഹണത്ഥോതി ആഹ ‘‘യം പടിഗ്ഗഹണ’’ന്തി. അസ്സാതി ഭവേയ്യ. യോ പത്തോ അഹോസീതി യോജനാ. അസ്സാതി ഭഗവതോ. സോതി പത്തോ. സുജാതായ ആഗച്ഛന്തിയാ ഏവാതി സമ്ബന്ധോ. അനാദരേ ചേതം സാമിവചനം. തേനാതി അന്തരധായഹേതുനാ. അസ്സാതി ഭഗവതോ. ഹത്ഥേസൂതി കരണത്ഥേ ചേതം ഭുമ്മവചനം. ഹത്ഥേഹീതി ഹി അത്ഥോ. കിമ്ഹീതി കേന.

ഇതോതി ആസള്ഹീമാസജുണ്ഹപക്ഖപഞ്ചമിതോ. ഏത്തകം കാലന്തി ഏതം പമാണം ഏകൂനപഞ്ഞാസദിവസകാലം. ജിഘച്ഛാതി ഘസിതുമിച്ഛാ. പിപാസാതി പാതുമിച്ഛാ. അസ്സാതി ഭഗവതോ. ചേതസാ-ചേതോസദ്ദാനം സമ്ബന്ധാപേക്ഖത്താ തേസം സമ്ബന്ധം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘അത്തനോ’’തി ച ‘‘ഭഗവതോ’’തി ച. ഇമേഹി സമ്ബന്ധിസദ്ദാനമസദിസത്താ സമ്ബന്ധോപി അസദിസോതി ദസ്സേതി. അത്തനോതി ചതുന്നം മഹാരാജാനം. സമാസോയേവ അവയവീപധാനോ ഹോതി, വാക്യം പന അവയവപധാനോയേവാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ചതൂഹി ദിസാഹീ’’തി. പാളിയം ‘‘ആഗന്ത്വാ’’തി പാഠസേസോ യോജേതബ്ബോ. ‘‘സിലാമയേ’’തി ഇമിനാ സിലാമയമേവ സേലാമയന്തി അത്ഥം ദസ്സേതി. ഇദന്തി ‘‘സേലാമയേ പത്തേ’’തി വചനം. യേതി മുഗ്ഗവണ്ണസിലാമയേ പത്തേ. തതോതി ഇന്ദനീലമണിമയപത്തഉപനാമനതോ, പരന്തി സമ്ബന്ധോ. തേസന്തി ചതുന്നം മഹാരാജാനം. ചത്താരോപി അധിട്ഠഹീതി സമ്ബന്ധോ. യഥാതി യേനാകാരേന, അധിട്ഠിയമാനേതി യോജനാ. ഏകസദിസോതി ഏകംസേന സദിസോ. അധിട്ഠിതേ പത്തേതി സമ്ബന്ധോ. പത്തേതി ച കരണത്ഥേ ഭുമ്മവചനം. പത്തേന പടിഗ്ഗഹേസീതി ഹി അത്ഥോ. പച്ചഗ്ഘേതി ഏത്ഥ ഏകാരോ സ്മിംവചനസ്സ കാരിയോതി ആഹ ‘‘പച്ചഗ്ഘസ്മി’’ന്തി. പടി അഗ്ഘന്തി പദവിഭാഗം കത്വാ പടിസദ്ദോ പാടേക്കത്ഥോ, ‘‘അഗ്ഘ’’ന്തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തേപി മഹഗ്ഘത്ഥോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പാടേക്കം മഹഗ്ഘസ്മി’’ന്തി. ഇമിനാ ചത്താരോ ഏകതോ ഹുത്വാ ന മഹഗ്ഘാ ഹോന്തി, പാടേക്കം പന മഹഗ്ഘാ ഹോന്തീതി ദസ്സേതി. അഥ വാ സഉപസഗ്ഗോ പച്ചഗ്ഘസദ്ദോ അഭിനവപരിയായോതി ആഹ ‘‘അഭിനവേ’’തി. അഭിനവോതി ച അചിരതനവത്ഥുസ്സ നാമം. അചിരതനവത്ഥു അചിരതനത്താ അബ്ഭുണ്ഹം വിയ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘അബ്ഭുണ്ഹേ’’തി. ‘‘തങ്ഖണേ നിബ്ബത്തസ്മി’’ന്തി ഇമിനാ തമേവത്ഥം വിഭാവേതി. ദ്വേവാചികാതിപദസ്സ സമാസവസേന ച തദ്ധിതവസേന ച നിപ്ഫന്നഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ദ്വേ വാചാ’’തിആദി. പത്താതി ഏത്ഥ ഏകോ ഇതിസദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോ. ഇതി തസ്മാ ദ്വേവാചികാഇതി അത്ഥോതി യോജനാ. തേതി വാണിജാ. അഥാതി തസ്മിം കാലേ. തേതി കേസേ. തേസന്തി വാണിജാനം. പരിഹരഥാതി അത്തനോ അഭിവാദനപച്ചുട്ഠാനട്ഠാനന്തി പടിഗ്ഗഹേത്വാ, പരിച്ഛിന്ദിത്വാ വാ ഹരഥാതി അത്ഥോ. തേതി വാണിജാ. അമതേനേവാതി അമതേന ഇവ, അഭിസിത്താ ഇവാതി യോജനാ.

൫. ബ്രഹ്മയാചനകഥാ

൭. ഭഗവാ ഉപസങ്കമീതി സമ്ബന്ധോ. തസ്മിന്തി അജപാലനിഗ്രോധേ. ആചിണ്ണസമാചിണ്ണോതി ആചരിതോ സമ്മാചരിതോ, ന ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ ആചിണ്ണോ, അഥ ഖോ സബ്ബബുദ്ധാനം ആചിണ്ണസമാചിണ്ണോ, അതിആചിണ്ണോ നിച്ചാചിണ്ണോതി അത്ഥോ. സങ്ഖേപേന വുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘ജാനന്തി ഹീ’’തിആദി. ധമ്മദേസനന്തി ഭഗവതോ ധമ്മദേസനം, ധമ്മദേസനത്ഥായ വാ ഭഗവന്തം, ഭഗവന്തം വാ ധമ്മദേസനം. തതോതി യാചനകാരണാ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. ലോകസന്നിവാസോ ബ്രഹ്മഗരുകോ യസ്മാ, ഇതി തസ്മാ ഉപ്പാദേസ്സന്തീതി യോജനാ. ഇതീതിആദി നിഗമനം.

തത്ഥാതി പരിവിതക്കനാകാരപാഠേ. ‘‘പഞ്ചകാമഗുണേസു അല്ലീയ’’ന്തീതി ഇമിനാ അല്ലീയന്തി അഭിരമിതബ്ബട്ഠേന ലഗ്ഗന്തി ഏത്ഥാതി ആലയാ പഞ്ച കാമഗുണാതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. അല്ലീയന്തീതി ലഗ്ഗന്തി. ‘‘പഞ്ച കാമഗുണേ അല്ലീയന്തീ’’തിപി പാഠോ, ഏവം സതി അല്ലീയന്തി അഭിരമിതബ്ബട്ഠേന സേവിയന്തീതി ആലയാ പഞ്ച കാമഗുണാതി വചനത്ഥോ കാതബ്ബോ. അല്ലീയന്തീതി സേവന്തി. തേതി പഞ്ച കാമഗുണാ. ‘‘യദിദ’’ന്തിപദസ്സ യം ഇദന്തി പദവിഭാഗം കത്വാ ‘‘യ’’ന്തി ച ‘‘ഇദ’’ന്തി ച സബ്ബനാമപദന്തി ആസങ്കാ ഭവേയ്യാതി ആഹ ‘‘യദിദന്തി നിപാതോ’’തി. ഇമിനാ തീസു ലിങ്ഗേസു ദ്വീസു ച വചനേസു വിനാസം, വികാരം വാ വിസദിസം വാ നഅയനത്താ നഗമനത്താ അബ്യയം നാമാതി ദസ്സേതി, അത്ഥോ പന സബ്ബനാമത്ഥോയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. തസ്സാതി ‘‘യദിദ’’ന്തിനിപാതസ്സ, അത്ഥോതി സമ്ബന്ധോ. ഠാനന്തി ‘‘ഠാനം’’ഇതിപദം. പടിച്ചസമുപ്പാദന്തി ‘‘പടിച്ചസമുപ്പാദോ’’ഇതിപദം. അത്ഥോപി യുത്തോയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. ഇമേസന്തി സങ്ഖാരാദീനം പച്ചയുപ്പന്നാനം. പച്ചയാതി അവിജ്ജാദികാരണാ. ‘‘ഇദപ്പച്ചയാ ഏവാ’’തി ഇമിനാ ഇദപ്പച്ചയതാതി ഏത്ഥ താപച്ചയസ്സ സ്വത്ഥം ദീപേതി ‘‘ദേവതാ’’തിആദീസു (ഖു. പാ. അട്ഠ. ഏവമിച്ചാദിപാഠവണ്ണനാ) വിയ.

സോ മമസ്സ കിലമഥോതി ഏത്ഥ തംസദ്ദസ്സ വിസയം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യാ അജാനന്താനം ദേസനാ നാമാ’’തി, ഇമിനാ ‘‘ദേസേയ്യം, ന ആജാനേയ്യു’’ന്തി ദ്വിന്നമേവ കിരിയാപദാനം തസദ്ദസ്സ വിസയഭാവം ദസ്സേതി, ന ഏകസ്സ കിരിയാപദസ്സ. സോതി ദേസനാസങ്ഖാതോ കായവചീപയോഗോ, ഇമിനാ വാക്യവിസയേ തസദ്ദോ ഉത്തരപദസ്സേവ ലിങ്ഗവചനാനി ഗണ്ഹാതീതി ദസ്സേതി, സമാസമജ്ഝേ പന തസദ്ദോ പുബ്ബപദസ്സേവ ലിങ്ഗവചനാനി ഗണ്ഹാതി. തേന വുത്തം ‘‘അവിജ്ജാ ച സാ പച്ചയോ ചാ’’തി (ഉദാ. അട്ഠ. പഠമബോധിസുത്തവണ്ണനാ) ച ‘‘അഭിധമ്മോ ച സോ പിടകഞ്ചാ’’തി ച (പാരാ. അട്ഠ. ൧.പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാ; ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ) ആദി. കിലമഥോതി കായകിലമനഹേതു. കിലമതി അനേനാതി കിലമഥോ. അസ്സാതി ഭവേയ്യ. സാതി കായവചീപയോഗസങ്ഖാതാ ദേസനാ. വിഹേസാതി കായവിഹിംസാഹേതു. വിഹിംസതി ഇമായാതി വിഹേസാ. ചിത്തേന പന ബുദ്ധാനം കിലമഥോ വാ വിഹേസാ വാ നത്ഥി അരഹത്തമഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്നത്താ. ‘‘പടിഭംസൂ’’തി ഏത്ഥ പടീതി കമ്മപ്പവചനീയയോഗത്താ ‘‘ഭഗവന്ത’’ന്തി ഏത്ഥ സാമ്യത്ഥേ ഉപയോഗവചനന്തി ആഹ ‘‘ഭഗവതോ’’തി. ‘‘അനു അച്ഛരിയാ’’തി ഇമിനാ ‘‘ന അച്ഛരിയാ’’തി പദവിഭാഗം നിവത്തേതി, പുനപ്പുനം അച്ഛരിയാതി അത്ഥോ. പടിഭംസൂതി ഏത്ഥ പടിസദ്ദോ പടിഭാനത്ഥോ, ഭാധാതു ഖായനത്ഥോതി ആഹ ‘‘പടിഭാനസങ്ഖാതസ്സ ഞാണസ്സ ഗോചരാ അഹേസു’’ന്തി. ‘‘ഗോചരാ അഹേസു’’ന്തി ഇമിനാ ഖായനം നാമ അത്ഥതോ ഗോചരഭാവേന ഭവനന്തി ദസ്സേതി.

മേതി മമ, മയാ വാ, അധിഗതം ധമ്മം പകാസിതുന്തി സമ്ബന്ധോ. അരിയമഗ്ഗസോതസ്സ പടി പടിസോതന്തി വുത്തേ നിബ്ബാനമേവാതി ആഹ ‘‘പടിസോതം വുച്ചതി നിബ്ബാന’’ന്തി. നിബ്ബാനഗാമിന്തി അരിയമഗ്ഗം. അരിയമഗ്ഗോ ഹി യസ്മാ നിബ്ബാനം ഗമയതി, തസ്മാ നിബ്ബാനഗാമീതി വുച്ചതി. തമോഖന്ധേനാതി ഏത്ഥ തമസദ്ദോ അവിജ്ജാപരിയായോ, ഖന്ധസദ്ദോ രാസത്ഥോതി ആഹ ‘‘അവിജ്ജാരാസിനാ’’തി. ‘‘അജ്ഝോത്ഥടാ’’തി ഇമിനാ ആവുടാതി ഏത്ഥ വുധാതു ആവരണത്ഥോതി ദസ്സേതി. അപ്പോസ്സുക്കതായാതി ഏത്ഥ അപത്യൂപസഗ്ഗോ അഭാവത്ഥോ, താപച്ചയോ ഭാവത്ഥോതി ആഹ ‘‘നിരുസ്സുക്കഭാവേനാ’’തി.

൮. ലോകേതി സത്തലോകേ. മഹാബ്രഹ്മേതി മഹാബ്രഹ്മാനോ. അപ്പരജക്ഖജാതികാതി ഏത്ഥ അപ്പം രജം അക്ഖിമ്ഹി ഏതേസന്തി അപ്പരജക്ഖാ, അപ്പരജക്ഖാ ജാതി സഭാവോ ഏതേസന്തി അപ്പരജക്ഖജാതികാതി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പഞ്ഞാമയേ’’തിആദി. ‘‘പഞ്ഞാമയേ’’തി ഇമിനാ മംസമയേതി അത്ഥം നിവത്തേതി. ഏതേസന്തി സത്താനം. ധമ്മസ്സാതി തുപച്ചയയോഗേ ഛട്ഠീകമ്മം. ആപുബ്ബോ ഞാധാതു പടിവിജ്ഝനത്ഥോതി ആഹ ‘‘പടിവിജ്ഝിതാരോ’’തി.

സംവിജ്ജതി മലം ഏതേസന്തി സമലാ, പൂരണകസ്സപാദികാ ഛ സത്ഥാരോ, തേഹി. ‘‘രാഗാദീഹീ’’തി ഇമിനാ മലസരൂപം ദസ്സേതി. അവാപുരേതന്തി ഏത്ഥ അവപുബ്ബോ ച ആപുബ്ബോ ച പുരധാതു വിവരണത്ഥോതി ആഹ ‘‘വിവര ഏത’’ന്തി. വകാരസ്സ പകാരം കത്വാ ‘‘അപാപുരേത’’ന്തിപി പാഠോ. അമതസദ്ദസ്സ സലിലാദയോ നിവത്തേതും വുത്തം ‘‘നിബ്ബാനസ്സാ’’തി. ഇമേ സത്താ സുണന്തൂതി സമ്ബന്ധോ. വിമലേനാതി ഏത്ഥ വിസദ്ദോ അഭാവത്ഥോതി ആഹ ‘‘അഭാവതോ’’തി. ഇമിനാ നത്ഥി മലം ഏതസ്സാതി വിമലോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധേനാ’’തി ഇമിനാ അഞ്ഞപദത്ഥസരൂപം ദസ്സേതി. അനുക്കമേന മഗ്ഗേന ബുജ്ഝിതബ്ബന്തി അനുബുദ്ധന്തി വുത്തേ ചതുസച്ചധമ്മോ ഗഹേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ചതുസച്ചധമ്മ’’ന്തി.

‘‘സേലമയേ’’തി ഇമിനാ സിലായ നിബ്ബത്തോ സേലോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേനാ’’തി ഇമിനാ സമന്തചക്ഖുസരൂപം ദസ്സേതി. ഭഗവാ ത്വമ്പീതി യോജനാ. ധമ്മസദ്ദോ പഞ്ഞാപരിയായോതി ആഹ ‘‘ധമ്മമയം പഞ്ഞാമയ’’ന്തി. അപേതോ സോകോ ഇമസ്സാതി അപേതസോകോ, ഭഗവാ. സോകം അവതരതീതി സോകാവതിണ്ണാ, ജനതാ. സോകാവതിണ്ണഞ്ച ജാതിജരാഭിഭൂതഞ്ചാതി ചസദ്ദോ യോജേതബ്ബോ. ഇമിനാ ചസദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോതി ദസ്സേതി.

