കങ്ഖാവിതരണീ-അഭിനവടീകാ

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ

തിലോകതിലകം ബുദ്ധം, വന്ദേ സുദ്ധഗുണാകരം;

കരുണാസീതലീഭൂത-ഹദയം മഹിതോദയം.

തേനാപി ധമ്മരാജേന, ലോകേകാചരിയേന യോ;

പൂജിതോ തഞ്ച സദ്ധമ്മം, വന്ദേ ഗമ്ഭീരമുത്തമം.

മുനിന്ദചന്ദസദ്ധമ്മ-രംസീഹി വിമലേഹി യോ;

ബോധിതോഹം സദാ വന്ദേ, തം സങ്ഘം കുമുദാകരം.

വിനയേ നയഗമ്ഭീരേ, സബ്ബഥാ പാരദസ്സിനാ;

വാദിനാ ദുത്തരാഗാധ-സബ്ബസത്ഥമഹണ്ണവേ.

യാ കതാ ബുദ്ധഘോസേന, ഥേരേന ഥിരചേതസാ;

കങ്ഖാവിതരണീ നാമ, മാതികട്ഠകഥാ സുഭാ.

ഥിരാനേകഗുണോഘേന, ഥേരേന വിനയഞ്ഞുനാ;

കല്യാണാചാരയുത്തേന, ധീമതാ മുനിസൂനുനാ;

വിനയട്ഠിതികാമേന, സുമേധേനാഭിയാചിതോ.

തമഹം വണ്ണയിസ്സാമി, സുവിസുദ്ധമനാകുലം;

സാധവോ തം നിസാമേഥ, സക്കച്ചം മമ ഭാസതോതി.

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാവണ്ണനാ

സബ്ബകുസലധമ്മപ്പമുഖസ്സ വിപുലോളാരഗുണവിസേസാവഹസ്സ പരമഗമ്ഭീരസ്സ പാതിമോക്ഖസ്സ അത്ഥസംവണ്ണനം കത്തുകാമോയമാചരിയോ പഠമം താവ ‘‘ബുദ്ധം ധമ്മ’’ന്തിആദിനാ രതനത്തയപ്പണാമകരണേന അത്തനോ ചിത്തസന്താനം പുനാതി. വിസുദ്ധചിത്തസന്താനനിസ്സയാ ഹി പഞ്ഞാ തിക്ഖവിസദഭാവപ്പത്തിയാ യഥാധിപ്പേതസംവണ്ണനായ പരിയോസാനഗമനസമത്ഥാ ഹോതീതി. അപിച രതനത്തയപ്പണാമേന വിധുതസബ്ബകിബ്ബിസേ ചിത്തസന്താനേ ഭവന്തരൂപചിതാനിപി അന്തരായികകമ്മാനി പച്ചയവേകല്ലതോ യഥാധിപ്പേതായ അത്ഥസംവണ്ണനായ നാലമന്തരായകരണായാതിപി ആചരിയസ്സ രതനത്തയവന്ദനാ.

തത്ഥ ബുദ്ധസദ്ദസ്സ താവ ‘‘ബുജ്ഝിതാ സച്ചാനീതി ബുദ്ധോ, ബോധേതാ പജായാതി ബുദ്ധോ’’തിആദിനാ (മഹാനി. ൧൯൨; ചൂളനി. പാരായനത്ഥുതിഗാഥാനിദ്ദേസ ൯൭; പടി. മ. ൧.൧൬൨) നിദ്ദേസനയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അഥ വാ സവാസനായ അഞ്ഞാണനിദ്ദായ അച്ചന്തവിഗമതോ, ബുദ്ധിയാ വാ വികസിതഭാവതോ ബുദ്ധവാതി ബുദ്ധോ ജാഗരണവികസനത്ഥവസേന. അഥ വാ കസ്സചിപി ഞേയ്യധമ്മസ്സ അനവബുദ്ധസ്സ അഭാവേന, ഞേയ്യവിസേസസ്സ ച കമ്മഭാവേന അഗ്ഗഹണതോ കമ്മവചനിച്ഛായ അഭാവേന അവഗമനത്ഥവസേനേവ കത്തുനിദ്ദേസോ ലബ്ഭതീതി ബുദ്ധവാതി ബുദ്ധോ യഥാ ‘‘ദിക്ഖിതോ ന ദദാതീ’’തി. അത്ഥതോ പന പാരമിതാപരിഭാവിതേന സയമ്ഭുഞാണേന സഹവാസനായ വിഗതവിദ്ധസ്തനിരവസേസുപക്കിലേസോ മഹാകരുണാസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാദിഅപരിമേയ്യഗുണഗണാധാരോവ ഖന്ധസന്താനോ ബുദ്ധോ. യഥാഹ –

‘‘ബുദ്ധോതി യോ സോ ഭഗവാ സയമ്ഭൂ അനാചരിയകോ പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു സാമം സച്ചാനി അഭിസമ്ബുജ്ഝി, തത്ഥ ച സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ, ബലേസു ച വസീഭാവ’’ന്തി (മഹാനി. ൧൯൨; ചൂളനി. പാരായനത്ഥുതിഗാഥാനിദ്ദേസ ൯൭; പടി. മ. ൧.൧൬൧),

തം ബുദ്ധം.

