൫. അചേലകവഗ്ഗോ

൧. അചേലകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

അചേലകസ്സാതി യസ്സ കസ്സചി പബ്ബജ്ജാസമാപന്നസ്സ നഗ്ഗസ്സ. പരിബ്ബാജകസ്സാതി ഠപേത്വാ ഭിക്ഖുഞ്ച സാമണേരഞ്ച അവസേസസ്സ യസ്സ കസ്സചി പബ്ബജ്ജാസമാപന്നസ്സ. പരിബ്ബാജികായാതി ഠപേത്വാ ഭിക്ഖുനിം, സിക്ഖമാനം, സാമണേരിഞ്ച അവസേസായ യായ കായചി പബ്ബജ്ജാസമാപന്നായ. ഏതേ ച സബ്ബേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ വേദിതബ്ബാ. തേനാഹ ‘‘ഏതേസം അചേലകാദീനം അഞ്ഞതിത്ഥിയാന’’ന്തി.

തേസന്തി അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം. ഭാജനം നിക്ഖിപിത്വാതി ആമിസഭരിതം ഭാജനം നിക്ഖിപിത്വാ. ബാഹിരാലേപന്തി തേലാദിം.

അചേലകാദയോ യസ്മാ, തിത്ഥിയാവ മതാ ഇധ;

തസ്മാ തിത്ഥിയനാമേന, തികച്ഛേദോ കതോ തയോ.

അതിത്ഥിയസ്സ നഗ്ഗസ്സ, തഥാ തിത്ഥിയലിങ്ഗിനോ;

ഗഹട്ഠസ്സാപി ഭിക്ഖുസ്സ, കപ്പതീതി വിനിച്ഛയോ.

അതിത്ഥിയസ്സ ചിത്തേന, തിത്ഥിയസ്സ ച ലിങ്ഗിനോ;

സോതാപന്നാദിനോ ദാതും, കപ്പതീതീധ നോ മതി.

അചേലകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഉയ്യോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഗാമം വാ നിഗമം വാതി ഏത്ഥ നഗരമ്പി ഗാമഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. പവിസിസ്സാമാതി ഏത്ഥ ഗഹേത്വാ ‘‘ഗന്ത്വാ’’തി പാഠസേസോ, അസമന്നാഹാരോ വാ തസ്സാ ഇത്ഥിയാ തസ്മിം ഗാമേ സന്നിഹിതഭാവം അജാനന്തോ വാ ‘‘ഏഹാവുസോ, ഗാമം വാ നിഗമം വാ പിണ്ഡായ പവിസിസ്സാമാ’’തി ഭിക്ഖും ഗഹേത്വാ ഗന്ത്വാതി അത്ഥോ. യം കിഞ്ചി ആമിസന്തി യാഗുആദികം യം കിഞ്ചി ആമിസം. ഉയ്യോജേയ്യാതി അത്തനോ കീളാനുരൂപം ഇത്ഥിം ദിസ്വാ ഉയ്യോജേയ്യ പഹിണേയ്യ. തേനാഹ ‘‘മാതുഗാമേന സദ്ധി’’ന്തിആദി. ആദിസദ്ദേന വുത്താവസേസം കായവചീദ്വാരവീതിക്കമം സങ്ഗണ്ഹാതി. ‘‘ഗച്ഛാ’’തിആദീനി വത്വാതി ‘‘ഗച്ഛാവുസോ, ന മേ തയാ സദ്ധിം കഥാ വാ നിസജ്ജാ വാ ഫാസു ഹോതി, ഏകകസ്സ മേ കഥാ വാ നിസജ്ജാ വാ ഫാസു ഹോതീ’’തി (പാചി. ൨൭൫) വത്വാ. ഏതം അനാചാരമേവാതി ഏതം യഥാവുത്തം ഹസനാദിഅനാചാരമേവ. ന അഞ്ഞം പതിരൂപം കാരണന്തി ഠപേത്വാ വുത്തപ്പകാരം അനാചാരം ഉഭിന്നം ഏകതോ ന യാപനാദിം അഞ്ഞം പതിരൂപകാരണം പച്ചയം കരിത്വാ ന ഹോതീതി അത്ഥോ. അസ്സാതി ഉയ്യോജകസ്സ. സോതി യോ ഉയ്യോജിതോ, സോ.

