പാചിത്തിയകണ്ഡം

൧. മുസാവാദവഗ്ഗോ

൧. മുസാവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

സമ്പജാനമുസാവാദേതി ഏത്ഥ മുസാതി അഭൂതം അതച്ഛം വത്ഥു, വാദോതി തസ്സ ഭൂതതോ തച്ഛതോ വിഞ്ഞാപനം, സമ്പജാനസ്സ മുസാവാദോ സമ്പജാനമുസാവാദോ, തസ്മിം സമ്പജാനമുസാവാദേതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘പുബ്ബേ’’തിആദി. സോ ച പന മുസാവാദോ പുബ്ബഭാഗക്ഖണേ, തങ്ഖണേ ച വിജാനന്തസ്സ ഹോതി ‘‘പുബ്ബേവസ്സ ഹോതി ‘മുസാ ഭണിസ്സ’ന്തി, ഭണന്തസ്സ ഹോതി ‘മുസാ ഭണാമീ’’’തി (പാചി. ൪) വുത്തത്താതി ആഹ ‘‘പുബ്ബേപി ജാനിത്വാ വചനക്ഖണേപി ജാനന്തസ്സാ’’തി. ഏതഞ്ഹി ദ്വയം അങ്ഗഭൂതം, ഇതരം പന ഹോതു വാ, മാ വാ, അകാരണമേതം. നനു ചേതം ഭണനമേവ ഞായതീതി ആഹ ‘‘ഭണനഞ്ച നാമാ’’തിആദി. അഭൂതസ്സാതി അതച്ഛസ്സ.

ഹത്ഥകം സക്യപുത്തന്തി ഏത്ഥ ഹത്ഥകോതി തസ്സ ഥേരസ്സ നാമം. സക്യാനം പുത്തോതി സക്യപുത്തോ. ബുദ്ധകാലേ കിര സക്യകുലതോ അസീതി പുരിസസഹസ്സാനി പബ്ബജിംസു, തേസം സോ അഞ്ഞതരോ. അവജാനിത്വാ പടിജാനനാദിവത്ഥുസ്മിന്തി ഏത്ഥ അവജാനിത്വാ പടിജാനനം നാമ തിത്ഥിയേഹി സദ്ധിം കഥേന്തോ അത്തനോ വാദേ കഞ്ചി ദോസം സല്ലക്ഖേന്തോ ‘‘നായം മമ വാദോ’’തി അവജാനിത്വാ പുന കഥേന്തോ കഥേന്തോ നിദ്ദോസതം സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘മമേവ അയം വാദോ’’തി പടിജാനാതി. ആദിസദ്ദേന പടിജാനിത്വാ അവജാനനം, അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരണം, സമ്പജാനമുസാഭാസനം, സങ്കേതം കത്വാ വിസംവാദകരണഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി. ഇദാനി ആപത്തിഭേദദസ്സനത്ഥം ‘‘ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാരോചനത്ഥ’’ന്തിആദി വുത്തം.

അനുപധാരേത്വാ സഹസാ ഭണന്തസ്സാതി അവീമംസിത്വാ വേഗേന ദിട്ഠമ്പി ‘‘അദിട്ഠം മേ’’തിആദിനാ ഭണന്തസ്സ. ‘‘അഞ്ഞം ഭണിസ്സാമീ’’തി അഞ്ഞം ഭണന്തസ്സാതി യോ മന്ദത്താ മോമൂഹത്താ പക്ഖലന്തോ ‘‘ചീവര’’ന്തി വത്തബ്ബേ ‘‘ചീര’’ന്തിആദീനി ഭണതി, അയം ‘‘അഞ്ഞം ഭണിസ്സാമീ’’തി അഞ്ഞം ഭണതി നാമ. യോ പന സാമണേരേന ‘‘അപി, ഭന്തേ, മയ്ഹം ഉപജ്ഝായം പസ്സിത്ഥാ’’തി വുത്തോ കേളിം കുരുമാനോ ‘‘തവ ഉപജ്ഝായോ ദാരുസകടം യോജേത്വാ ഗതോ ഭവിസ്സതീ’’തി വാ സിങ്ഗാലസദ്ദം സുത്വാ ‘‘കസ്സായം സദ്ദോ’’തി വുത്തോ ‘‘മാതുയാ തേ യാനേന ഗച്ഛന്തിയാ കദ്ദമേ ലഗ്ഗചക്കം ഉദ്ധരന്താനം അയം സദ്ദോ’’തി വാ ഏവം നേവ ദവാ, ന രവാ അഞ്ഞം ഭണതി, സോ ആപത്തിം ആപജ്ജതിയേവ. അഞ്ഞാ പൂരണകഥാ നാമ ഹോതി – ഏകോ ഗാമേ ഥോകം തേലം ലഭിത്വാ വിഹാരം ആഗതോ സാമണേരം ഭണതി ‘‘ത്വം അജ്ജ കുഹിം ഗതോ, ഗാമോ ഏകതേലോ അഹോസീ’’തി വാ, പച്ഛികായ ഠപിതം പൂവഖണ്ഡം ലഭിത്വാ ‘‘അജ്ജ ഗാമേ പച്ഛികാഹി പൂവേ ചാരേസു’’ന്തി വാ, അയം മുസാവാദോവ ഹോതി. വിസംവാദനപുരേക്ഖാരതാതി വിസം വാദേന്തി ഏതേനാതി വിസംവാദനം, വഞ്ചനാധിപ്പായവസപ്പവത്തം ചിത്തം, തസ്സ പുരേക്ഖാരതാ വിസംവാദനപുരേക്ഖാരതാ, വിസംവാദനചിത്തസ്സ പുരതോ കരണന്തി അത്ഥോ.

മുസാവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഓമസവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഓമസവാദേതി ഖുംസനഗരഹണവചനേ. യസ്മാ പന തം നേവ കണ്ണസുഖം, ന ഹദയസുഖം, തസ്മാ തേന കണ്ണഞ്ചേവ ഹദയഞ്ച വിജ്ഝതീതി ആഹ ‘‘ഓവിജ്ഝനവചനേ’’തി, ജാതിആദീഹി ഘടേത്വാ വചനേതി വുത്തം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ജാതിനാമാ’’തിആദി. തത്ഥ ജാതി നാമ ബ്രാഹ്മണാദി ഉക്കട്ഠാ ചേവ ചണ്ഡാലാദി ഹീനാ ച ജാതി. നാമം നാമ അവകണ്ണകാദി ഹീനഞ്ചേവ ബുദ്ധരക്ഖിതാദി ഉക്കട്ഠഞ്ച നാമം. ഗോത്തം നാമ കോസിയാദി ഹീനഞ്ചേവ ഗോതമാദി ഉക്കട്ഠഞ്ച ഗോത്തം. കമ്മം നാമ പുപ്ഫഛഡ്ഡകാദി ഹീനഞ്ചേവ കസിവണിജ്ജാദി ഉക്കട്ഠഞ്ച കമ്മം. സിപ്പം നാമ നളകാരാദി ഹീനഞ്ചേവ മുദ്ദാഗണനാദി ഉക്കട്ഠഞ്ച സിപ്പം. ആബാധോ നാമ സബ്ബോപി രോഗോ ഹീനോയേവ. അഥ വാ മധുമേഹോ ഉക്കട്ഠോ, സേസോ ഹീനോതി വേദിതബ്ബോ. ലിങ്ഗം നാമ അതിദീഘാദി ഹീനഞ്ചേവ നാതിദീഘാദി ഉക്കട്ഠഞ്ച ലിങ്ഗം. കിലേസോ നാമ രാഗാദികോ സബ്ബോപി കിലേസോ. ആപത്തി നാമ സോതാപത്താദികാ ഉക്കട്ഠാ ചേവ പാരാജികാദി അനുക്കട്ഠാ ച ആപത്തി. അക്കോസോ നാമ ‘‘ഓട്ഠോസീ’’തിആദികോ ഹീനോ ചേവ ‘‘പണ്ഡിതോസീ’’തിആദികോ (പാചി. ൧൫) ഉക്കട്ഠോ ച അക്കോസോ.

യഥാ തഥാതി പാളിആഗതാനാഗതപദാനം യേന കേനചി ആകാരേന. ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ ഠപേത്വാ ഭിക്ഖും ഭിക്ഖുനിആദയോ സബ്ബേ സത്താ അനുപസമ്പന്നട്ഠാനേ ഠിതാതി ആഹ ‘‘ഇധ ചാ’’തിആദി. ദവകമ്യതാ നാമ കേളിഹസാധിപ്പായതാ. സബ്ബത്ഥാതി ഉപസമ്പന്നാനുപസമ്പന്നേസു ചേവ പാളിആഗതാനാഗതപദേസു ചാതി സബ്ബത്ഥ. അത്ഥധമ്മഅനുസാസനിപുരേക്ഖാരാനന്തി ഏത്ഥ ‘‘ചണ്ഡാലോസീ’’തിആദികായ പാളിയാ അത്ഥം വണ്ണേന്തോ അത്ഥപുരേക്ഖാരോ നാമ. പാളിം വാചേന്തോ ധമ്മപുരേക്ഖാരോ നാമ. അനുസിട്ഠിയം ഠത്വാ ‘‘ഇദാനിപി ചണ്ഡാലോസി, പാപം മാ അകാസി. മാ തമോതമപരായണോ അഹോസീ’’തിആദിനാ (പാചി. അട്ഠ. ൩൫) നയേന കഥേന്തോ അനുസാസനിപുരേക്ഖാരോ നാമാതി വേദിതബ്ബോ.

ഓമസവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പേസുഞ്ഞസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഭിക്ഖുപേസുഞ്ഞേതി പിസതീതി പിസുണാ, യായ വാചായ സമഗ്ഗേ സത്തേ അവയവഭൂതേ വഗ്ഗേ ഭിന്നേ കരോതി, സാ വാചാ പിസുണാ, പിസുണാ ഏവ പേസുഞ്ഞം, തായ വാചായ സമന്നാഗതോ പിസുണോ, തസ്സ കമ്മം പേസുഞ്ഞം, ഭിക്ഖുസ്സ പേസുഞ്ഞം ഭിക്ഖുപേസുഞ്ഞം, തസ്മിം ഭിക്ഖുപേസുഞ്ഞേ, ഭിക്ഖുതോ സുത്വാ ഭിക്ഖുനാ, ഭിക്ഖുസ്സ വാ ഉപസംഹടപേസുഞ്ഞേതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ജാതിആദീഹീ’’തിആദി. തഞ്ച ഖോ ദ്വീഹി കാരണേഹി ഉപസംഹരതീതി ആഹ ‘‘ഭിക്ഖുനോ പിയകമ്യതായ വാ’’തിആദി. തത്ഥ ഭിക്ഖുനോ പിയകമ്യതായാതി യസ്സ തം ഭാസതി, തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ‘‘ഏവമഹം ഏതസ്സ പിയോ ഭവിസ്സാമീ’’തി അത്തനോ പിയഭാവം പത്ഥയമാനതായ. ഭേദാധിപ്പായേനാതി ‘‘ഏവമയം തേന സദ്ധിം ഭിജ്ജിസ്സതീ’’തി പരസ്സ പരേന ഭേദം ഇച്ഛന്തേന. അഥ വാ പിയസുഞ്ഞകരണതോ പേസുഞ്ഞം (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൩൬) നിരുത്തിനയേന, യായ വാചായ യസ്സ തം ഭാസതി, തസ്സ ഹദയേ അത്തനോ പിയഭാവം, പരസ്സ ച സുഞ്ഞഭാവം കരോതി, സാ വാചാ, ‘‘ഭിക്ഖുസ്സ പേസുഞ്ഞം ഭിക്ഖുപേസുഞ്ഞ’’ന്തിആദിനാ ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘വുത്തനയേനേവാതി ‘‘ജാതിആദീഹി അക്കോസവത്ഥൂഹീ’’തിആദിനാ വുത്തനയേന.

പാളിമുത്തകഅക്കോസൂപസംഹാരേതി ‘‘ചോരോസീ’’തിആദിനാ അക്കോസസ്സ ഉപസംഹാരേ. ‘‘അനക്കോസവത്ഥുഭൂതം പന പേസുഞ്ഞകരം തസ്സ കിരിയം, വചനം വാ പിയകമ്യതായ ഉപസംഹരന്തസ്സ കിഞ്ചാപി ഇമിനാ സിക്ഖാപദേന ആപത്തി ന ദിസ്സതി, തഥാപി ദുക്കടേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൩൬) വദന്തി. പാപഗരഹിതായ വദന്തസ്സാതി ഏകം അക്കോസന്തം, ഏകഞ്ച ഖമന്തം ദിസ്വാ ‘‘അഹോ നില്ലജ്ജോ, ഈദിസമ്പി നാമ ഭവന്തം പുന വത്തബ്ബം മഞ്ഞിസ്സതീ’’തി ഏവം കേവലം പാപഗരഹിതായ ഭണന്തസ്സ.

പേസുഞ്ഞസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പദസോധമ്മസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

പദസോ ധമ്മം വാചേയ്യാതി ഏകതോ പദം പദം ധമ്മം വാചേയ്യ, കോട്ഠാസം കോട്ഠാസം വാചേയ്യാതി അത്ഥോ. യസ്മാ ന കേവലം തിസ്സോ സങ്ഗീതിയോ ആരുള്ഹധമ്മംയേവ പദസോ വാചേന്തസ്സ ആപത്തി, തസ്മാ ‘‘സങ്ഗീതിത്തയം അനാരുള്ഹമ്പീ’’തിആദി വുത്തം. ആദി-സദ്ദേന (പാചി. അട്ഠ. ൪൫) സീലൂപദേസ ധുതങ്ഗപഞ്ഹആരമ്മണകഥാ ബുദ്ധികദണ്ഡകഞ്ഞാണവത്ഥുഅസുഭകഥാദീനം ഗഹണം. മേണ്ഡകമിലിന്ദപഞ്ഹേസു ഥേരസ്സ സകപ്പടിഭാനേ അനാപത്തി. യം രഞ്ഞോ സഞ്ഞാപനത്ഥം ആഹരിത്വാ വുത്തം, തത്ഥ ആപത്തി. വണ്ണപിടകഅങ്ഗുലിമാലപിടകരട്ഠപാലഗജ്ജിതആളവകഗജ്ജിതഗൂള്ഹമഗ്ഗഗൂള്ഹവേസ്സന്തരഗൂള്ഹവിനയവേദല്ലപിടകാദീനി പന അബുദ്ധവചനാനിയേവ.

യസ്മാ പന തം പദം ചതുബ്ബിധം ഹോതി, തസ്മാ തം ദസ്സേതും ‘‘പദാനുപദഅന്വക്ഖരാനുബ്യഞ്ജനേസൂ’’തി വുത്തം. തത്ഥ പദന്തി ഏകോ ഗാഥാപാദോ അധിപ്പേതോ. അനുപദന്തി ദുതിയപാദോ. അന്വക്ഖരന്തി ഏകേകം അക്ഖരം. അനുബ്യഞ്ജനന്തി പുരിമബ്യഞ്ജനേന സദിസം പച്ഛാബ്യഞ്ജനം. യം കിഞ്ചി വാ ഏകം അക്ഖരം അന്വക്ഖരം. അക്ഖരസമൂഹോ അനുബ്യഞ്ജനം. അക്ഖരാനുബ്യഞ്ജനസമൂഹോ പദം. പഠമം പദം പദമേവ, ദുതിയം അനുപദന്തി ഏവമേത്ഥ നാനാകരണം വേദിതബ്ബം. ഏതേസു പദാദീസു യം കഞ്ചി കോട്ഠാസം ഭിക്ഖുഞ്ച ഭിക്ഖുനിഞ്ച ഠപേത്വാ അവസേസപുഗ്ഗലേഹി സദ്ധിം ഏകതോ ഭണന്തസ്സ പദാദിഗണനായ പാചിത്തിയന്തി സമ്ബന്ധോ.