ധാരേതീതി ധമ്മോ. അയഞ്ഹി യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജമാനേ അപായദുക്ഖേ, സംസാരദുക്ഖേ ച അപതമാനേ ധാരേതീതി, തന്നിബ്ബത്തകകിലേസവിദ്ധംസനഞ്ചേത്ഥ ധാരണം. ഏവഞ്ച കത്വാ അരിയമഗ്ഗോ, തസ്സ തദത്ഥസിദ്ധിഹേതുതായ നിബ്ബാനഞ്ചാതി ഉഭയമേവ നിപ്പരിയായതോ ധാരേതി. അരിയഫലഞ്ച പന തംസമുച്ഛിന്നകിലേസപടിപ്പസ്സമ്ഭനേന തദനുകൂലതായ, പരിയത്തിധമ്മോ ച തദധിഗമഹേതുതായാതി ഉഭയമ്പി പരിയായതോ ധാരേതീതി വേദിതബ്ബം, തം ധമ്മം. ച-സദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ. തേന യഥാവുത്തം ബുദ്ധം, ഇമഞ്ച ധമ്മം വന്ദിത്വാതി ബുദ്ധരതനേന സഹ വന്ദനകിരിയായ ധമ്മരതനം സമുച്ചിനോതി.

ന കേവലം ഇദം ദ്വയമേവാതി ആഹ ‘‘സങ്ഘഞ്ചാ’’തി. അരിയേന ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞേന സംഹതോ ഘടിതോതി സങ്ഘോ, അട്ഠഅരിയപുഗ്ഗലസമൂഹോ. തേഹി തേഹി വാ മഗ്ഗഫലേഹി കിലേസദരഥാനം സമുച്ഛേദപടിപ്പസ്സമ്ഭനവസേന സമ്മദേവ ഘാതിതത്താ സങ്ഘോ, പോഥുജ്ജനികസങ്ഘസ്സാപി പുബ്ബഭാഗപ്പടിപദായ ഠിതത്താ പുരിമചേതനായ വിയ ദാനേ ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. സോപി ഹി കിഞ്ചാപി അരിയേന ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞേന അസംഹതോ, നിയ്യാനികപക്ഖിയേന പന പോഥുജ്ജനികേന സംഹതത്താ ദക്ഖിണേയ്യപണിപാതാരഹോ സങ്ഘോയേവാതി, തം സങ്ഘം. ച-സദ്ദസ്സത്ഥോ ഏത്ഥാപി വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

കിംവിസിട്ഠം ബുദ്ധം, ധമ്മം, സങ്ഘഞ്ചാതി ആഹ ‘‘വന്ദനാമാനപൂജാസക്കാരഭാജന’’ന്തി. ഇദഞ്ച വിസേസനം പച്ചേകം യോജേതബ്ബം ‘‘വന്ദനാമാനപൂജാസക്കാരഭാജനം. ബുദ്ധം…പേ… വന്ദനാമാനപൂജാസക്കാരഭാജനം സങ്ഘഞ്ചാ’’തി. തത്ഥ സദേവകേന ലോകേന അരഹതാദീഹി ഗുണേഹി സേട്ഠഭാവേന കരിയമാനോ പണാമോ വന്ദനാ, സമ്മാനോ മാനോ, ഗന്ധപുപ്ഫാദീഹി ഉപഹാരോ പൂജാ, അഭിസങ്ഖതപച്ചയദാനം സക്കാരോ, വന്ദനാ ച മാനോ ച പൂജാ ച സക്കാരോ ച വന്ദനാമാനപൂജാസക്കാരാ, തേസം മഹപ്ഫലഭാവകരണേന ഭാജനത്താ ആധാരത്താ വന്ദനാമാനപൂജാസക്കാരഭാജനം. ഇമിനാ രതനത്തയസ്സ അരഹതാദീഹി ഗുണേഹി അസമഭാവം ദസ്സേതി. തന്ദസ്സനമ്പി തക്കതസ്സ നിപച്ചകാരസ്സ സസന്താനപവനാദിവസേന യഥാധിപ്പേതായ അത്ഥസംവണ്ണനായ നിപ്ഫാദനസമത്ഥഭാവദീപനത്ഥന്തി വേദിതബ്ബം.