അനുപസമ്പന്നേതി സാമണേരേ. സോവ ഇധ അനുപസമ്പന്നോതി അധിപ്പേതോതി വദന്തി. ഉഭിന്നമ്പീതി ഉപസമ്പന്നസ്സ വാ അനുപസമ്പന്നസ്സ വാതി ദ്വിന്നമ്പി. കലിസാസനാരോപനേതി (പാചി. അട്ഠ. ൨൭൭) കലീതി കോധോ, തസ്സ സാസനം ആണം കലിസാസനം, തസ്സാരോപനേതി അത്ഥോ, ‘‘അപ്പേവ നാമ ഇമിനാപി ഉബ്ബാള്ഹോ പക്കമേയ്യാ’’തി കോധവസേന ഠാനനിസജ്ജാദീസു ദോസം ദസ്സേത്വാ ‘‘പസ്സഥ ഭോ ഇമസ്സ ഠാനം നിസജ്ജം ആലോകിതം വിലോകിതം, ഖാണു വിയ തിട്ഠതി, സുനഖോ വിയ നിസീദതി, മക്കടോ വിയ ഇതോ ചിതോ ച വിലോകേതീ’’തി ഏവം അമനാപവചനസ്സ ഭണനേതി വുത്തം ഹോതി. സുദ്ധചിത്തേന പനേവം ഭണനേ ദോസോ നത്ഥി. ഏവമാദീഹീതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന ‘‘മഹഗ്ഘം ഭണ്ഡം പസ്സിത്വാ ലോഭധമ്മം ഉപ്പാദേസ്സതീ’’തി ഉയ്യോജേതി, ‘‘മാതുഗാമം പസ്സിത്വാ അനഭിരതിം ഉപ്പാദേസ്സതീ’’തി ഉയ്യോജേതി, ‘‘ഗിലാനസ്സ വാ ഓഹിയ്യകസ്സ വാ വിഹാരപാലസ്സ വാ യാഗും വാ ഭത്തം വാ ഖാദനീയം വാ നീഹരാ’’തി ഉയ്യോജേതി, ‘‘ന അനാചാരം ആചരിതുകാമോ സതി കരണീയേ ഉയ്യോജേതീ’’തി (പാചി. ൨൭൮) ഏതേസം ഗഹണം.

ഉയ്യോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. സഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