ഏത്ഥ ഗാഥാബന്ധേസു (പാചി. അട്ഠ. ൪൫) താവ ‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ’’തി (ധ. പ. ൧, ൨) ഏകമേകം പദം സാമണേരേന സദ്ധിം ഏകതോ ആരഭിത്വാ ഏകതോയേവ നിട്ഠാപേന്തസ്സ പദഗണനായ പാചിത്തിയം. ഥേരേന ‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ’’തി വുത്തേ തം പദം അപാപുണിത്വാ ‘‘മനോസേട്ഠാ മനോമയാ’’തി വചനകാലേ പത്തേന സാമണേരേന ഏകതോ ഭണന്തസ്സ അനുപദഗണനായ. ‘‘രൂപം അനിച്ച’’ന്തിആദി (മ. നി. ൧.൩൫൩, ൩൫൬) വചനകാലേ തേന സദ്ധിം ‘‘രൂ’’ കാരമത്തമേവ വാചേന്തസ്സ അന്വക്ഖരഗണനായ. ഏസ നയോ ഗാഥാബന്ധേപി. ‘‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചം, വേദനാ അനിച്ചാ’’തി (മ. നി. ൧.൩൫൩, ൩൫൬) ഇമം സുത്തം വാചയമാനോ ഥേരേന ‘‘രൂപം അനിച്ച’’ന്തി വുച്ചമാനേ സാമണേരോ സീഘപഞ്ഞതായ ‘‘വേദനാ അനിച്ചാ’’തി ഇമം അനിച്ചപദം ഥേരസ്സ ‘‘രൂപം അനിച്ച’’ന്തി ഏതേന അനിച്ചപദേന സദ്ധിം ഏകതോ ഭണന്തോ വാചം നിച്ഛാരേതി, ഏവം വാചേന്തസ്സ അനുബ്യഞ്ജനഗണനായ പാചിത്തിയന്തി വേദിതബ്ബം.

തികപാചിത്തിയന്തി അനുപസമ്പന്നേ അനുപസമ്പന്നസഞ്ഞിവേമതികഉപസമ്പന്നസഞ്ഞീനം വസേന തീണി പാചിത്തിയാനി. അനുപസമ്പന്നേന സദ്ധിം ഏകതോ ഉദ്ദേസഗ്ഗഹണേ ഏകതോ ഭണന്തസ്സ അനാപത്തീതി സമ്ബന്ധോ. ഏസ നയോ ‘‘സജ്ഝായകരണേ, തസ്സ സന്തികേ ഉദ്ദേസഗ്ഗഹണേ’’തി ഏത്ഥാപി. തത്രായം വിനിച്ഛയോ – ഉപസമ്പന്നോ ച അനുപസമ്പന്നോ ച നിസീദിത്വാ ഉദ്ദിസാപേന്തി. ആചരിയോ ‘‘നിസിന്നാനം ഭണാമീ’’തി തേഹി സദ്ധിം ഏകതോ വദതി, ആചരിയസ്സേവ ആപത്തി. അനുപസമ്പന്നേന സദ്ധിം ഗണ്ഹന്തസ്സ അനാപത്തി. ദ്വേപി ഠിതാ ഗണ്ഹന്തി, ഏസേവ നയോ. ദഹരഭിക്ഖു നിസിന്നോ, സാമണേരോ ഠിതോ, ‘‘നിസിന്നസ്സ ഭണാമീ’’തി ഭണതോ അനാപത്തി. സചേ ദഹരോ തിട്ഠതി, ഇതരോ നിസീദതി, ‘‘ഠിതസ്സ ഭണാമീ’’തി ഭണതോപി അനാപത്തി. സചേ ബഹൂനം ഭിക്ഖൂനം അന്തരേ ഏകോ സാമണേരോ നിസിന്നോ ഹോതി, തസ്മിം നിസിന്നേ പദസോ ധമ്മം വാചേന്തസ്സ അചിത്തകാ ആപത്തി. സചേ സാമണേരോ ഉപചാരം മുഞ്ചിത്വാ ഠിതോ വാ നിസിന്നോ വാ ഹോതി, യേസം വാചേതി, തേസു അപരിയാപന്നത്താ ഏകേന ദിസാഭാഗേന പലായനകഗന്ഥം നാമ ഗണ്ഹാതീതി സങ്ഖം ഗച്ഛതി, തസ്മാ അനാപത്തി.

സജ്ഝായകരണേതി അനുപസമ്പന്നേന സദ്ധിം ഏകതോ സജ്ഝായകരണേ. തസ്സ സന്തികേ ഉദ്ദേസഗ്ഗഹണേതി അനുപസമ്പന്നസ്സ സന്തികേ ഉദ്ദേസഗ്ഗഹണേ. യേഭുയ്യേന പഗുണഗന്ഥം ഭണന്തസ്സാതി സചേ ഏകഗാഥായ ഏകോ പാദോ നാഗച്ഛതി, അവസേസാ ആഗച്ഛന്തി, അയം യേഭുയ്യേന പഗുണഗന്ഥോ നാമ. ഏതേന നയേന സുത്തേപി വേദിതബ്ബോ, തം ഭണന്തസ്സ. ഓസാരേന്തസ്സ ചാതി പരിസാമജ്ഝേ സുത്തം ഉച്ചാരേന്തസ്സ ച.

പദസോധമ്മസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. പഠമസഹസേയ്യസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഇധ ‘‘ഭിക്ഖും ഠപേത്വാ അവസേസോ അനുപസമ്പന്നോ നാമാ’’തി (പാചി. ൫൨) വചനതോ തിരച്ഛാനഗതോപി അനുപസമ്പന്നോയേവ, സോ ച ഖോ ന സബ്ബോ, മേഥുനധമ്മാപത്തിയാ വത്ഥുഭൂതോവാതി ആഹ ‘‘അന്തമസോ’’തിആദി. തസ്സ ച പരിച്ഛേദോ മേഥുനധമ്മാപത്തിയാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. ദിരത്തതിരത്തന്തി ഏത്ഥ ദിരത്തവചനേന ന കോചി വിസേസത്ഥോ ലബ്ഭതി, കേവലം ലോകവോഹാരവസേന ബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതായ, മുഖാരുള്ഹതായ ഏവം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ദ്വിന്നം വാ തിണ്ണം വാ രത്തീനന്തി പന വചനത്ഥമത്തദസ്സനത്ഥം വുത്തം, നിരന്തരതിരത്തദസ്സനത്ഥം വാ ദിരത്തഗ്ഗഹണം കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. സഹസേയ്യന്തി ഏകതോ സേയ്യം. സേയ്യാതി ച കായപ്പസാരണസങ്ഖാതം സയനമ്പി വുച്ചതി ‘‘സയനം സേയ്യാ’’തി കത്വാ, യസ്മിം സേനാസനേ സയന്തി, തമ്പി ‘‘സയന്തി ഏത്ഥാതി സേയ്യാ’’തി കത്വാ. തദുഭയമ്പി ഇധ സാമഞ്ഞേന, ഏകസേസനയേന വാ ഗഹിതന്തി ആഹ ‘‘സബ്ബച്ഛന്നപരിച്ഛന്നേ’’തിആദി.

തത്ഥ യം സേനാസനം ഉപരി പഞ്ചഹി ഛദനേഹി (പാചി. അട്ഠ. ൫൧), അഞ്ഞേന വാ കേനചി അന്തമസോ വത്ഥേനാപി സബ്ബമേവ പരിച്ഛന്നം, ഭൂമിതോ പട്ഠായ യാവ ഛദനം ആഹച്ച, അനാഹച്ചാപി വാ സബ്ബന്തിമേന പരിയായേന ദിയഡ്ഢഹത്ഥുബ്ബേധേന പാകാരേന വാ അഞ്ഞേന വാ കേനചി അന്തമസോ വത്ഥേനാപി പരിക്ഖിത്തം, ഇദം സബ്ബച്ഛന്നസബ്ബപരിച്ഛന്നം നാമ. യസ്സ പന ഉപരി ബഹുതരം ഠാനം ഛന്നം, അപ്പം അച്ഛന്നം, സമന്തതോ ച ബഹുതരം പരിക്ഖിത്തം, അപ്പം അപരിക്ഖിത്തം, ഇദം യേഭുയ്യേന ഛന്നം യേഭുയ്യേന പരിച്ഛന്നം നാമ. തസ്മിം സബ്ബച്ഛന്നപരിച്ഛന്നേ, യേഭുയ്യേന ഛന്നപരിച്ഛന്നേ വാ.

വിദഹേയ്യാതി കരേയ്യ, തഞ്ച ഖോ അത്ഥതോ സമ്പാദനന്തി ആഹ ‘‘സമ്പാദേയ്യാ’’തി. അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ ‘‘സേനാസനസങ്ഖാതം സേയ്യം പവിസിത്വാ കായപ്പസാരണസങ്ഖാതം സേയ്യം കപ്പേയ്യ വിദഹേയ്യ സമ്പാദേയ്യാ’’തി. ദിയഡ്ഢഹത്ഥുബ്ബേധോ വഡ്ഢകിഹത്ഥേന ഗഹേതബ്ബോ. ഏകൂപചാരോതി വലഞ്ജനദ്വാരസ്സ ഏകത്തം സന്ധായ വുത്തം. സതഗബ്ഭം വാ ചതുസാലം ഏകൂപചാരം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ വാതി പുരിമപുരിമദിവസേ യത്ഥ വുട്ഠം, തസ്മിംയേവ സേനാസനേ വാ. അഞ്ഞത്ഥ വാ താദിസേതി യഥാവുത്തലക്ഖണേന സമന്നാഗതേ അഞ്ഞസ്മിം പുബ്ബേ അവുട്ഠസേനാസനേ വാ. തേന വാതി യേന സഹ പുരിമപുരിമദിവസേ വുട്ഠം, തേന വാ. അഞ്ഞേന വാതി യേന സഹ പുരിമപുരിമസ്മിം ദിവസേ വുട്ഠം, തതോ അഞ്ഞേന വാ. സങ്ഖേപോതി സങ്ഖേപവണ്ണനാ. യദി ഏവം വിത്ഥാരോ കഥം വേദിതബ്ബോതി ആഹ ‘‘വിത്ഥാരോ പനാ’’തിആദി.

ഉപഡ്ഢച്ഛന്നപരിച്ഛന്നാദീസൂതി ആദിസദ്ദേന ‘‘സബ്ബച്ഛന്നേ ചൂളകപരിച്ഛന്നേ ദുക്കടം, യേഭുയ്യേന ഛന്നേ ചൂളകപരിച്ഛന്നേ ദുക്കടം, സബ്ബപരിച്ഛന്നേ ചൂളകച്ഛന്നേ ദുക്കടം, യേഭുയ്യേന പരിച്ഛന്നേ ചൂളകച്ഛന്നേ ദുക്കട’’ന്തി (പാചി. അട്ഠ. ൫൩) അട്ഠകഥായം വുത്താനം ഗഹണം. തതിയായ രത്തിയാ പുരാരുണാ നിക്ഖമിത്വാ പുന വസന്തസ്സാതി തതിയായ രത്തിയാ അരുണതോ പുരേതരമേവ നിക്ഖമിത്വാ അരുണം ബഹി ഉട്ഠാപേത്വാ ചതുത്ഥദിവസേ അത്ഥങ്ഗതേ സൂരിയേ പുന വസന്തസ്സ. സബ്ബച്ഛന്നസബ്ബാപരിച്ഛന്നാദീസൂതി ഏത്ഥ പന ആദിസദ്ദേന ‘‘സബ്ബപരിച്ഛന്നേ സബ്ബഅച്ഛന്നേ, യേഭുയ്യേന അച്ഛന്നേ യേഭുയ്യേന അപരിച്ഛന്നേ’’തി (പാചി. ൫൪) പാളിയം ആഗതാനം, ‘‘ഉപഡ്ഢച്ഛന്നേ ചൂളകപരിച്ഛന്നേ അനാപത്തി, ഉപഡ്ഢപരിച്ഛന്നേ ചൂളകച്ഛന്നേ അനാപത്തി, ചൂളകച്ഛന്നേ ചൂളകപരിച്ഛന്നേ അനാപത്തീ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൫൩) അട്ഠകഥായം ആഗതാനഞ്ച ഗഹണം.

പഠമസഹസേയ്യസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ദുതിയസഹസേയ്യസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

മനുസ്സിത്ഥിയാതി ജീവമാനകമനുസ്സിത്ഥിയാ. ‘‘മതിത്ഥീ പന കിഞ്ചാപി പാരാജികവത്ഥുഭൂതാ, അനുപാദിന്നപക്ഖേ പന ഠിതത്താ സഹസേയ്യാപത്തിം ന കരോതീ’’തി (വജിര. ടീ. പാചിത്തിയ ൫൫) വദന്തി. അദിസ്സമാനരൂപാഹി പന യക്ഖിപേതീഹി, മേഥുനസ്സ അവത്ഥുഭൂതായ ച തിരച്ഛാനഗതിത്ഥിയാ അനാപത്തി. പഠമദിവസേപീതി പഠമസ്മിം വിയ സിക്ഖാപദേ ന ചതുത്ഥേയേവ ദിവസേ, അഥ ഖോ ഇധ പഠമദിവസേപീതി അത്ഥോ. ഇമിനാ ഇധ ദിവസപരിച്ഛേദോ നത്ഥീതി ദസ്സേതി. അങ്ഗേസു പന പാചിത്തിയവത്ഥുകസേനാസനം, തത്ഥ മാതുഗാമേന സഹ നിപജ്ജനം, സൂരിയത്ഥങ്ഗമനന്തി തീണി അങ്ഗാനീതി അയമ്പി വിസേസോ ദട്ഠബ്ബോ.

ദുതിയസഹസേയ്യസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ധമ്മദേസനാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഛപ്പഞ്ചവാചാഹീതി ഛഹി പഞ്ചഹി വാചാഹി. വാചാപരിച്ഛേദോ പനേത്ഥ കഥം വേദിതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ഉത്തരി ഛപ്പഞ്ചവാചാഹീ’’തിആദി. സബ്ബത്ഥാതി സുത്തേ, അട്ഠകഥായഞ്ച. സചേ അട്ഠകഥം, ധമ്മപദം, ജാതകാദിവത്ഥും വാ കഥേതുകാമോ ഹോതി, ഛപ്പദമത്തമേവ കഥേതും വട്ടതി. പാളിയാ സദ്ധിം കഥേന്തേന ഏകം പദം പാളിതോ, പഞ്ച അട്ഠകഥാതോതി ഏവം ഛ പദാനി അനതിക്കമിത്വാവ കഥേതബ്ബോ. പുരിസേനാതി മനുസ്സപുരിസേന. തേനാഹ ‘‘മനുസ്സവിഗ്ഗഹം ഗഹേത്വാ പനാ’’തിആദി.

തികപാചിത്തിയന്തി മാതുഗാമേ മാതുഗാമസഞ്ഞിവേമതികഅമാതുഗാമസഞ്ഞീനം വസേന തീണി പാചിത്തിയാനി. അഞ്ഞസ്സ വാ മാതുഗാമസ്സാതി ഏകസ്സ മാതുഗാമസ്സ ദേസേത്വാ നിസിന്നേ പുന ആഗതസ്സ അഞ്ഞസ്സ മാതുഗാമസ്സ, ഏവം പന ഏകാസനേ നിസിന്നേന മാതുഗാമസതസ്സാപി ദേസേതും വട്ടതി. ‘‘വിഞ്ഞുമനുസ്സിത്ഥിയാ’’തി വചനതോ അവിഞ്ഞിത്ഥിയാപി ദേസയതോ അനാപത്തി. ഇരിയാപഥപരിവത്താഭാവോതി അത്തനോ വാ മാതുഗാമസ്സ വാ ഇരിയാപഥപരിവത്താഭാവോ. കപ്പിയകാരകസ്സാഭാവോതി വിഞ്ഞുസ്സ കപ്പിയകാരകസ്സാഭാവോ, ദുതിയാനിയതേ വുത്തലക്ഖണസ്സ മനുസ്സസ്സ അഭാവോതി വുത്തം ഹോതി. കിരിയാകിരിയന്തി ഏത്ഥ ഉത്തരി ഛപ്പഞ്ചവാചാഹി ധമ്മദേസനാ കിരിയാ, കപ്പിയകാരകസ്സ അഗ്ഗഹണം അകിരിയാതി ദട്ഠബ്ബം.