വിപ്പസന്നേന ചേതസാ വന്ദിത്വാതി അരഹതാദിഅനേകപ്പകാരഗുണവിസേസാനുസ്സരണവസേന വിവിധേന, വിസേസേന വാ പസന്നേന മനസാ സദ്ധിം കായവാചാഹി കരണഭൂതാഹി അഭിവന്ദിയാതി അത്ഥോ, തീഹി ദ്വാരേഹി നമസ്സിത്വാതി വുത്തം ഹോതി. തിവിധാ ചായം വന്ദനാ കായവചീമനോവന്ദനാനം വസേന. തത്ഥ ബുദ്ധാദിഗുണാരമ്മണാ കാമാവചരകുസലകിരിയാനം അഞ്ഞതരചേതനാ കായവചീവിഞ്ഞത്തിയോ സമുട്ഠാപേത്വാ കായവചീദ്വാരവസേന ഉപ്പന്നാ കായവചീവന്ദനാതി വുച്ചതി, ഉഭയവിഞ്ഞത്തിയോ പന അസമുട്ഠാപേത്വാ മനോദ്വാരവസേന ഉപ്പന്നാ മനോവന്ദനാതി. ഇമസ്സ പദസ്സ ‘‘വണ്ണനം വണ്ണയിസ്സാമീ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ.

ഏവം രതനത്തയസ്സ പണാമം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അത്തനോ നിസ്സയഭൂതാനം അട്ഠകഥാചരിയാനഞ്ച പണാമം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഥേരവംസപ്പദീപാന’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ കതഞ്ജലീ പുബ്ബാചരിയസീഹാനം നമോ കത്വാതി സമ്ബന്ധോ. കതോ അഞ്ജലി കരപുടോ ഏതേനാതി കതഞ്ജലീ. ഛന്ദാനുരക്ഖണത്ഥഞ്ഹേത്ഥ ദീഘോ, കതഞ്ജലീ ഹുത്വാതി വുത്തം ഹോതി. പുബ്ബാചരിയാ പോരാണട്ഠകഥാകാരാ തമ്ബപണ്ണിയാ മഹാഥേരാ, തേ ഏവ പരിസ്സയസഹനതോ, പടിപക്ഖഭൂതകിലേസഹനനതോ, പരവാദിമിഗേഹി അപധംസനീയതോ ച സീഹസദിസത്താ സീഹാതി പുബ്ബാചരിയസീഹാ, തേസം പുബ്ബാചരിയസീഹാനം. കീദിസാ തേ പുബ്ബാചരിയസീഹാ, യേസം തയാ നമോ കരീയതീതി ആഹ ‘‘ഥേരവംസപ്പദീപാന’’ന്തിആദി. തത്ഥ ഥേരവംസപ്പദീപാനന്തി ഥിരേഹി സീലക്ഖന്ധാദീഹി സമന്നാഗതാതി ഥേരാ, മഹാകസ്സപാദയോ, തേസം വംസോ അന്വയോതി ഥേരവംസോ. ഏതേന ഭിന്നലദ്ധികാനം സത്തരസഭേദാനം മഹാസങ്ഘികാദീനം വംസം പടിക്ഖിപതി, ഥേരവംസപരിയാപന്നാ ഹുത്വാ പന ആഗമാധിഗമസമ്പന്നത്താ പഞ്ഞാപജ്ജോതേന തസ്സ ഥേരവംസസ്സ ദീപനതോ ഥേരവംസപ്പദീപാ, പുബ്ബാചരിയസീഹാ, തേസം ഥേരവംസപ്പദീപാനം. അസംഹീരത്താ ഥിരാനം. വിനയക്കമേതി ആരമ്ഭാനുരൂപവചനമേതം, തേ പന സുത്താഭിധമ്മേസുപി ഥിരാ ഏവ.

ഏവം അട്ഠകഥാചരിയാനമ്പി പണാമം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സംവണ്ണേതബ്ബധമ്മവിസേസസ്സ അഭിധാനാനിസംസം, ദേസകസമ്പത്തിയോ ച ദസ്സേന്തോ ‘‘പാമോക്ഖ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ മഹേസിനാ യം പാതിമോക്ഖം പകാസിതന്തി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ മഹേസിനാതി മഹന്തേ സീലാദികേ പഞ്ച ധമ്മക്ഖന്ധേ ഏസീ ഗവേസീതി മഹേസി. മഹന്തേഹി ഏസിതോതി വാ പുഥുജ്ജനസേഖാസേഖഇസീഹി വിസിട്ഠത്താ മഹന്തോ ഇസീതി വാ മഹേസി, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, തേന മഹേസിനാ. പാതിമോക്ഖന്തി സത്താപത്തിക്ഖന്ധസംവരഭൂതം സിക്ഖാപദസീലം, തദ്ദീപനതോ ഉഭതോവിഭങ്ഗസുത്തസങ്ഖാതം ഗന്ഥപാതിമോക്ഖമേവ വാ. കിമ്ഭൂതന്തി ആഹ ‘‘പാമോക്ഖ’’ന്തിആദി. പമുഖേ സാധൂതി പമോക്ഖം, പമോക്ഖമേവ പാമോക്ഖം, വജ്ജപടിപക്ഖത്താ അനവജ്ജാനം സമാധിപഞ്ഞാസങ്ഖാതാനം പരിത്തമഹഗ്ഗതലോകുത്തരാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ആദി പതിട്ഠാഭൂതന്തി അത്ഥോ. ‘‘സീലേ പതിട്ഠായ നരോ സപഞ്ഞോ, ചിത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവയ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൨൩, ൧൯൨; പേടകോ. ൨൨; മി. പ. ൨.൧.൯) ഹി വുത്തം. മുഖമിവാതി മുഖം, ദ്വാരം. യഥാ ഹി സത്താനം ഖജ്ജഭോജ്ജലേയ്യപേയ്യവസേന ചതുബ്ബിധോപി ആഹാരോ മുഖേന പവിസിത്വാ അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനി ഫരതി, ഏവം യോഗിനോപി ചാതുഭൂമകകുസലം സീലമുഖേന പവിസിത്വാ അത്ഥസിദ്ധിം സമ്പാദേതി. തേന വുത്തം ‘‘മുഖമിവാതി മുഖ’’ന്തി. അഥ വാ മുഖം ദ്വാരം മോക്ഖപ്പവേസായ നിബ്ബാനസച്ഛികിരിയായാതി അത്ഥോ. വുത്തഞ്ഹി –

