൧൦. ദന്തപോനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

കായേനാതി ഹത്ഥാദീസു യേന കേനചി സരീരാവയവേന, അന്തമസോ പാദങ്ഗുലിയാപി ഗണ്ഹന്തോ കായേന ഗണ്ഹാതി നാമാതി വേദിതബ്ബോ. ദാനേപി ഏസേവ നയോ. കായപ്പടിബദ്ധേനാതി പത്താദീസു യേന കേനചി സരീരസമ്ബദ്ധേന ഉപകരണേന. ദാനേപി ഏസേവ നയോ. കടച്ഛുആദീസു യേന കേനചി ഉപകരണേന ദിന്നം കായപ്പടിബദ്ധേന ദിന്നംയേവ ഹോതി. അഞ്ഞതരേനാതി കായേന വാ കായപ്പടിബദ്ധേന വാ നിസ്സഗ്ഗിയേന വാതി അത്ഥോ. തത്ഥ നിസ്സഗ്ഗിയേനാതി (പാചി. അട്ഠ. ൨൬൫) കായതോ ച കായപ്പടിബദ്ധതോ ച മോചേത്വാ ഹത്ഥപാസേ ഠിതസ്സ കായേ വാ കായപ്പടിബദ്ധേ വാ പാതിയമാനഞ്ഹി നിസ്സഗ്ഗിയേന പയോഗേന ദിന്നം നാമ ഹോതി. തസ്സാതി പടിഗ്ഗഹിതകസ്സ. വുത്തവിപല്ലാസവസേനാതി വുത്തസ്സ പടിപക്ഖവസേന. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യം കായകായപ്പടിബദ്ധനിസ്സഗ്ഗിയാനം അഞ്ഞതരേന ദിയ്യമാനേ കായേന വാ കായപ്പടിബദ്ധേന വാ ഗണ്ഹാതി, ഏതം പടിഗ്ഗഹിതം നാമാതി.

സംഹാരിമേനാതി ഥാമമജ്ഝിമേന പുരിസേന സംഹാരിമേന, ഇമിനാ അസംഹാരിമേ ഫലകേ വാ പാസാണേ വാ പടിഗ്ഗഹണം ന രുഹതീതി ദസ്സേതി. ധാരേതും സമത്ഥേനാതി സന്ധാരേതും യോഗ്ഗേന, ഇമിനാ സുഖുമേസു തിന്തിണികാദിപണ്ണേസു പടിഗ്ഗഹണം ന രുഹതീതി ദസ്സേതി. അതത്ഥജാതകരുക്ഖപണ്ണേനാതി ജാതട്ഠാനതോ ചുതേന പദുമിനിപണ്ണാദിനാ, ഇമിനാ പന മഹന്തേപി തത്ഥജാതകേ പദുമിനിപണ്ണേ വാ കിംസുകപണ്ണാദിമ്ഹി വാ പടിഗ്ഗഹേതും ന വട്ടതി. ന ഹി തം കായപ്പടിബദ്ധസങ്ഖം ഗച്ഛതീതി ദസ്സേതി. യഥാ ച തത്ഥജാതകേ, ഏവം ഖാണുകേ ബന്ധിത്വാ ഠപിതമഞ്ചാദിമ്ഹിപി. നനു പടിബദ്ധപ്പടിബദ്ധേനാപി പത്താധാരാദിനാ പടിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ പടിഗ്ഗഹണം രുഹതി, അഥ കസ്മാ കായകായപ്പടിബദ്ധേഹിയേവ പടിഗ്ഗഹണം ഇധ വുത്തം, ന പടിബദ്ധപ്പടിബദ്ധേനാപീതി ആഹ ‘‘പടിബദ്ധപ്പടിബദ്ധം നാമ ഇധ നത്ഥീ’’തി. കേചി പന ‘‘ആധാരകേന പടിഗ്ഗഹണം കായപ്പടിബദ്ധപ്പടിബദ്ധേന പടിഗ്ഗഹണം നാമ ഹോതി, തസ്മാ ന വട്ടതീ’’തി വദന്തി, തം വചനമത്തമേവ. അത്ഥതോ പന സബ്ബമ്പി തം കായപ്പടിബദ്ധമേവ ഹോതീതി ദസ്സേതി.

അകല്ലകോതി ഗിലാനോ. മുഖേന പടിഗ്ഗണ്ഹാതീതി സഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും അസക്കോന്തോ മുഖേന പടിഗ്ഗണ്ഹാതി. അഭിഹടഭാജനതോ പതിതരജമ്പി വട്ടതി അഭിഹടത്താതി അധിപ്പാഹോ.