‘‘ഭഗവാ’’തിപദം ‘‘വീരോ’’തിആദീസു യോജേതബ്ബം. ‘‘വീരിയവന്തതായാ’’തി ഇമിനാ വീരം യസ്സത്ഥീതി വീരോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. സദ്ദസത്ഥേസു ആലപനപദേസു വിഗ്ഗഹോ ന കാതബ്ബോതി ഇദം ആലപനാവത്ഥം സന്ധായ വുത്തം, ഇധ പന തേസമത്ഥദസ്സനത്ഥായ വിഗ്ഗഹോ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘ദേവപുത്ത…പേ… വിജിതത്താ’’തി ഇമിനാ വിജിതോ മാരേഹി സംഗാമോ അനേനാതി വിജിതസങ്ഗാമോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ഏത്ഥ ച ഖന്ധമാരോ മച്ചുമാരേന സങ്ഗഹിതോ ദ്വിന്നം മാരാനം ഏകതോ വിജിതത്താ. ‘‘സത്തവാഹോ’’തി പഠമക്ഖരേന ച ‘‘സത്ഥവാഹോ’’തി ദുതിയക്ഖരേന ച യുത്തോ. തത്ഥ സത്ഥവാഹോ വിയാതി ‘‘സത്ഥവാഹോ’’തി ഉപചാരേന വുത്തേ ദുതിയക്ഖരേന യുത്തോ, സത്തേ വഹഹീതി സത്തവാഹോതി മുഖ്യതോ വുത്തേ പഠമക്ഖരേന യുത്തോ. ഇധ പന പഠമക്ഖരേന യുത്തോതി ആഹ ‘‘സത്തേ വഹതീതി സത്തവാഹോ’’തി. നത്ഥി ഇണം ഇമസ്സാതി അണണോ ഭഗവാ.

൯. ബുദ്ധചക്ഖുനാതി ഏത്ഥ ചക്ഖു ദുവിധം മംസചക്ഖുഞാണചക്ഖുവസേന. തത്ഥാപി മംസചക്ഖു ദുവിധം പസാദചക്ഖുസസമ്ഭാരചക്ഖുവസേന. തത്ഥ പസാദരൂപം പസാദചക്ഖു നാമ, ഭമുകട്ഠിപരിച്ഛിന്നോ മംസപിണ്ഡോ സസമ്ഭാരചക്ഖു നാമ. ഞാണചക്ഖു പന പഞ്ചവിധം (പടി. മ. അട്ഠ. ൧.൧.൩) ദിബ്ബധമ്മപഞ്ഞാബുദ്ധസമന്തചക്ഖുവസേന. തത്ഥ ദിബ്ബചക്ഖുഅഭിഞ്ഞാഞാണം ദിബ്ബചക്ഖു നാമ, ഹേട്ഠിമമഗ്ഗത്തയം ധമ്മചക്ഖു നാമ, അരഹത്തമഗ്ഗഞാണം പഞ്ഞാചക്ഖു നാമ, ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തഞാണഞ്ച ആസയാനുസയഞാണഞ്ച ബുദ്ധചക്ഖു നാമ, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം സമന്തചക്ഖു നാമ. ഇധ പന ‘‘ബുദ്ധചക്ഖുനാ’’തി വുത്തത്താ യഥാവുത്തദ്വേഞാണാനിയേവാതി ആഹ ‘‘ഇന്ദ്രിയ…പേ… ഞാണേന ചാ’’തി. ഹീതി സച്ചം. യേസന്തി സത്താനം. സദ്ധാദീനീതി ആദിസദ്ദേന വീരിയസതിസമാധിപഞ്ഞിന്ദ്രിയാനി സങ്ഗണ്ഹാതി. തിക്ഖാനീതി തിഖിണാനി. മുദൂനീതി സുഖുമതരാനി. ആകാരാതി കാരണാ. ഇമാനി തീണി ദുകാനി ബാഹിരത്ഥസമാസവസേന വുത്താനി. സുഖേന വിഞ്ഞാപേതബ്ബാതി സുവിഞ്ഞാപയാ, തഥാ ദുവിഞ്ഞാപയാതി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യേ കഥിതകാരണ’’ന്തിആദി. പരലോകോ ച വജ്ജഞ്ച പരലോകവജ്ജാനി, താനി ഭയതോ പസ്സന്തീതി പരലോകവജ്ജഭയദസ്സാവിനോതി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യേ’’തിആദി. ഇമാനി ദ്വേ ദുകാനി കിതവസേന വുത്താനി, ഇധ പച്ഛിമദുകേ ‘‘ന അപ്പേകച്ചേ പരലോകവജ്ജഭയദസ്സാവിനോ’’തി ദുതിയപദം ന വുത്തം, പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗപാളിയം (പടി. മ. ൧.൧൧൧) പന യുഗളവസേന വുത്തം. ഉപ്പലാനി ഏത്ഥ സന്തീതി ഉപ്പലിനീതി വചനത്ഥേന ഗച്ഛോ വാ ലതാ വാ പോക്ഖരണീ വാ വനം വാ ‘‘ഉപ്പലിനീ’’തി വുച്ചതി, ഇധ പന ‘‘വന’’ന്തി ആഹ ‘‘ഉപ്പലവനേ’’തി. നിമുഗ്ഗാനേവ ഹുത്വാതി സമ്ബന്ധോ. പോസയന്തീതി വഡ്ഢന്തി, ഇമിനാ അന്തോനിമുഗ്ഗാനേവ ഹുത്വാ പോസയന്തീതി അന്തോനിമുഗ്ഗപോസീനീതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘ഉദകേന സമ’’ന്തി ഇമിനാ ഉദകേന സമം സമോദകം, സമോദകം ഹുത്വാ ഠിതാനീതി അത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘അതിക്കമിത്വാ’’തി ഇമിനാ അച്ചുഗ്ഗമ്മാതിപദസ്സ അതിഉഗ്ഗന്ത്വാതി അത്ഥം ദസ്സേതി.

പടിച്ഛന്നേന ആരോപിതാതി പാരുതാ, ന പാരുതാ അപാരുതാ. അപാരുതാ നാമ അത്ഥതോ വിവരണാതി ആഹ ‘‘വിവടാ’’തി സോതി അരിയമഗ്ഗോ. ഹീതി സച്ചം. പച്ഛിമപദദ്വയേതി ഗാഥായ ഉത്തമപദദ്വയേ. അയമേവത്ഥോതി അയം വക്ഖമാനോ ഏവം അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോതി യോജനാ. ഹീതി വിത്ഥാരോ. ന ഭാസിന്തി ഏത്ഥ ഉത്തമപുരിസത്താ ‘‘അഹ’’ന്തി വുത്തം. ‘‘ദേവമനുജേസു’’തി വത്തബ്ബേ ഏകസേസവസേന ‘‘മനുജേസൂ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ദേവമനുസ്സേസൂ’’തി.

൬. പഞ്ചവഗ്ഗിയകഥാ

൧൦. ഠാനുപ്പത്തിയാതി കാരണേന ഉപ്പത്തിയാ. നിക്കിലേസോ ജാതി സഭാവോ ഇമസ്സാതി നിക്കിലേസജാതികോ. ‘‘ഞാണ’’ന്തി അവിസേസേന വുത്തേപി അത്ഥതോ അനാവരണഞാണമേവാതി ആഹ ‘‘സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണ’’ന്തി. ഇതോതി ‘‘ധമ്മം ദേസേസ്സാമീ’’തി പരിവിതക്കദിവസതോ, ഹേട്ഠാതി സമ്ബന്ധോ. ദേവതാ പന ആളാരസ്സ കാലങ്കരണമേവ ജാനാതി, ന ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേ നിബ്ബത്തഭാവം. ഭഗവാ പന സബ്ബം ജാനാതി, തേന വുത്തം ‘‘ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേ നിബ്ബത്തോ’’തി. ‘‘പരിഹീനത്താ’’തി ഇമിനാ മഹാജാനിയോതി ഏത്ഥ ഹാധാതുയാ അത്ഥം ദസ്സേതി. അസ്സാതി ആളാരസ്സ. മഹതീ ജാനിഅസ്സാതി ‘‘മഹാജാനികോ’’തി വത്തബ്ബേ കകാരസ്സ യകാരം കത്വാ ‘‘മഹാജാനിയോ’’തി വുത്തം. അക്ഖണേതി ബ്രഹ്മചരിയവാസായ അനോകാസേ, ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേതി അത്ഥോ. ഹിയ്യോതി അനന്തരാതീതാഹേ. സോപീതി ഉദകോ രാമപുത്തോപി. പിസദ്ദോ ആളാരാപേക്ഖോ. തത്ഥ ആളാരോ കാലാമോ യാവആകിഞ്ചഞ്ഞായതനഝാനലാഭീ ഹോതി, തസ്മാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേ നിബ്ബത്തോ. ഉദകോ രാമപുത്തോ യാവനേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനഝാനലാഭീ ഹോതി, തസ്മാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനേ നിബ്ബത്തോതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘ബഹുകാരാ’’തി ച ‘‘ബഹൂപകാരാ’’തി ച പാഠസ്സ ദ്വിധാ യുത്തഭാവം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ബഹുകാരാതി ബഹൂപകാരാ’’തി. പേസിതത്തഭാവം മന്തി യോജനാ. ഇമിനാ പഹിതത്തന്തി ഏത്ഥ അത്തസദ്ദോ കായവാചകോതി ദസ്സേതി.

൧൧. അന്തരാസദ്ദേന യുത്തത്താ ‘‘ഗയം, ബോധി’’ന്തി ഏത്ഥ സാമ്യത്ഥേ ഉപയോഗവചനന്തി ആഹ ‘‘ഗയായ ച ബോധിമണ്ഡസ്സ ചാ’’തി.

ഗാഥായ ചതൂസു സബ്ബസദ്ദേസു ദുതിയോ സബ്ബസദ്ദോ അനവസേസത്ഥോ, സേസാ സാവസേസത്ഥാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സബ്ബം തേഭൂമകധമ്മ’’ന്തിആദി. വചനത്ഥോ സുവിഞ്ഞേയ്യോവ. അരഹത്തഫലസ്സാപി തണ്ഹാക്ഖയത്താ വുത്തം ‘‘തണ്ഹാക്ഖയേ നിബ്ബാനേ’’തി. സയംസദ്ദോ അത്തപരിയായോ, അഭിഞ്ഞായസദ്ദോ തു ത്വാപച്ചയന്തോതി ആഹ ‘‘അത്തനാവ ജാനിത്വാ’’തി. ‘‘സബ്ബം ചതുഭൂമകധമ്മ’’ന്തി ഇമിനാ ഞാധാതുയാ കമ്മം ദസ്സേതി. ‘‘അയം മേ ആചരിയോ’’തി ഉദ്ദിസനാകാരദസ്സനം.

‘‘ലോകുത്തരധമ്മേ’’തി ഇമിനാ ലോകിയധമ്മേ പന ആചരിയോ (മി. പ. ൪.൫.൧൧) അത്ഥീതി ദസ്സേതി. പടിപുഗ്ഗലോതി ഏത്ഥ പടിസദ്ദോ പടിഭാഗത്ഥോതി ആഹ ‘‘പടിഭാഗപുഗ്ഗലോ’’തി. സദിസപുഗ്ഗലോ നാമ നത്ഥീതി അത്ഥോ. സീതിഭൂതോതി സീതി ഹുത്വാ ഭൂതോ, സീതിഭാവം വാ പത്തോ.

കാസീനന്തി ബഹുവചനവസേന വുത്തത്താ ജനപദാനം നാമം. ജനപദസമൂഹസ്സ രട്ഠനാമത്താ വുത്തം ‘‘കാസിരട്ഠേ’’തി. ‘‘നഗര’’ന്തി ഇമിനാ പുരസദ്ദോ നഗരപരിയായോതി ദസ്സേതി. പടിലാഭായാതി പടിലാഭാപനത്ഥായ. ‘‘ഭേരി’’ന്തി ഇമിനാ ദുന്ദുഭിസദ്ദോ ഭേരിവാചകോതി ദസ്സേതി. ഭേരി ഹി ‘‘ദുംദു’’ന്തിസദ്ദേന ഉഭി പൂരണമേത്ഥാതി ദുന്ദുഭീതി വുച്ചതി. ദകാരരകാരാനം സംയോഗം കത്വാ ദുന്ദ്രുഭീതിപി പാഠോ അത്ഥി, സോ അപാഠോയേവ. ‘‘പഹരിസ്സാമീ’’തി ഏത്ഥ പഹാരസദ്ദേന ആഹഞ്ഞിന്തി ഏത്ഥ ആപുബ്ബഹനധാതുയാ അത്ഥം ദസ്സേതി, സ്സാമിസദ്ദേന അജ്ജതനിഇംവിഭത്തിയാ അനാഗതകാലേ പവത്തഭാവം, ഇതിസദ്ദേന ഗമനാകാരവാചകസ്സ ഇതിസദ്ദസ്സ ലോപഭാവം ദസ്സേതി.

അനന്തജിനോതി അനന്തസങ്ഖാതസ്സ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ പദട്ഠാനഭൂതേന അരഹത്തമഗ്ഗഞാണേന സബ്ബകിലേസാരീനം ജിതവാ, ഏതേന ഫലൂപചാരേന അനന്തജിനഭാവം ദസ്സേതി. ഹുവേയ്യ പാവുസോതി ഏത്ഥ ‘‘ഹുവേയ്യ അപി ആവുസോ’’തി പദവിഭാഗം കത്വാ ഹുധാതു സത്തത്ഥവാചകോ, അപിസദ്ദോ ഏവംനാമവാചകോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ആവുസോ ‘‘ഏവം നാമ ഭവേയ്യാ’’തി. വകാരസ്സ പകാരം കത്വാ ‘‘ഹുപേയ്യാ’’തി പാഠോപി യുജ്ജതിയേവ.

൧൨. ‘‘അത്ഥായ പടിപന്നോ’’തി ഇമിനാ ബാഹുല്ലസ്സ അത്ഥായ പടിപന്നോ ബാഹുല്ലികോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. പധാനതോതി ദുക്കരചരിയായ പദഹനതോ. ‘‘ഭട്ഠോ’’തി ഇമിനാ വിബ്ഭന്തോതി ഏത്ഥ വിപുബ്ബഭമുധാതുയാ അനവട്ഠാനത്ഥോ നാമ അത്ഥതോ ഭട്ഠോതി ദസ്സേതി. സോതന്തി ഏത്ഥ സോതസദ്ദസ്സ സോതവിഞ്ഞാണാദിവാചകത്താ ‘‘സോതിന്ദ്രിയ’’ന്തി വുത്തം. ഇരിയായാതി ഏത്ഥ ഇരിയനം ചരണം ഇരിയാതി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ദുക്കരചരിയായാ’’തി. അഭിജാനാഥ നോതി ഏത്ഥ നോസദ്ദോ നുസദ്ദത്ഥോതി ആഹ ‘‘അഭിജാനാഥ നൂ’’തി. വാക്യന്തി വാചകം. സഞ്ഞാപേതുന്തിപദസ്സ സഞ്ഞാപനാകാരം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘അഹം ബുദ്ധോ’’തി.

൧൩. ഇതോതി ‘‘ചക്ഖുകരണീ’’തിആദിതോ. പദത്ഥതോതി പദതോ ച അത്ഥതോ ച, പദാനം അത്ഥതോ വാ. ഇതോതി യഥാവുത്തതോ. ഹീതി സച്ചം. സുത്തന്തകഥന്തി സുത്തന്തവസേന വുത്തവചനം.

൧൮. ദേവതാകോടീഹീതി ബ്രഹ്മസങ്ഖാതാഹി ദേവതാകോടീഹി. പതിട്ഠിതസ്സ തസ്സ ആയസ്മതോതി സമ്ബന്ധോ. സാവ ഏഹിഭിക്ഖുഉപസമ്പദാതി യോജനാ.

൧൯. ദുതിയദിവസേ ധമ്മചക്ഖും ഉദപാദീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ദുതിയദിവസേ’’തിആദി പാടിപദദിവസം ഉപനിധായ വുത്തം. പക്ഖസ്സാതി ആസള്ഹീമാസകാളപക്ഖസ്സ. സബ്ബേവ തേ ഭിക്ഖൂതി യോജനാ. അനത്തസുത്തേനാതി അനത്തലക്ഖണസുത്തന്തേന (മഹാവ. ൨൦; സം. നി. ൩.൫൯).

പഞ്ചമിയാ പക്ഖസ്സാതി പക്ഖസ്സ പഞ്ചമിയാ. ലോകസ്മിന്തി സത്തലോകേ. ‘‘മനുസ്സഅരഹന്തോതി ഇമിനാ ദേവഅരഹന്തോ ബഹൂതി ദസ്സേതി.