ധമ്മദേസനാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ഭൂതാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

നിപ്പരിയായേനാതി ‘‘പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജി’’ന്തിആദിനാ (പാചി. ൭൧) ഉജുകമേവ. പരിയായേന ആരോചിതന്തി ‘‘യോ തേ വിഹാരേ വസി, സോ ഭിക്ഖു പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജി, സമാപജ്ജതി, സമാപന്നോ’’തിആദിനാ (പാചി. ൭൫) അഞ്ഞാപദേസേന ഭണിതം. പരിനിബ്ബാനകാലേ (പാചി. അട്ഠ. ൭൭), പന അന്തരാ വാ അതികഡ്ഢിയമാനേന ഉപസമ്പന്നസ്സ ഭൂതം ആരോചേതും വട്ടതി. അനതികഡ്ഢിയമാനേനാപി (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൭൭) തഥാരൂപേ കാരണേ സതി ആരോചേതും വട്ടതിയേവ. തേനേവ അഞ്ഞതരേന ദഹരഭിക്ഖുനാ ഉപവദിതോ അഞ്ഞതരോ ഥേരോ ‘‘ആവുസോ, ഉപരിമഗ്ഗത്ഥായ വായാമം മാ അകാസി, ഖീണാസവോ തയാ ഉപവദിതോ’’തി ആഹ. ഥേരേന ച ‘‘അത്ഥി തേ, ആവുസോ, ഇമസ്മിം സാസനേ പതിട്ഠാ’’തി പുട്ഠോ ദഹരഭിക്ഖു ‘‘ആമ, ഭന്തേ, സോതാപന്നോ ആഹ’’ന്തി അവോച. ‘‘കാരകോ അയ’’ന്തി ഞത്വാപി പടിപത്തിയാ അമോഘഭാവദസ്സനേന സമുത്തേജനായ, സമ്പഹംസനായ ച അരിയാ അത്താനം പകാസേന്തിയേവ. തേനാഹ ‘‘തഥാരൂപേ കാരണേ സതി ഉപസമ്പന്നസ്സ ആരോചയതോ’’തി. സുതപരിയത്തിസീലഗുണം പന അനുപസമ്പന്നസ്സപി ആരോചേതും വട്ടതി. കസ്മാ ന ഇധ ഉമ്മത്തകാദയോ ഗഹിതാതി ആഹ ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി. ആദിസദ്ദേന ഖിത്തചിത്തവേദനാട്ടാനം ഗഹണം. തസ്മിം സതീതി ഉമ്മത്തകാദിഭാവേ സതി. ഇധ ന ഗഹിതാതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ പദഭാജനിയം ന ഗഹിതാ. അചിത്തകന്തി പണ്ണത്തിജാനനചിത്താഭാവേന അചിത്തകം. കുസലാബ്യാകതചിത്തേഹി ദ്വിചിത്ത’’ന്തി ഇദം ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന അരിയപുഗ്ഗലേയേവ സന്ധായ വുത്തം. ന ഹി പണ്ണത്തിം അജാനന്താ ഝാനലാഭിനോ പുഥുജ്ജനാ വത്ഥുമ്ഹി ലോഭവസേന അകുസലചിത്തേനാപി ന ആരോചേന്തീതി. ദുക്ഖവേദനായ വാ അഭാവതോ ‘‘ദ്വിവേദന’’ന്തി ഇമസ്സ അനുരൂപം കത്വാ ഏവം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ഭൂതാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ദുട്ഠുല്ലാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ദ്വിന്നം ‘ആപത്തിക്ഖന്ധാനന്തി പാരാജികസങ്ഘാദിസേസസങ്ഖാതാനം ദ്വിന്നം ആപത്തിക്ഖന്ധാനം. ആയതിം സംവരത്ഥായാതി ‘‘ഏവമേസ പരേസു ഹിരോത്തപ്പേനാപി ആയതിം സംവരം ആപജ്ജിസ്സതീ’’തി ആയതിം സംവരത്ഥായ. ആപത്തീനഞ്ച കുലാനഞ്ച പരിയന്തം കത്വാ വാ അകത്വാ വാതി ‘‘ഏത്തകാ ആപത്തിയോ ആരോചേതബ്ബാ, ഏത്തകേസു കുലേസു ആരോചേതബ്ബാ’’തി ഏവം ആപത്തീനഞ്ച കുലാനഞ്ച പരിയന്തം കത്വാ വാ അകത്വാ വാ.

അദുട്ഠുല്ലായാതി പാരാജികസങ്ഘാദിസേസം ഠപേത്വാ അവസേസപഞ്ചാപത്തിക്ഖന്ധസങ്ഖാതായ അദുട്ഠുല്ലായ ആപത്തിയാ. അവസേസേ ഛ ആപത്തിക്ഖന്ധേതി സങ്ഘാദിസേസവജ്ജിതേ സേസേ ഛ ആപത്തിക്ഖന്ധേ. പുരിമപഞ്ചസിക്ഖാപദവീതിക്കമസങ്ഖാതം ദുട്ഠുല്ലന്തി പാണാതിപാതവേരമണിആദികസ്സ ആദിതോ പഞ്ചസിക്ഖാപദസ്സ വീതിക്കമസങ്ഖാതം ദുട്ഠുല്ലം. ഇതരം അദുട്ഠുല്ലം വാ അജ്ഝാചാരന്തി തതോ അഞ്ഞം വികാലഭോജനാദികപഞ്ചകം, സുക്കവിസട്ഠികായസംസഗ്ഗദുട്ഠുല്ലഅത്തകാമഞ്ചേതി അദുട്ഠുല്ലം വാ അജ്ഝാചാരം. വത്ഥുമത്തന്തി ‘‘അയം സുക്കവിസ്സട്ഠിം ആപന്നോ, ദുട്ഠുല്ലം, അത്തകാമം, കായസംസഗ്ഗം ആപന്നോ’’തി ഏവം വത്ഥുമത്തം വാ ആരോചേന്തസ്സ. ആപത്തിമത്തന്തി ‘‘അയം പാരാജികം ആപന്നോ, സങ്ഘാദിസേസം, ഥുല്ലച്ചയം, പാചിത്തിയം, പാടിദേസനീയം, ദുക്കടം, ദുബ്ഭാസിതം ആപന്നോ’’തി ഏവം ആപത്തിമത്തം വാ ആരോചേന്തസ്സ. വുത്തലക്ഖണസ്സാതി ‘‘പാരാജികം അനജ്ഝാപന്നസ്സാ’’തി കങ്ഖാ. അട്ഠ. ദുട്ഠുല്ലാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ഏവം വുത്തലക്ഖണസ്സ. സവത്ഥുകോതി വത്ഥുനാ സഹ ഘടിതോ.

ദുട്ഠുല്ലാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. പഥവീഖണനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

പാസാണസക്ഖരകഥലമരുമ്ബവാലുകാദീസൂതി ഏത്ഥ മുട്ഠിപ്പമാണതോ ഉപരി പാസാണാതി വേദിതബ്ബാ. മുട്ഠിപ്പമാണാ സക്ഖരാ. കഥലാതി കപാലഖണ്ഡാനി. മരുമ്ബാതി കടസക്ഖരാ. വാലുകാ വാലികായേവ. അഞ്ഞതരസ്സ തതിയഭാഗോ ഹോതീതി തതിയോ ഭാഗോ ഹോതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യതോ പംസും വാ മത്തികം വാ ആഹരാപേത്വാ വിസും വിസും കതേ ദ്വേ കോട്ഠാസാ പംസു വാ മത്തികാ വാ ഏകോ പാസാണാദീസു അഞ്ഞതരോ ഹോതി, അയം മിസ്സകപഥവീ നാമാതി. ഓവട്ഠോ നാമ ദേവേന ഓവട്ഠോ (പാചി. ൮൬). വുത്തന്തി പദഭാജനിയം, സീഹളട്ഠകഥായമേവ വാ വുത്തം. അധികതരപാസാണാദിമിസ്സാതി അധികതരപാസാണാദീഹി മിസ്സാ, അദഡ്ഢാപി വുത്തപ്പമാണതോ അധികതരപാസാണാദിമിസ്സാതി അധിപ്പായോ. വാ-സദ്ദോ അവുത്തവികപ്പത്ഥോ, തേന ഊനകചതുമാസോവട്ഠപഥവിം സങ്ഗണ്ഹാതി. സുദ്ധപാസാണാദിഭേദായാതി സുദ്ധാ പാസാണാ ഏത്ഥാതി സുദ്ധപാസാണാ, സാ ആദി യസ്സ ഭേദസ്സ സോ സുദ്ധപാസാണാദി. ആദി-സദ്ദേന സുദ്ധസക്ഖരാദീനം ഗഹണം. സുദ്ധപാസാണാദിഭേദോ യസ്സാ സാ സുദ്ധപാസാണാദിഭേദാ, തായ സുദ്ധപാസാണാദിഭേദായ, സുദ്ധപാസാണാദിപ്പകാരായാതി അത്ഥോ.

സയം ഖണതീതി ഏത്ഥ യോ അന്തമസോ പാദങ്ഗുട്ഠകേനപി ഖണതി, ഉദകമ്പി ഛഡ്ഡേന്തോ ഭിന്ദതി, പാദങ്ഗുട്ഠകേനപി വിലിഖതി, പത്തമ്പി പചന്തോ ദഹതി, സോ സബ്ബോ ഖണതിയേവാതി വേദിതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘ഖണനഭേദനവിലേഖനപചനാദീഹി വികോപേതീതി. പത്തം പചന്തേന (പാചി. അട്ഠ. ൮൭) ഹി പുബ്ബേ പക്കട്ഠാനേയേവ പചിതബ്ബോ. അദഡ്ഢായ പഥവിയാ അഗ്ഗിം ഠപേതും ന വട്ടതി. പത്തപചനകപാലസ്സ പന ഉപരി അഗ്ഗിം ഠപേതും വട്ടതി. ദാരൂനം ഉപരി ഠപേതി, സോ അഗ്ഗി താനി ദഹന്തോ ഗന്ത്വാ പഥവിം ദഹതി, ന വട്ടതി. ഇട്ഠകപാസാണാദീസുപി ഏസേവ നയോ. തത്രാപി ഹി ഇട്ഠകാദീനംയേവ ഉപരി ഠപേതും വട്ടതി. കസ്മാ? തേസം അനുപാദാനത്താ. ന ഹി താനി അഗ്ഗിസ്സ ഉപാദാനസങ്ഖം ഗച്ഛന്തി. സുക്ഖഖാണുരുക്ഖാദീസുപി അഗ്ഗിം ദാതും ന വട്ടതി. സചേ പന ‘‘പഥവിം അപത്തമേവ നിബ്ബാപേത്വാ ഗമിസ്സാമീ’’തി ദേതി, വട്ടതി. പച്ഛാ നിബ്ബാപേതും ന സക്കോതി, അവിസയത്താ അനാപത്തി. വുത്തനയേനേവാതി ‘‘ഖണനഭേദനവിലിഖനപചനാദീഹീ’’തി വുത്തേനേവ നയേന. നിയമേത്വാതി സന്നിട്ഠാനം കത്വാ. ഇതരോതി ആണാപകോ.

‘‘പോക്ഖരണിം ഖണാ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൮൬) വദതി, വട്ടതി. ഖതായേവ പോക്ഖരണീ നാമ ഹോതി, തസ്മാ അയം കപ്പിയവോഹാരോ. ഏസ നയോ ‘‘വാപിം, തളാകം, ആവാടം ഖണാ’’തിആദീസുപി. ‘‘ഇമം ഓകാസം ഖണ, ഇമസ്മിം ഓകാസേ പോക്ഖരണിം ഖണാ’’തി പന വത്തും ന വട്ടതി. ‘‘കന്ദം ഖണ മൂലം ഖണാ’’തി അനിയമേത്വാ വത്തും വട്ടതി. ‘‘ഇമം വല്ലിം ഖണ, ഇമസ്മിം ഓകാസേ കന്ദം വാ മൂലം വാ ഖണാ’’തി വത്തും ന വട്ടതി. തേനാഹ ‘‘ഓകാസം അനിയമേത്വാ…പേ… ഭണന്തസ്സാ’’തി. ആതപേന സുക്ഖകദ്ദമോ ച ഫലതി, തത്ര യോ ഹേട്ഠാ പഥവിയാ അസമ്ബദ്ധോ, തമേവ അപനേതും വട്ടതി. ഏസ നയോ ഗോകണ്ടകേപി. തേനാഹ ‘‘ആതപേന…പേ… അസമ്ബദ്ധ’’ന്തി. തത്ഥ ഗോകണ്ടകോ (പാചി. അട്ഠ. ൮൬) നാമ ഗാവീനം ഖുരച്ഛിന്നകദ്ദമോ വുച്ചതി. സചേ പന ഹേട്ഠിമതലേന ഭൂമിസമ്ബന്ധോ, വികോപേതും ന വട്ടതി. ഭിജ്ജിത്വാ പതിതനദിതടന്തി ഭിജ്ജിത്വാ നദിസാമന്താ പതിതം ഓമകചാതുമാസം ഓവട്ഠം നദിതടം. സചേ പന ഭിജ്ജിത്വാ ഉദകേയേവ പകതി, ദേവേ അതിരേകചാതുമാസം ഓവട്ഠേപി ഉദകേയേവ ഉദകസ്സ പതിതത്താ വട്ടതി. മഹന്തമ്പി നങ്ഗലച്ഛിന്നമത്തികാപിണ്ഡന്തി മഹന്തമ്പി കസിതട്ഠാനേ ഹേട്ഠാ പഥവിയാ അസമ്ബദ്ധം നങ്ഗലച്ഛിന്നമത്തികാപിണ്ഡം. ഏവമാദിസദ്ദേന കൂടാസിഞ്ചനയോഗ്ഗതനുകകദ്ദമാദീനം ഗഹണം. അസഞ്ചിച്ച രുക്ഖാദിപവട്ടനേന ഭിന്ദന്തസ്സാതി പാസാണരുക്ഖാദീനി വാ പവട്ടേന്തസ്സ, കത്തരദണ്ഡേന വാ ആഹച്ച ആഹച്ച ഗച്ഛന്തസ്സ പഥവീ ഭിജ്ജതി, സാ ‘‘തേന ഭിന്ദിസ്സാമീ’’തി ഏവം സഞ്ചിച്ച അഭിന്നത്താ അസഞ്ചിച്ച ഭിന്നാ നാമ ഹോതി, ഇതി അസഞ്ചിച്ച രുക്ഖാദിപ്പവട്ടനേന ഭിന്ദന്തസ്സ അനാപത്തി. അസതിയാ പാദങ്ഗുട്ഠകാദീഹി വിലിഖന്തസ്സാതി യോ അഞ്ഞവിഹിതോ കേനചി സദ്ധിം കിഞ്ചി കഥേന്തോ പാദങ്ഗുട്ഠകേന വാ കത്തരയട്ഠിയാ വാ പഥവിം വിലിഖന്തോ തിട്ഠതി, തസ്സ ഏവം അസതിയാ പാദങ്ഗുട്ഠകാദീഹി വിലിഖന്തസ്സ അനാപത്തി.

പഥവീഖണനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മുസാവാദവഗ്ഗോ പഠമോ.

൨. ഭൂതഗാമവഗ്ഗോ

൧. ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

‘‘ഭവന്തീ’’തി (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൯൦) ഇമിനാ വിരുള്ഹമൂലേ നീലഭാവം ആപജ്ജിത്വാ വഡ്ഢമാനകേ തരുണഗച്ഛേ ദസ്സേതി. ‘‘അഹേസു’’ന്തി ഇമിനാ പന വഡ്ഢിത്വാ ഠിതേ മഹന്തേ രുക്ഖഗച്ഛാദികേ ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘ജായന്തീ’’തിആദി. ഏത്ഥ ച ‘‘ഭവന്തീ’’തി ഇമസ്സ വിവരണം ‘‘ജായന്തി വഡ്ഢന്തീ’’തി, ‘‘അഹേസു’’ന്തി ഇമസ്സ ‘‘ജാതാ വഡ്ഢിതാ’’തി. ഗാമോതി സമൂഹോ. പതിട്ഠിതഹരിതതിണരുക്ഖാദീനന്തി ഭൂമിയം പതിട്ഠിതസ്സ ഹരിതതിണസ്സ ചേവ ഹരിതരുക്ഖാദീനഞ്ച. ആദിസദ്ദേന ഓസധിഗച്ഛലതാദയോ വേദിതബ്ബാ. നിമിത്തത്ഥേ ച ഭുമ്മം. യോ അത്ഥോ സമ്പജ്ജതി, തമാഹ ‘‘ഭൂതഗാമപാതബ്യതായാ’’തിആദിനാ.