‘‘അവിപ്പടിസാരത്ഥാനി ഖോ, ആനന്ദ, കുസലാനി സീലാനീ’’തി (അ. നി. ൧൧.൧).

തഥാ –

‘‘അവിപ്പടിസാരോ പാമോജ്ജത്ഥായ, പാമോജ്ജം പീതത്ഥായ, പീതി പസ്സദ്ധത്ഥായ, പസ്സദ്ധി സുഖത്ഥായ, സുഖം സമാധത്ഥായ, സമാധി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനത്ഥായ, യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം നിബ്ബിദത്ഥായ, നിബ്ബിദാ വിരാഗത്ഥായ, വിരാഗോ വിമുത്തത്ഥായ, വിമുത്തി വിമുത്തിഞാണദസ്സനത്ഥായ, വിമുത്തിഞാണദസ്സനം അനുപാദാപരിനിബ്ബാനത്ഥായാ’’തി (പരി. ൩൬൬) ച.

ഏവം സംവണ്ണേതബ്ബധമ്മസ്സ അഭിധാനാദിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സംവണ്ണനായ നിമിത്തം ദസ്സേതും ‘‘സൂരതേനാ’’തിആദിനാ ചതുത്ഥഗാഥമാഹ. തത്ഥ സൂരതേനാതി സോഭനേ രതോതി സൂരതോ ഉ-കാരസ്സ ദീഘം കത്വാ, തേന സൂരതേന, സോഭനേ കായികവാചസികകമ്മേ രതേനാതി അത്ഥോ, വിനീതേനാതി വുത്തം ഹോതി. നിവാതേനാതി നീചവുത്തിനാ. സുചിസല്ലേഖവുത്തിനാതി സുചിഭൂതാ കിലേസസല്ലിഖനസമത്ഥാ വുത്തി പടിപത്തി ഏതസ്സാതി സുചിസല്ലേഖവുത്തി, തേന സുചിസല്ലേഖവുത്തിനാ, പരിസുദ്ധായ അപ്പിച്ഛവുത്തിയാ സമന്നാഗതേനാതി അത്ഥോ. വിനയാചാരയുത്തേനാതി വാരിത്തചാരിത്തസീലസമ്പന്നേന. അഥ വാ വിനയോതി ചേത്ഥ പാതിമോക്ഖസംവരാദിഭേദോ സംവരവിനയോ. ആചാരോതി ആചാരഗോചരനിദ്ദേസേ ആഗതസമണസാരുപ്പാചാരോ. സോണത്ഥേരേനാതി ഏത്ഥ സോണോതി തസ്സ നാമം. ഥിരേഹി സീലക്ഖന്ധാദീഹി സമന്നാഗതത്താ ഥേരോ. യാചിതോതി അഭിയാചിതോ. ഥേരോ ഹി പാതിമോക്ഖസ്സ ഗമ്ഭീരതായ ദുരവഗാഹതം, ആചരിയസ്സ ച തംസംവണ്ണനായ സാമത്ഥിയം ഞത്വാ ‘‘പാതിമോക്ഖസ്സ തയാ അത്ഥസംവണ്ണനാ കാതബ്ബാ. ഏവഞ്ഹി സാസനസ്സ സുചിരട്ഠിതികതാ ഹോതീ’’തി സാനിസംസഗാരവേന യാചനം അകാസി. തദസ്സ യാചനം അത്തനോ സംവണ്ണനായ നിദാനഭൂതം ദസ്സേന്തോ ‘‘യാചിതോ’’തി ആഹ.