൭. പബ്ബജ്ജാകഥാ

൩൧. പോരാണാനുപോരാണാനന്തി പുരാണേ ച അനുപുരാണേ ച ഭവാനം. ഏകസട്ഠീതി ഏകോ ച സട്ഠി ച, ഏകേന വാ അധികാ സട്ഠി ഏകസട്ഠി.

തത്രാതി തേസു ഏകസട്ഠിമനുസ്സഅരഹന്തേസു. പുബ്ബയോഗോതി പുബ്ബേ കതോ ഉപായോ, പുബ്ബൂപനിസ്സയോതി അത്ഥോ. വഗ്ഗബന്ധേനാതി സമൂഹം കത്വാ ബന്ധേന. തേതി പഞ്ചപഞ്ഞാസ ജനാ. ഝാപേസ്സാമാതി ഡയ്ഹിസ്സാമ. നീഹരിംസൂതി ഗാമതോ നീഹരിംസു. തേസൂതി പഞ്ചപഞ്ഞാസജനേസു. പഞ്ച ജനേ ഠപേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. സേസാതി പഞ്ചഹി ജനേഹി അവസേസാ. സോതി യസോ ദാരകോ. തേപീതി ചത്താരോപി ജനാ. തത്ഥാതി സരീരേ. തേ സബ്ബേപീതി യസസ്സ മാതാപിതുഭരിയാഹി സദ്ധിം സബ്ബേപി തേ സഹായകാ. തേനാതി പുബ്ബയോഗേന.

ആമന്തേസീതി കഥേസി.

൩൨. ദിബ്ബേസു വിസയേസു ഭവാ ദിബ്ബാ ലോഭപാസാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ദിബ്ബാ നാമാ’’തിആദി. ലോഭപാസാതി ലോഭസങ്ഖാതാ ബന്ധനാ. അസവനതാതി ഏത്ഥ കരണത്ഥേ പച്ചത്തവചനന്തി ആഹ ‘‘അസവനതായാ’’തി. പരിഹായന്തീതി ഏത്ഥ കേന പരിഹായന്തീതി ആഹ ‘‘വിസേസാധിഗമതോ’’തി. വിസേസാധിഗമതോതി മഗ്ഗഫലസങ്ഖാതസ്സ വിസേസസ്സ അധിഗമതോ.

൩൩. അന്തം ലാമകം കരോതീതി അന്തകോതി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ലാമകാ’’തി. ‘‘ഹീനസത്താ’’തി ഇമിനാ അന്തകസ്സ സരൂപം ദസ്സേതി. ആമന്തനപദമേതം. തന്തി രാഗപാസം. ഹീതി സച്ചം. സോതി മാരോ പാപിമാ. അന്തലിക്ഖേ ചരന്താനം പഞ്ചാഭിഞ്ഞാനമ്പി ബന്ധനത്താ അന്തലിക്ഖേ ചരതി പവത്തതീതി അന്തലിക്ഖചരോതി വചനത്ഥേന രാഗപാസോ ‘‘അന്തലിക്ഖചരോ’’തി മാരേന പാപിമതാ വുത്തോ.

൩൪. നാനാജനപദതോതി ഏകിസ്സാപി ദിസായ നാനാജനപദതോ. ‘‘അനുജാനാമി…പേ… പബ്ബാജേഥാ’’തിആദിമ്ഹി വിനിച്ഛയോ ഏവം വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. പബ്ബാജേന്തേന ഭിക്ഖുനാ പബ്ബാജേതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. യേ പടിക്ഖിത്താ പുഗ്ഗലാതി യോജനാ. പരതോതി പരസ്മിം. ‘‘ന ഭിക്ഖവേ…പേ… പബ്ബാജേതബ്ബോ’’തി പാളിം (മഹാവ. ൮൯) ആദിം കത്വാതി യോജനാ. തേതി പടിക്ഖിത്തപുഗ്ഗലേ. സോപി ചാതി സോപി ച പുഗ്ഗലോ. അനുഞ്ഞാതോയേവ പബ്ബാജേതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. തസ്സ ചാതി പുഗ്ഗലസ്സ ച, അഥ വാ തേസഞ്ച മാതാപിതൂനം. വചനവിപല്ലാസോ ഹേസ. അനുജാനനലക്ഖണം വണ്ണയിസ്സാമാതി സമ്ബന്ധോ.

ഏവന്തി ഇമിനാ വുത്തനയേന. ചസദ്ദോ വാക്യസമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. സചേ അച്ഛിന്നകേസോ ഹോതി ച, സചേ ഏകസീമായ അഞ്ഞേപി ഭിക്ഖൂ അത്ഥി ചാതി അത്ഥോ. അഞ്ഞേപീതി അത്തനാ അപരേപി. ഭണ്ഡൂതി മുണ്ഡോ, സോയേവ കമ്മം ഭണ്ഡുകമ്മം. തസ്സാതി ഭണ്ഡുകമ്മസ്സ. ഓകാസോതി പബ്ബജ്ജായ ഖണോ. ‘‘ഓകാസം ന ലഭതീ’’തി വത്വാ തസ്സ കാരണം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘സചേ’’തിആദി.

അവുത്തോപീതി ഏത്ഥ പിസദ്ദോ വുത്തോ പന കാ നാമ കഥാതി ദസ്സേതി. ഉപജ്ഝായം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബാജേതീതി ഏത്ഥ പബ്ബജ്ജാ ചതുബ്ബിധാ താപസപബ്ബജ്ജാ പരിബ്ബാജകപബ്ബജ്ജാ സാമണേരപബ്ബജ്ജാ ഉപസമ്പദപബ്ബജ്ജാതി. തത്ഥ കേസമസ്സുഹരണം താപസപബ്ബജ്ജാ നാമ വക്കലാദിഗഹണതോ പഠമമേവ വജിതബ്ബത്താ. ഇസിപബ്ബജ്ജാതിപി തസ്സായേവ നാമം. കേസമസ്സുഹരണമേവ പരിബ്ബാജകപബ്ബജ്ജാ നാമ കാസായാദിഗഹണതോ പഠമമേവ വജിതബ്ബത്താ. കേസമസ്സുഹരണഞ്ച കാസായച്ഛാദനഞ്ച സാമണേരപബ്ബജ്ജാ നാമ സരണഗഹണതോ പഠമമേവ വജിതബ്ബത്താ. ഉപസമ്പദപബ്ബജ്ജാ തിവിധാ ഏഹിഭിക്ഖുഉപസമ്പദപബ്ബജ്ജാ സരണഗഹണൂപസമ്പദപബ്ബജ്ജാ ഞത്തിചതുത്ഥവാചികൂപസമ്പദപബ്ബജ്ജാതി. തത്ഥ ഏഹിഭിക്ഖൂപസമ്പദപബ്ബജ്ജായം കേസമസ്സുഹരണാദി സബ്ബം ഏകതോവ സമ്പജ്ജതി ‘‘ഏഹി ഭിക്ഖൂ’’തി ഭഗവതോ വചനേന അഭിനിപ്ഫന്നത്താ. സരണഗഹണൂപസമ്പദപബ്ബജ്ജാ സാമണേരപബ്ബജ്ജസദിസായേവ. കേസമസ്സുഹരണഞ്ച കാസായച്ഛാദനഞ്ച സരണഗഹണഞ്ച ഞത്തിചതുത്ഥവാചികൂപസമ്പദപബ്ബജ്ജാ നാമ കമ്മവാചാഗഹണതോ പഠമമേവ വജിതബ്ബത്താ. തത്ഥ സാമണേരപബ്ബജ്ജം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഉപജ്ഝായം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബാജേതീ’’തി. ഉപജ്ഝായം ഉദ്ദിസ്സാതി ഉപജ്ഝായസ്സ വേയ്യാവച്ചകരട്ഠാനനിയമം കത്വാ. പബ്ബജ്ജാകമ്മേ അത്തനോ ഇസ്സരിയമകത്വാതി അത്ഥോ. ദഹരേന ഭിക്ഖുനാ കേസച്ഛേദനം കാസായച്ഛാദനം സരണദാനന്തി തീണി കിച്ചാനി കാതബ്ബാനിയേവ. കേചി ‘‘സരണാനി പന സയം ദാതബ്ബാനീ’’തി പാഠം ഇധാനേത്വാ ദഹരേന ഭിക്ഖുനാ സരണാനി ന ദാതബ്ബാനീതി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം ദഹരസ്സ ഭിക്ഖുത്താ, ഭിക്ഖൂനം പബ്ബാജേതും ലഭനത്താ ച. ഉപജ്ഝായോ ചേ കേസച്ഛേദനഞ്ച കാസായച്ഛാദനഞ്ച അകത്വാ പബ്ബജ്ജത്ഥം സരണാനിയേവ ദേതി, ന രുഹതി പബ്ബജ്ജാ പബ്ബജ്ജായ അകത്തബ്ബത്താ. കമ്മവാചം സാവേത്വാ ഉപസമ്പാദേതി, രുഹതി ഉപസമ്പദാ അപത്തചീവരാനം ഉപസമ്പദസിദ്ധിതോ, കമ്മവിപത്തിയാ അഭാവതോ ച. ഖണ്ഡസീമന്തി ഉപചാരസീമട്ഠം ബദ്ധസീമം. പബ്ബാജേത്വാതി കേസച്ഛേദനം സന്ധായ വുത്തം ‘‘കാസായാനി അച്ഛാദേത്വാ’’തി കാസായച്ഛാദനസ്സ വിസും വുത്തത്താ. സാമണേരസ്സ സരണദാനസ്സ അരുഹത്താ ‘‘സരണാനി പന സയം ദാതബ്ബാനീ’’തി വുത്തം. പുരിസം പബ്ബാജേതുന്തി സമ്ബന്ധോ. ഹീതി സച്ചം. ആണത്തിയാതി ഭിക്ഖൂനം ആണത്തിയാ. യേന കേനചീതി ഗഹട്ഠപബ്ബജിതേസു യേന കേനചി.

‘‘ഭബ്ബരൂപോ’’തി വത്വാ തസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘സഹേതുകോ’’തി. സഹേതുകോതി മഗ്ഗഫലാനം ഉപനിസ്സയേഹി സഹ പവത്തോ. യസസ്സീതി പരിവാരയസേന ച കിത്തിയസേന ച സമന്നാഗതോ. ഓകാസം കത്വാപീതി ഓകാസം കത്വാ ഏവ. സയമേവാതി ന അഞ്ഞോ ആണാപേതബ്ബോ. ഏത്തോയേവാതി ദസ്സനട്ഠാനതോയേവ. അസ്സാതി പബ്ബജ്ജാപേക്ഖസ്സ. ഖജ്ജു വാതി കണ്ഡുവനം വാ. ‘‘കച്ഛു വാ’’തിപി പാഠോ, പാമം വാതി അത്ഥോ. പിളകാ വാതി ഫോടാ വാ. ഏത്തകേനാതി ഏതപമാണേന ഘംസിത്വാ ന്ഹാപനമത്തേന. അനിവത്തിധമ്മാതി ഗിഹിഭാവം അനിവത്തനസഭാവാ. കതഞ്ഞൂതി കതസ്സൂപകാരസ്സ ജാനനസീലാ. കതവേദിനോതി കതഞ്ഞൂപകാരസ്സ വേദം പാകടം കരോന്തോ.

അനിയ്യാനികകഥാതി യാവദത്ഥം സുപിത്വാ യാവദത്ഥം ഭുഞ്ജീത്വാ ചിത്തകേളിം കരോന്തോ അനുക്കണ്ഠിതോ വിഹരാഹീതിആദികാ കഥാ. നകഥേതബ്ബം ദസ്സേത്വാ കഥേതബ്ബം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അഥഖ്വസ്സാ’’തി. അസ്സാതി പബ്ബജ്ജാപേക്ഖസ്സ. ആചിക്ഖനാകാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ആചിക്ഖന്തേന ചാ’’തിആദി. വണ്ണ…പേ… വസേനാതി വണ്ണോ ച സണ്ഠാനഞ്ച ഗന്ധോ ച ആസയോ ച ഓകാസോ ച, തേസം വസേന, ആചിക്ഖിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. ഹീതി ഫലജോതകോ, ആചിക്ഖനസ്സ ഫലം വക്ഖാമീതി അത്ഥോ. സോതി പബ്ബജ്ജാപേക്ഖോ. പുബ്ബേതി പുബ്ബഭവേ, പബ്ബജനതോ പുബ്ബേ വാ. കണ്ടകവേധാപേക്ഖോ പരിപക്കഗണ്ഡോ വിയ ഞാണം പവത്തതീതി യോജനാ. അസ്സാതി പബ്ബജ്ജാപേക്ഖസ്സ. ഇന്ദാസനീതി സക്കസ്സ വജിരാവുധോ. സോ ഹി ഇന്ദേന അസീയതി ഖിപീയതീതി ഇന്ദാസനീതി വുച്ചതി. ഇന്ദാസനി പബ്ബതേ ചുണ്ണയമാനാ വിയ സബ്ബേ കിലേസേ ചുണ്ണയമാനംയേവാതി യോജനാ. ഖുരഗ്ഗേയേവാതി ഖുരസ്സ കോടിയമേവ. ഖുരകമ്മപരിയോസാനേയേവാതി അത്ഥോ. ഹീതി സച്ചം. തസ്മാതി യസ്മാ പത്താ, തസ്മാ. അസ്സാതി പബ്ബജ്ജാപേക്ഖസ്സ.

ഗിഹിഗന്ധന്തി ഗേഹേ ഠിതസ്സ ജനസ്സ ഗന്ധം. അഥാപീതി യദിപി അച്ഛാദേതീതി സമ്ബന്ധോ. അസ്സാതി പബ്ബജ്ജാപേക്ഖസ്സ. ആചരിയോ വാതി സരണദാനാചരിയോ വാ കമ്മവാചാചരിയോ വാ ഓവാദാചരിയോ വാ. തംയേവ വാതി പബ്ബജ്ജാപേക്ഖമേവ വാ. തേന ഭിക്ഖുനാവാതി ആചരിയുപജ്ഝായഭിക്ഖുനാ ഏവ.

അനാണത്തിയാതി ആചരിയുപജ്ഝായേഹി അനാണത്തിയാ. ഇമിനാ ആചരിയുപജ്ഝായേഹി അനാണത്തേന യേന കേനചി നിവാസനാദീനി ന കാതബ്ബാനീതി ദസ്സേതി. ഭിക്ഖുനാതി ആചരിയുപജ്ഝായഭിക്ഖുനാ. തസ്സേവാതി പബ്ബജ്ജാപേക്ഖസ്സേവ. ഉപജ്ഝായമൂലകേതി ഉപജ്ഝായമൂലകേ നിവാസനപാരുപനേ. അയന്തി വിനിച്ഛയോ.

തത്ഥാതി പബ്ബജ്ജൂപസമ്പദട്ഠാനേ. തേസന്തി ഭിക്ഖൂനം. അഥാതി വന്ദാപനതോ പച്ഛാ, വന്ദാപനസ്സ അനന്തരാ വാ. ‘‘ഏവം വദേഹീ’’തി പാളിനയനിദസ്സനമുഖേന ‘‘യമഹം വദാമി, തം വദേഹീ’’തി അട്ഠകഥാനയം നിദസ്സേതി. അഥാതി തദനന്തരം. അസ്സാതി പബ്ബജ്ജാപേക്ഖസ്സ, ദാതബ്ബാനീതി സമ്ബന്ധോ. ഏകപദമ്പീതി തീസു വാക്യപദേസു ഏകം വാക്യപദമ്പി, നവസു വാ വിഭത്യന്തപദേസു ഏകപദമ്പി. ഏകക്ഖരമ്പീതി ചതുവീസതക്ഖരേസു ഏകക്ഖരമ്പി.

ഏകതോ സുദ്ധിയാതി ഏകസ്സേവ കമ്മവാചാചരിയസ്സ ഠാനകരണസമ്പത്തിയാ സുജ്ഝനേന. ഉഭതോ സുദ്ധിയാവാതി ഉഭയേസം സരണദാനാചരിയസാമണേരാനം സുജ്ഝനേന ഏവ. ഠാനകരണസമ്പദന്തി ഉരആദിട്ഠാനാനഞ്ച സംവുതാദികരണാനഞ്ച സമ്പദം. വത്തുന്തി ഠാനകരണസമ്പദം വത്തും. ന സക്കോതീതി വത്തും ന സക്കോതീതി യോജനാ.