നനു ച രുക്ഖാദയോ ചിത്തരഹിതതായ ന ജീവാ, ചിത്തരഹിതതാ ച പരിഫന്ദാഭാവതോ, ഛിന്നേപി വിരുഹനതോ, വിസദിസജാതികഭാവതോ, ചതുയോനിയം അപരിയാപന്നതോ ച വേദിതബ്ബാ, വുഡ്ഢി പന പവാളസിലാലവണാനമ്പി വിജ്ജതീതി ന തേസം ജീവഭാവേ കാരണം, വിസയഗ്ഗഹണഞ്ച നേസം പരികപ്പനാമത്തം സുപനം വിയ ചിഞ്ചാദീനം, തഥാ ദോഹളാദയോ, അഥ കസ്മാ ഭൂതഗാമസ്സ പാതബ്യതായ പാചിത്തിയം ഇച്ഛിതന്തി? സമണഅസാരുപ്പതോ, തന്നിസ്സിതസത്താനുരക്ഖണതോ ച. തേനേവാഹ ‘‘ജീവസഞ്ഞിനോ ഹി മോഘപുരിസാ മനുസ്സാ രുക്ഖസ്മി’’ന്തിആദി (പാചി. ൮൯). സാസപബീജകസേവാലമ്പീതി സാസപബീജകസങ്ഖാതം സേവാലമ്പി, സാസപസേവാലം, ബീജകസേവാലമ്പീതി അത്ഥോ. തത്ഥ സാസപസേവാലോ നാമ സാസപമത്തോ ഖുദ്ദകസേവാലോ. ബീജകസേവാലോ നാമ ഉപരി ഖുദ്ദകപത്തോ ഹേട്ഠാ ഖുദ്ദകമൂലോ സേവാലോ.

മൂലബീജഖന്ധബീജഫളുബീജഅഗ്ഗബീജബീജബീജാനന്തി ഏത്ഥ മൂലമേവ ബീജം മൂലബീജം. ഏവം സേസേസുപി. തത്ഥ മൂലബീജം ഹലിദ്ദിആദികം. ഖന്ധബീജം അസ്സത്ഥാദികം. ഫളുബീജം ഉച്ഛുആദികം. അഗ്ഗബീജം ഹിരിവേരാദികം. ബീജംബീജം പുബ്ബണ്ണാദികം. ഭാജനഗതന്തി സരാവാദിഭാജനഗതം. നിക്ഖന്തം മൂലമത്തം ഏതസ്മാതി നിക്ഖന്തമൂലമത്തം. മത്ത സദ്ദേന ചേത്ഥ പണ്ണസ്സ നിക്ഖമനം പടിക്ഖിപതി. ഏസ നയോ നിക്ഖന്തഅങ്കുരമത്തന്തി ഏത്ഥാപി. സചേ പന മൂലഞ്ച പണ്ണഞ്ച നിഗ്ഗതം, ഭൂതഗാമസങ്ഖം ഗച്ഛതി. വിദത്ഥിമത്താ പത്തവട്ടി നിഗ്ഗച്ഛതീതി വിദത്ഥിമത്താ അനീലവണ്ണാ പത്തവട്ടി നിക്ഖമതി. തേനാഹ ‘‘നിക്ഖന്തേ’’തിആദി. ഹരിതോ ന ഹോതീതി നീലവണ്ണോ ന ഹോതി. മുഗ്ഗാദീനം പന പണ്ണേസു ഉട്ഠിതേസു, വീഹിആദീനം വാ അങ്കുരേ ഹരിതേ ഭൂതഗാമസങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. ഏസ നയോ അമ്ബട്ഠിആദീസു.

ഭൂതഗാമബീജഗാമേതി ഏത്ഥ ഭൂതഗാമതോ വിയോജിതം വിരുഹനസമത്ഥമേവ മൂലബീജാദികം ബീജഗാമോ നാമാതി വേദിതബ്ബം. ഉഭയത്ഥാതി ഭൂതഗാമബീജഗാമേസു. അതഥാസഞ്ഞിസ്സാതി അഭൂതഗാമാബീജഗാമസഞ്ഞിസ്സ. കോ പന വാദോ അഭൂതഗാമാബീജഗാമേസു അഭൂതഗാമാബീജഗാമസഞ്ഞിസ്സ. അസഞ്ചിച്ചാതി പാസാണരുക്ഖാദീനി വാ പവട്ടേന്തസ്സ, സാഖം വാ കഡ്ഢന്തസ്സ, കത്തരദണ്ഡേന വാ ഭൂമിം പഹരിത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ തിണാനി കുപ്പന്തി. താനി തേന ‘‘വികോപേസ്സാമീ’’തി ഏവം സഞ്ചിച്ച അവികോപിതത്താ അസഞ്ചിച്ച വികോപിതാനി നാമ ഹോന്തി. ഇതി അസഞ്ചിച്ച വികോപേന്തസ്സ അനാപത്തി.

അസതിയാതി അഞ്ഞവിഹിതോ കേനചി സദ്ധിം കിഞ്ചി കഥേന്തോ പാദങ്ഗുട്ഠകേന വാ ഹത്ഥേന വാ തിണം വാ ലതം വാ വികോപേന്തോ തിട്ഠതി, ഏവം അസതിയാ വികോപേന്തസ്സ അനാപത്തി.

അജാനിത്വാതി ഏത്ഥ അബ്ഭന്തരേ ‘‘ബീജഗാമോ’’തി വാ ‘‘ഭൂതഗാമോ’’തി വാ ന ജാനാതി, ‘‘വികോപേമീ’’തി പന ജാനാതി. ഏവം തിണേ വാ പലാലപുഞ്ജേ വാ ഖണിത്തിം വാ കുദാലം വാ സങ്ഗോപനത്ഥായ ഠപേതി, ഡയ്ഹമാനഹത്ഥോ വാ അഗ്ഗിം പാതേതി. തത്ര ചേ തിണാനി ഛിജ്ജന്തി വാ ഡയ്ഹന്തി വാ, ഏവം അജാനിത്വാ വികോപേന്തസ്സ അനാപത്തി.

യേന കേനചി അഗ്ഗിനാതി കട്ഠഗ്ഗിഗോമയഗ്ഗിആദീസു യേന കേനചി അഗ്ഗിനാ, അന്തമസോ ലോഹഖണ്ഡേനപി ആദിത്തേന. ‘‘കപ്പിയ’’ന്തി വത്വാവാതി യായ കായചി ഭാസായ ‘‘കപ്പിയ’’ന്തി വത്വാവ. ഏവ-സദ്ദേന പഠമം അഗ്ഗിനാ ഫുസിത്വാ പച്ഛാ ‘‘കപ്പിയ’’ന്തി വത്തും ന വട്ടതീ’’തി ദസ്സേതി. ‘‘പഠമം അഗ്ഗിം നിക്ഖിപിത്വാ തം അനുദ്ധരിത്വാവ ‘കപ്പിയ’ന്തി വുത്തേ പന വട്ടതീ’’തി (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൯൩) വദന്തി. ഏസ നയോ സേസേസുപി. തഥേവാതി ‘കപ്പിയ’ന്തി വത്വാവ. അസ്സമഹിംസസൂകരമിഗഗോരൂപാനം പന ഖുരാ അതിഖിണാ, തസ്മാ തേഹി ന കാതബ്ബം, കതമ്പി അകതം ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഠപേത്വാ ഗോമഹിംസാദീനം ഖുരേ’’തി. ഹത്ഥിനഖാ പന ഖുരാ ന ഹോന്തി, തസ്മാ തേഹി വട്ടതി. തിരച്ഛാനാനന്തി സീഹബ്യഗ്ഘദീപിമക്കടാനം, സകുന്താനഞ്ച. തേസഞ്ഹി നഖാ തിഖിണാ ഹോന്തി, തസ്മാ തേഹി കാതബ്ബം. ‘‘അന്തമസോ ഛിന്ദിത്വാ ആഹടേനപീ’’തി ഇമിനാ യേഹി കാതും വട്ടതി, തേഹി തത്ഥജാതകേഹി കാതബ്ബന്തി ഏത്ഥ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ദസ്സേതി. ‘‘സത്ഥേ വുത്തനയേനേവാ’’തി ഇമിനാ ഛേദം വാ വേധം വാ ദസ്സേന്തേന ‘‘കപ്പിയന്തി വത്വാവാ’’തി വുത്തമതിദിസതി. ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി ‘‘കപ്പിയന്തി വത്വാവ കാതബ്ബ’’ന്തിആദിനാ കപ്പിയം കരോന്തേന കത്തബ്ബാകാരമേവ ദസ്സിതം, തഥാപി ഭിക്ഖുനാ ‘‘കപ്പിയം കരോഹീ’’തി വുത്തേയേവ അനുപസമ്പന്നേന ‘‘കപ്പിയ’’ന്തി വത്വാ അഗ്ഗിപരിജിതാദി കാതബ്ബന്തി ഗഹേതബ്ബം. അവചനം പന ‘‘പുനപി കപ്പിയം കരോഹീതി കാരേത്വാവ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി പഠമമേവ വുത്തത്താ.

ഏകസ്മിം…പേ… കപ്പിയേ കതേ സബ്ബം കതം ഹോതീതി ഏകംയേവ ‘‘കപ്പിയം കരോമീ’’തി അധിപ്പായേനപി കപ്പിയേ കതേ ഏകാബദ്ധത്താ സബ്ബം കതം ഹോതി. ദാരുകം വിജ്ഝതീതി ജാനിത്വാ വാ അജാനിത്വാ വാ വിജ്ഝതി വാ വിജ്ഝാപേതി വാ, വട്ടതിയേവ. ഭത്തസിത്ഥേ വിജ്ഝതീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തം വിജ്ഝതി, ന വട്ടതീതി വല്ലിആദീനം ഭാജനഗതികത്താതി അധിപ്പായോ. ഭിന്ദാപേത്വാ കപ്പിയം കാരേതബ്ബന്തി ബീജതോ മുത്തസ്സ കടാഹസ്സ ഭാജനഗതികത്താ വുത്തം. അബീജന്തി അങ്കുരജനനസമത്ഥബീജരഹിതതരുണമ്ബഫലാദി. തേനാഹ ‘‘യം പന ഫലം തരുണം ഹോതി, അബീജ’’ന്തി. നിബ്ബത്തബീജം നാമ ബീജം നിബ്ബത്തേത്വാ വിസും കത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും സക്കുണേയ്യം അമ്ബപനസാദിഫലം. തേനാഹ ‘‘ബീജം അപനേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി. തത്ഥ കപ്പിയകരണകിച്ചം നത്ഥി, സയമേവ കപ്പിയാനീതി അധിപ്പായോ.

ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അഞ്ഞവാദകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

യമത്ഥന്തി ‘‘ത്വം കിര ദുക്കടാപത്തിം ആപന്നോ’’തിആദികം യം കിഞ്ചി അത്ഥം. തതോ അഞ്ഞന്തി പുച്ഛിതത്ഥതോ അഞ്ഞമത്ഥം. അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരണസ്സാതി വിനയധരേന യം വചനം ദോസപുച്ഛനത്ഥം വുത്തം, തതോ അഞ്ഞേന വചനേന പടിച്ഛാദനസ്സ. പടിച്ഛാദനത്ഥോപി ഹി ചരസദ്ദോ ഹോതി അനേകത്ഥത്താ ധാതൂനം. വുത്തന്തി പാളിയം വുത്തം.

സാവസേസം ആപത്തിം ആപന്നോതി ഏത്ഥ ഠപേത്വാ പാരാജികം സേസാ സാവസേസാപത്തി നാമ, തം ആപന്നോ. അനുയുഞ്ജിയമാനോതി ‘‘കിം, ആവുസോ, ഇത്ഥന്നാമം ആപത്തിം ആപന്നോസീ’’തി പുച്ഛിയമാനോ. അഞ്ഞേന വചനേനാതി ‘‘കോ ആപന്നോ? കിം ആപന്നോ? കിസ്മിം ആപന്നോ? കഥം ആപന്നോ? കം ഭണഥ? കിം ഭണഥാ’’തി അഞ്ഞേന വചനേന. അഞ്ഞന്തി ‘‘കിം ത്വം ഇത്ഥന്നാമം ആപത്തിം ആപന്നോസീ’’തിആദികം അനുയുഞ്ജകവചനം. തഥാ തഥാ വിക്ഖിപതീതി തേന തേന പകാരേന വിക്ഖിപതി. കിം വുത്തം ഹോതി? സോ (പാചി. അട്ഠ. ൯൪) കിഞ്ചി വീതിക്കമം ദിസ്വാ ‘‘ആവുസോ, ആപത്തിം ആപന്നോസീ’’തി സങ്ഘമജ്ഝേ ആപത്തിയാ അനുയുഞ്ജിയമാനോ ‘‘കോ ആപന്നോ’’തി വദതി. തതോ ‘‘ത്വ’’ന്തി വുത്തേ ‘‘അഹം കിം ആപന്നോ’’തി വദതി. അഥ ‘‘പാചിത്തിയം വാ ദുക്കടം വാ’’തി വുത്തേ ‘‘അഹം കിസ്മിം ആപന്നോ’’തി വദതി. തതോ ‘‘അമുകസ്മിം നാമ വത്ഥുസ്മി’’ന്തി വുത്തേ ‘‘അഹം കഥം ആപന്നോ, കിം കരോന്തോ ആപന്നോമ്ഹീ’’തി പുച്ഛതി. അഥ ‘‘ഇദം നാമ കരോന്തോ ആപന്നോ’’തി വുത്തേ ‘‘കം ഭണഥാ’’തി വദതി. തതോ ‘‘തം ഭണാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘കിം ഭണഥാ’’തി ഏവമനേകേഹി പകാരേഹി വിക്ഖിപതീതി വുത്തം ഹോതി.

യോ പന ഭിക്ഖു സാവസേസം ആപത്തിം ആപന്നോ, തം ന കഥേതുകാമോ തുണ്ഹീഭാവേന വിഹേസേതീതി സമ്ബന്ധോ. വിഹേസേതീതി ചിരനിസജ്ജാചിരഭാസനേഹി പിട്ഠിആഗിലായനതാലുസോസാദിവസേന സങ്ഘം വിഹേസേതി, പരിസ്സമം തേസം കരോതീതി അത്ഥോ. പരിസ്സമോ ഹി വിഹേസാ നാമ. അഞ്ഞവാദകകമ്മന്തി അഞ്ഞവാദകസ്സ ഭിക്ഖുനോ അഞ്ഞവാദകാരോപനത്ഥം കാതബ്ബം ഞത്തിദുതിയകമ്മം. വിഹേസകകമ്മന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തസ്മിം സങ്ഘേന കതേതി തസ്മിം അഞ്ഞവാദകകമ്മേ ച വിഹേസകകമ്മേ ച സങ്ഘേന ഞത്തിദുതിയകമ്മവാചായ കതേ. തഥാ കരോന്താനന്തി തം പകാരം കരോന്താനം, അഞ്ഞവാദകഞ്ച വിഹേസകഞ്ച കരോന്താനന്തി അത്ഥോ.

‘‘വിഹേസകേതി അയമേത്ഥ അനുപഞ്ഞത്തീ’’തി അവചനഞ്ചേത്ഥ ‘‘ആപത്തികരാ ച ഹോതി അഞ്ഞവാദകസിക്ഖാപദാദീസു വിയാ’’തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. പഠമപാരാജികവണ്ണനാ) വുത്തത്തായേവ പഞ്ഞായതീതി കത്വാ. ഏസ നയോ ഉപരി സിക്ഖാപദേസു. ധമ്മകമ്മേ തികപാചിത്തിയന്തി ധമ്മകമ്മേ ധമ്മകമ്മസഞ്ഞിവേമതികഅധമ്മകമ്മസഞ്ഞീനം വസേന തീണി പാചിത്തിയാനി. അധമ്മകമ്മേ തികദുക്കടന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. അനാരോപിതേതി കമ്മവാചായ അനാരോപിതേ, അപ്പതിട്ഠാപിതേതി അത്ഥോ. ഗേലഞ്ഞേനാതി യേന കഥേതും ന സക്കോതി, മുഖേ താദിസേന ബ്യാധിനാ. സങ്ഘസ്സ ഭണ്ഡനാദീനി ഭവിസ്സന്തീതി സങ്ഘമജ്ഝേ കഥിതേ തപ്പച്ചയാ സങ്ഘസ്സ ഭണ്ഡനം വാ കലഹോ വാ വിഗ്ഗഹോ വാ വിവാദോ വാ സങ്ഘഭേദോ വാ സങ്ഘരാജി വാ ഭവിസ്സന്തീതി ഇമിനാ വാ അധിപ്പായേന ന കഥേന്തസ്സ. ഏത്ഥ ച അധമ്മേനാതി അഭൂതേന വത്ഥുനാ.