‘‘സഭോജനേ’’തി ബാഹിരത്ഥസമാസോയം, ഉഭസദ്ദേ ഉകാരസ്സ ച ലോപോതി ആഹ ‘‘സഹ ഉഭോഹി ജനേഹീ’’തിആദി. തത്ഥ ഉഭോഹി ജനേഹീതി ജായാ ച പതി ചാതി ഉഭോഹി ജനേഹി. ഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി വാ ഭോജനം, ഇത്ഥീ ച പുരിസോ ച, തേന സഹ വത്തതീതി സഭോജനന്തി ആഹ ‘‘അഥ വാ’’തിആദി. രാഗപരിയുട്ഠിതസ്സാതി മേഥുനാധിപ്പായസ്സ. സയനിഘരന്തി സയനീയഘരം, വാസഗേഹന്തി അത്ഥോ. മഹല്ലകസ്സാതി മഹല്ലകസ്സ സയനിഘരസ്സ. പിട്ഠസങ്ഘാടതോതി ദ്വാരബാഹതോ ഖുദ്ദകസ്സ വാതി യഥാ തഥാ വാ കതസ്സ ഖുദ്ദകസ്സ സയനിഘരസ്സ. വേമജ്ഝം അതിക്കമിത്വാ നിസീദേയ്യാതി പിട്ഠിവംസം അതിക്കമിത്വാ നിസീദേയ്യ. ഖുദ്ദകം (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൨൮൦) നാമ സയനിഘരം വിത്ഥാരതോ പഞ്ചഹത്ഥപ്പമാണം ഹോതി, തസ്സ ച മജ്ഝിമട്ഠാനം പിട്ഠസങ്ഘാടതോ അഡ്ഢതേയ്യഹത്ഥപ്പമാണമേവ ഹോതി, തസ്മാ താദിസേ സയനിഘരേ പിട്ഠസങ്ഘാടതോ ഹത്ഥപാസം വിജഹിത്വാ നിസിന്നോ പിട്ഠിവംസം അതിക്കമിത്വാ നിസിന്നോ നാമ ഹോതി. ഏവം നിസിന്നോ ച വേമജ്ഝം അതിക്കമിത്വാ നിസിന്നോ നാമ ഹോതി. തേന വുത്തം പാളിയം ‘‘പിട്ഠിവംസം അതിക്കമിത്വാ നിസീദതീ’’തി (പാചി. ൨൮൧). സചിത്തകഞ്ചേത്ഥ അനുപവിസിത്വാ നിസീദനചിത്തേന ദട്ഠബ്ബം.

സഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪-൫. രഹോപടിച്ഛന്നരഹോനിസജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ചതുത്ഥപഞ്ചമസിക്ഖാപദേ യം വത്തബ്ബം സിയാ, തം സബ്ബം അനിയതദ്വയേ വുത്തമേവാതി ആഹ ‘‘സേസോ കഥാനയോ അനിയതദ്വയേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ’’തി.

രഹോപടിച്ഛന്നരഹോനിസജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ചാരിത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

അന്തോഉപചാരസീമായ ദസ്സനൂപചാരേ ഭിക്ഖും ദിസ്വാതി യത്ഥ ഠിതസ്സ കുലാനി പയിരുപാസനചിത്തം ഉപ്പന്നം, തതോ പട്ഠായ ഗച്ഛന്തോ അന്തോഉപചാരസീമായ ദസ്സനൂപചാരേ ഭിക്ഖും പസ്സേ വാ അഭിമുഖേ വാ ദിസ്വാ. പകതിവചനേനാതി യം ദ്വാദസഹത്ഥബ്ഭന്തരേ ഠിതേന സോതും സക്കാ, താദിസേന വചനേന, ഇതോ ചിതോ ച പരിയേസിത്വാ ആരോചനകിച്ചം പന നത്ഥി. യോ ഹി ഏവം പരിയേസിതബ്ബോ, സോ അസന്തോയേവ. തേനാഹ ‘‘താദിസ’’ന്തിആദി. അനാപുച്ഛിത്വാതി അനാരോചേത്വാ.

അന്തരാരാമഭിക്ഖുനുപസ്സയതിത്ഥിയസേയ്യപടിക്കമനഭത്തിയഘരാനീതി ഏത്ഥ അന്തരാരാമന്തി അന്തോഗാമേ വിഹാരോ. പടിക്കമനന്തി ആസനസാലാ. ഭത്തിയഘരന്തി നിമന്തിതഘരം വാ സലാകഭത്താദിദായകാനം വാ ഘരം. ആപദാസൂതി ജീവിതബ്രഹ്മചരിയന്തരായേസു. കിരിയാകിരിയന്തി ഏത്ഥ കുലേസു ചാരിത്താപജ്ജനം കിരിയം, അനാപുച്ഛനം അകിരിയന്തി വേദിതബ്ബം.