ഇമാനീതി സരണാനി. ചസദ്ദോ ഉപന്യാസോ, പനസദ്ദോ പദാലങ്കാരോ. ഏകസമ്ബന്ധാനീതി ഏകതോ സമ്ബന്ധാനി. അനുനാസികന്തം കത്വാ ദാനകാലേ ‘‘ബുദ്ധം’’ഇതി ‘‘സരണം’’ഇതി പദാനഞ്ച ‘‘സരണം’’ഇതി ‘‘ഗച്ഛാമി’’ഇതി പദാനഞ്ച അന്തരാ വിച്ഛേദമകത്വാ ഏകസമ്ബന്ധമേവ കത്വാ ദാതബ്ബാനീതി വുത്തം ഹോതി. കസ്മാ തിണ്ണം പദാനമന്തരാ ബ്യവധാനസ്സ കസ്സചി അക്ഖരസ്സ അഭാവതോ. വിച്ഛിന്ദിത്വാതി വിച്ഛേദം കത്വാ. മകാരന്തം കത്വാ ദാനകാലേ തിണ്ണം പദാനമന്തരാ ഏകസമ്ബന്ധമകത്വാ വിച്ഛിന്ദിത്വാ ഏവ കത്വാ ദാതബ്ബാനീതി വുത്തം ഹോതി. കസ്മാ? തിണ്ണം പദാനമന്തരാ ബ്യവധാനസ്സ നിസ്സരസ്സ മകാരസ്സ അത്ഥിഭാവതോ. അന്ധകട്ഠകഥായം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. തന്തി വചനം, ‘‘നത്ഥീ’’തിപദേ കത്താ, ‘‘ന വുത്ത’’ന്തിപദേ കമ്മം. തഥാതി ‘‘അഹം ഭന്തേ ബുദ്ധരക്ഖിതോ’’തിആദിനാ ആകാരേന, അവദന്തസ്സ സരണം ന കുപ്പതി, ബുകാരദകാരാദീനം ബ്യഞ്ജനാനം ഠാനകരണസമ്പദം ഹാപേന്തസ്സേവ സരണം കുപ്പതീതി അധിപ്പായോ.

‘‘തിക്ഖത്തു’’ന്തി ഇമിനാ സകിം വാ ദ്വിക്ഖത്തും വാ ന വട്ടതീതി ദീപേതി. തിക്ഖത്തുതോ അധികം പന സഹസ്സക്ഖത്തുമ്പി വട്ടതിയേവ. തത്ഥാതി താസു പബ്ബജ്ജാഉപസമ്പദാസു. പരതോതി പരസ്മിം. സാതി ഉപസമ്പദാ. പബ്ബജ്ജാ പന അനുഞ്ഞാതാ ഏവാതി സമ്ബന്ധോ. പരതോപീതി പിസദ്ദോ പുബ്ബാപേക്ഖോ. സാതി പബ്ബജ്ജാ. ഏത്താവതാതി ഏത്തകേന കേസച്ഛേദനകാസായച്ഛാദനസരണദാനേന. ഹീതി ഫലജോതകോ.

ഏസാതി ഏസോ സാമണേരോതി അത്ഥോ. ‘‘ഗതിമാ’’തി വത്വാ തസ്സത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പണ്ഡിതജാതികോ’’തി. അഥാതി ഏവം സതി. അസ്സാതി സാമണേരസ്സ. തസ്മിംയേവ ഠാനേതി സാമണേരഭൂമിയം ഠിതട്ഠാനേയേവ. യഥാ ഭഗവതാ ഉദ്ദിട്ഠാനി, തഥാ ഉദ്ദിസിതബ്ബാനീതി യോജനാ. ഏതന്തി ‘‘അനുജാനാമി…പേ… ജാതരൂപ രജതപടിഗ്ഗഹണാ വേരമണീ’’തി വചനം.

തന്തി അന്ധകട്ഠകഥായം വുത്തവചനം. യഥാപാളിയാവാതി ഏവസദ്ദോ സന്നിട്ഠാനത്ഥോ, തേന യഥാപാളിയാവ ഉദ്ദിസിതബ്ബാനി. യഥാപാളിം വിസജ്ജേത്വാ അഞ്ഞഥാ ഏവ ഉദ്ദിസിതബ്ബാനീതി വാദം നിവാരേതി. യഥാപാളിം വിസജ്ജേത്വാ അഞ്ഞഥാ ‘‘പാണാതിപാതാ വേരമണിം സിക്ഖാപദം സമാദിയാമീ’’തി ഉദ്ദിസന്തോപി നിദ്ദോസോയേവ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. താനീതി സിക്ഖാപദാനി. യാവാതി യത്തകം കാലം ന ജാനാതി, ന കുസലോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. സന്തികാവചരോയേവാതി ആചരിയുപജ്ഝായാനം സമീപേ അവചാരോവ. അസ്സാതി സാമണേരസ്സ. കപ്പിയാകപ്പിയന്തി ദസസിക്ഖാപദവിനിമുത്തം കപ്പിയം പരാമാസാദിഞ്ച അകപ്പിയം അപരാമാസാദിഞ്ച. തേനാപീതി സാമണേരേനാപി. നാസനങ്ഗാനീതി ലിങ്ഗനാസനഅങ്ഗാനി. സാധുകം സിക്ഖിതബ്ബന്തി സാധുകം അസിക്ഖന്തസ്സ ലിങ്ഗനാസനഞ്ച ദണ്ഡകമ്മനാസനഞ്ച ഹോതീതി അധിപ്പായോ.

൧൦. ദുതിയമാരകഥാ

൩൫. മയ്ഹന്തിപദസ്സ ‘‘അനുപ്പത്താ സച്ഛികതാ’’തിപദേസു ഛട്ഠീകത്തുഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘മയാ ഖോതി അത്ഥോ’’തി. ‘‘അഥ വാ’’തിആദിനാ ‘‘മയ്ഹ’’ന്തിപദസ്സ ‘‘യോനിസോ മനസികാരാ, യോനിസോ സമ്മപ്പധാനാ’’തിപദേസു സമ്ബന്ധഭാവം ദസ്സേതി. ‘‘യോനിസോ മനസികാരാ, യോനിസോ സമ്മപ്പധാനാ’’തി ഏത്ഥ കാരണത്ഥേ നിസ്സക്കവചനന്തി ആഹ ‘‘തേന ഹേതുനാ’’തി. ‘‘പുനാ’’തിആദിനാ ‘‘മയ്ഹ’’ന്തിപദം ‘‘യോനിസോ മനസികാരാ, യോനിസോ സമ്മപ്പധാനാ’’തിപദേസു സാമ്യത്ഥേ സാമിഭാവേന യോജേത്വാ പുന ‘‘അനുപ്പത്താ, സച്ഛികതാ’’തി പദേസു കത്തുത്ഥേ സാമിഭാവേന വിഭത്തിവിപല്ലാസോ കാതബ്ബോതി ദസ്സേതി.

൧൧. ഭദ്ദവഗ്ഗിയകഥാ

൩൬. ഭദ്ദം രൂപഞ്ച ചിത്തഞ്ച ഏതേസമത്ഥീതി ഭദ്ദകാ. വഗ്ഗബന്ധനം വഗ്ഗോ ഉത്തരപദലോപേന, വഗ്ഗേന ചരന്തീതി വഗ്ഗിയാ. ഭദ്ദകാ ച തേ വഗ്ഗിയാ ചാതി ഭദ്ദവഗ്ഗിയാ കകാരലോപേനാതി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഭദ്ദവഗ്ഗിയാ’’തിആദി. ‘‘വോകാരോ നിപാതമത്തോ’’തി ഇമിനാ തുമ്ഹസദ്ദസ്സ ച യോവചനസ്സ ച കാരിയഭാവം നിവത്തേതി. ഹീതി സച്ചം. തേതി ഭദ്ദവഗ്ഗിയാ. ഇദന്തി പഞ്ചസീലരക്ഖനം. പുബ്ബകമ്മന്തി പുബ്ബേ ഉപചിതം കുസലകമ്മം.

൧൨. ഉരുവേലപാടിഹാരിയകഥാ

൩൮. പരിയാദിയേയ്യന്തി ഏത്ഥ ദാധാതുസ്സ പരീതി ച ആതി ച ഉപസഗ്ഗവസേന അഭിഭവനത്ഥോതി ആഹ ‘‘അഭിഭവേയ്യ’’ന്തി.

൩൯. പച്ഛാ പക്ഖിത്താതി സങ്ഗീതിതോ പരം പോത്ഥകാരൂള്ഹേഹി ഠപിതാതി അത്ഥോ.

൪൪. ‘‘ഏവം വദന്തോ വിയ ഓണതോ’’തി ഇമിനാ ‘‘ആഹരഹത്ഥോ’’തിപദസ്സ തദ്ധിതഭാവം ദസ്സേതി. വിത്ഥിണ്ണമുഖത്താ മന്ദം ഹീനം അതിമുഖമേതാസന്തി വചനത്ഥേന അഗ്ഗികപാലാ മന്ദാമുഖിയോതി വുച്ചന്തീതി ആഹ ‘‘അഗ്ഗിഭാജനാനി വുച്ചന്തീ’’തി.

൫൧. യസ്മാ യോ നാഗദമനകാലോ ചിരം പതതി പവത്തതി, തസ്മാ സോ ചിരപതികോതി വുച്ചതി, തസ്മാ ചിരപതികാ പട്ഠായ അഭിപ്പസന്നാതി യോജനാ. ഇതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ചിരകാലതോ പട്ഠായാ’’തി.

൫൨. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു ‘‘ജടാമിസ്സ’’ന്തിആദിപദേസു. ഖാരികാജന്തി ഏത്ഥ കമണ്ഡലുആദികാ താപസപരിക്ഖാരാ ഖാരീതി വുച്ചന്തി, ഖാരിസങ്ഖാതേന ഭാരേന പൂരിതോ കാജോ ഖാരികാജോതി അത്ഥം ഏകദേസേന ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഖാരിഭാരോ’’തി.

൧൩. ബിമ്ബിസാരസമാഗമകഥാ

൫൫. ലട്ഠിസദ്ദോ തരുണരുക്ഖവാചകോ ‘‘അമ്ബലട്ഠികായ’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨), ഇധാപി തരുണതാലരുക്ഖോ ലട്ഠി നാമാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘താലുയ്യാനേ’’തി. വടരുക്ഖേതി നിഗ്രോധരുക്ഖേ. ഏത്ഥ ‘‘വട’’ഇതി ഇമിനാ വടരുക്ഖോ ബഹുമൂലത്താ സുട്ഠും പതിട്ഠാതീതി അത്ഥേന സുപ്പതിട്ഠോ നാമാതി ദസ്സേതി. ‘‘രുക്ഖേ’’ഇതി ഇമിനാ ചേതിയസദ്ദോ ചേതിയരുക്ഖേ വത്തതീതി ദസ്സേതി, ദേവാലയഞ്ച ഥൂപഞ്ച നിവത്തേതി. തസ്സാതി വടരുക്ഖസ്സ. ഏതന്തി ‘‘സുപ്പതിട്ഠേ ചേതിയേ’’തി ഏതം നാമം. ലോകവോഹാരവസേന ദസസഹസ്സസങ്ഖാതേ സങ്ഖ്യാവിസേസേ നീഹരിത്വാ യുജ്ജിതബ്ബന്തി നിയുതന്തി വചനത്ഥേന ദസസഹസ്സം നിയുതം നാമാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഏകനിയുതം ദസസഹസ്സാനീ’’തി. ‘‘നഹുത’’ന്തിപി പാഠോ, സോ അയുത്തോ നഹുതസങ്ഖാതേന സങ്ഖ്യാവിസേസേന മിസ്സീഭാവേന പസങ്ഗത്താ. തേസന്തി ദ്വാദസനിയുതാനം ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാനം.

‘‘കിസസരീരത്താ’’തി ഇമിനാ കിസോ കോ അത്താ ഏതേസന്തി കിസകാതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. കകാരോ ഹേത്ഥ അത്തവാചകോ. ‘‘ഓവാദകോ’’തി ഇമിനാ ഓവദാനോതി ഏത്ഥ യുപച്ചയോ കത്തുത്ഥോതി ദസ്സേതി. ഗാഥാബന്ധത്താ അകാരസ്സ ദീഘോ. ‘‘അഥ വാ’’തിആദിനാ കിസകോ ഹുത്വാ അഞ്ഞേ ഓവദാനോ കിസകോവദാനോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ഇദന്തി ഇദം അത്ഥജാതം, അയമത്ഥോ വാ. ത്വം പഹാസീതി സമ്ബന്ധോ. തന്തി തുവം. ഇതി വുത്തം ഹോതീതി യോജനാ.

കാമിത്ഥിയോതി ഏകാരലോപവസേന സന്ധീതി ആഹ ‘‘കാമേ ഇത്ഥിയോ ചാ’’തി. ഉപചീസൂതി ഏത്ഥ കാമഖന്ധകിലേസഅഭിസങ്ഖാരസങ്ഖാതേസു ചതൂസു ഉപധീസു ഖന്ധുപധി അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘ഖന്ധുപധീസൂ’’തി.

കോചരഹീതി ഏത്ഥ കോസദ്ദോ ‘‘കോ തേ ബലം മഹാരാജാ’’തിആദീസു (ജാ. ൨.൨൨.൧൮൮൦) വിയ ക്വസദ്ദത്ഥോതി ആഹ ‘‘ക്വചരഹീ’’തി. നിപാതോയേവേസ.

പദസദ്ദസ്സ ചരണപദാദയോ നിവത്തേതും വുത്തം ‘‘നിബ്ബാനപദ’’ന്തി. ‘‘സന്തസഭാവതായാ’’തിആദിനാ സന്തോ സഭാവോ ഇമസ്സ പദസ്സാതി സന്തം. നത്ഥി ഉപധയോ ഏത്ഥാതി അനുപധികം. നത്ഥി കിഞ്ചനമേത്ഥാതി അകിഞ്ചനം. തീസു ഭവേസു ന സഞ്ജതീതി അസത്തം. അഞ്ഞഥാ ന ഭവതീതി അനഞ്ഞഥാഭാവി. അഞ്ഞേന കേനചി ന നേതബ്ബന്തി അനഞ്ഞനേയ്യന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. തേനാതി ‘‘സന്ത’’ന്തിആദിപദേന. മേതി മമ, മനോതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥ ദേവമനുസ്സലോകേ മേ മനോ രതോ നാമാതി കിം വക്ഖാമി. ഇതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതീതി യോജനാ.

൫൬. തഞ്ചാതി സാവകഭാവഞ്ച.

൫൭. അസ്സാസകാതി ഏത്ഥ ആപുബ്ബോ സാസധാതു ആപുബ്ബ സിസധാതുനാ സദിസോ, ‘‘മേ’’തി ഛട്ഠീയോഗത്താ ണ്വുപച്ചയോ ച ഭാവത്ഥോതി ആഹ ‘‘ആസിസനാ’’തി. ‘‘പത്ഥനാ’’തി ഇമിനാ ആപുബ്ബസിസധാതുയാ അത്ഥം ദസ്സേതി. അസ്സാതി ബിമ്ബിസാരരഞ്ഞോ. തത്ഥാതി രതനത്തയേ. നിച്ഛയഗമനമേവാതി ‘‘സരണ’’ഇതിനിച്ഛയേന ജാനനമേവ ഗതോ. അത്തസന്നിയ്യാതനന്തി അത്തനോ അത്താനം രതനത്തയേ സന്നിയ്യാതനം. ഇമിനാ അത്തസന്നിയ്യാതന, പണിപാത, തപ്പരായന, സിസ്സഭാവൂപഗമനസങ്ഖാതേസു ചതൂസു സരണഗമനേസു (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൫൦; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൫൬; ഖു. പാ. അട്ഠ. ൧.സരണഗമനഗമകവിഭാവനാ) അത്തസന്നിയ്യാതനസരണഗമനം ദീപേതി. അയന്തി ബിമ്ബിസാരോ രാജാ. തന്തി നിയതസരണതം. പണിപാതഗമനഞ്ചാതി ഏത്ഥ പണീതി കരോ. യഥാ ഹി പാദപദസദ്ദാ ദീഘരസ്സവസേന ഹുത്വാ ചരണം വദന്തി, ഏവം പാണിപണിസദ്ദാ കരം വദന്തി. തസ്മാ വുത്തം ‘‘പണീതി കരോ’’തി. പതനം പാതോ, പണിനോ പാതോ പണിപാതോ. അത്ഥതോ അഞ്ജലിപണമനന്തി വുത്തം ഹോതി. തസ്സ ഗമനഞ്ച ഗച്ഛന്തോതി അത്ഥോ. ഇമിനാ പണിപാതസരണഗമനം ദീപേതി. ചസദ്ദോ ‘‘പാകട’’ന്തി ഏത്ഥാപി യോജേതബ്ബോ. പാകടഞ്ച കരോന്തോതി ഹി അത്ഥോ.