ഏത്ഥ ച ‘‘സൂരതേനാ’’തി ഇമിനാസ്സ സോരച്ചം വുച്ചതി. ‘‘നിവാതേനാ’’തി ഇമിനാ നീചമനതാ നിവാതവുത്തിതാ, യായ നിവാതവുത്തിതായ സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ നിഹതമാനോ, നിഹതദപ്പോ, പാദപുഞ്ഛനചോളകസമോ, ഭിന്നവിസാണൂസഭസമോ, ഉദ്ധടദാഠസപ്പസമോ ച ഹുത്വാ സണ്ഹോ സഖിലോ സുഖസമ്ഭാസോ ഹോതി. ‘‘സുചിസല്ലേഖവുത്തിനാ’’തി ഇമിനാ ഇന്ദ്രിയസംവരപച്ചയസന്നിസ്സിതആജീവപാരിസുദ്ധിസീലം. ‘‘വിനയാചാരയുത്തേനാ’’തി ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരസീലം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഏവമനേകഗുണേഹി തസ്സ അഭിത്ഥവനം യഥാവുത്തഗുണസമന്നാഗതസ്സ സബ്രഹ്മചാരിനോ അജ്ഝേസനം ന സക്കാ പടിബാഹിതുന്തി പരമഗമ്ഭീരസ്സാപി പാതിമോക്ഖസ്സ അത്ഥസംവണ്ണനായം പവത്താതി ദസ്സനത്ഥം. കിഞ്ച – താദിസസ്സ അജ്ഝേസനം നിസ്സായ കരിയമാനാ അത്ഥസംവണ്ണനാ തസ്സ അജ്ഝേസനാധിപച്ചേന, മമഞ്ച ഉസ്സാഹസമ്പത്തിയാ ന ചിരേന പരിയോസാനം ഗച്ഛതീതി കതന്തി വേദിതബ്ബം.

ഏവം സംവണ്ണനായ നിമിത്തം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തസ്സവനേ സോതുജനസ്സാദരം ജനേതും തപ്പയോജനകരണപ്പകാരനിസ്സയാഭിധാനാദിം ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിഗാഥാദ്വയമാഹ. തത്ഥ തത്ഥാതി ‘‘യം മഹേസിനാ പാതിമോക്ഖം പകാസിത’’ന്തി വുത്തം, തസ്മിം പാതിമോക്ഖേ. സഞ്ജാതകങ്ഖാനന്തി പദപദത്ഥവിനിച്ഛയവസേന സഞ്ജാതകങ്ഖാനം, സമുപ്പന്നസംസയാനന്തി അത്ഥോ. കങ്ഖാവിതരണത്ഥായാതി യഥാവുത്തസംസയസ്സ അതിക്കമനത്ഥായ. തസ്സാതി പാതിമോക്ഖസ്സ. വണ്ണീയതി അത്ഥോ കഥീയതി ഏതായാതി വണ്ണനാ, അട്ഠകഥാ, തം വണ്ണനം. ഇമസ്സ ച ‘‘വണ്ണയിസ്സാമീ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. കിംഭൂതന്തി ആഹ ‘‘പരിപുണ്ണവിനിച്ഛയ’’ന്തിആദി. പരിപുണ്ണവിനിച്ഛയന്തി ഖന്ധകപരിവാരപദഭാജനാദിവസേന അസാധാരണവിനിച്ഛയസ്സ ച നിദാനാദിവസേന സത്തരസപ്പഭേദസ്സ ച സബ്ബസിക്ഖാപദസാധാരണവിനിച്ഛയസ്സ പകാസനതോ സമ്പുണ്ണവിനിച്ഛയം.

മഹാവിഹാരവാസീനന്തി മഹാമേഘവനുയ്യാനഭൂമിഭാഗേ പതിട്ഠിതോ വിഹാരോ മഹാവിഹാരോ, യോ സത്ഥുനോ മഹാബോധിനാ വിഭൂസിതോ, തത്ഥ വസന്തി സീലേനാതി മഹാവിഹാരവാസിനോ, തേസം മഹാവിഹാരവാസീനം. വാചനാമഗ്ഗനിസ്സിതന്തി കഥാമഗ്ഗനിസ്സിതം, അട്ഠകഥാനിസ്സിതന്തി അത്ഥോ, മഹാവിഹാരവാസീനം സീഹളട്ഠകഥാനയം ഇധ നിസ്സായാതി വുത്തം ഹോതി. വണ്ണയിസ്സാമീതി പവത്തയിസ്സാമി. നാമേനാതി അത്തനോ ഗുണനാമേന. കങ്ഖാവിതരന്തി ഏതായാതി കങ്ഖാവിതരണീ, തം കങ്ഖാവിതരണിം. സുഭന്തി അത്ഥബ്യഞ്ജനസമ്പന്നത്താ സുന്ദരം, സദ്ദലക്ഖണസുഭതോ, വിനിച്ഛയസുഭതോ, വിഞ്ഞേയ്യസുഭതോ ച സുഭം പരിസുദ്ധം. ഏത്ഥ ച ‘‘കങ്ഖാവിതരണത്ഥായാ’’തി ഇമിനാ പയോജനം ദസ്സേതി, പുരിപുണ്ണവിനിച്ഛയ’’ന്തി ഇമിനാ സംവണ്ണനാപ്പകാരം, ‘‘മഹാവിഹാരവാസീനം വാചനാമഗ്ഗനിസ്സിത’’ന്തി ഇമിനാ സംവണ്ണനായ നിസ്സയവിസുദ്ധിം നികായന്തരലദ്ധിസങ്കരദോസവിവജ്ജനതോ, ‘‘വണ്ണയിസ്സാമീ’’തി ഇമിനാ അത്തനോ അജ്ഝാസയം ദസ്സേതീതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘വത്തയിസ്സാമീ’’തിപി പാഠോ.