‘‘സമുട്ഠാനാദീനി അദിന്നാദാനസദിസാനീ’’തി അവിസേസം അതിദിസിത്വാ വിസേസം ദസ്സേതും ‘‘ഇദം പനാ’’തിആദി വുത്തം. സിയാ കിരിയം അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരന്തസ്സ. സിയാ അകിരിയം തുണ്ഹീഭാവേന വിഹേസേന്തസ്സ.

അഞ്ഞവാദകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഉജ്ഝാപനകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

യേന വചനേനാതി ‘‘ഛന്ദായ ഇത്ഥന്നാമോ ഇദം നാമ കരോതീ’’തിആദികേന യേന വചനേന. തേനാഹ ‘‘ഛന്ദായാ’’തിആദി. തത്ഥ ഛന്ദായാതി ഛന്ദേന പക്ഖപാതേന. ‘‘അക്ഖരായ വാചേതീ’’തിആദീസു (പാചി. ൪൬) വിയ ലിങ്ഗവിപല്ലാസോ ഏസ. ഇദം നാമ കരോതീതി അത്തനോ സന്ദിട്ഠസമ്ഭത്താനം പണീതം സേനാസനം വാ പഞ്ഞപേതി, ഭത്താദികം വാതി അധിപ്പായോ. സേനാസനപഞ്ഞാപകാദിഭേദന്തി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന ഭത്തുദ്ദേസകയാഗുഭാജകഫലഭാജകാദീനം ഗഹണം. അനേകത്ഥത്താ ധാതൂനം ഝേ-സദ്ദോ ഓലോകനത്ഥോപി ഹോതീതി ആഹ ‘‘അവഞ്ഞായ ഓലോകാപേന്തീ’’തി. ചിന്തനത്ഥോയേവ വാ ഗഹേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ലാമകതോ വാ ചിന്താപേന്തീ’’തി. തഥേവ വദന്താതി ‘‘ഛന്ദായ ഇത്ഥന്നാമോ ഇദം നാമ കരോതീ’’തിആദീനി വദന്താ. വുത്തന്തി പാളിയം വുത്തം. ‘‘ഖിയ്യനകേ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൧൦൫) അയമേത്ഥ അനുപഞ്ഞത്തി.

അസമ്മതസ്സാതി സങ്ഘേന കമ്മവാചായ അസമ്മതസ്സ. കേവലം ‘‘തവേസോ ഭാരോ’’തി സങ്ഘേന ആരോപിതഭാരസ്സ, ഭിക്ഖൂനം വാ ഫാസുവിഹാരത്ഥായ സയമേവ ഭാരം വഹന്തസ്സ, യത്ര വാ ദ്വേ തയോ ഭിക്ഖൂ വിഹരന്തി, തത്ര താദിസം കമ്മം കരോന്തസ്സാതി അധിപ്പായോ. യസ്സ കസ്സചീതി ഉപസമ്പന്നസ്സ വാ അനുപസമ്പന്നസ്സ വാ യസ്സ കസ്സചി. അനുപസമ്പന്നസ്സ പന സമ്മതസ്സ വാ അസമ്മതസ്സ വാതി ഏത്ഥ പന (പാചി. അട്ഠ. ൧൦൬) കിഞ്ചാപി അനുപസമ്പന്നസ്സ തേരസ സമ്മതിയോ ദാതും ന വട്ടന്തി, തഥാപി യോ ഉപസമ്പന്നകാലേ ലദ്ധസമ്മുതികോ പച്ഛാ അനുപസമ്പന്നഭാവേ ഠിതോ, തം സന്ധായ ‘‘സമ്മതസ്സ വാ’’തി വുത്തം. യസ്സ പന ബ്യത്തസ്സ സാമണേരസ്സ കേവലം സങ്ഘേന വാ സമ്മതേന വാ ഭിക്ഖുനാ ‘‘ത്വം ഇദം കമ്മം കരോഹീ’’തി ഭാരോ കതോ, തം സന്ധായ ‘‘അസമ്മതസ്സ വാ’’തി വുത്തം. യസ്മാ ഉജ്ഝാപനഞ്ച ഖിയ്യനഞ്ച മുസാവാദവസേന പവത്തം, തസ്മാ ആദികമ്മികസ്സ ഇമിനാവ അനാപത്തി, മുസാവാദേന പന ആപത്തിയേവാതി ഗഹേതബ്ബം.

ഉജ്ഝാപനകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പഠമസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

മഞ്ചം വാതി മസാരകോ, ബുന്ദികാബദ്ധോ, കുളീരപാദകോ, ആഹച്ചപാദകോതി ഇമേസു ചതൂസു യം കഞ്ചി മഞ്ചം വാ. പീഠം വാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ഭിസിം വാതി ഉണ്ണഭിസി, ചോളഭിസി, വാകഭിസി, തിണഭിസി, പണ്ണഭിസീതി ഇമാസു പഞ്ചസു ഭിസീസു യം കഞ്ചി ഭിസിം വാ. തേനാഹ ‘‘മഞ്ചാദീസൂ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘മഞ്ചസങ്ഖേപേനാ’’തി ഇമിനാ പീഠസങ്ഖേപം പടിക്ഖിപതി. കപ്പിയചമ്മേനാതി മിഗാജേളകചമ്മേന. ഏത്ഥ പന മിഗചമ്മേ ഏണിമിഗോ, വാതമിഗോ, പസദമിഗോ, കുരുങ്ഗമിഗോ, മിഗമാതുകോ, രോഹിതമിഗോതി ഏതേസംയേവ ചമ്മാനി വട്ടന്തി, അഞ്ഞേസം പന –

മക്കടോ കാളസീഹോ ച, സരഭോ കദലീമിഗോ;

യേ ച വാളമിഗാ കേചി, തേസം ചമ്മം ന വട്ടതീതി. (മഹാവ. അട്ഠ. ൨൫൯);

തത്ഥ വാളമിഗാതി സീഹബ്യഗ്ഘഅച്ഛതരച്ഛാ. ന കേവലഞ്ച ഏതേയേവ, യേസം പന ചമ്മം വട്ടതീതി വുത്തം, തേ ഠപേത്വാ അവസേസാ അന്തമസോ ഗോമഹിംസസസബിളാരാദയോപി സബ്ബേ ഇമസ്മിം അത്ഥേ ‘‘വാളമിഗാ’’ത്വേവ വേദിതബ്ബാ. ഏതേസഞ്ഹി സബ്ബേസം ചമ്മം ന വട്ടതി. താലീസപത്തന്തി സുദ്ധം തമാലപത്തം, അഞ്ഞേന മിസ്സം പന വട്ടതി. തിണവാകചോളേസു അകപ്പിയം നാമ നത്ഥി. കിം പനേത്ഥ ബിബ്ബോഹനേ വിയ നിസീദിതുഞ്ച നിപജ്ജിതുഞ്ച ന വട്ടതീതി ആഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. ന കേവലഞ്ചേദമേവാതി ആഹ ‘‘പമാണപരിച്ഛേദോപി ചേത്ഥ നത്ഥീ’’തി, ‘‘ഏത്തകമേവ കാതബ്ബ’’ന്തി ഭിസിയാ പമാണനിയമോപി നത്ഥീതി അത്ഥോ. മഞ്ചഭിസിപീഠഭിസിഭൂമത്ഥരണഭിസിചങ്കമനഭിസിപാദപുഞ്ഛനഭിസീതി ഏതാസം പന അനുരൂപതോ സല്ലക്ഖേത്വാ അത്തനോ രുചിവസേന പമാണം കാതബ്ബം. അന്തോ സംവേല്ലിത്വാ ബദ്ധന്തി യഥാ വേമജ്ഝം സംഖിത്തം ഹോതി, ഏവം മജ്ഝേ സുട്ഠു വേഠേത്വാ ബദ്ധം.

യേ അട്ഠ മാസാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘അവസ്സികസങ്കേതാ’’തി ഏതസ്സേവ വിവരണം ‘‘വസ്സാനമാസാതി ഏവം അപഞ്ഞാതാ’’തി, അപ്പതിതാ അപ്പസിദ്ധാതി അത്ഥോ. ‘‘അസഞ്ഞിതാ’’തിപി പാഠോ, തത്ഥ അവിഞ്ഞാതാതി അത്ഥോ. അട്ഠ മാസാതി ചത്താരോ ഹേമന്തികാ, ചത്താരോ ഗിമ്ഹികാ മാസാതി അട്ഠ മാസാ. ഓവസ്സകമണ്ഡപേതി സാഖാമണ്ഡപപദരമണ്ഡപാനം യത്ഥ കത്ഥചി ഓവസ്സകേ മണ്ഡപേ. യത്ഥാതി യേസു ജനപദേസു. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു ജനപദേസു. കാകാദീനം നിബദ്ധവാസരുക്ഖമൂലേതി യത്ഥ ധുവനിവാസേന കാകാ വാ കുലാലാ വാ അഞ്ഞേ വാ സകുന്താ കുലാവകേ കത്വാ വസന്തി, താദിസസ്സ കാകാദീനം നിബദ്ധവാസസ്സ യസ്സ കസ്സചി രുക്ഖസ്സ ഹേട്ഠാ. യത്ഥ പന ഗോചരപ്പസുതാ സകുന്താ വിസ്സമിത്വാ ഗച്ഛന്തി, തസ്സ രുക്ഖസ്സ മൂലേ നിക്ഖിപിതും വട്ടതി. ‘‘കദാചിപീ’’തി ഇമിനാ ന കേവലം വസ്സികസങ്കേതേയേവാതി ദസ്സേതി. യത്ഥാതി യസ്മിം പദേസേ. യദാതി യസ്മിം കാലേ.

സോതി യസ്സത്ഥായ സന്ഥതോ, സോ. പകതിസന്ഥതേതി പകതിയാവ സന്ഥതേ, യം നേവത്തനാ സന്ഥതം, ന പരേന സന്ഥരാപിതം, തസ്മിന്തി വുത്തം ഹോതി. ലജ്ജീ ഹോതീതി ലജ്ജനസീലോ ഹോതി, പരിക്ഖാരവിനാസനേ ഭീതോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അത്തനോ പലിബോധം വിയ മഞ്ഞതീ’’തി, ഇമിനാ അലജ്ജിം ആപുച്ഛിത്വാ ഗന്തും ന വട്ടതീതി ദസ്സേതി. നിരപേക്ഖോതി ‘‘ആഗന്ത്വാ ഉദ്ധരിസ്സാമീ’’തി അപേക്ഖാരഹിതോ, ഇമിനാ സാപേക്ഖോ ചേ ഗച്ഛതി, അനാപത്തീതി ദസ്സേതി. തേനേവ ഹി അനാപത്തിവാരേ ‘‘ഓതാപേന്തോ ഗച്ഛതീ’’തി (പാചി. ൧൧൩) വുത്തം. അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛന്തോതി തം മഗ്ഗം അതിക്കമിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛന്തോ. ലേഡ്ഡുപാതൂപചാരതോ ബഹി ഠിതത്താ ‘‘പാദുദ്ധാരേന കാരേതബ്ബോ’’തി വുത്തം, അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛന്തസ്സ പഠമപാദുദ്ധാരേ ദുക്കടം, ദുതിയപാദുദ്ധാരേ പാചിത്തിയന്തി അത്ഥോ.

തികപാചിത്തിയം സങ്ഘികേ സങ്ഘികസഞ്ഞിവേമതികപുഗ്ഗലികസഞ്ഞീനം വസേന. ഇമിനാവ നയേന തികദുക്കടമ്പി വേദിതബ്ബം. ചിമിലികാദീനം അത്ഥോ ദുതിയസിക്ഖാപദേ ദസ്സിതോവ. പാദപുഞ്ഛനീ (പാചി. അട്ഠ. ൧൧൨) നാമ രജ്ജുകേഹി വാ പിലോതികാഹി വാ പാദപുഞ്ഛനത്ഥം കതാ. ഫലകപീഠം നാമ ഫലകമയം പീഠം. ന കേവലം ചിമിലികാദീനിയേവ അജ്ഝോകാസേ ഠപേത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ ദുക്കടന്തി ആഹ ‘‘യം വാ പനാ’’തിആദി. യം കിഞ്ചി ദാരുഭണ്ഡം, യം കിഞ്ചി മത്തികാഭണ്ഡന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘അന്തമസോ പത്താധാരകമ്പീ’’തി ഇമിനാ താലവണ്ടബീജനിപത്തപാനീയഉളഉങ്കപാനീയസങ്ഖാദീസു വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ദസ്സേതി.

അരഞ്ഞേ (പാചി. അട്ഠ. ൧൧൦) പണ്ണകുടീസു വസന്താനം സീലസമ്പദായ പസന്നചിത്താ മനുസ്സാ മഞ്ചപീഠാദീനി ദേന്തി ‘‘സങ്ഘികപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി, തത്ഥ കിം കാതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ആരഞ്ഞകേന പനാ’’തിആദി. തത്ഥ അസതി അനോവസ്സകേതി പബ്ഭാരാദിഅനോവസ്സകട്ഠാനേ അസതി. ഇദഞ്ച ലക്ഖണവചനം ‘‘സഭാഗാനം അഭാവേ’’തി ച ഇച്ഛിതബ്ബത്താ. ആരഞ്ഞകേന ഹി ഭിക്ഖുനാ തത്ഥ വസിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛന്തേന സാമന്തവിഹാരേ ഭിക്ഖൂനം പേസേത്വാ ഗന്തബ്ബം. സഭാഗാനം അഭാവേ അനോവസ്സകേ നിക്ഖിപിത്വാ ഗന്തബ്ബം. അനോവസ്സകേ അസതി രുക്ഖേ ലഗ്ഗേത്വാ ഗന്തബ്ബം.

ന കേവലം ഇദംയേവ കത്വാ ഗന്തും വട്ടതീതി ആഹ ‘‘യഥാ വാ’’തിആദി. യഥാ വാ ഉപചികാഹി ന ഖജ്ജതീതി യഥാ ഠപിതേ ഉപചികാഹി സേനാസനം ന ഖജ്ജതി, ഏവം തഥാ പാസാണാനം ഉപരി ഠപനം കത്വാതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ചതൂസു (പാചി. അട്ഠ. ൧൧൬) പാസാണേസു മഞ്ചം ഠപേത്വാ മഞ്ചേ അവസേസമഞ്ചപീഠാനി ആരോപേത്വാ ഉപരി ഭിസിആദികം രാസിം കത്വാ ദാരുഭണ്ഡം മത്തികാഭണ്ഡം പടിസാമേത്വാ ഗമികവത്തം പൂരേത്വാ ഗന്തബ്ബന്തി.

അബ്ഭോകാസികേനാപി ‘‘അഹം ഉക്കട്ഠഅബ്ഭോകാസികോ’’തി ചീവരകുടിമ്പി അകത്വാ അസമയേ അജ്ഝോകാസേ പഞ്ഞപേത്വാ നിസീദിതും വാ നിപജ്ജിതും വാ ന വട്ടതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അബ്ഭോകാസികേനാ’’തിആദി. സചേ പന ചതുഗ്ഗുണേനപി ചീവരേന കതകുടി അതേമേന്തം രക്ഖിതും നേവ സക്കോതി, സത്താഹവദ്ദലികാദീനി ഭവന്തി, ഭിക്ഖുനോ കായാനുഗതികത്താ വട്ടതി. രുക്ഖമൂലികസ്സാപി ഏസേവ നയോ.