൫൮. സിങ്ഗീനിക്ഖസവണ്ണോതി ഏത്ഥ സിങ്ഗീസങ്ഖാതോ നിക്ഖോ സിങ്ഗീനിക്ഖോ, തേന സമാനോ വണ്ണോ ഏതസ്സാതി സിങ്ഗീനിക്ഖസവണ്ണോതി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സിങ്ഗീസുവണ്ണനിക്ഖേന സമാനവണ്ണോ’’തി. തത്ഥ ‘‘സുവണ്ണ’’ഇതിപദേന നിക്ഖസദ്ദസ്സ സുവണ്ണത്ഥം ദസ്സേതി, പഞ്ചസുവണ്ണാദയോ അത്ഥേ നിവത്തേതി. ‘‘സമാന’’ഇതിപദേന സവണ്ണോതി ഏത്ഥ സകാരോ സമാനസദ്ദസ്സേവ കാരിയോതി ദസ്സേതി. സബ്ബേസൂതി അഖിലേസു ചക്ഖാദിഇന്ദ്രിയേസു. ദന്തോതി ദമിതോ. ഇന്ദ്രിയസംവരോതി വുത്തം ഹോതി. തമേവത്ഥം പാകടം കരോന്തോ ആഹ ‘‘ഭഗവതോ ഹീ’’തിആദി.

൫൯. ഓണീതോ പത്തതോ പാണി യേനാതി ഓണീതപത്തപാണീതി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പത്തതോ ചാ’’തിആദി. ‘‘അപനീതപാണി’’ന്തി ഇമിനാ ഓണീതസദ്ദോ അപനീതത്ഥോ, പാണിസദ്ദേന ച സമ്ബന്ധിതബ്ബോതി ദസ്സേതി. ‘‘സല്ലക്ഖേത്വാ’’തി ഇമിനാ ‘‘ഭഗവന്ത’’ന്തി ഇമം കമ്മം ‘‘സല്ലക്ഖേത്വാ’’തി പാഠസേസേന യോജേതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. ഏകമന്തന്തി ഏത്ഥ അന്തസദ്ദോ സമീപദേസത്ഥോ, കോടിദേസത്ഥോ വാ ഹോതി, ഉപയോഗവചനഞ്ച ഭുമ്മത്ഥേ ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഏകസ്മിം പദേസേ’’തി. അത്ഥികപയോഗേ കരണസ്സ സമ്ഭവതോ ആഹ ‘‘ബുദ്ധാഭിവാദനഗമനേന വാ ധമ്മസ്സവനഗമനേന വാ’’തി. അപ്പാകിണ്ണന്തി ഏത്ഥ അപ്പസദ്ദോ പടിസേധത്ഥോതി ആഹ ‘‘അനാകിണ്ണ’’ന്തി. ‘‘അബ്ബോകിണ്ണ’’ന്തിപി പാഠോ. അപ്പനിഗ്ഘോസന്തി ഏത്ഥ ‘‘അപ്പസദ്ദ’’ന്തിപദേന വചനസദ്ദസ്സ ഗഹിതത്താ ഇമിനാ പാരിസേസനയേന നഗരനിഗ്ഘോസസദ്ദോയേവ ഗഹേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘നഗരനിഗ്ഘോസസദ്ദേന അപ്പനിഗ്ഘോസ’’ന്തി. തീസു പാഠേസു പഠമേന പാഠേന ജനസ്സ വാതോ ജനവാതോ, തേന വിരഹിതം വിജനവാതന്തി വികപ്പം ദസ്സേതി. ദുതിയേന ജനസ്സ വാദോ ജനവാദോ, തേന വിരഹിതം വിജനവാദന്തി വികപ്പം ദസ്സേതി. തതിയേന ജനസ്സ പാതോ സഞ്ചരണം ജനപാതോ, തേന വിരഹിതം വിജനപാതന്തി വികപ്പം ദസ്സേതി. രഹസ്സം കരീയതി ഏത്ഥാതി രാഹസ്സേയ്യകം. മനുസ്സാനം രാഹസ്സേയ്യകം മനുസ്സരാഹസ്സേയ്യകന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘മനുസ്സാന’’ന്തിആദിനാ.

൧൪. സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാന പബ്ബജ്ജാകഥാ

൬൦. ‘‘തേതി സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ. അഗമംസു കിരാതി യോജനാ. തത്രാതി ഗിരഗ്ഗസമജ്ജേ. അഥാതി പരിവിതക്കനാനന്തരം. തസ്സാതി സഞ്ചയസ്സ. പാരന്തി പരതീരം. ഏത്ഥാതി തുമ്ഹാകം വാദേ. ഇദന്തി അയം വാദോ ഏത്തകോയേവാതി അത്ഥോ. യോതി യോ കോചി. ത്വഞ്ച അഹഞ്ച അമ്ഹേ, തേസു. നാമതുമ്ഹസങ്ഖാതേസു ഹി തീസു സദ്ദേസു ഏകസേസേന കത്തബ്ബേസു പച്ഛിമസ്സേവ ഏകസേസോ കാതബ്ബോ. തേനാതി കതികകരണഹേതുനാ.

സംഖേപേന വുത്തം വിത്ഥാരേന ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഇദം ഹീ’’തിആദി. അത്ഥീകേഹീതി അമതേന അത്ഥികേഹി. ഉപഞ്ഞാതം മഗ്ഗന്തി അമതസ്സ മഗ്ഗോ ഉപഗന്ത്വാ ഞാതോ. ഞാതോ ചേവ ഉപഗതോ ചാതി സഹ ഉപസഗ്ഗേന പദം പരിവത്തിത്വാ അത്ഥം കഥേന്തോ ഉപസഗ്ഗത്ഥോ ച ധാതുത്ഥോ ച വിസുംയേവ ഹോതീതി ഞാപേതി. അത്ഥികേഹി അമ്ഹേഹി ഉപഞ്ഞാതം നിബ്ബാനം മഗ്ഗം മഗ്ഗന്തോ അനുബന്ധേയ്യന്തി വാ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അഥ വാ’’തിആദി. മഗ്ഗഫലപച്ചവേക്ഖണഞാണേഹി ഉപഗന്ത്വാ ഞാതബ്ബന്തി ഉപഞ്ഞാതം നിബ്ബാനം. മഗ്ഗധാഥുയാ അന്വേസനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പരിയേസന്തോ’’തി.

സാരിപുത്തോപി പഞ്ഹം പുച്ഛീതി സമ്ബന്ധോ. കമണ്ഡലുതോതി കുണ്ഡികതോ. അത്തനോ ച പരേസഞ്ച അകഥനേന അന്തരേ വിവരം പടിസന്ദഹതീതി പടിസന്ധാരോ, തം. ഏത്ഥാതി ‘‘ന ത്യാഹം സക്കോമീ’’തിപദേ. അധിപ്പായോ ഏവം വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. ഏത്തകന്തി ഏത്തകം പഞ്ഹം. ഇമസ്സാതി പരിബ്ബാജകസ്സ. അവിസയഭാവന്തി അത്തനോ അവിസയഭാവം.

ഹേതും പടിച്ച ഭവന്തീതി ഹേതുപ്പഭവാതി വചനത്ഥേന പഞ്ചക്ഖന്ധാ ഹേതുപ്പഭവാ നാമാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഹേതുപ്പഭവാ നാമ പഞ്ചക്ഖന്ധാ’’തി. തേനാതി ‘‘യേ ധമ്മാ ഹേതുപ്പഭവാ’’തി പദേന. അസ്സാതി സാരിപുത്തപരിബ്ബാജകസ്സ. ‘‘തേസം ഹേതു നാമ സമുദയസച്ച’’ന്തി ഇമിനാ ഹിനോതി ഏതസ്മാ ഫലന്തി ഹേതൂതി വചനത്ഥേന സമുദയസച്ചം ഹേതു നാമാതി ദസ്സേതി. തഞ്ചാതി സമുദയസച്ചഞ്ച. തേസന്തി ഏത്ഥ തസദ്ദസ്സ വിസയം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ഉഭിന്നമ്പി സച്ചാന’’ന്തി. അപവത്തിവസേന നിരുജ്ഝതി ഏത്ഥാതി നിരോധോ. തഞ്ചാതി നിരോധഞ്ച. തേനാതി ‘‘തേസഞ്ച യോ നിരോധോ’’തിപദേന. അസ്സാതി സാരിപുത്തപരിബ്ബാജകസ്സ. ഏത്ഥാതി ഇമിസ്സം ഗാഥായം, ചതൂസു സച്ചേസു വാ. നയതോതി നാനന്തരികനയതോ, അവിനാഭാവനയതോ വാ, നേത്തിദേസനാഹാരനയതോ വാ. തമേവത്ഥം പാകടം കരോന്തോ ആഹ ‘‘നിരോധേ ഹീ’’തിആദി. ഏകദേസസരൂപേകസേസനയേന വാ മഗ്ഗസച്ചം ഗഹേതബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അഥ വാ’’തിആദി. നിരോധോ ച നിരോധൂപായോ ച നിരോധോതി ഏകദേസസരൂപേകസേസോ കാതബ്ബോ. തേസഞ്ചാതി ഏത്ഥ അവുത്തസമ്പിണ്ഡനത്ഥേന ചസദ്ദേന മഗ്ഗസച്ചം ഗഹേതബ്ബന്തിപി വദന്തി. അയം നയോ അട്ഠകഥായം ന വുത്തോ. തമേവത്ഥന്തി ചതുസച്ചസങ്ഖാതം തമേവത്ഥം. പടിപാദേന്തോതി നിഗമേന്തോ.

‘‘സചേപീ’’തി ഇമിനാ യദീതി പദസ്സത്ഥം വണ്ണേതി. ‘‘ഏത്തകമേവാ’’തി ഇമിനാ താവദേവാതി പദസ്സത്ഥം വണ്ണേതി. ‘‘ഇതോ ഉത്തരി നത്ഥീ’’തി ഇമിനാ ഏവകാരസ്സ ഫലം ദസ്സേതി. ഇതോതി സോതാപത്തിഫലതോ. ‘‘ഇദം…പേ… പത്തബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാ ‘‘ഏത്തകമേവാ’’തി പദസ്സ അത്ഥസരൂപം ദസ്സേതി. ‘‘ഏസോ ഏവ ധമ്മോ’’തി ഇമിനാ ‘‘ഏസേവ ധമ്മോ’’തിപദസ്സ അത്ഥം വണ്ണേതി. പച്ചബ്യത്ഥാതി പതിഅവപുബ്ബോ ഇധാതു പടിവിദ്ധത്ഥോതി ആഹ ‘‘പടിവിദ്ധത്ഥാ’’തി. തുമ്ഹേഹീതി അസ്സജിത്ഥേരം സന്ധായാഹ. ഇമിനാ ‘‘പച്ചബ്യത്ഥാ’’തി ഏത്ഥ ഹിയ്യത്തനീപരസ്സപദമജ്ഝിമപുരിസബഹുവചനത്ഥവിഭത്തിം ദീപേതി. കപ്പനഹുതേഹീതി കപ്പാനം നഹുതേഹി, കോടിപകോടിസതസഹസ്സാനം സതേഹി നഹുതേഹീതി അത്ഥോ. അബ്ഭതീതന്തി അഭിഅതീതം. അമ്ഹേഹി അദിട്ഠമേവ ഹുത്വാ അതിക്കമാപിതന്തി അത്ഥോ.

൬൨. ആരമ്മണഭൂതസ്സ നിബ്ബാനസ്സ ഗമ്ഭീരത്താ ആരമ്മണികഭൂതം ഞാണമ്പി ഗമ്ഭീരമേവാധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘ഗമ്ഭീരസ്സ ച ഞാണസ്സാ’’തി. യഥാ ഹി സണ്ഹവത്ഥസ്സ സിബ്ബനത്ഥായ സണ്ഹസൂചി അധിപ്പേതാതി. ഉപധീനം സമ്മാ ഖയട്ഠേന നിബ്ബാനം ഉപധിസങ്ഖയം നാമാതി ആഹ ‘‘ഉപധിസങ്ഖയേതി നിബ്ബാനേ’’തി. തദാരമ്മണായാതി തംനിബ്ബാനാരമ്മണായ. വിമുത്തിയാതി ഫലവിമുത്തിയാ. സാവകപാരമീഞാണേതി അഗ്ഗസാവകപാരമീഞാണേ. തേസൂതി സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനേസു. അഡ്ഢമാസേന അരഹത്തേ പതിട്ഠിതോതി സമ്ബന്ധോ.

അതീതേതി കപ്പസതസഹസ്സാധികേ അസങ്ഖ്യേയ്യമത്ഥകേ. തസ്സാതി ബുദ്ധസ്സ സന്തികേ അഗ്ഗസാവകഭാവം പത്ഥേസീതി യോജനാ. അസ്സമേതി മുനീനം ഠാനേ. തഞ്ഹി ആ കോധം, ആ ഭുസോ വാ രാഗാദയോ സമേന്തി ഏത്ഥാതി അസ്സമോതി വുച്ചതി, തസ്മിം. പത്ഥയിത്വാ ച പേസേസീതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി നീലുപ്പലമണ്ഡപേ. തേസൂതി താപസസേട്ഠീസു.

൬൩. യേസന്തി കുലാനം. ‘‘വിധവഭാവായാ’’തി ഇമിനാ വിധവായ ഭാവോ വേധബ്യന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. വിധവാതി ച പതിസുഞ്ഞാ. സാ ഹി ധവേന വിഗതാതി ‘‘വിധവാ’’തി ച, വിഗതോ ധവോ ഇമിസ്സാതി ‘‘വിധവാ’’തി ച വുച്ചതി. ഉഭയേനാപീതി പുത്തപബ്ബജ്ജപതിപബ്ബജ്ജസങ്ഖാതേന ദുവിധേനപി.

സഞ്ചയാനീതി ഏത്ഥ നിസ്സയൂപചാരേന നിസ്സയേ നിസ്സിതൂപചാരോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സഞ്ചയസ്സ അന്തേവാസികാനീ’’തി. അഥ വാ ണപച്ചയോ തസ്സേദമത്ഥേ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സഞ്ചയസ്സ അന്തേവാസികാനീ’’തി. ‘‘മഗധാന’’ന്തി ബഹുവചനവസേന വുത്തത്താ ജനപദസ്സ നാമന്തി ആഹ ‘‘മഗധാനം ജനപദസ്സാ’’തി. ഗിരിബ്ബജന്തി ഏത്ഥ വജോ വിയാതി വജോ, ഗിരി. വജസദിസോ ഗിരി ഏത്ഥാതി ഗിരിബ്ബജം പദഹേട്ഠുപരിയവസേന, നഗരം. ‘‘മഹാവീരിയവന്തോ’’തി ഇമിനാ മഹന്തോ വീരോ ഏതേസം തഥാഗതാനന്തി മഹാവീരാതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ധമ്മേന നയമാനാനം കാ ഉസൂയാ വിജാനതന്തി ഏത്ഥ കച്ചായനനയേന (കച്ചായനേ ൨൭൭ സുത്തേ) ഉസൂയപയോഗേ സമ്പദാനം ഹോതീതി ആസങ്കാ ഭവേയ്യാതി ആഹ ‘‘ഭുമ്മത്ഥേ സാമിവചനം, ഉപയോഗത്ഥേ വാ’’തി. വിജാനന്താനന്തി വിജാനന്തേസു തഥാഗതേസു, വിജാനന്തേ വാ.