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിദാനവണ്ണനാ

ഏവം രതനത്തയപണാമാദിസഹിതം സഞ്ഞാദികം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ‘‘പാതിമോക്ഖസ്സ വണ്ണനം വണ്ണയിസ്സാമീ’’തി വുത്തത്താ പാതിമോക്ഖം താവ വചനത്ഥതോ, സരൂപഭേദതോ, ഗന്ഥഭേദതോ, ഉദ്ദേസവിഭാഗതോ, ഉദ്ദേസപരിച്ഛേദതോ ച വവത്ഥപേത്വാ തദുദ്ദേസക്കമേനായം വണ്ണനാ ഭവിസ്സതീതി ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ പാതിമോക്ഖ’’ന്തിആദി ആരദ്ധം.

തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്മിം ഗാഥാപദേ. പഅതിമോക്ഖന്തി പകാരതോ അതിവിയ സീലേസു മുഖഭൂതം. അതിപമോക്ഖന്തി തമേവ പദം ഉപസഗ്ഗബ്യത്തയേന വദതി. അഥ വാ പ അതി മോക്ഖന്തി പദച്ഛേദോ, തസ്സ ഉപസഗ്ഗബ്യത്തയേനത്ഥമാഹ ‘‘അതിപമോക്ഖ’’ന്തി. ഏവം പഭേദതോ പദവണ്ണനം കത്വാ സദ്ദത്ഥതോ വദതി ‘‘അതിസേട്ഠം അതിഉത്തമന്തി അത്ഥോ’’തി. ഏത്ഥ ച സീലപാതിമോക്ഖം സബ്ബഗുണാനം മൂലഭാവതോ സേട്ഠം, ഗന്ഥപാതിമോക്ഖം പന സേട്ഠഗുണസഹചരണതോ സേട്ഠന്തി വേദിതബ്ബം. ഉത്തമന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ഇതീതി ഏവം. ഇമിനാ യഥാവുത്തവചനത്ഥം നിദസ്സേതി. നിദസ്സനത്ഥോ ഹി അയം ഇതി-സദ്ദോ ‘‘സബ്ബമത്ഥീതി ഖോ, കച്ചാന, അയമേകോ അന്തോ, സബ്ബം നത്ഥീതി ഖോ, കച്ചാന, അയം ദുതിയോ അന്തോ’’തിആദീസു (സം. നി. ൨.൧൫; ൩.൯൦) വിയ. ഇമിനാതി ആസന്നപച്ചക്ഖവചനം ഇതി-സദ്ദേന അനന്തരനിദസ്സിതസ്സ, പടിഗ്ഗാഹകേഹി ച സോതവിഞ്ഞാണാദിവീഥിയാ പടിപന്നസ്സ വചനത്ഥസ്സ വചനതോ. അഥ വാ ഇമിനാതി ആസന്നപച്ചക്ഖഭാവകരണവചനം യഥാവുത്തസ്സ വചനത്ഥസ്സ അഭിമുഖീകരണതോ. വചനത്ഥേനാതി ‘‘അതിസേട്ഠ’’ന്തി സദ്ദത്ഥേന. ഏകവിധമ്പീതി ഏകകോട്ഠാസമ്പി. സീലഗന്ഥഭേദതോ ദുവിധം ഹോതീതി പുന സീലഗന്ഥസങ്ഖാതേന പഭേദേന ദുവിധം ഹോതി, സീലപാതിമോക്ഖം, ഗന്ഥപാതിമോക്ഖഞ്ചാതി ദുവിധം ഹോതീതി അത്ഥോ.

ഇദാനി തദുഭയസ്സാപി സുത്തേ ആഗതഭാവം ദസ്സേതും ‘‘തഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പാതി രക്ഖതീതി പാതി, തം മോക്ഖേതി മോചേതി ആപായികാദീഹി ദുക്ഖേഹീതി പാതിമോക്ഖം, സംവരണം സംവരോ, കായവാചാഹി അവീതിക്കമോ, പാതിമോക്ഖമേവ സംവരോ പാതിമോക്ഖസംവരോ, പാതിമോക്ഖസംവരേന സംവുതോ സമന്നാഗതോ പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ. വിഹരതീതി വത്തതി.