ചാരിത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. മഹാനാമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

സബ്ബഞ്ചേതം വത്ഥുവസേന വുത്തന്തി ‘‘അഗിലാനേന ഭിക്ഖുനാ ചതുമാസപച്ചയപവാരണാ സാദിതബ്ബാ അഞ്ഞത്ര പുനപവാരണായ അഞ്ഞത്ര നിച്ചപവാരണായാ’’തി (പാചി. ൩൦൬) ഏതം സബ്ബം സിക്ഖാപദനിദാനസങ്ഖാതസ്സ വത്ഥുനോ വസേന വുത്തം. തത്ഥ ഹി മഹാനാമേന സക്കേന ‘‘ഇച്ഛാമഹം, ഭന്തേ, സങ്ഘം ചതുമാസം ഭേസജ്ജേന പവാരേതു’’ന്തിആദിനാ (പാചി. ൩൦൩) ഉസ്സന്നുസ്സന്നേന ച ഭേസജ്ജേന ചതുമാസം പുന നിച്ചം പവാരണാ കതാ, തസ്മാ ഭഗവതാ തസ്സ വസേന ഏവം വുത്തന്തി വുത്തം ഹോതി. അഞ്ഞത്ര പുനപവാരണായാതി യദി പുനപവാരണാ അത്ഥി, തം ഠപേത്വാ. അഞ്ഞത്ര നിച്ചപവാരണായാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. യദി പന താപി അത്ഥി, സാദിതബ്ബാവാതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘അയം പനേത്ഥ അത്ഥോ’’തിആദി. തത്ഥാതി തിസ്സം പവാരണായം. ഭേസജ്ജേഹി വാ പരിച്ഛേദോ കതോ ഹോതീതി ‘‘സപ്പി തേല’’ന്തി ഏവമാദിനാ നാമവസേന വാ ‘‘പത്ഥേന നാളിയാ ആള്ഹകേനാ’’തിആദിനാ പരിമാണവസേന വാ ‘‘ഏത്തകാനി വാ ഭേസജ്ജാനി വിഞ്ഞാപേതബ്ബാനീ’’തി ഭേസജ്ജേഹി പരിച്ഛേദോ കതോ ഹോതി. നഭേസജ്ജകരണീയേതി മിസ്സകഭത്തേനാപി ചേ യാപേതും സക്കോതി, നഭേസജ്ജകരണീയം നാമ ഹോതി. അഞ്ഞം ഭേസജ്ജന്തി സപ്പിനാ പവാരിതോ തേലം, ആള്ഹകേന പവാരിതോ ദോണം.

യഥാഭൂതം ആചിക്ഖിത്വാതി ‘‘ഇമേഹി തയാ ഭേസജ്ജേഹി പവാരിതമ്ഹാ, അമ്ഹാകഞ്ച ഇമിനാ ച ഇമിനാ ച ഭേസജ്ജേന അത്ഥോ, യാസു തയാ രത്തീസു പവാരിതമ്ഹാ, താ രത്തിയോ വീതിവത്താ, അമ്ഹാകഞ്ച ഭേസജ്ജേന അത്ഥോ’’തി യഥാഭൂതം ആരോചേത്വാ. ഏവഞ്ച വിഞ്ഞാപേതും ഗിലാനോവ ലഭതി, ന ഇതരോ.

മഹാനാമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ഉയ്യുത്തസേനാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ചതുരങ്ഗിനിന്തി ഹത്ഥിഅസ്സരഥപത്തീതി ചത്താരി അങ്ഗാനി ഏതിസ്സാതി ചതുരങ്ഗിനീ, തം ചതുരങ്ഗിനിം. ‘‘ദ്വാദസപുരിസോ ഹത്ഥീ, തിപുരിസോ അസ്സോ, ചതുപുരിസോ രഥോ, ചത്താരോ പുരിസാ സരഹത്ഥാ പത്തീ’’തി (പാചി. ൩൧൪) അയം പച്ഛിമകോടിയാ ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതാ സേനാ നാമ, ഈദിസം സേനന്തി അത്ഥോ. തം പന വിജഹിത്വാതി കേനചി അന്തരിതാ വാ നിന്നം ഓരുള്ഹാ വാ ന ദിസ്സതി, ഇധ ഠത്വാന സക്കാ ദട്ഠുന്തി തം ദസ്സനൂപചാരം വിജഹിത്വാ അഞ്ഞം ഠാനം ഗന്ത്വാ.