൧൫. ഉപജ്ഝായവത്തകഥാ

൬൪. അനുപജ്ഝായകാതി ഏത്ഥ വജ്ജാവജ്ജം ഉപഗന്ത്വാ ഝായതീതി ഉപജ്ഝായോ, സോ നത്ഥി ഏതേസന്തി അനുപജ്ഝായകാതി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വജ്ജാവജ്ജ’’ന്തിആദി. ‘‘പിണ്ഡായ ചരണകപത്ത’’ന്തി ഇമിനാ പിണ്ഡായ ഉദ്ദിസ്സ, ഉട്ഠഹിത്വാ വാ തിട്ഠതി അനേനാതി ഉത്തിട്ഠോ, സോയേവ പത്തോ ഉത്തിട്ഠപത്തോതി അത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘ഉത്തിട്ഠേ ന പമജ്ജേയ്യാ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൧൬൮) പന പിണ്ഡായ ചരണം ‘‘ഉത്തിട്ഠ’’ന്തി വുച്ചതി. തസ്മാ തത്ഥ പിണ്ഡായ ഉദ്ദിസ്സ, ഉട്ഠഹിത്വാ വാ തിട്ഠനം ഉത്തിട്ഠന്തി വചനത്ഥോ കാതബ്ബോ. ‘‘പിണ്ഡായ ചരണപത്ത’’ന്തി ഇദം വചനം ‘‘തസ്മിഞ്ഹി മനുസ്സാ ഉച്ഛിട്ഠസഞ്ഞിനോ’’തിപദം ലങ്ഘിത്വാ ‘‘തസ്മാ ഉത്തിട്ഠപത്തന്തി വുത്ത’’ന്തിപദേന യോജേതബ്ബം, തസ്മാ പിണ്ഡായ ചരണകപത്തത്താ ഉത്തിട്ഠപത്തന്തി വുത്തന്തി വുത്തം ഹോതി. തസ്മിം മനുസ്സാ കിംസഞ്ഞിനോതി ആഹ ‘‘തസ്മിഞ്ഹി മനുസ്സാ ഉച്ഛിട്ഠസഞ്ഞിനോ’’തി. തസ്മിഞ്ഹി തസ്മിം ഏവ ഉത്തിട്ഠപത്തേ പബ്ബജിതാനം പരിഭോഗഭാവേന മനുസ്സേഹി അവസജ്ജിതബ്ബത്താ, അവഛഡ്ഡേതബ്ബത്താ വാ മനുസ്സാ ഉച്ഛിട്ഠസഞ്ഞിനോ ഹോന്തീതി യോജനാ. പബ്ബജിതാനം പിണ്ഡായ ചരണകപത്തത്താ ഉത്തിട്ഠപത്തന്തി വുത്തം, മനുസ്സാനം പന അവസജ്ജിതപത്തത്താ ഉച്ഛിട്ഠപത്തന്തി വുത്തന്തി അധിപ്പായോ. ഉത്തിട്ഠ പത്തന്തിപദം വാക്യമേവ, ന സമാസോതിപി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അഥ വാ’’തിആദി. ‘‘ഉട്ഠഹിത്വാ’’തി ഇമിനാ ഉത്തിട്ഠാതി ഏത്ഥ ത്വാലോപോതി ദസ്സേതി. ‘‘ഗഹേതു’’ന്തി ഇമിനാ പാഠസേസം ദസ്സേതി. ഗേഹസിതപേമവസേനാതി ഗേഹേ നിസ്സിതപേമവസേന, മേത്താപുബ്ബങ്ഗമപേമവസേനാതി അത്ഥോ. സഗാരവാ ഹുത്വാ സപ്പതിസ്സാ ഹുത്വാ വിഹരന്താതി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉപട്ഠപേത്വാ’’തി. ‘‘സഭാഗജീവികാ’’തി ഇമിനാ സഭാഗവുത്തികാതി ഏത്ഥ വുത്തിസദ്ദോ ജീവികത്ഥോയേവ, ന വിവരണാദ്യത്ഥോതി ദസ്സേതി. ഉപജ്ഝായഭാവം സമ്പടിച്ഛതി ഏതേഹീതി ഉപജ്ഝായഭാവസമ്പടിച്ഛനാനി, താനിയേവ വേവചനാനി ഉപജ്ഝായഭാവസമ്പടിച്ഛനവേവചനാനി. തിക്ഖത്തുന്തി ഉക്കട്ഠവസേന വുത്തം, സകിമ്പി വട്ടതിയേവ. പദസ്സ വസേന വിഞ്ഞാപേതീതി സമ്ബന്ധോ. ഹീതി സച്ചം. ഏത്ഥാതി ഉപജ്ഝായഗഹണട്ഠാനേ. യദിദം വാചായ വാ സാവനം, യദിദം കായേന വാ അത്ഥവിഞ്ഞാപനം അത്ഥി, ഇദമേവ സാവനഅത്ഥവിഞ്ഞാപനമേവ ഉപജ്ഝായഗഹണന്തി യോജനാ. സാധൂതി സമ്പടിച്ഛനന്തി ഉപജ്ഝായേന പഞ്ചസു പദേസു യസ്മിം കിസ്മിംചി വുത്തേ സദ്ധിവിഹാരികസ്സ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛനം. തന്തി കേസഞ്ചി വചനം. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. ഏത്ഥാതി ഉപജ്ഝായഗഹണേ. ‘‘ന സമ്പടിച്ഛനം അങ്ഗ’’ന്തി ഇമിനാ ആയാചനദാനാനിയേവ അങ്ഗാനി നാമാതി ദസ്സേതി. സദ്ധിവിഹാരികേനാപി ഞാതുന്തി സമ്ബന്ധോ. ഇമിനാ പദേനാതി ‘‘സാധൂ’’തി ഇമിനാ പദേന.

തത്രായം സമ്മാവത്തനാതി ഏത്ഥ തസദ്ദസ്സ വിസയം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘യം വുത്തം സമ്മാ വത്തിതബ്ബ’’ന്തി. ഇമിനാ കിരിയാവിസയഭാവമേവ ദീപേതി, ന ദബ്ബവിസയഭാവം. അയന്തി വുച്ചമാനാ. അസ്സാതി സദ്ധിവിഹാരികസ്സ. ധോതപാദപരിഹരണത്ഥായാതി ധോതസ്സ പാദസ്സ പംസുമക്ഖനാദീനം പരിഹരണത്ഥായ. താതി ഉപാഹനായോ. കാലസ്സേവാതി പച്ചൂസകാലതോയേവ, നിസ്സക്കത്ഥേ ചേതം സാമിവചനം. തതോതി തേഹി തീഹി ദന്തകട്ഠേഹി, വിഭത്തഅപാദാനമേതം. തേസു വാ തീസു ദന്തകട്ഠേസു. യന്തി യം ദന്തകട്ഠം. അഥാതി തസ്മിം ഗഹണേ.

തതോതി സീതുണ്ഹോദകേഹി, സീതുണ്ഹോദകേസു വാ. വളഞ്ജേതീതി പരിഭുഞ്ജതി. ഉദകന്തി മുഖധോവനോദകം. ‘‘വച്ചകുടിതോ’’തി ഇമിനാ പസ്സാവകുടീപി ഗഹേതബ്ബാ. ഏവന്തി സമ്മജ്ജിയമാനേ. അസുഞ്ഞന്തി ജനസദ്ദതോ അതുച്ഛം. ആസനന്തി ഥേരസ്സ ആസനം. തസ്മിന്തി ആസനേ. നിസിന്നസ്സ ഥേരസ്സ വത്തം കാതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. ഉക്ലാപോ അസ്മിം ദേസേ അത്ഥീതി ഉക്ലാപോതി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കേനചി കചവരേന സംകിണ്ണോ’’തി. ഏത്ഥ ച സങ്കാരോ ഉച്ഛിട്ഠോ കലാപോ സമൂഹോ ഉക്ലാപോതി വചനത്ഥേന ഉക്ലാപോതി വുച്ചതി. കചീയതി ബന്ധീയതി അസ്മിം ദേസേതി കചോ, സോ വരീയതി ഇച്ഛീയതി അനേനാതി കചവരോതി വചനത്ഥേന കചവരോതി വുച്ചതി. ഹത്ഥേനപീതി ഏത്ഥ പിസദ്ദോ പിലോതികേനപീതിആദിം സങ്ഗണ്ഹാതി.

ഏകതോ കത്വാതി ഏകതോ സമാനപടലം കത്വാ. കസ്മാ സങ്ഘാടീതി ആഹ ‘‘സബ്ബം ഹീ’’തിആദി. ‘‘സങ്ഘടിതത്താ’’തി ഇമിനാ സംഹരിതബ്ബാതി സങ്ഘാടീതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. നിവത്തിത്വാ ഓലോകേന്തം ഉപജ്ഝായം സംപാപുണാതീതി യോജനാ. ഏകേന വാ പദവീതിഹാരേനാതി സമ്ബന്ധോ. പത്തോയേവ ഉണ്ഹഭാരികേസു പരിയാപന്നോതി പത്തപരിയാപന്നോ, പത്തേ പരിയാപന്നോ യാഗുആദികോ പത്തപരിയാപന്നോതിപി യുജ്ജതിയേവ. ഭിക്ഖാചാരേതി ഭിക്ഖാചാരട്ഠാനേ. യാഗുയാ വാ ലദ്ധായാതി സമ്ബന്ധോ. തസ്സാതി ഉപജ്ഝായസ്സ. സോ പത്തോതി ഉണ്ഹാദീസു പരിയാപന്നോ സോ പത്തോ. അഞ്ഞത്ര വാതി ആരാമാദീസു വാ. തസ്സാതി ഉപജ്ഝായസ്സ. വചനേ അനിട്ഠിതേതി സമ്ബന്ധോ. ഇതോ പട്ഠായാതി ‘‘ന ഉപജ്ഝായസ്സ ഭണമാനസ്സാ’’തി ഏത്ഥ വുത്തനകാരതോ പട്ഠായ. ഇമിനാ ഹേട്ഠാ വുത്തേസു ‘‘നാതിദൂരേ ഗന്തബ്ബ’’ന്തിആദീസു നകാരപടിസിദ്ധേസു ആപത്തി നത്ഥീതി ദസ്സേതി. യത്ഥ കത്ഥചീതി ‘‘ന ച ഉണ്ഹേ ചീവരം നിദഹിതബ്ബ’’ന്തിആദീസു യേസു കേസുചി. അയന്തി ദുക്കടാപത്തി. ഹീതി സച്ചം. ആപത്തിസാമന്താതി ഏത്ഥ ആപത്തിയാ സാമന്താ ആപത്തിസാമന്താതി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ആപത്തിയാ ആസന്ന’’ന്തി. ‘‘ആസന്ന’’ന്തി ഇമിനാ സാമന്താസദ്ദസ്സ ആസന്നവേവചനതഞ്ച ഉപയോഗത്ഥേ നിസ്സക്കവചനതഞ്ച ദസ്സേതി. ഈദിസം വചനം ഭന്തേ വത്തും വട്ടതി നാമാതി യോജനാ.

ഗാമതോ പഠമതരന്തി ഗാമതോ ഉപജ്ഝായസ്സ പഠമതരം. തേനേവാതി ഉപജ്ഝായേനേവ. നിവത്തന്തേന സദ്ധിവിഹാരികേനാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘തിന്ത’’ന്തി വത്വാ തമേവത്ഥം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘സേദഗ്ഗഹിത’’ന്തി. ഇമിനാ സേദേന സീദതീതി സിന്നന്തി അത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘അതിരേകം കത്വാ’’തി ഇമിനാ ഉസ്സാരേത്വാതിപദസ്സ അധിപ്പായത്ഥം ദസ്സേതി, ഉദ്ധം ഉദ്ധം സാരേത്വാതി വുത്തം ഹോതി. പച്ഛിമവാക്യസ്സ പുബ്ബവാക്യകാരണഭാവം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘കിം കാരണാ’’തി. മജ്ഝേ ഭങ്ഗസ്സ ദോസം ആവികരോന്തോ ആഹ ‘‘സമം കത്വാ’’തിആദി. തതോതി സമം കത്വാ സംഹരണതോ, നിച്ചം ഭിജ്ജമാനന്തി സമ്ബന്ധോ. മജ്ഝേ ഭങ്ഗതോ വാ, ദുബ്ബലന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏതന്തി ‘‘ചതുരങ്ഗുലം കണ്ണം ഉസ്സാരേത്വാ’’തി ഏതം വചനം. യഥാതി യേനാകാരേന സംഹരിയമാനേതി സമ്ബന്ധോ. ചീവരഭോഗസ്സ ഓരോ അന്തോ ഓഭോഗോതി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കായബന്ധന’’ന്തിആദി.

യോതി ഉപജ്ഝായോ. ‘‘ഗാമേയേവാ’’തി വത്വാ തമേവത്ഥം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘അന്തരഘരേ വാ പടിക്കമനേ വാ’’തി. പടിക്കമനേ വാതി ഭോജനസാലായം വാ. തസ്സാതി ഉപജ്ഝായസ്സ. ലദ്ധാ ഭിക്ഖാ യേനാതി ലദ്ധഭിക്ഖോ, തസ്സ വാ. പിണ്ഡപാതോ ഹോതീതി യോജനാ. തസ്സാതി ഉപജ്ഝായസ്സ. പിണ്ഡപാതോ ന ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. അത്തനാ ലദ്ധോപീതി പിസദ്ദോ ഉപജ്ഝായേന ലദ്ധോപീതി അത്ഥം സമ്പിണ്ഡേതി. ആഹരിയതൂതി ഏത്ഥ തുവിഭത്തി പുച്ഛായം ഹോതി, ആഹരിയതു കിന്തി അത്ഥോ. കാലോതി ഭോജനകാലോ. ഭുഞ്ജിത്ഥാതി ഭുത്തോ, തസ്മിം സതീതി സമ്ബന്ധോ. ഉപകട്ഠോതി മജ്ഝന്ഹികസ്സ ആസന്നോ.

അനന്തരഹിതായാതി ഏത്ഥ അന്തരധായതീതി അന്തരഹിതോ, തട്ടികചമ്മഖണ്ഡാദി, നത്ഥി അന്തരഹിതോ ഏതസ്മിം പത്തഭൂമീനമന്തരേതി അനന്തരഹിതോതി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അനത്ഥതായാ’’തി. കാളവണ്ണകതാ വാ സുധാബദ്ധാ വാ നിരജമത്തികാ ഹോതീതി യോജനാ. തന്തി പത്തം. ധോതവാലികായപീതി സുദ്ധവാലികായപി. തത്ഥാതി പംസുരജസക്ഖരാദീസു. പുന തത്ഥാതി പണ്ണാധാരകേസു. ഇദം വചനം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. അഭിമുഖേനാതി അത്തനോ അഭിമുഖേന. സണികന്തി സിന്നം. അന്തേ പനാതി ചീവരസ്സ കോടിയം പന. നിക്ഖിപന്തസ്സ സദ്ധിവിഹാരികസ്സ ചീവരസ്സ ഭോഗോതി യോജനാ.

ചുണ്ണം സന്നേതബ്ബന്തി ഏത്ഥ ചുണ്ണസമോധാനേന നേതബ്ബന്തി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പിണ്ഡി കാതബ്ബാ’’തി. ‘‘ഏകസ്മിം നിദ്ധൂമേ ഠാനേ’’തി ഇമിനാ ഏകമന്തന്തി ഏത്ഥ ഏകസ്മിം അന്തേ ഠാനേതി അത്ഥം ദസ്സേതി. ജന്താഘരേതി അഗ്ഗിസാലായം. സാ ഹി ജലതി ദിബ്ബതി അഗ്ഗി ഏത്ഥാതി ജന്താ, ജനേതി സരീരസേദമേത്ഥാതി വാ ജന്താ, സാ ഏവ ഘരം ജന്താഘരന്തി വുച്ചതി, തസ്മിം. പരിപൂജാവസേന കരീയതീതി പരികമ്മന്തി അത്ഥേന അങ്ഗാരദാനാദികം പരികമ്മം നാമാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പരികമ്മം നാമാ’’തിആദി.

‘‘ന കേനചി ഗേലഞ്ഞേനാ’’തിആദിനാ ഉസ്സഹനസ്സ കാരണം ദസ്സേതി. ഹീതി സച്ചം. അഗിലാനേന സട്ഠിവസ്സേന സദ്ധിവിഹാരികേനാപി കാതബ്ബന്തി യോജനാ. അനാദരേനാതി വത്തകരണസ്സ അനാദരേന. നകാരപടിസംയുത്തേസൂതി പടിസേധവാചകേന നകാരേന പടിസംയുത്തേസു. പദേസൂതി ‘‘ന ഉപജ്ഝായസ്സ ഭണമാനസ്സ അന്തരന്തരാ കഥാ ഓപാതേതബ്ബാ’’തിആദീസു വാക്യേസു. ഭൂമിയന്തി ഉപലക്ഖണവസേന വുത്തം ഭിത്തിയമ്പി അപടിഘംസിതബ്ബത്താ. ‘‘പിഠസങ്ഘാടഞ്ചാ’’തി ഇമിനാ കവാടപീളന്തി ഏത്ഥ പീഠസദ്ദേന പിഠസങ്ഘാടം വുച്ചതി ഉത്തരപദലോപവസേന വാ ഏകദേസവോഹാരവസേന വാതി ദസ്സേതി. ‘‘അച്ഛുപന്തേനാ’’തി ഇമിനാ അപ്പടിഘംസന്തേനാതി ഏത്ഥ ഘംസധാതുയാ അത്ഥം ദസ്സേതി. സമ്മാ തായതി അത്താനഞ്ച പരഞ്ച അനേനാതി സന്താനം, തമേവ സന്താനകന്തി അത്ഥേന കീടകുലാവകമക്കടകസുത്താദി സന്താനകം നാമാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സന്താനക’’ന്തിആദി. ഉല്ലോകതോതി വിതാനതോ. തഞ്ഹി ഉദ്ധം ലുചീയതേ ബന്ധീയതേതി ഉല്ലോകന്തി വുച്ചതി, ചകാരസ്സ കകാരമകത്വാ ‘‘ഉല്ലോച’’ന്തിപി വുച്ചതി. തോസദ്ദേന ആകാരസ്സ സ്മാവചനസ്സ കാരിയഭാവം ദസ്സേതി. അപഹരിതബ്ബന്തി അപനേതബ്ബം. ‘‘അവഹരിതബ്ബ’’ന്തിപി പാഠോ, ഹേട്ഠാ ഹരിതബ്ബം പാതേതബ്ബന്തി അത്ഥോ.