ആദിമേതന്തി ഏതം സിക്ഖാപദസീലം പുബ്ബുപ്പത്തിഅത്ഥേന ആദി. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘തസ്മാതിഹ ത്വം, ഉത്തിയ, ആദിമേവ വിസോധേഹി കുസലേസു ധമ്മേസു. കോ ചാദി കുസലാനം ധമ്മാനം? സീലഞ്ച സുവിസുദ്ധം, ദിട്ഠി ച ഉജുകാ’’തി (സം. നി. ൫.൩൮൨).

യഥാ ഹി നഗരവഡ്ഢകീ നഗരം മാപേതുകാമോ പഠമം നഗരട്ഠാനം സോധേതി, തതോ അപരഭാഗേ വീഥിചതുക്കസിങ്ഘാടകാദിപരിച്ഛേദേന വിഭജിത്വാ നഗരം മാപേതി, യഥാ വാ പന രജകോ പഠമം തീഹി ഖാരേഹി വത്ഥം ധോവിത്വാ പരിസുദ്ധേ വത്ഥേ യദിച്ഛകം രങ്ഗജാതം ഉപനേതി, യഥാ വാ പന ഛേകോ ചിത്തകാരോ രൂപം ലിഖിതുകാമോ ആദിതോവ ഭിത്തിപരികമ്മം കരോതി, തതോ അപരഭാഗേ രൂപം സമുട്ഠാപേതി, ഏവമേവ യോഗാവചരോ ആദിതോവ സീലം വിസോധേത്വാ അപരഭാഗേ സമഥവിപസ്സനാദയോ ധമ്മേ സച്ഛികരോതി. തസ്മാ സീലം ‘‘ആദീ’’തി വുത്തം. ‘‘മുഖമേത’’ന്തിആദീനി വുത്തത്ഥാനേവ. ആദിസദ്ദേന ‘‘പാതിമോക്ഖേ ച സംവരോ’’തിആദിപാളിം (ദീ. നി. ൨.൯൦; ധ. പ. ൧൮൫) സങ്ഗണ്ഹാതി.

സീലന്തി ചാരിത്തവാരിത്തവസേന ദുവിധം വിനയപിടകപരിയാപന്നം സിക്ഖാപദസീലം, ധമ്മതോ പന സീലം നാമ പാണാതിപാതാദീഹി വാ വിരമന്തസ്സ, വത്തപടിപത്തിം വാ പൂരേന്തസ്സ ചേതനാദയോ ധമ്മാ വേദിതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹേതം പടിസമ്ഭിദായം ‘‘കിം സീലന്തി ചേതനാ സീലം ചേതസികം സീലം സംവരോ സീലം അവീതിക്കമോ സീല’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൩൯) ‘‘ഉഭയാനി ഖോ പനസ്സ പാതിമോക്ഖാനീ’’തി ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീപാതിമോക്ഖവസേന ഉഭയാനി പാതിമോക്ഖാനി, ദ്വേ മാതികാതി അത്ഥോ. അസ്സാതി ഭിക്ഖുനോവാദകസ്സ. വിത്ഥാരേനാതി ഉഭതോവിഭങ്ഗേന സദ്ധിം. സ്വാഗതാനീതി സുട്ഠു ആഗതാനി. ആദിസദ്ദേന ‘‘പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസേയ്യാ’’തിആദിപാളിം (മഹാവ. ൧൩൪) സങ്ഗണ്ഹാതി. തത്ഥാതി തേസു സീലഗന്ഥപാതിമോക്ഖേസു. യോതി അനിയമനിദ്ദേസോ, യോ കോചി പുഗ്ഗലോ. നന്തി വിനയപരിയാപന്നസീലം. രക്ഖതീതി സമാദിയിത്വാ അവികോപേന്തോ പാലേതി. തം ‘‘പാതീ’’തി ലദ്ധനാമം പാതിമോക്ഖസീലേ ഠിതം. മോചേതീതി സഹകാരികാരണഭാവതോ മോക്ഖേതി. അപായേ ജാതം ആപായികം, ദുക്ഖം, തം ആദി യേസം താനി ആപായികാദീനി. ആദിസദ്ദേന തദഞ്ഞം സബ്ബം സംസാരദുക്ഖം സങ്ഗണ്ഹാതി. അത്താനുവാദാദീഹീതി അത്താനം അനുവാദോ അത്താനുവാദോ, സോ ആദി യേസം താനി അത്താനുവാദാദീനി, തേഹി അത്താനുവാദാദീഹി. ആദിസദ്ദേന പരാനുവാദദണ്ഡദുഗ്ഗതിഭയാനി സങ്ഗണ്ഹാതി. തസ്സ പാതിമോക്ഖസ്സ ജോതകത്താതി തസ്സ സീലപാതിമോക്ഖസ്സ ദീപനത്താ. ആദിമ്ഹി പന വുത്തോ വചനത്ഥോതി ‘‘അതിസേട്ഠ’’ന്തിആദിനാ ആദിമ്ഹി വുത്തോ വചനത്ഥോ. ഉഭിന്നമ്പി സാധാരണോ ഹോതി സീലപാതിമോക്ഖം സബ്ബഗുണാനം മൂലഭാവതോ സേട്ഠം, ഗന്ഥപാതിമോക്ഖം സേട്ഠഗുണസഹചരണതോ സേട്ഠന്തി.