യസ്മിം വിസ്സാസഗ്ഗാഹോ രുഹതി, തസ്സ സന്തകം അത്തനോ പുഗ്ഗലികമിവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘വിസ്സാസികപുഗ്ഗലികേ’’തി. യസ്മിം പന വിസ്സാസോ ന രുഹതി, തസ്സ സന്തകേ ദുക്കടമേവ. അമനുസ്സോതി യക്ഖോ വാ പേതോ വാ. പലിബുദ്ധം ഹോതീതി ഉപദ്ദുതം ഹോതി.

പഠമസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ദുതിയസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

യം കിഞ്ചി ചമ്മന്തി കപ്പിയാകപ്പിയം യം കിഞ്ചി ചമ്മം. നനു ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, മഹാചമ്മാനി ധാരേതബ്ബാനി സീഹചമ്മം ബ്യഗ്ഘചമ്മം ദീപിചമ്മം, യോ ധാരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (മഹാവ. ൨൫൫) ഖന്ധകേ സീഹചമ്മാദീനം പടിക്ഖേപോ കതോതി ആഹ ‘‘സീഹചമ്മാദീനഞ്ഹീ’’തിആദി. പരിഹരണേയേവ പടിക്ഖേപോതി അത്തനോ സന്തകം കത്വാ തം തം വിഹാരം ഹരിത്വാ മഞ്ചപീഠാദീസു അത്ഥരിത്വാ പരിഭോഗേയേവ പടിക്ഖേപോ, സേനാസനസന്തകം കത്വാ ഭൂമത്ഥരണവസേന പന പരിഭോഗേ നേവത്ഥി ദോസോ. തേനാഹ ‘‘സേനാസനപരിഭോഗേ പന അകപ്പിയചമ്മം നാമ നത്ഥീ’’തി. പാവാരേന്തി സഞ്ഛാദേന്തി സരീരം ഏതേനാതി പാവാരോ. കോജവോതി ഉദ്ദലോമിഏകന്തലോമിആദികോജവത്ഥരണം. സേസന്തി ഭിസി നിസീദനം തിണസന്ഥാരോ പണ്ണസന്ഥാരോതി അവസിട്ഠം സേനാസനം. തത്ഥ ഭിസീതി മഞ്ചകഭിസി വാ പീഠകഭിസി വാ. നിസീദനന്തി സദസം വേദിതബ്ബം. തിണസന്ഥാരോതി യേസം കേസഞ്ചി തിണാനം സന്ഥാരോ. ഏസ നയോ പണ്ണസന്ഥാരേ. ഏത്ഥ ച ഭിസി ഹേട്ഠാ വുത്തത്താ പാകടാ. നിസീദനം നിസീദനസിക്ഖാപദേനേവ (പാചി. ൫൩൧ ആദയോ) പാകടം. തിണസന്ഥാരപണ്ണസന്ഥാരാനി പന ലോകപസിദ്ധാനിയേവ. തേനേവാഹ ‘‘പാകടമേവാ’’തി.

നേവ ഉദ്ധരേയ്യ, ന ഉദ്ധരാപേയ്യാതി അത്തനാ വാ ഉദ്ധരിത്വാ പതിരൂപേ ഠാനേ ന ഠപേയ്യ, പരേന വാ തഥാ ന കാരേയ്യ. തേനാഹ ‘‘യഥാ ഠപിത’’ന്തിആദി. തം ഠപേന്തേന ച ‘‘ചതൂസു പാസാണേസൂ’’തിആദിനാ (പാചി. അട്ഠ. ൧൧൬) പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ അന്തോഗേഹേ അനോവസ്സകേ നിക്ഖിപിതബ്ബം. സചേ പന സേനാസനം ഓവസ്സതി, ഛദനത്ഥഞ്ച തിണം വാ ഇട്ഠകാ വാ ആനീതാ ഹോന്തി. സചേ ഉസ്സഹതി, ഛാദേതബ്ബം. നോ ചേ സക്കോതി, യോ ഓകാസോ അനോവസ്സകോ, തത്ഥ നിക്ഖിപിതബ്ബം. സചേ സബ്ബമ്പി ഓവസ്സതി, ഉസ്സഹന്തേന അന്തോഗാമേ ഉപാസകാനം ഘരേ ഠപേതബ്ബം. സചേ തേപി ‘‘സങ്ഘികം നാമ, ഭന്തേ, ഭാരിയം, അഗ്ഗിദാഹാദീനം ഭായാമാ’’തി ന സമ്പടിച്ഛന്തി, അജ്ഝോകാസേ പാസാണാനം ഉപരി മഞ്ചം ഠപേത്വാ സേസം പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ നിക്ഖിപിത്വാ തിണേഹി ച പണ്ണേഹി ച പടിച്ഛാദേതബ്ബം. യഞ്ഹി തത്ഥ അങ്ഗമത്തമ്പി അവസിസ്സതി, തം അഞ്ഞേസം തത്ഥ ആഗതാനം ഭിക്ഖൂനം ഉപകാരം ഭവിസ്സതീതി. ഉപചാരന്തി സബ്ബപച്ഛിമസേനാസനതോ ദ്വേ ലേഡ്ഡുപാതാ.

അയമേത്ഥ ആപുച്ഛിതബ്ബാനാപുച്ഛിതബ്ബവിനിച്ഛയോ – (പാചി. അട്ഠ. ൧൧൮) യാ താവ ഭൂമിയം ദീഘസാലാ വാ പണ്ണസാലാ വാ ഹോതി, യം വാ രുക്ഖത്ഥമ്ഭേസു കതഗേഹം ഉപചികാനം ഉട്ഠാനട്ഠാനം ഹോതി, തതോ പക്കമന്തേന ആപുച്ഛിത്വാവ പക്കമിതബ്ബം. തസ്മിഞ്ഹി കതിപയാനി ദിവസാനി അജഗ്ഗിയമാനേ വമ്മികാവ സന്തിട്ഠന്തി. യം പന പാസാണപിട്ഠിയം വാ പാസാണത്ഥമ്ഭേസു വാ കതസേനാസനം സിലുച്ചയലേണം വാ സുധാലിത്തസേനാസനം വാ, യത്ഥ ഉപചികാസങ്കാ നത്ഥി, തതോ പക്കമന്തസ്സ ആപുച്ഛിത്വാപി അനാപുച്ഛിത്വാപി ഗന്തും വട്ടതി. തേനാഹ ‘‘യത്ഥ പനാ’’തിആദി. സചേ താദിസേപി സേനാസനേ ഏകേന പസ്സേന ഉപചികാ ആരോഹന്തി, ആപുച്ഛിത്വാവ ഗന്തബ്ബം. ആപുച്ഛനം പന വത്തന്തി ആപുച്ഛനം ഗമികവത്തം. ഇദഞ്ച ഇതികത്തബ്ബതാദസ്സനത്ഥം വുത്തം, ന പന വത്തഭേദദുക്കടന്തി (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൧൧൮) ദസ്സനത്ഥം. കേചി പന ‘‘ദുക്കടന്തി ദസ്സനത്ഥ’’ന്തി വദന്തി, തം ന യുജ്ജതി വത്തക്ഖന്ധകട്ഠകഥായ ‘‘യം പാസാണപിട്ഠിയം വാ പാസാണത്ഥമ്ഭേസു വാ കതസേനാസനം, യത്ഥ ഉപചികാനാരോഹന്തി, തം അനാപുച്ഛന്തസ്സാപി അനാപത്തീ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൬൦) വുത്തത്താ. ആപുച്ഛന്തേന പന ഭിക്ഖുമ്ഹി (പാചി. അട്ഠ. ൧൧൬) സതി ഭിക്ഖു ആപുച്ഛിതബ്ബോ, തസ്മിം അസതി സാമണേരോ, തസ്മിം അസതി ആരാമികോ, തസ്മിമ്പി അസതി യേന വിഹാരോ കാരാപിതോ, സോ വിഹാരസാമികോ, തസ്സ വാ കുലേ യോ കോചി ആപുച്ഛിതബ്ബോ.

‘‘ഉപചാരേ’’തി ഏതസ്സേവ വിവരണം ‘‘ബഹി ആസന്നേ’’തി, വിഹാരസ്സ ബഹി ആസന്നട്ഠാനേതി അത്ഥോ. ഉപട്ഠാനസാലായ വാതി ഭോജനസാലായം വാ. ദുക്കടമേവാതി വുത്തപ്പകാരഞ്ഹി ദസവിധം സേയ്യം അന്തോഗബ്ഭാദിമ്ഹി ഗുത്തട്ഠാനേ പഞ്ഞപേത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ യസ്മാ സേയ്യാപി സേനാസനമ്പി ഉപചികാഹി പലുജ്ജതി, വമ്മികരാസിയേവ ഹോതി, തസ്മാ പാചിത്തിയം വുത്തം. ബഹി പന ഉപട്ഠാനസാലാദീസു പഞ്ഞപേത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ സേയ്യാമത്തമേവ നസ്സേയ്യ ഠാനസ്സ അഗുത്തതായ, ന സേനാസനം, തസ്മാ ഏത്ഥ ദുക്കടം വുത്തം. മഞ്ചപീഠം പന യസ്മാ ന സക്കാ സഹസാ ഉപചികാഹി ഖായിതും, തസ്മാ തം വിഹാരേപി സന്ഥരിത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ ദുക്കടം വുത്തം. വിഹാരൂപചാരേ പന തം വിഹാരചാരികം ആഹിണ്ഡന്താ ദിസ്വാവ പടിസാമേന്തി.

ഉദ്ധരണാനി കത്വാതി ഏത്ഥ ഉദ്ധരിത്വാ ഗച്ഛന്തേന മഞ്ചപീഠകവാനം സബ്ബം അപനേത്വാ (പാചി. അട്ഠ. ൧൧൮) സംഹരിത്വാ ചീവരവംസേ ലഗ്ഗേത്വാ ഗന്തബ്ബം. പച്ഛാ ആഗന്ത്വാ വസനകഭിക്ഖുനാപി പുന മഞ്ചപീഠം വാ പഞ്ഞപേത്വാ സയിത്വാ ഗച്ഛന്തേന തഥേവ കാതബ്ബം. അന്തോകുട്ടതോ സേയ്യം ബഹികുട്ടേ പഞ്ഞപേത്വാ വസന്തേന ഗമനകാലേ പുന ഗഹിതട്ഠാനേയേവ പടിസാമേതബ്ബം. ഉപരിപാസാദതോ ഓരോപേത്വാ ഹേട്ഠാപാസാദേ വസന്തസ്സാപി ഏസേവ നയോ. രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനേസു മഞ്ചപീഠം പഞ്ഞപേത്വാപി ഗമനകാലേ പുന ഗഹിതട്ഠാനേയേവ ഠപേതബ്ബം. ഉദ്ധരാപേത്വാ ഗമനേപി ഏസേവ നയോ. ആപുച്ഛിത്വാ ഗച്ഛന്തേന പന ‘‘ഭിക്ഖുമ്ഹി സതി ഭിക്ഖു ആപുച്ഛിതബ്ബോ’’തിആദിനാ (പാചി. അട്ഠ. ൧൧൬) ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ ആപുച്ഛിത്വാ ഗന്തബ്ബം.

ദുതിയസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. അനുപഖജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

‘‘ജാന’’ന്തി വുത്തേ ‘‘അനുട്ഠാപനീയോ ‘അയ’ന്തി ജാനന്തോ’’തി അയം വിസേസോ കുതോ ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘തേനേവസ്സാ’’തിആദി. നനു പദഭാജനേപി വുഡ്ഢഭാവാദിജാനനമേവ വുത്തം, ന തു അനുട്ഠാപനീയഭാവന്തി അനുയോഗം സന്ധായാഹ ‘‘വുഡ്ഢോ ഹീ’’തിആദി. ബഹൂപകാരതന്തി ‘‘ഭണ്ഡാഗാരികത്താദിബഹുഉപകാരഭാവം’’. ന കേവലം ഇദമേവാതി ആഹ ‘‘ഗുണവിസിട്ഠതഞ്ചാ’’തിആദി, തേന ബഹൂപകാരത്തേപി ഗുണവിസിട്ഠത്താഭാവേ, ഗുണവിസിട്ഠത്തേപി ബഹൂപകാരത്താഭാവേ ദാതും ന വട്ടതീതി ദസ്സേതി. ‘‘ഭണ്ഡാഗാരികസ്സ ബഹൂപകാരതം, ധമ്മകഥികാദീനം ഗുണവിസിട്ഠതഞ്ച സല്ലക്ഖേത്വാ’’തി (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൧൧൯-൧൨൧) കേചി. ധുവവാസത്ഥായാതി നിച്ചവാസത്ഥായ. സമ്മന്നിത്വാതി അപലോകനേന കമ്മേന സമ്മന്നിത്വാ. കാമഞ്ചേത്ഥ ഗിലാനസ്സാപി സങ്ഘോയേവ അനുച്ഛവികം സേനാസനം ദേതി, ഗിലാനോ പന അപലോകേത്വാ സങ്ഘേന അദിന്നസേനാസനോപി ന പീളേതബ്ബോ അനുകമ്പിതബ്ബോതി ദസ്സേതും വിസും വുത്തോ.

സമന്താ ദിയഡ്ഢോ ഹത്ഥോതി മജ്ഝേ പഞ്ഞത്തം മഞ്ചപീഠം സന്ധായ വുത്തം. ഏകപസ്സേന ചേ പഹോനകദിസാ ദിസ്സതി, തതോ ഗഹേതബ്ബം. പാദധോവനപാസാണതോതി ദ്വാരേ നിക്ഖിത്തപാദധോവനപാസാണതോ. നിസീദന്തസ്സ വാ നിപജ്ജന്തസ്സ വാ പാചിത്തിയന്തി ഏത്ഥ നിസീദനമത്തേന, നിപജ്ജനമത്തേനേവ വാ പാചിത്തിയം. പുനപ്പുനം കരോന്തസ്സാതി ഉട്ഠായുട്ഠായ നിസീദതോ വാ നിപജ്ജതോ വാ.

സങ്ഘികേ സങ്ഘികസഞ്ഞിവേമതികപുഗ്ഗലികസഞ്ഞീനം വസേന തികപാചിത്തിയം വേദിതബ്ബം. തികദുക്കടം പന പുഗ്ഗലികേ സങ്ഘികസഞ്ഞിവേമതികഅഞ്ഞപുഗ്ഗലികസഞ്ഞീനം വസേന. വിഹാരസ്സ ഉപചാരേതി തസ്സ ബഹി ആസന്നപ്പദേസേ.

അനുപഖജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. നിക്കഡ്ഢനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

അനേകകോട്ഠകാനീതി അനേകദ്വാരകോട്ഠകാനി. ‘‘നിക്ഖമാതി വചനം സുത്വാ അത്തനോ രുചിയാ ചേ നിക്ഖമതി, അനാപത്തീ’’തി (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൧൨൬) വദന്തി.

തസ്സ പരിക്ഖാരനിക്കഡ്ഢനേതി തസ്സ സന്തകം യം കിഞ്ചി പത്തചീവരപരിസ്സാവനധമ്മകരണമഞ്ചപീഠഭിസിബിബ്ബോഹനാദിഭേദം അന്തമസോ രജനഛല്ലിപി അത്ഥി, തസ്സ പരിക്ഖാരസ്സ നിക്കഡ്ഢനേ. തഞ്ചാതി ദുക്കടം പരാമസതി. നിക്കഡ്ഢാപനേപി ഏസേവ നയോ. ഗാള്ഹം ബന്ധിത്വാ ഠപിതേസു പന ഏകാവ ആപത്തി.

ഭണ്ഡനകാരകകലഹകാരകമേവ സകലസങ്ഘാരാമതോ നിക്കഡ്ഢിതും ലഭതി. സോ ഹി പക്ഖം ലഭിത്വാ സങ്ഘമ്പി ഭിന്ദേയ്യ. അലജ്ജിആദയോ പന അത്തനോ വസനട്ഠാനതോയേവ നിക്കഡ്ഢിതബ്ബാ. സകലസങ്ഘാരാമതോ നിക്കഡ്ഢിതും ന വട്ടതി. തേനാഹ ‘‘സകലസങ്ഘാരാമതോപീ’’തിആദി.