ആലോകസന്ധിഭാഗാതി ഏത്ഥ ഭാഗസദ്ദസ്സ ദ്വന്ദതോ പരത്താ പുബ്ബപദേസുപി പച്ചേകം യോജേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ആലോകസന്ധിഭാഗാ ച കണ്ണഭാഗാ ചാ’’തി. തസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അന്തരബാഹിരാ’’തിആദി. ‘‘വാതപാനകവാടകാനീ’’തി ഇമിനാ ആലോകസന്ധിസദ്ദസ്സ വാതപാനകവാടകപരിയായഭാവം ദസ്സേതി. ‘‘കോണാ’’തി ഇമിനാ കണ്ണസദ്ദസ്സ കോണവേവചനഭാവം ദസ്സേതി.

‘‘യഥാ പഠമ’’ന്തിആദിനാ പഠമപഞ്ഞത്തമേവ പഞ്ഞപേതബ്ബം, ന അഞ്ഞഥാതി ദസ്സേതി. ഇദം പതിരൂപം പഠമപഞ്ഞത്തം സന്ധായ വുത്തം. പഠമപഞ്ഞത്തേ അപതിരൂപേ അഞ്ഞഥാപി പഞ്ഞപേതബ്ബം. ഏതദത്ഥമേവാതി യഥാപഞ്ഞത്തം പഞ്ഞപേതബ്ബസ്സ അത്ഥായ ഏവ. സചേ പഞ്ഞത്തം അഹോസി, ഏവം സതീതി യോജനാ. ഇദന്തി ഭിത്തിം മോചേത്വാ പഞ്ഞാപനം. കടേസു കിളഞ്ജേസു സാരത്താ ഉത്തമത്താ കടസാരകോതി വുച്ചതി. നിവത്തേത്വാതി സംഹരിത്വാ. പുരത്ഥിമാതി ഏത്ഥ യകാരലോപേന നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘പുരത്ഥിമായാ’’തി.

വൂപകാസേതബ്ബോതി ഏത്ഥ കസധാതു ഗത്യത്ഥോതി ആഹ ‘‘അഞ്ഞത്ഥ നേതബ്ബോ’’തി. ഉപജ്ഝായം ഗഹേത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ഗന്തബ്ബോതി അത്ഥോ. അഞ്ഞത്ഥാതി അഞ്ഞം ഠാനം. വിവേചേതബ്ബന്തി ഏത്ഥ ദിട്ഠിഗതതോ ഉപജ്ഝായം വിവേചേതബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വിസ്സജ്ജാപേതബ്ബ’’ന്തി. ‘‘അഞ്ഞോ വത്തബ്ബോ’’തി വത്വാ തസ്സ ആകാരം ദസ്സേതി ‘‘ഥേര’’ന്തിആദിനാ. സോ സോ ഭിക്ഖു യാചിതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. അഞ്ഞേന ദാപേതബ്ബോതി അത്തനാ അഞ്ഞേന ഭിക്ഖുനാ ഉപജ്ഝായസ്സ പരിവാസോ ദാപേതബ്ബോതി അത്ഥോ. കിന്തി നു ഖോതി കേന ഏവ ഉപായേന ദദേയ്യ നുഖോതി അത്ഥോ. ഇതിസദ്ദോ ഹി അവധാരണത്ഥോ. അട്ഠകഥായപി ഇമമേവ നയം ദസ്സേതി ‘‘കേന നു ഖോ ഉപായേനാ’’തി ഇമിനാ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു ‘‘കിന്തി നു ഖോ പടികസ്സേയ്യാ’’തിആദിവാക്യേസു. സത്തസു കമ്മേസു തിവിധസ്സ ഉക്ഖേപനീയകമ്മസ്സ ഗരുകത്താ വുത്തം ‘‘ഉക്ഖേപനീയം അകത്വാ’’തി. തമേവത്ഥം വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘തേന ഹീ’’തിആദി.

തേന സദ്ധിവിഹാരികേന യാചിതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ. സചേ കരോന്തിയേവാതി ഭിക്ഖൂ സചേ കമ്മം കരോന്തിയേവ. പുന സചേ കരോന്തിയേവാതി ഭിക്ഖൂ സചേ ഉക്ഖേപനീയകമ്മം കരോന്തിയേവ. അഥാതി തസ്മിം കമ്മേ കതേ. ഇതീതി ഏവം യാചനേന. നന്തി തം ഉപജ്ഝായം.

സമ്പരിവത്തകന്തി ഏത്ഥ ‘‘പിണ്ഡുക്ഖേപക’’ന്തിആദീസു (പാചി. ൬൨൦) വിയ സമ്പരിവത്തകന്തിപദം കിരിയാവിസേസനം, കപച്ചയോ ച വിച്ഛത്ഥോതി ആഹ ‘‘സമ്പരിവത്തേത്വാ സമ്പരിവത്തേത്വാ’’തി. യദീതി യാവ. യദിസദ്ദോ ഹി യാവപരിയായോ, തേന വുത്തം ‘‘ന താവ പക്കമിതബ്ബ’’ന്തി. യാവ അപ്പമത്തകമ്പി രജനം ഗലതി, ന താവ പക്കമിതബ്ബന്തി യോജനാ. വിസഭാഗപുഗ്ഗലേനാതി വിസഭാഗേന പുഗ്ഗലേന കരണഭൂതേന. ന ഉപജ്ഝായം അനാപുച്ഛാ ഗാമോ പവിസിതബ്ബോതി ഏത്ഥ ന അഞ്ഞേനേവ കരണീയേന പവിസിതബ്ബോ. പിണ്ഡായ പന പവിസിതബ്ബോതി ആസങ്കാ ഭവേയ്യാതി ആഹ ‘‘പിണ്ഡായ വാ’’തിആദി. ‘‘അനാപുച്ഛിത്വാ’’തി ഇമിനാ അനാപുച്ഛാതി ഏത്ഥ ആകാരോ ത്വാപച്ചയസ്സ കാരിയോതി ദസ്സേതി. ഭിക്ഖാചാരന്തി ഭിക്ഖായ ചരണട്ഠാനം, ഉപജ്ഝായേന ഗന്തബ്ബന്തി യോജനാ. പരിവേണന്തി ഉപജ്ഝായസ്സ പരിവേണം. പസ്സതീതി ഉപജ്ഝായം പസ്സതി.

ദസ്സനത്ഥായ വാതി അസുഭദസ്സനത്ഥായ വാ. ഇമിനാപി വാസത്ഥായ ഏവ ന ഗന്തബ്ബന്തി ആസങ്കം നിവത്തേതി. കമ്മന്തി പക്കമനസ്സ കാരണം കമ്മം. അനനുജാനനം സന്ധായ വുത്തം ‘‘യാവതതിയ’’ന്തി. തന്തി ഉപജ്ഝായം. അസ്സാതി സദ്ധിവിഹാരികസ്സ. ‘‘ന സമ്പജ്ജതീ’’തി ഇമിനാ സചേ സമ്പജ്ജതി, ന പക്കമിതബ്ബാതി ദസ്സേതി. കേവലന്തി വിനാ ഉദ്ദേസാദിസമ്പജ്ജനേഹി. ഏവരൂപേ ഉപജ്ഝായേ നിവാരേന്തേപീതി യോജനാ. ‘‘ഗേലഞ്ഞതോ’’തി ഇമിനാ വുട്ഠാനസദ്ദസ്സ അവധിഅപേക്ഖതം ദസ്സേതി. അസ്സാതി ഉപജ്ഝായസ്സ. അഞ്ഞോതി അത്തനാ അഞ്ഞോ. തസ്സാതി അഞ്ഞസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ.

൧൬. സദ്ധിവിഹാരികവത്തകഥാ

൬൭. സമ്മാവത്തനായം വിനിച്ഛയോ ഏവം വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. ഉദ്ദേസാദീഹീതി ആദിസദ്ദേന പരിപുച്ഛാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. സങ്ഗഹസദ്ദസ്സ സങ്ഖേപഗഹണേസുപി വുത്തിതോ ‘‘അനുഗ്ഗഹോ’’തി വുത്തം. അഥ വാ സമ്മുഖാ സങ്ഗഹോ ച പരമ്മുഖാ അനുഗ്ഗഹോ ച കാതബ്ബോ. ആമിസേന വാ സങ്ഗഹോ, ധമ്മേന വാ അനുഗ്ഗഹോ. ദിട്ഠധമ്മികത്ഥായ വാ സങ്ഗഹോ, സമ്പരായികത്ഥായ വാ അനുഗ്ഗഹോ. ലോകിയത്ഥായ വാ സങ്ഗഹോ, ലോകുത്തരത്ഥായ വാ അനുഗ്ഗഹോ കാതബ്ബോ. തത്ഥാതി യം വുത്തം ‘‘ഉദ്ദേസേന പരിപുച്ഛായ ഓവാദേന അനുസാസനീയാ’’തി. തത്ഥ ഉദ്ദിസനം ഉദ്ദേസോതി വചനത്ഥേന പാളിവാചനാ ഉദ്ദേസോ നാമാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉദ്ദേസോതി പാളിവാചനാ’’തി. ‘‘പാളിയാ അത്ഥവണ്ണനാ’’തി ഇമിനാ പുനപ്പുനം, സമന്തതോ വാ പാളിയാ അത്ഥസ്സ പുച്ഛനം പരിപുച്ഛാതി അത്ഥം ദസ്സേതി. വത്ഥുസ്മിന്തി ചാരിത്തവാരിത്തവത്ഥുസ്മിം. ഇദന്തി ചാരിത്തം. പുന ഇദന്തി വാരിത്തം. ‘‘വചന’’ന്തി ഇമിനാ ഓവദനം ഓവാദോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ഓതിണ്ണേ വത്ഥുസ്മിം ‘‘ഇദം കരോഹി, ഇദം മാ കരിത്ഥാ’’തി വചനം അനുസാസനീ നാമാതി യോജനാ. ‘‘പുനപ്പുനം വചന’’ന്തി ഇമിനാ അനുസാസനീതി ഏത്ഥ അനുസദ്ദസ്സ നഉപച്ഛിന്നത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘സചേ ഉപജ്ഝായസ്സ പത്തോ ഹോതീ’’തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തേപി ന പകതിപത്തോ ഹോതി, അഥ ഖോ അതിരിത്തപത്തോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അതിരേകപത്തോ’’തി. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു ‘‘സചേ ഉപജ്ഝായസ്സ ചീവരം ഹോതീ’’തിആദീസു പദേസു. അഞ്ഞോപീതി പത്തചീവരേഹി അഞ്ഞോപി. സമണപരിക്ഖാരോതി ഛത്തുപാഹനാദി സമണപരിക്ഖാരോ. ഇധാതി സദ്ധിവിഹാരികവത്തേ. നയേനാതി ഞായേന. ഉപ്പജ്ജമാനഉപായപരിയേസനന്തി ഉപ്പജ്ജമാനസ്സ, ഉപ്പജ്ജമാനത്ഥായ വാ ഉപായസ്സ പരിയേസനം. ഇതോതി ‘‘കിന്തി നു ഖോ സദ്ധിവിഹാരികസ്സ പരിക്ഖാരോ ഉപ്പജ്ജിയേഥാ’’തി പാളിതോ. ചീവരം രജന്തേനാതി ഏത്ഥ രജന്തേന ഉപജ്ഝായേനാതി അത്ഥോ ന ദട്ഠബ്ബോ, സദ്ധിവിഹാരികേനാതി അത്ഥോ ഏവാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉപജ്ഝായതോ ഉപായം സുത്വാ രജന്തേനാ’’തി. ഉപജ്ഝായതോ ഉപായന്തി ഉപജ്ഝായതോ ലദ്ധം ഉപായം.

നസമ്മാവത്തനാദികഥാ

൬൮. ഉപജ്ഝായവത്തന്തി ഉപജ്ഝായമ്ഹി വത്തിതബ്ബം വത്തം. സോതി സദ്ധിവിഹാരികോ. ദുക്കടം ആപജ്ജതീതി അസ്സ, സോ വാ ദുക്കടം ആപജ്ജതീതി യോജനാ. പണാമേതബ്ബോതി ഏത്ഥ പപുബ്ബ നമുധാതു അത്ഥപകരണാദിവസേന ഇധ അപസാദനത്ഥോതി ആഹ ‘‘അപസാദേതബ്ബോ’’തി. അധിമത്തന്തി അധികപ്പമാണം. ഗേഹസിതപേമന്തി മേത്താസിനേഹം. വുത്തപടിപക്ഖനയേനാതി കണ്ഹപക്ഖേ വുത്തേന പടിപക്ഖേന നയേന. അലം പണാമേതുന്തി ഏത്ഥ അലംസദ്ദസ്സ അരഹത്ഥപടിക്ഖിത്തേസു ദ്വീസു അത്ഥേസു അരഹത്ഥോതി ആഹ ‘‘യുത്തോ പണാമേതു’’ന്തി.

സാതിസാരോ ഹോതീതി ഏത്ഥ പകതിഭാവം അതിക്കമിത്വാ സരണം പവത്തനം അതിസാരോ, ദോസോ. സംവിജ്ജതി സോ ഏതസ്സാതി സാതിസാരോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സദോസോ ഹോതീ’’തി. തസ്സത്ഥം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ആപത്തിം ആപജ്ജതീ’’തി. ആപത്തിന്തി ദുക്കടാപത്തിം. തന്തി വത്തം.

തേസന്തി സദ്ധിവിഹാരികാനം. വത്തന്തി ബഹുകാനം സദ്ധിവിഹാരികാനം വത്തം. സാദിയനം വാ…പേ… ബാലോ ഹോതീതി ഏത്ഥ ബാലസ്സ കാരണം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘സാദിയനം വാ അസാദിയനം വാ ന ജാനാതീ’’തി. സാദിയനസ്സ വാ അസാദിയനസ്സ വാ അജാനനത്താ ബാലോ ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി. അജാനനസ്സ കാരണം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ബാലോ ഹോതീ’’തി. ബാലത്താ സാദിയനം വാ അസാദിയനം വാ ന ജാനാതീതി വുത്തം ഹോതി. തേസൂതി ബഹുകേസു സദ്ധിവിഹാരികേസു. തസ്സാതി വത്തസമ്പന്നഭിക്ഖുസ്സ. തേസന്തി ഇതരേസം സദ്ധിവിഹാരികാനം.

രാധബ്രാഹ്മണവത്ഥുകഥാ

൬൯. കിഞ്ചാപി ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ജാനാതീതി യോജനാ. ഇമിനാ ‘‘കിം നു ഖോ അജാനന്തോ പുച്ഛീ’’തി ആസങ്കം നിവാരേതി. ഭഗവാ അനുഞ്ഞാതുകാമോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. പനസദ്ദോ ഗരഹത്ഥോ, തഥാ ജാനന്തോപീതി അത്ഥോ. ലഹുകന്തി ഹേതുഅന്തോഗധവിസേസനം. ലഹുകത്താ പടിക്ഖിപിത്വാതി വുത്തം ഹോതി. അസ്സാതി ഭഗവതോ, അജ്ഝാസയന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘അജ്ഝാസയം വിദിത്വാ’’തിവചനസ്സ യുത്തിം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ബുദ്ധാനം ഹീ’’തിആദി. ഹീതി സച്ചം. അയഞ്ചാതി സാരിപുത്തത്ഥേരോ ച. അഗ്ഗോതി കോടിഉക്കംസോ. സേട്ഠോതി പവരോ ഉത്തമോ.