സേനാദസ്സനവത്ഥുസ്മിന്തി സേനം ദസ്സനായ ഗമനവത്ഥുസ്മിം. അയമേവ വാ പാഠോ. ഹത്ഥിആദീസു ഏകമേകന്തി ഹത്ഥിആദീസു ചതൂസു അങ്ഗേസു ഏകമേകം, അന്തമസോ ഏകപുരിസാരുള്ഹഹത്ഥിമ്പി ഏകമ്പി സരഹത്ഥം പുരിസന്തി അത്ഥോ. അനുയ്യുത്താ നാമ രാജാ ഉയ്യാനം വാ നദിം വാ ഗച്ഛതി, ഏവം അനുയ്യുത്താ ഹോതി. തഥാരൂപപ്പച്ചയേതി ‘‘മാതുലോ സേനായ ഗിലാനോ ഹോതീ’’തിആദികേ (പാചി. ൩൧൨) അനുരൂപകാരണേ സതി. ആപദാസൂതി ജീവിതബ്രഹ്മചരിയന്തരായേസു ‘‘ഏത്ഥ ഗതോ മുച്ചിസ്സാമീ’’തി ഗച്ഛതോ അനാപത്തി.

ഉയ്യുത്തസേനാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. സേനാവാസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

പടിസേനാരുദ്ധായാതി യഥാ സഞ്ചാരോ ഛിജ്ജതി, ഏവം പടിസേനായ രുദ്ധായ സേനായ. കേനചി പലിബുദ്ധസ്സാതി വേരികേന വാ ഇസ്സരേന വാ കേനചി രുദ്ധസ്സ.

സേനാവാസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ഉയ്യോധികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

സമ്പഹാരട്ഠാനസ്സാതി യുദ്ധഭൂമിയാ. ബലസ്സ അഗ്ഗം ജാനന്തീതി ‘‘ഏത്തകാ ഹത്ഥീ, ഏത്തകാ അസ്സാ, ഏത്തകാ രഥാ, ഏത്തകാ പത്തീ’’തി (പാചി. ൩൨൪) ബലസ്സ കോട്ഠാസം ജാനന്തി. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വിഹാരഗ്ഗേനാ’’തിആദീസു (ചൂളവ. ൩൧൮) വിയ കോട്ഠാസത്ഥോ ഹേത്ഥ അഗ്ഗസദ്ദോ. തേനാഹ ‘‘ബലഗണനട്ഠാനന്തി അത്ഥോ’’തി. സേനായ വിയൂഹന്തി ‘‘ഇതോ ഹത്ഥീ ഹോന്തു, ഇതോ അസ്സാ ഹോന്തു, ഇതോ രഥാ ഹോന്തു, ഇതോ പത്തീ ഹോന്തൂ’’തി (പാചി. ൩൨൪) സേനായ ഠപനം, രാസിം കത്വാ ഠപനന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘സേനാസന്നിവേസസ്സേതം നാമ’’ന്തി. ദ്വാദസപുരിസോ ഹത്ഥീതി ചത്താരോ ആരോഹകാ, ഏകേകപാദരക്ഖകാ ദ്വേ ദ്വേതി ഏവം ദ്വാദസപുരിസോ ഹത്ഥീ. തിപുരിസോ അസ്സോതി ഏകോ ആരോഹകോ, ദ്വേ പാദരക്ഖകാതി ഏവം തിപുരിസോ അസ്സോ. ചതുപുരിസോ രഥോതി ഏകോ സാരഥി, ഏകോ യോധോ, ദ്വേ ആണിരക്ഖകാതി ഏവം ചതുപുരിസോ രഥോതി.

ഉയ്യോധികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അചേലകവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.