നിക്കഡ്ഢനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. വേഹാസകുടിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഉപരിവേഹാസകുടിയാതി ഉപരിമതലേ അസന്ഥതപദരായ കുടിയാ. തേനാഹ ‘‘ഉപരി അച്ഛന്നതലായാ’’തിആദി. യാ ഹി കാചി ഉപരി അച്ഛന്നതലാ ദ്വിഭൂമികകുടികാ വാ തിഭൂമികാദികുടികാ വാ, സാ ‘‘വേഹാസകുടീ’’തി വുച്ചതി. ഇദഞ്ഹി വേഹാസകുടിലക്ഖണം. യദി ഏവം കസ്മാ പദഭാജനേ ‘‘മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ അസീസഘട്ടാ’’തി (പാചി. ൧൩൧) വുത്തന്തി ആഹ ‘‘പദഭാജനേ പനാ’’തിആദി. ഇധ അധിപ്പേതം കുടിം ദസ്സേതുന്തി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ അധിപ്പേതം വേഹാസകുടിം ദസ്സേതും. മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സാതി പമാണമജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ. സബ്ബഹേട്ഠിമാഹി തുലാഹി സീസം ന ഘട്ടേതീതി അസീസഘട്ടാ. അങ്ഗേ വിജ്ഝിത്വാതി അടനിയോ വിജ്ഝിത്വാ. പവേസിതപാദകന്തി പവേസിതപാദസിഖം. തസ്മാതി ‘‘ഭൂമത്ഥേ വാ’’തിആദിനാ വുത്തമേവത്ഥം കാരണഭാവേന പച്ചാമസതി. യസ്മാ ആഹച്ചപാദകാദീസു യഥാവുത്തോ അത്ഥോ ഹോതി, തസ്മാതി വുത്തം ഹോതി.

സഹസാതി അഭിഭവിത്വാ അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ. അവേഹാസകുടികായാതി ഭൂമിയം കതപണ്ണസാലാദീസു, തത്ഥ അനാപത്തി. ന ഹി സക്കാ തത്ഥ പരസ്സ പീളാ കാതും. സീസഘട്ടായാതി യാ സീസം ഘട്ടാ ഹോതി, തത്ഥാപി അനാപത്തി. ന ഹി സക്കാ തത്ഥ ഹേട്ഠാപാസാദേ അനോണതേന വിചരിതും, തസ്മാ അസഞ്ചരണട്ഠാനത്താ പരപീളാ ന ഭവിസ്സതി. ഉപരിതലം വാ പദരസഞ്ചിതന്തി ഉപരിമതലം ദാരുഫലകേഹി ഘനസന്ഥതം. കിഞ്ചി ഗണ്ഹാതി വാതി ഉപരി നാഗദന്തകാദീസു ലഗ്ഗിതം ചീവരാദിം യം കിഞ്ചി ഗണ്ഹാതി വാ. ലഗ്ഗതി വാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. പടിപക്ഖഭൂതാ ആണി പടാണി. യസ്സാ ദിന്നായ നിസീദന്തേപി പാദാ ന നിപതന്തി, ഏവംഭൂതാ ആണി മഞ്ചപീഠാനം പാദസിഖാസു ദിന്നാ ഹോതീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘പാദസീസാന’’ന്തിആദി.

വേഹാസകുടിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. മഹല്ലകവിഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

പിട്ഠസങ്ഘാടസ്സാതി ദ്വാരബന്ധസ്സ. സാമന്താ അഡ്ഢതേയ്യഹത്ഥോ പദേസോതി യസ്സ (പാചി. അട്ഠ. ൧൩൫) വേമജ്ഝേ ദ്വാരം ഹോതി, ഉപരിഭാഗേ ച ഉച്ചാ ഭിത്തി, തസ്സ തീസു ദിസാസു സാമന്താ അഡ്ഢതേയ്യഹത്ഥോ പദേസോ. ഖുദ്ദകസ്സ പന വിഹാരസ്സ ദ്വീസു ദിസാസു. തത്രാപി യം ഭിത്തിം വിവരിയമാനം കവാടം ആഹനതി, സാ അപരിപുണ്ണൂപചാരാപി ഹോതി. സചേ പന ദ്വാരസ്സ അധോഭാഗേപി ലേപോകാസോ അത്ഥി, തമ്പി ലിമ്പിതും വട്ടതി. അഗ്ഗളട്ഠപനായാതി ഏത്ഥ അഗ്ഗളസദ്ദേന തംസമ്ബന്ധതോ ദ്വാരഫലകസഹിതം ദ്വാരബന്ധനം അധിപ്പേതം. തേനാഹ ‘‘സകവാടകസ്സാ’’തിആദി. ‘‘നിച്ചലഭാവത്ഥായാ’’തി ഇമിനാ തഞ്ച ഖോ ഠപനം ഇധ നിച്ചലഭാവേനാതി ദസ്സേതി. കോ പനേത്ഥ അധിപ്പായോതി ആഹ ‘‘കവാടഞ്ഹീ’’തിആദി. കമ്പതീതി ചലതി. യാവ ദ്വാരകോസാ അഗ്ഗളട്ഠപനായ പുനപ്പുനം ലിമ്പിതബ്ബോ വാ ലേപാപേതബ്ബോ വാതി അഗ്ഗളട്ഠപനത്ഥായ യാവ ദ്വാരകോസാ പുനപ്പുനം അത്തനാ ലിമ്പിതബ്ബോ വാ, പരേഹി ലേപാപേതബ്ബോ വാതി അത്ഥോ.

നനു ചായമത്ഥോ നേവ മാതികായം, ന പദഭാജനേ വുത്തോ, അഥ കുതോ ദട്ഠബ്ബോതി ആഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. കിഞ്ചാപീതി യദിപി. അട്ഠുപ്പത്തിയന്തി സിക്ഖാപദസ്സ നിദാനേ. അധികാരതോതി അനുവത്തനതോ. ആലോകം സന്ധേതി പിധേതീതി ആലോകസന്ധി. തേനാഹ ‘‘ആലോകസന്ധീതി വാതപാനകവാടകാ വുച്ചന്തീ’’തി. തത്ഥ വാതപാനകവാടകാതി വാതപാനഫലകാ. അനുഞ്ഞാതപ്പദേസതോ പന അഞ്ഞത്ഥ പുനപ്പുനം വിലിമ്പിതും വാ വിലിമ്പാപേതും വാ ന വട്ടതി. ‘‘മത്തികായ കത്തബ്ബകിച്ചം നിട്ഠാപേത്വാ പുന ചതുത്ഥലേപേ ദിന്നേ പാചിത്തിയ’’ന്തി (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൧൩൫) കേചി. ‘‘പുനപ്പുനം ലേപദാനസ്സ വുത്തപ്പമാണതോ അഞ്ഞത്ഥ പടിക്ഖിത്തമത്തം ഠപേത്വാ പാചിത്തിയസ്സ അവുത്തത്താ ദുക്കട’’ന്തി അപരേ.

അധിട്ഠാതബ്ബന്തി സംവിധാതബ്ബം. അപ്പഹരിതേതി ഏത്ഥ അപ്പസദ്ദോ ‘‘അപ്പിച്ഛോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൫൨, ൩൩൬; സം. നി. ൨.൧൪൮) വിയ അഭാവത്ഥോതി ആഹ ‘‘അഹരിതേ’’തി. സാലിവീഹിആദി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൩൦) പുബ്ബണ്ണം ‘‘പുരക്ഖതം സസ്സഫല’’ന്തി കത്വാ, തബ്ബിപരിയായതോ മുഗ്ഗമാസാദി അപരണ്ണം. വുത്തന്തി വപിതം. ‘‘തസ്മിം ഠത്വാ അധിട്ഠഹന്തോ ദുക്കടം ആപജ്ജതീ’’തി ഇമിനാ യസ്മിം പദേസേ സമന്താ വുത്തപ്പമാണേ പരിച്ഛേദേ പുബ്ബണ്ണാദീനി ന സന്തി, തത്ഥ വിഹാരോ കാരേതബ്ബോ. യത്ഥ പന സന്തി, തത്ഥ കാരാപേതും ന വട്ടതീതി ദസ്സേതി. തഥേവാതി മുഖവട്ടിഅന്തേന. തസ്മിം ഠാതബ്ബം പതന്തസ്സ വിഹാരസ്സ അപതനോകാസത്താ, തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഉപരി ന പതേയ്യാതി അധിപ്പായോ. യഥാപരിച്ഛിന്നസ്സ പന ഓകാസസ്സ അബ്ഭന്തരം വിഹാരസ്സ പതന്തസ്സ ഓകാസോ ഹോതീതി അപ്പഹരിതേപി തസ്മിം ഠത്വാ അധിട്ഠാതും ന ലഭതി. തേനാഹ ‘‘തസ്സ അന്തോ അഹരിതേപി ഠാതും ന ലഭതീ’’തി.

തതോ ചേ ഉത്തരീതി തിണ്ണം മഗ്ഗാനം വാ പരിയായാനം വാ ഉപരി ചതുത്ഥേ മഗ്ഗേ വാ പരിയായേ വാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘മഗ്ഗേന ഛാദിയമാനേ’’തിആദി. തത്ഥ മഗ്ഗേന ഛാദിയമാനേതി അപരിക്ഖിപിത്വാ ഉജുകമേവ ഛാദിയമാനേ. പരിയായേനാതി പരിക്ഖേപേന. തത്ഥ മഗ്ഗേന ഛാദനം ഇട്ഠകസിലാസുധാഹി ലബ്ഭതി, പരിയായേന ഛാദനം തിണപണ്ണേഹീതി ആഹ ‘‘ഇട്ഠകസിലാസുധാഹീ’’തിആദി. തസ്മാ യഥാ ഇച്ഛതി, തഥാ ദ്വേ മഗ്ഗേ വാ ദ്വേ പരിയായേ വാ അധിട്ഠഹിത്വാ തതിയം മഗ്ഗം വാ പരിയായം വാ ‘‘ഏവം ഛാദേഹീ’’തി ആണാപേത്വാ പക്കമിതബ്ബം. സചേ ന പക്കമതി, തുണ്ഹീഭാവേന ഠാതബ്ബം. സബ്ബമ്പി ചേതം ഛദനം ഛദനൂപരി വേദിതബ്ബം. ഉപരൂപരിഛന്നോ ഹി വിഹാരോ ചിരം അനോവസ്സകോ ഹോതീതി മഞ്ഞമാനാ ഏവം ഛാദേന്തി. തിണമുട്ഠിഗണനായാതി തിണകരളഗണനായ.

തികപാചിത്തിയന്തി അതിരേകദ്വത്തിപരിയായേ അതിരേകസഞ്ഞിവേമതികഊനകസഞ്ഞീനം വസേന തീണി പാചിത്തിയാനി. സേതവണ്ണാദികരണേതി സേതവണ്ണകാളവണ്ണഗേരുകപരികമ്മമാലാകമ്മലതാകമ്മമകരദന്തകപഞ്ചപടികാനം കരണേ. ലേണഗുഹാതിണകുടികാദീസൂതി ഏത്ഥ ലേണന്തി ദ്വാരബദ്ധം. ഗുഹാതി കേവലാ പബ്ബതഗുഹാ. തിണകുടികാ പാകടാ ഏവ.

മഹല്ലകവിഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. സപ്പാണകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഏകസ്മിം ഘടേ ഏകാവ ആപത്തീതി ഏകസ്മിം ഉദകഘടേ ഏകാവ ആപത്തി. ഏസ നയോ സബ്ബഭാജനേസു. വിച്ഛിന്ദന്തസ്സാതി ധാരം വിച്ഛിന്ദന്തസ്സ. ഏകേകം പക്ഖിപന്തസ്സാതി ഏകേകം തിണം വാ പണ്ണം വാ മത്തികം വാ അഞ്ഞം വാ കട്ഠഗോമയാദിം പക്ഖിപന്തസ്സ. പരിയാദാനന്തി ഖയം.

‘‘പദീപേ (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൧൪൦) പതിത്വാ പടങ്ഗാദിപാണകാ മരിസ്സന്തീ’’തി ജാനന്തസ്സാപി കുസലചിത്തേന പദീപുജ്ജലനം വിയ ‘‘സിഞ്ചനേന പാണകാ മരിസ്സന്തീ’’തി പുബ്ബഭാഗേ ജാനന്തസ്സാപി ‘‘ഇദം ജലം സിഞ്ചാമീ’’തി സിഞ്ചന്തസ്സ വധകചിത്തം ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘വിനാ വധകചേതനായാ’’തിആദി. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘പണ്ണത്തിവജ്ജ’’ന്തി ഇദമ്പി സമത്ഥിതം ഹോതി. തിചിത്തന്തി കുസലാകുസലാബ്യാകതവസേന തിചിത്തം. തഥാ ഹി പണ്ണത്തിം മദ്ദിത്വാ സിഞ്ചന്തസ്സ വാ സിഞ്ചാപേന്തസ്സ വാ അകുസലചിത്തേന ഹോതി, ‘‘ആസനം ധോവിസ്സാമീ’’തി ചിത്തേന ധോവനത്ഥം സിഞ്ചന്തസ്സ വാ സിഞ്ചാപേന്തസ്സ വാ കുസലചിത്തേന ഹോതി, പണ്ണത്തിം അജാനതാ അരഹതാ സിഞ്ചനാദികരണേ അബ്യാകതചിത്തേന ഹോതീതി കുസലാകുസലാബ്യാകതചിത്തവസേന തിചിത്തം ഹോതി.

സപ്പാണകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഭൂതഗാമവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

൩. ഓവാദവഗ്ഗോ

൧. ഓവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതസ്സാതി ‘‘സീലവാ ഹോതീ’’തിആദീഹി (പാചി. ൧൪൭) അട്ഠഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതസ്സ. അനുഞ്ഞാതാതി ഇമസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ നിദാനേ അനുഞ്ഞാതാ. ‘‘വസ്സസതൂപസമ്പന്നായാ’’തിആദി വക്ഖമാനഅട്ഠഗരുധമ്മദസ്സനം. തത്ഥ സാമീചികമ്മന്തി മഗ്ഗസമ്പദാനബീജനപാനീയാപുച്ഛനാദികം അനുച്ഛവികം വത്തം. ആദിസദ്ദേന –

‘‘ന ഭിക്ഖുനിയാ അഭിക്ഖുകേ ആവാസേ വസ്സം വസിതബ്ബം, അന്വദ്ധമാസം ഭിക്ഖുനിയാ ഭിക്ഖുസങ്ഘതോ ദ്വേ ധമ്മാ പച്ചാസീസിതബ്ബാ ഉപോസഥപുച്ഛകഞ്ച ഓവാദൂപസങ്കമനഞ്ച, വസ്സംവുട്ഠായ ഭിക്ഖുനിയാ ഉഭതോസങ്ഘേ തീഹി ഠാനേഹി പവാരേതബ്ബം ദിട്ഠേന വാ സുതേന വാ പരിസങ്കായ വാ, ഗരുധമ്മം അജ്ഝാപന്നായ ഭിക്ഖുനിയാ ഉഭതോസങ്ഘേ പക്ഖമാനത്തം ചരിതബ്ബം, ദ്വേ വസ്സാനി ഛസു ധമ്മേസു സിക്ഖിതസിക്ഖായ സിക്ഖമാനായ ഉഭതോസങ്ഘേ ഉപസമ്പദാ പരിയേസിതബ്ബാ, ന ഭിക്ഖുനിയാ കേനചി പരിയായേന ഭിക്ഖു അക്കോസിതബ്ബോ പരിഭാസിതബ്ബോ, അജ്ജതഗ്ഗേ ഓവടോ ഭിക്ഖുനീനം ഭിക്ഖൂസു വചനപഥോ, അനോവടോ ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖുനീസു വചനപഥോ’’തി (ചൂളവ. ൪൦൩; അ. നി. ൮.൫൧) –

ഇമേ സത്ത ധമ്മേ സങ്ഗണ്ഹാതി. ഗരുധമ്മേതി ഗരുകേ ധമ്മേ. തേ ഹി ഗാരവം കത്വാ ഭിക്ഖുനീഹി സമ്പടിച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘ഗരുധമ്മാ’’തി വുച്ചന്തി.