‘‘ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ പടിബലേനാ’’തി ഏത്ഥ ബ്യത്തപടിബലാനം വിസേസം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ബ്യത്തോ നാമാ’’തിആദി. തത്ഥ യസ്സ സാട്ഠകഥം വിനയപിടകവാചുഗ്ഗതം പവത്തതി, അയം ബ്യത്തോ നാമാതി യോജനാ. തസ്മിന്തി വിനയപിടകം വാചുഗ്ഗതഭിക്ഖുമ്ഹി. യസ്സാതി ഭിക്ഖുനോ. സുഗ്ഗഹിതന്തി സാട്ഠകഥായ സുട്ഠു ഗഹിതം. അയമ്പീതി പിസദ്ദോ പുരിമഭിക്ഖും അപേക്ഖതി. ഇമസ്മിം അത്ഥേതി ഇമസ്മിം വത്ഥുമ്ഹി, ഇമസ്മിം വിസയേതി അത്ഥോ. ബ്യതിരേകാന്വയവസേന പടിബലം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യോ പനാ’’തിആദി. യോ പന ന സക്കോതീതി സമ്ബന്ധോ. കസ്മാതി ആഹ ‘‘കാസസോസസേമ്ഹാദിനാ വാ’’തിആദി. തത്ഥ കാസോ ച സോസോ ച സേമ്ഹോ ച, തേ ആദയോ യസ്സ ഗേലഞ്ഞസ്സാതി കാസസോസസേമ്ഹാദി, ആദിസദ്ദേന ഏളമൂഗാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. ഓട്ഠോ ച ദന്തോ ച ജിവ്ഹാ ച, താ ആദയോ യേസം താലുആദീനന്തി ഓട്ഠദന്തജിവ്ഹാദയോ, തേസം. പദബ്യഞ്ജനേഹീതി പദഅക്ഖരേഹി. ബ്യഞ്ജനസദ്ദോ ഹേത്ഥ അക്ഖരവാചകോ. ഹാപേതീതി ഗലത്താ ഹാപേതി. അഞ്ഞഥാ വാ വത്തബ്ബന്തി അഞ്ഞേന സിഥിലാദിനാ ആകാരേന വാ വത്തബ്ബം. അഞ്ഞഥാ വദതീതി അഞ്ഞേന ധനിതാദിആകാരേന വദതി. തബ്ബിപരീതോതി തസ്സ അപടിബലസ്സ വിപരീതോ ഭിക്ഖൂതി സമ്ബന്ധോ. തതോതി ജാനാപേതബ്ബതോ. യന്തി യം ആകാരം ധാതുകമ്മമേതം, സങ്ഘോതി കാരിതകമ്മമേതം. ഇധ കാരിതകമ്മം കിതോ വദതി.

൭൧. ഉപസമ്പന്നസമനന്തരാതി ഏത്ഥ ഉപസമ്പന്നസ്സ സമനന്തരാതി അത്ഥം നിവാരേന്തോ ആഹ ‘‘ഉപസമ്പന്നോ ഹുത്വാവ സമനന്തരാ’’തി. ഏവസദ്ദേന ചിരകാലം നിവത്തേതി. ഉല്ലുമ്പതൂതി ഏത്ഥ ഉപുബ്ബലുപധാതുയാ ഉപസഗ്ഗവസേന വാ അത്ഥാതിസയവസേന വാ ധാതൂനമനേകത്ഥത്താ ഇധ ഉപുബ്ബധരധാതുയാ അത്ഥേ വത്തതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉദ്ധരതൂ’’തി. ഉട്ഠാപേത്വാ, ഉക്ഖിപിത്വാ വാ ധരതൂതി അത്ഥോ. തമേവത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അകുസലാ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘അകുസലാ വുട്ഠാപേത്വാ’’തി ഇമിനാ സഹാവധിനാ ഉത്യൂപസഗ്ഗസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘കുസലേ പതിട്ഠാപേതൂ’’തി ഇമിനാ സഹാധാരേന ധരധാതുസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. ഉത്യൂപസഗ്ഗസ്സ ഉക്ഖിപനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സാമണേരഭാവാ വാ ഉദ്ധരിത്വാ’’തി. ‘‘പടിച്ചാ’’തി ഇമിനാ ഉപാദായാതി ഏത്ഥ സമീപേ ആദിയിത്വാതി സദ്ദത്ഥമഗഹേത്വാ സങ്കേതത്ഥവസേന പാകടത്താ തസ്സ സങ്കേതത്ഥം ദസ്സേതി, അധിപ്പായത്ഥം ദസ്സേതീതി അത്ഥോ.

൭൩. അധിട്ഠിതാതി ഏത്ഥ അധി നിച്ചവസേന ഠാതി പവത്തതീതി അധിട്ഠിതാതി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘നിച്ചപ്പവത്തിനീ’’തി. കസ്മാ ചത്താരോ പച്ചയാ നിസ്സയാതി വുത്താതി ആഹ ‘‘യസ്മാ’’തിആദി. ‘‘ചത്താരോ’’തിആദിനാ ചത്താരോ പച്ചയേ നിസ്സായ അത്തഭാവോ സേതി പവത്തതീതി നിസ്സായാതി അവുത്തകമ്മത്ഥം ദസ്സേതി.

൧൮. ആചരിയവത്തകഥാ

൭൫. കിന്തായന്തി ഏത്ഥ ഏകാരലോപവസേന സന്ധി ഹോതീതി ആഹ ‘‘കിംതേ അയ’’ന്തി. ‘‘ഓവദിതബ്ബോതി’’ഇമിനാ ഓവദിയോതി ഏത്ഥ ണ്യപച്ചയസ്സ കമ്മത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘തദത്ഥായാ’’തി ഇമിനാ ‘‘യദിദം ഗണബന്ധിക’’ന്തി ഉത്തരവാക്യേ യംസദ്ദം ദിസ്വാ പുബ്ബവാക്യേ തംസദ്ദം ഞാപേതി, തസ്സ ബാഹുല്ലസ്സ അത്ഥായാതി അത്ഥോ.

൭൬. സോതി പസൂരോ പരിബ്ബാജകോ. തേനാതി ഉദായിത്ഥേരേന. സഹധമ്മികന്തി സഹ ധമ്മേന കാരണേന. ബ്യത്തോ താവ പുബ്ബേ വുത്തലക്ഖണോ ഹോതു, പടിബലോ പന കഥം ഞാതബ്ബോതി ആഹ ‘‘യോ പനാ’’തിആദി. യോ പന സക്കോതീതി സമ്ബന്ധോ. ചാതി സച്ചം. ഏതന്തി പടിബലത്തം, ‘‘പഞ്ചഹി…പേ… വിനേതു’’ന്തിവചനം വാ.

൭൭. തിത്ഥിയപക്ഖസങ്കന്തേസൂതി തിത്ഥിയസങ്ഖാതം സാസനസ്സ പടിപക്ഖം സങ്കമന്തേസു. ആചാരസമാചാരസിക്ഖാപനകന്തി അതിവിയ ചരിതബ്ബം ആഭിസമാചാരികസീലം സിക്ഖാപനകം. ഇമിനാ ആചാരം സിക്ഖാപേതീതി ആചരിയോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. നാമമത്തമേവാതി ‘‘ആചരിയോ’’തി വാ ‘‘അന്തേവാസികോ’’തി വാ നാമമത്തമേവ. നാനന്തി ഉപജ്ഝായതോ വാ സദ്ധിവിഹാരികതോ വാ നാനം.

൨൦. പണാമനാഖമാപനാകഥാ

൮൦. യം ലക്ഖണം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. നിസ്സയന്തേവാസികേന കാതബ്ബന്തി യോജനാ. പബ്ബജ്ജാഉപസമ്പദാധമ്മന്തേവാസികേഹീതി പബ്ബജ്ജന്തേവാസികേന ച ഉപസമ്പദന്തേവാസികേന ച ധമ്മന്തേവാസികേന ച. ഏതേസന്തി പബ്ബജ്ജാഉപസമ്പദാധമ്മന്തേവാസികാനം. ഏതേസൂതി ഏതേസു തീസു അന്തേവാസികേസു. ആചരിയസ്സാതി പബ്ബജ്ജന്തേവാസികോ പബ്ബജ്ജാചരിയസ്സ, ഉപസമ്പദന്തേവാസികോ ഉപസമ്പദാചരിയസ്സാതി അത്ഥോ. സമീപേതി നിസ്സയാചരിയസ്സ ച ധമ്മാചരിയസ്സ ച ആസന്നേ. തസ്മാതി യസ്മാ അന്തേവാസികേന ആചരിയമ്ഹി സമ്മാ വത്തിതബ്ബം, തസ്മാ. ആചരിയേനാപീതി നിസ്സയപബ്ബജ്ജാ ഉപസമ്പദാ ധമ്മാചരിയേനാപി. ഓവാദാചരിയോ തേസു സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. തേസൂതി ചതൂസു അന്തേവാസികേസു.

൨൨. നിസ്സയപടിപ്പസ്സദ്ധികഥാ

ആണത്തിവിനിച്ഛയോ

൮൩. ‘‘നിസ്സയപടിപസ്സദ്ധീസൂ’’തി സമൂഹാധാരോ. ‘‘ഉപജ്ഝായോ പക്കന്തോ വാതിആദീസൂ’’തി അവയവാധാരോ. ‘‘വിപ്പവസിതുകാമോ’’തി ഇമിനാ നിരാലയഭാവം ദസ്സേതി. ഏവം ഗതേതി ഏവം ഉപജ്ഝായേ ഗതേതി യോജനാ. അഞ്ഞദാപീതി അഞ്ഞസ്മിമ്പി കാലേ. ഉപജ്ഝായേന പവാസിതകാലേതി അത്ഥോ. ഏകസമ്ഭോഗപരിഭോഗോതി അത്തനാ വാ ഉപജ്ഝായേന വാ ഏകോ പച്ചയസമ്ഭോഗോ ച ധമ്മപരിഭോഗോ ച. ഏകദിവസമ്പീതി പിസദ്ദോ ഗരഹത്ഥോ, ദ്വിഹാദികം പന പഗേവാതി അത്ഥോ. പരിഹാരോ നത്ഥീതി ആപത്തിപരിഹാരോ നത്ഥി, ആപത്തിയാ പരിഹരണം അപനയനം നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. ലജ്ജീ പേസലോതി ലജ്ജീ ഹുത്വാ പിയസീലോ ഭിക്ഖൂതി സമ്ബന്ധോ. തദഹേവാതി തസ്മിം ഉപജ്ഝായസ്സ പക്കന്തഅഹനി ഏവ. തഥാതി യഥാ ‘‘ഉപജ്ഝായോ ലഹും ആഗമിസ്സതീ’’തി പുച്ഛതി, തഥാ ‘‘അഹം ലഹും ആഗമിസ്സാമീ’’തി വുത്തന്തി അത്ഥോ. സചേ വദതീതി സചേ ആചരിയോ വദതീതി യോജനാ. അസ്സാതി ഭിക്ഖുസ്സ. സഭാഗതന്തി ലജ്ജിപേസലഭാവം.

യാവ ആഗമനാതി ഉപജ്ഝായസ്സ യാവ ആഗമനാ. നന്തി ഉപജ്ഝായം. ‘‘വാസേന്തിയേവാ’’തിപദേ കാരിതകമ്മം. തത്ഥാതി ഉപജ്ഝായസ്സ ഗതട്ഠാനേ. തേനാതി ഉപജ്ഝായേന. പവത്തീതി പവത്തനം. നദീപൂരേന വാ ഉപദ്ദുതോതി സമ്ബന്ധോ. നദീപൂരത്താ ഉദകോസക്കനം ആഗമേതി, ചോരാദീനം ഉപദ്ദുതത്താ സഹായേ പരിയേസതി. സോതി ഉപജ്ഝായോ.

‘‘നിസ്സയപണാമനാ’’തി ഇമിനാ ആണാപനം ആണത്തീതി വചനത്ഥേന നിസ്സയപണാമനാ ആണത്തീതി വുച്ചതീതി ദസ്സേതി. നിസ്സയപണാമനാതി നിസ്സയസ്സ ഉപജ്ഝാചരിയസ്സ പണാമനാ. തസ്മാ പണാമിതോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ആപുച്ഛീതിആദിനാ’’തി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന ‘‘മാ മം സുസാനഗമനം ആപുച്ഛീ’’തിആദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. തേനാതി സദ്ധിവിഹാരികേന. ഖമാപേതബ്ബോതി തിതിക്ഖാപേതബ്ബോ.

താവാതി മഹാഥേരേഹി, മഹാഥേരാനം വാ പഠമം. അഞ്ഞത്ഥാതി ഉപജ്ഝായസ്സ വിഹാരതോ അഞ്ഞം വിഹാരം. അപ്പേവാതി അപി ഏവ നാമ ഖമേയ്യാതി യോജനാ. തത്രേവാതി അഞ്ഞത്ഥേവ. ദുബ്ഭിക്ഖാദിദോസേനാതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന ഞാതിവിയോഗാദിദോസോ ഗഹേതബ്ബോ. തംയേവാതി അത്തനാ വസിതം തമേവ ഠാനം. അഞ്ഞസ്സാതി ഉപജ്ഝായതോ അഞ്ഞസ്സ ഭിക്ഖുസ്സാതി സമ്ബന്ധോ. ഇമിനാ ഉപജ്ഝായേന പരിച്ചത്തത്താ ഉപജ്ഝായസമോധാനേ നിസ്സയപടിപ്പസ്സദ്ധി നത്ഥീതി ദീപേതി.

സമോധാനവിനിച്ഛയോ

ആപുച്ഛിത്വാതി =൦൦ അന്തേവാസികം ആപുച്ഛിത്വാ. തത്രാപീതി ആചരിയന്തേവാസികേസുപി. കദാതി കസ്മിം കാലേ. സായന്ഹേ വാ രത്തിംവാതി അജ്ജ സായന്ഹേ വാ രത്തിം വാ. തംഖണേയേവാതി തസ്മിം സമ്പടിച്ഛനക്ഖണേയേവ.

സോ ചാതി അന്തേവാസികോ ച. തതോതി ഗാമതോ. സുഗതോതി സുട്ഠു ഗതോ, നിസ്സയോ പടിപ്പസ്സമ്ഭതീതി അധിപ്പായോ. അഥാപീതി പുന ച പരം. ആപുച്ഛിത്വാ പക്കമനേ വിനിച്ഛയം ദസ്സേത്വാ ആപുച്ഛിത്വാ പക്കമനേ തം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ആചരിയം അനാപുച്ഛാ’’തിആദി. ഉപചാരസീമാതിക്കമേതി ഉപചാരസീമായ അതിക്കമേ സതി, അതിക്കമനഹേതു വാതി യോജനാ. ഏത്ഥ ച ഉപചാരസീമാ നാമ പരിക്ഖിത്തസ്സ വിഹാരസ്സ പരിക്ഖേപോയേവ, അപരിക്ഖിത്തസ്സ പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനം.

സായന്ഹേ വാ രത്തിഭാഗേ വാതി അജ്ജ സായന്ഹേ വാ രത്തിഭാഗേ വാ. സ്വേതി സുവേ.

ബഹിസീമന്തി ഉപചാരസീമതോ ബഹി. തതോതി ബഹിസീമതോ. ദ്വിന്നം ലേഡ്ഡുപാതാനന്തി അന്തേവാസികതോ ദ്വിന്നം ലേഡ്ഡുപാതാനം. അതിക്കമിത്വാതി ഉപചാരസീമതോ ബഹി അന്തേവാസികസദ്ധിവിഹാരികാനം വസനട്ഠാനതോ അതിക്കമിത്വാ.

മുച്ചിതുകാമോതി അന്തേവാസികമ്ഹാ മുച്ചിതുകാമോ ഏവ. പണാമേതീതി കായവാചാഹി പണാമേതി. സാലയോതി ആചരിയേ സാപേക്ഖോ. ‘‘നിരാലയോ’’തി വത്വാ തസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ന ദാനീ’’തിആദി. ഏവമ്പീതി ധുരേ നിക്ഖിത്തേപി. ഉഭിന്നം ധുരനിക്ഖേപേ സതി, ധുരനിക്ഖേപഹേതു വാ പടിപ്പസ്സമ്ഭതീതി യോജനാ. പണാമിതേന പടിപജ്ജിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ.

വുത്തമേവത്ഥം വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘സചേ ഹീ’’തിആദി. ആചരിയന്തി നിസ്സയാചരിയം. ചേതിയം വാ വന്ദന്തം ഉപജ്ഝായന്തി സമ്ബന്ധോ, മഗ്ഗപ്പടിപന്നം വാ ഉപജ്ഝായന്തി യോജനാ. ദൂരത്താതി ദൂരഭാവതോ. ഉപരിപാസാദേതി പാസാദസ്സ ഉപരി. തന്തി ഉപജ്ഝായം. നിസിന്നം ഉപജ്ഝായന്തി സമ്ബന്ധോ.

സവനവസേന സമോധാനേ വിനിച്ഛയോ ഏവം വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. ഉപജ്ഝായസ്സ സദ്ദന്തി സമ്ബന്ധോ.