തസ്മിം ഠത്വാതി താദിസേ ഹത്ഥപാസേ ഠത്വാ. യന്തി യം ഭാരം. മജ്ഝിമോ പുരിസോതി ഥാമമജ്ഝിമപുരിസോ. വിനയേ പഞ്ഞത്തം ദുക്കടം വിനയദുക്കടം. തം അനുപസമ്പന്നസ്സ ദത്വാതി പിണ്ഡായ ചരിത്വാ വിഹാരം വാ ആസനസാലം വാ ഗന്ത്വാ തം ഭിക്ഖം അനുപസമ്പന്നസ്സ ദത്വാ, ഇദഞ്ച പുബ്ബാഭോഗസ്സ അനുരൂപവസേന വുത്തം. യസ്മാ പന തം ‘‘അനുപസമ്പന്നസ്സ ദസ്സാമീ’’തി ചിത്തുപ്പാദമത്തേന തംസന്തകം നാമ ന ഹോതി, തസ്മാ വിനാപി തസ്സ ദാനാദിം പടിഗ്ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതി.

അസ്സുഖേളസിങ്ഘാണികാദീസൂതി ഏത്ഥ അസ്സു നാമ അക്ഖിജലം. ഖേളോ നാമ ലാലാ. സിങ്ഘാണികാതി അന്തോസീസതോ പൂതിസേമ്ഹഭാവം ആപന്നം മത്ഥലുങ്ഗം ഗലിത്വാ താലുമത്ഥകവിവരേന ഓതരിത്വാ നാസാപുടേ പൂരേത്വാ ഠിതം വുച്ചതി, ആദിസദ്ദേന മുത്തകരീസസേമ്ഹദന്തമലഅക്ഖിഗൂഥകണ്ണഗൂഥകാനം, സരീരേ ഉട്ഠിതലോണസ്സ ച ഗഹണം. ഠാനതോതി അക്ഖികൂപാദിതോ. അന്തരാ ചേ ഗണ്ഹാതി, കിം ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഉഗ്ഗഹിതകം നാമ ഹോതീ’’തി, ദുട്ഠു ഗഹിതകം നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഫലിനിന്തി ഫലവന്തം. തത്ഥജാതകഫലിനിസാഖായ വാതി തസ്മിം രുക്ഖേ ജാതായ ഫലിനിസാഖായ വാ. ദുരുപചിണ്ണദുക്കടന്തി ‘‘ന കത്തബ്ബ’’ന്തി വാരിതസ്സ കതത്താ ദുട്ഠു ആചിണ്ണം ചരിതന്തി ദുരുപചിണ്ണം, തസ്മിം ദുക്കടം ദുരുപചിണ്ണദുക്കടഞ്ച ആപജ്ജതീതി അത്ഥോ.

ആഹരീയതീതി ആഹാരോ, അജ്ഝോഹരിതബ്ബം യം കിഞ്ചി, ഇധ പന ചത്താരി കാലികാനി അധിപ്പേതാനീതി ആഹ ‘‘യം കിഞ്ചീ’’തിആദി. തത്ഥ അരുണുഗ്ഗമനതോ യാവ ഠിതമജ്ഝന്ഹികാ ഭുഞ്ജിതബ്ബതോ യാവ കാലോ അസ്സാതി യാവകാലികം. അരുണുഗ്ഗമനതോ യാവ യാമാവസാനാ പിപാസായ സതി പിപാസച്ഛേദനത്ഥം പാതബ്ബതോ യാമോ കാലോ അസ്സാതി യാമകാലികം. യാവ സത്താഹം നിദഹിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതോ സത്താഹം കാലോ അസ്സാതി സത്താഹകാലികം. യാവജീവമ്പി പരിഹരിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതോ യാവ ജീവം ഏതസ്സാതി യാവജീവികം. തേനാഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി.

വനമൂലപത്തപുപ്ഫഫലാദീതി ഏത്ഥ താവ മൂലം നാമ മൂലകഖാരകചച്ചുതമ്ബകാദീനം തേസു തേസു ജനപദേസു പകതിആഹാരവസേന മനുസ്സാനം ഖാദനീയത്ഥഞ്ചേവ ഭോജനീയത്ഥഞ്ച ഫരണകം സൂപേയ്യപണ്ണമൂലം. പത്തം നാമ മൂലകഖാരകചച്ചുതമ്ബകാദീനം താദിസംയേവ പത്തം. പുപ്ഫം നാമ മൂലകഖാരകാദീനം താദിസംയേവ പുപ്ഫം. ഫലം നാമ പനസലബുജാദീനം തേസു തേസു ജനപദേസു പകതിആഹാരവസേന മനുസ്സാനം ഖാദനീയത്ഥഞ്ചേവ ഭോജനീയത്ഥഞ്ച ഫരണകം ഫലം. ആദിസദ്ദേന കന്ദമൂലാദീനം ഗഹണം.