അഞ്ഞേന വാ ധമ്മേനാതി ഠപേത്വാ അട്ഠ ഗരുധമ്മേ അഞ്ഞേന യേന കേനചി ധമ്മേന. ഭിക്ഖുനീസു ഉപസമ്പന്നമത്തം വാ ഓവദതോതി ഭിക്ഖുനീസു ഉപസമ്പന്നമത്തം ഗരുധമ്മേന ഓവദതോ വാ. ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ ഉപസമ്പന്നായ യഥാവത്ഥുകമേവ. ‘‘അധമ്മകമ്മേ’’തിആദീസു ഭിക്ഖുനോവാദസമ്മുതികമ്മം ‘‘കമ്മ’’ന്തി വേദിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘സമ്മതസ്സാപീ’’തിആദി. വഗ്ഗേ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘേ ഓവദതോ തികപാചിത്തിയന്തി വഗ്ഗേ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘേ ഓവദതോ വഗ്ഗസഞ്ഞിവേമതികസമഗ്ഗസഞ്ഞീനം വസേന തീണി പാചിത്തിയാനി. തഥാ വേമതികസ്സ ചാതി അധമ്മകമ്മേ വേമതികസ്സ ച വഗ്ഗേ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘേ ഓവദതോ തികപാചിത്തിയന്തി അത്ഥോ. ഏസ നയോ ധമ്മകമ്മസഞ്ഞിനോ ചാതി ഏത്ഥാപി. യഥാ ച വഗ്ഗേ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘേ ഓവദതോ നവ പാചിത്തിയാനി, ഏവം അധമ്മകമ്മേ അധമ്മകമ്മസഞ്ഞിനോ സമഗ്ഗേ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘേ ഓവദതോ തസ്മിം സങ്ഘേ വഗ്ഗസഞ്ഞിവേമതികസമഗ്ഗസഞ്ഞീനം വസേന തികപാചിത്തിയം, തഥാ വേമതികസ്സ ച ധമ്മകമ്മസഞ്ഞിനോ ചാതി നവ പാചിത്തിയാനി. തേനാഹ ‘‘സമഗ്ഗേപി ഭിക്ഖുനിസങ്ഘേ നവാ’’തിആദി. ധമ്മകമ്മേ പന അധമ്മകമ്മസഞ്ഞിനോ വഗ്ഗം ഭിക്ഖുനിസങ്ഘം ഓവദതോ തികദുക്കടം, തഥാ വേമതികസ്സ, ധമ്മകമ്മസഞ്ഞിനോ ചാതി നവ ദുക്കടാനി. സമഗ്ഗം പന ഭിക്ഖുനിസങ്ഘം ഓവദതോ അട്ഠാതി സത്തരസ ദുക്കടാനി. തേനാഹ ‘‘സചേ പനാ’’തിആദി. അഞ്ഞം ധമ്മന്തി അഞ്ഞം സുത്തന്തം വാ അഭിധമ്മം വാ. ‘‘സമഗ്ഗാമ്ഹായ്യാ’’തി വചനേന ഹി ഓവാദം പച്ചാസീസന്തി. തസ്മാ ഠപേത്വാ ഓവാദം അഞ്ഞം ധമ്മം ഭണന്തസ്സ ദുക്കടം. ഓവാദഞ്ച അനിയ്യാതേത്വാതി ‘‘ഏസോ ഭഗിനി ഓവാദോ’’തി അവത്വാ. പരിപുച്ഛം ദേതീതി തസ്സായേവ പഗുണായ ഗരുധമ്മപാളിയാ അത്ഥം ഭണതി. ഓസാരേഹീതി ഉച്ചാരേഹി, കഥേഹീതി അത്ഥോ. ഓസാരേതീതി അട്ഠഗരുധമ്മപാളിം വദതി. പഞ്ഹം പുട്ഠോതി ഗരുധമ്മനിസ്സിതം വാ ഖന്ധാദിനിസ്സിതം വാ പഞ്ഹം ഭിക്ഖുനിയാ പുട്ഠോ.

ഓവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അത്ഥങ്ഗതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഏകതോഉപസമ്പന്നന്തി ഭിക്ഖുനിസങ്ഘേ ഉപസമ്പന്നമത്തം. ഇതോ പരമ്പി ച യത്ഥ യത്ഥ ‘‘ഏകതോഉപസമ്പന്ന’’ന്തി വുച്ചതി, സബ്ബത്ഥ അയമേവ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

അത്ഥങ്ഗതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഭിക്ഖുനുപസ്സയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

സംവാസായാതി ഉപോസഥാദിഅത്ഥം. ഇതരന്തി ഉഭതോസങ്ഘേ ഉപസമ്പന്നം.

ഭിക്ഖുനുപസ്സയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ആമിസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

തണ്ഹാദിട്ഠീഹി ആമസിതബ്ബതോ ആമിസം, ചീവരാദി, ആമിസമേവ ഹേതു ആമിസഹേതു. തേനാഹ ‘‘ചീവരാദീനം അഞ്ഞതരഹേതൂ’’തി. ആദിസദ്ദേന പിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയസക്കാരഗരുകാരമാനനവന്ദനപൂജനാനം ഗഹണം. അവണ്ണകാമതായാതി അയസകാമതായേവ.

ധമ്മകമ്മേതിആദീസു ഭിക്ഖുനോവാദസമ്മുതികമ്മം ‘‘കമ്മ’’ന്തി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ തികപാചിത്തിയന്തി ധമ്മകമ്മേ ധമ്മകമ്മസഞ്ഞിവേമതികഅധമ്മകമ്മസഞ്ഞീനം വസേന തീണി പാചിത്തിയാനി. തഥേവ അധമ്മകമ്മേ തികദുക്കടം വേദിതബ്ബം. അസമ്മതന്തി സമ്മതേന വാ സങ്ഘേന വാ ഭാരം കത്വാ ഠപിതം ഉപസമ്പന്നം. നനു ഓവാദസമ്മുതി ഉപസമ്പന്നസ്സേവ ദീയതി, ന സാമണേരസ്സാതി ആഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. സമ്മതേന വാ സങ്ഘേന വാ ഠപിതോ പന ബഹുസ്സുതോ സാമണേരോ ‘‘അസമ്മതോ’’തി വേദിതബ്ബോ. പകതിയാ ചീവരാദിഹേതു ഓവദന്തം പന ഏവം ഭണന്തസ്സാതി പകതിയാ ചീവരാദിഹേതു ഓവദന്തം ‘‘ഏസ ചീവരാദിഹേതു ഓവദതീ’’തി സഞ്ഞായ ഏവം ഭണന്തസ്സ. ‘‘ന ചീവരാദിഹേതു ഓവദതീ’’തി സഞ്ഞായ പന ഏവം ഭണന്തസ്സ ദുക്കടം. അനാമിസന്തരതാതി ആമിസചിത്താഭാവോ, ‘‘ആമിസഹേതു ഓവദിസ്സാമീ’’തി ഏവം പവത്തഅജ്ഝാസയാഭാവോതി അത്ഥോ. ചിത്തപരിയായോ ഹേത്ഥ അന്തരസദ്ദോ ‘‘യസ്സന്തരതോ ന സന്തി കോപാ’’തിആദീസു (ഉദാ. ൨൦) വിയ.

ആമിസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ചീവരദാനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

പഞ്ചമസിക്ഖാപദം ഉത്താനത്ഥമേവ.

ചീവരദാനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ചീവരസിബ്ബനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

സൂചിം പവേസേത്വാ പവേസേത്വാ നീഹരണേതി ആരാപഥേ ആരാപഥേ പാചിത്തിയം. ‘‘സിബ്ബിസ്സാമീ’’തി പന വിചാരേന്തസ്സ, ഛിന്ദന്തസ്സാപി ദുക്കടം. സതക്ഖത്തുമ്പി വിജ്ഝിത്വാ സകിം നീഹരന്തസ്സാതി സകലസൂചിം അനീഹരന്തോ ദീഘസുത്തപ്പവേസനത്ഥം സതക്ഖത്തുമ്പി വിജ്ഝിത്വാ സകിം നീഹരന്തസ്സ. ‘‘സിബ്ബാ’’തി വുത്തോതി സകിം ‘‘ചീവരം സിബ്ബാ’’തി വുത്തോ. നിട്ഠാപേതീതി സബ്ബം സൂചികമ്മം പരിയോസാപേതി. തസ്സ ആരാപഥേ ആരാപഥേ പാചിത്തിയന്തി ആണത്തസ്സ സൂചിം പവേസേത്വാ പവേസേത്വാ നീഹരണേ ഏകമേകം പാചിത്തിയം.

ഉദായിത്ഥേരന്തി ലാളുദായിത്ഥേരം. വുത്തലക്ഖണം സിബ്ബനം വാ സിബ്ബാപനം വാതി ‘‘സൂചിം പവേസേത്വാ’’തിആദിനാ വുത്തലക്ഖണം സിബ്ബനം വാ സിബ്ബാപനം വാ.

ചീവരസിബ്ബനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സംവിധാനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

സംവിദഹിത്വാതി ‘‘ഏഹി, അസുകഗാമം ഗച്ഛാമാ’’തി വാ ‘‘സ്വേ അഹം ഗച്ഛാമി, ത്വമ്പി ആഗച്ഛേയ്യാസീ’’തി വാ വത്വാ. തഞ്ച ഖോ സംവിദഹനം അത്ഥതോ സങ്കേതകമ്മന്തി ആഹ ‘‘ഗമനകാലേ സങ്കേതം കത്വാതി അത്ഥോ’’തി. അകപ്പിയഭൂമിയം സംവിദഹന്തസ്സാതി അന്തോഗാമേ, ഭിക്ഖുനിഉപസ്സയദ്വാരേ, രഥികായ, അഞ്ഞേസു വാ ചതുക്കസിങ്ഘാടകഹത്ഥിസാലാദീസു ഠത്വാ സംവിദഹന്തസ്സ. തേനാഹ ‘‘തത്ഥ ഠപേത്വാ’’തിആദി. ആസന്നസ്സാപീതി അച്ചാസന്നസ്സാപി, രതനമത്തന്തരസ്സാപീതി അധിപ്പായോ. അഞ്ഞസ്സ ഗാമസ്സാതി യതോ നിക്ഖമതി, തതോ അഞ്ഞസ്സ ഗാമസ്സ. തം ഓക്കമന്തസ്സാതി തം അന്തരഗാമസ്സ ഉപചാരം ഓക്കമന്തസ്സ. സചേ ദൂരം ഗന്തുകാമോ ഹോതി, ഗാമൂപചാരഗണനായ ഓക്കമന്തേ ഓക്കമന്തേ പുരിമനയേനേവ ആപത്തി. തേനാഹ ‘‘ഇതി ഗാമൂപചാരോക്കമനഗണനായ പാചിത്തിയാനീ’’തി. തസ്സ തസ്സ പന ഗാമസ്സ അതിക്കമനേ അനാപത്തി. ഗാമേ അസതീതി അദ്ധയോജനബ്ഭന്തരേ ഗാമേ അസതി. തസ്മിം പന ഗാമേ സതി ഗാമന്തരഗണനായേവ പാചിത്തിയാനി. അദ്ധയോജനഗണനായ പാചിത്തിയന്തി അദ്ധയോജനേ അദ്ധയോജനേ പാചിത്തിയം, ഏകമേകം അദ്ധയോജനം അതിക്കമന്തസ്സ ‘‘ഇദാനി അതിക്കമിസ്സാമീ’’തി പഠമപാദേ ദുക്കടം, ദുതിയപാദേ പാചിത്തിയന്തി അത്ഥോ. ഇമസ്മിഞ്ഹി നയേ അതിക്കമനേ ആപത്തി, ഓക്കമനേ അനാപത്തി.

വിസങ്കേതേനാതി (പാചി. അട്ഠ. ൧൮൫) ഏത്ഥ ‘‘പുരേഭത്തം ഗമിസ്സാമാ’’തി വത്വാ പച്ഛാഭത്തം ഗച്ഛന്തി, ‘‘അജ്ജ വാ ഗമിസ്സാമാ’’തി സ്വേ ഗച്ഛന്തി, ഏവം കാലവിസങ്കേതേയേവ അനാപത്തി. ദ്വാരവിസങ്കേതേ, പന മഗ്ഗവിസങ്കേതേ, വാ സതിപി ആപത്തിയേവ. ആപദാസൂതി രട്ഠഭേദേ ചക്കസമാരുള്ഹാ ജാനപദാ പരിയായന്തി, ഏവരൂപാസു ആപദാസു അനാപത്തി. ചക്കസമാരുള്ഹാതി ച ഇരിയാപഥചക്കം വാ സകടചക്കം വാ സമാരുള്ഹാതി അത്ഥോ. മാതുഗാമസിക്ഖാപദേനാതി (പാചി. ൪൧൩ ആദയോ) സപ്പാണകവഗ്ഗേ സത്തമസിക്ഖാപദേന.

സംവിധാനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. നാവാഭിരുഹനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

കീളാപുരേക്ഖാരോതി ലോകസ്സാദമിത്തസന്ഥവവസേന കീളാപുരേക്ഖാരോ. തഥേവാതി കീളാവസേനേവ. അഗാമകതീരപസ്സേനാതി അദ്ധയോജനബ്ഭന്തരേ ഗാമാനം അഭാവതോ അഗാമകതീരപസ്സേന. പാളിയം ‘‘ഉദ്ധംഗാമിനിം വാ അധോഗാമിനിം വാ’’തി (പാചി. ൧൮൬) വചനതോ പന വാപിസമുദ്ദാദീസു കീളാപുരേക്ഖാരതായപി ഗച്ഛന്തസ്സ അനാപത്തി. തേനാഹ ‘‘സമുദ്ദേ പന യഥാസുഖം ഗന്തും വട്ടതീ’’തി. വിസങ്കേതേനാതി ഇധാപി കാലവിസങ്കേതേനേവ അനാപത്തി, തിത്ഥവിസങ്കേതേന, പന നാവാവിസങ്കേതേന വാ ഗച്ഛന്തസ്സ ആപത്തിയേവ.

സേസന്തി സദ്ധിം സമുട്ഠാനാദീഹി അവസേസം, കേചി പന ‘‘കീളാപുരേക്ഖാരോ ‘സംവിദഹിത്വാ’തി (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൧൮൮) വചനതോ ഇമം സിക്ഖാപദം അകുസലചിത്തം ലോകവജ്ജം, തസ്മാ സേസം നാമ ഠപേത്വാ ‘പണ്ണത്തിവജ്ജം തിചിത്ത’ന്തി ഇദം ദ്വയം അവസേസ’’ന്തി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം. കീളാപുരേക്ഖാരതായ ഹി അഭിരുഹിത്വാപി ഗാമന്തരോക്കമനേ, അദ്ധയോജനാതിക്കമേ വാ സംവേഗം പടിലഭിത്വാ അരഹത്തം വാ സച്ഛികരേയ്യ, നിദ്ദം വാ ഓക്കമേയ്യ, കമ്മട്ഠാനം വാ മനസി കരോന്തോ ഗച്ഛേയ്യ, കുതോ ചസ്സ അകുസലചിത്തസമങ്ഗിതാ, യേനിദം സിക്ഖാപദം അകുസലചിത്തം, ലോകവജ്ജഞ്ച സിയാതി.

നാവാഭിരുഹനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. പരിപാചിതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

പരിപാചിതന്തി പരിപാകമാപാദിതം, യഥാ ലഭതി, തഥാ കത്വാ ഠപിതന്തി വുത്തം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘നേവ തസ്സാ’’തിആദി തസ്സാതി യോ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, തസ്സ ഭിക്ഖുനോ. ഭിക്ഖുസ്സ ഗുണം പകാസേത്വാതി ‘‘അയ്യോ ഭാണകോ, അയ്യോ ബഹുസ്സുതോ’’തിആദിനാ (പാചി. ൧൯൫) ഗുണം പകാസേത്വാ. പിണ്ഡപാതന്തി പഞ്ചന്നം ഭോജനാനം അഞ്ഞതരം. കമ്മസാധനോയം സമാരമ്ഭസദ്ദോതി ആഹ ‘‘സമാരദ്ധ’’ന്തി. പടിയാദിതസ്സാതി സമ്പാദിതസ്സ. യസ്മാ ഞാതകപ്പവാരിതേഹി ഭിക്ഖുസ്സ അത്ഥായ അസമാരദ്ധോപി പിണ്ഡപാതോ അത്ഥതോ സമാരദ്ധോവ ഹോതി യഥാസുഖം ഹരാപേതബ്ബതോ, തസ്മാ ‘‘ഞാതകപ്പവാരിതാനം വാ സന്തക’’ന്തി വുത്തം.