അമ്ബപാനന്തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൦൦) ആമേഹി വാ പക്കേഹി വാ അമ്ബേഹി കതപാനം. തത്ഥ ആമേഹി കരോന്തേന അമ്ബതരുണാദീനി ഭിന്ദിത്വാ ഉദകേ പക്ഖിപിത്വാ ആതപേ ആദിച്ചപാകേന പചിത്വാ പരിസ്സാവേത്വാ തദഹുപടിഗ്ഗഹിതേഹി മധുസക്കരകപ്പൂരാദീഹി യോജേത്വാ കാതബ്ബം. ഏവം കതം പുരേഭത്തമേവ കപ്പതി. അനുപസമ്പന്നേന കതം ലഭിത്വാ പന പുരേഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതം പുരേഭത്തം സാമിസപരിഭോഗേനാപി വട്ടതി, പച്ഛാഭത്തം നിരാമിസപരിഭോഗേന യാവ അരുണുഗ്ഗമനാ വട്ടതി. ഏസ നയോ സബ്ബപാനേസു.

തേസു പന ജമ്ബുപാനന്തി ജമ്ബുഫലേഹി കതപാനം. ചോചപാനന്തി അട്ഠികേഹി കദലിഫലേഹി കതപാനം. മോചപാനന്തി അനട്ഠികേഹി കദലിഫലേഹി കതപാനം. മധുകപാനന്തി മധുകാനം ജാതിരസേന കതപാനം. തം പന ഉദകസമ്ഭിന്നം വട്ടതി, സുദ്ധം ന വട്ടതി. മുദ്ദികാപാനന്തി മുദ്ദികാ ഉദകേ മദ്ദിത്വാ അമ്ബപാനം വിയ കതപാനം. സാലൂകപാനന്തി രത്തുപ്പലനീലുപ്പലാദീനം സാലൂകേ മദ്ദിത്വാ കതപാനം. ഫാരുസകപാനന്തി ഫാരുസകേഹി അമ്ബപാനം വിയ കതപാനം. ഇമിനാവ നയേന വേത്തപാനാദീനി വേദിതബ്ബാനി. ഏതാനി ച പന സബ്ബാനി പാനാനി അഗ്ഗിപാകാനി ന വട്ടന്തി. തേനാഹ ‘‘സീതോദകേനാ’’തിആദി. അവസേസേസുപി അനുഞ്ഞാതഫലപത്തപുപ്ഫരസേസൂതി ധഞ്ഞഫലപക്കസാകമധുകപുപ്ഫരസതോ അവസേസേസു ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം ഫലരസം ഠപേത്വാ ധഞ്ഞഫലരസ’’ന്തിആദിനാ (മഹാവ. ൩൦൦) അനുഞ്ഞാതകേസു ഫലപത്തപുപ്ഫരസേസുപി.

ഖാദനീയത്ഥന്തി ഖാദനീയേന കത്തബ്ബകിച്ചം. നേവ ഫരതീതി ന നിപ്ഫാദേതി. അനാഹാരേപി ഉദകേ ആഹാരസഞ്ഞായാതി ‘‘ആഹാരം ആഹരേയ്യാ’’തി പദസ്സ പദഭാജനേ (പാചി. ൨൬൫) വുത്തമത്ഥം സമ്മാ അസല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘ആഹരീയതീതി ആഹാരോ’’തി അനാഹാരേപി ഉദകേ ആഹാരസഞ്ഞായ കുക്കുച്ചായന്താനം. ദന്തപോനേ ച ‘‘മുഖദ്വാരം ആഹടം ഇദ’’ന്തി സഞ്ഞായാതി മുഖദ്വാരം അനാഹടമ്പി ദന്തപോനം ‘‘മുഖദ്വാരം ആഹടം ഇദം ദന്തപോന’’ന്തി വിപല്ലത്ഥസഞ്ഞായ കുക്കുച്ചായന്താനം. യഥാസുഖം പാതുന്തി പടിഗ്ഗഹേത്വാ വാ അപ്പടിഗ്ഗഹേത്വാ വാ യഥാകാമം പാതും. ദന്തപോനപരിഭോഗേനാതി ദന്തകട്ഠപരിഭോഗേന, ദന്തധോവനാദിനാതി അത്ഥോ, ഇമിനാ തസ്സ പന രസം ഗിലിതും ന വട്ടതീതി ദസ്സേതി.

ചത്താരി മഹാവികടാനീതി ഗൂഥം, മുത്തം, ഛാരികാ, മത്തികാ (മഹാവ. ൨൬൮) ച ‘‘ആസയാദിവസേന വിരൂപാനി ജാതാനീ’’തി കത്വാ വികടാനീതി വാ അപകതിഭോജനത്താ വികടാനി ‘‘വിരൂപാനി ജാതാനീ’’തി വാ അത്ഥോ. സതി പച്ചയേതി കാരണേ സതി, സപ്പദട്ഠേതി അത്ഥോ. ധൂമാദിഅബ്ബോഹാരികാഭാവോതി ധൂമപുപ്ഫഗന്ധദന്തഖയാദിഅബ്ബോഹാരികാഭാവോ.

ദന്തപോനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഭോജനവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.