തത്ഥാതി തേസു സീലപാതിമോക്ഖഗന്ഥപാതിമോക്ഖേസു. ‘‘അയം വണ്ണനാ’’തി വക്ഖമാനവണ്ണനമാഹ. ഗന്ഥപാതിമോക്ഖസ്സ താവ യുജ്ജതു, കഥം സീലപാതിമോക്ഖസ്സ യുജ്ജതീതി ആഹ ‘‘ഗന്ഥേ ഹീ’’തിആദി. ഹീതി കാരണത്ഥേ നിപാതോ. തസ്സാതി ഗന്ഥസ്സ. അത്ഥോതി സീലം. വണ്ണിതോവ ഹോതീതി ഗന്ഥവണ്ണനാമുഖേന അത്ഥസ്സേവ വണ്ണനതോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യസ്മാ ഗന്ഥേ വണ്ണിതേ തദവിനാഭാവതോ തസ്സത്ഥോ വണ്ണിതോ ഹോതി, തസ്മാ സീലപാതിമോക്ഖസ്സപി യുജ്ജതീതി.

ഏവം സരൂപഭേദതോ വവത്ഥപേത്വാ ഇദാനി ഗന്ഥഭേദതോ വവത്ഥപേതും ‘‘തം പനേത’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥാതി തേസു ഭിക്ഖുപാതിമോക്ഖഭിക്ഖുനീപാതിമോക്ഖേസു ദ്വീസു. ഉദ്ദേസാ പരിച്ഛിജ്ജന്തി യേഹി വക്ഖമാനവചനപ്പബന്ധേഹി, തേ ഉദ്ദേസപരിച്ഛേദാ, തേഹി. വവത്ഥിതന്തി അസങ്കരതോ ഠിതം.

ഏവം ഗന്ഥഭേദതോ വവത്ഥപേത്വാ ഇദാനി ഉദ്ദേസവിഭാഗതോ വവത്ഥപേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. ഉദ്ദിസീയതി സരൂപേന കഥീയതി ഏത്ഥ, ഏതേനാതി വാ ഉദ്ദേസോ, നിദാനസ്സ ഉദ്ദേസോതി നിദാനുദ്ദേസോ. ഏവം സേസേസുപി. വിത്ഥാരോവ ഉദ്ദേസോ വിത്ഥാരുദ്ദേസോ.

ഇദാനി നിദാനുദ്ദേസാദീനം പരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥം ‘‘തത്ഥ നിദാനുദ്ദേസോ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ തത്ഥാതി തേസു പഞ്ചസു ഉദ്ദേസേസു. നിദാനുദ്ദേസോ ഉദ്ദിട്ഠോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. യം പനേത്ഥ നിദാനുദ്ദേസപരിച്ഛേദം ദസ്സേന്തേന ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ…പേ… ആവികതാ ഹിസ്സ ഫാസു ഹോതീ’’തി ഇധാഗതനിദാനപാളിം ദസ്സേത്വാ തദനന്തരം ഉദ്ദേസകാലേ വത്തബ്ബസ്സാപി ‘‘ഉദ്ദിട്ഠം ഖോ ആയസ്മന്തോ നിദാന’’ന്തി ഇമസ്സ പാഠസ്സ യോജനം അകത്വാ ‘‘തത്ഥായസ്മന്തേ പുച്ഛാമീ’’തിആദിനാ അനുസാവനാദികമേവ യോജേത്വാ ദസ്സിതം, തം പന അപരിപുണ്ണനിദാനപാളിദസ്സനപുബ്ബകനിദാനുദ്ദേസപരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥം, ഖുദ്ദകപേയ്യാലവസേന വാ പാകടത്താ തസ്സ അയോജനം കതന്തി വേദിതബ്ബം, ഉദ്ദേസകാലേ പന യോജേത്വാവ വത്തബ്ബം. വക്ഖതി ഹി ‘‘തം പനേതം പാരാജികാദീനം അവസാനേ ദിസ്സതി, ന നിദാനാവസാനേ. കിഞ്ചാപി ന ദിസ്സതി, അഥ ഖോ ഉദ്ദേസകാലേ ‘ആവികതാ ഹിസ്സ ഫാസു ഹോതീ’തി വത്വാ ‘ഉദ്ദിട്ഠം ഖോ ആയസ്മന്തോ നിദാനം, തത്ഥായസ്മന്തേ പുച്ഛാമീ’തിആദിനാ നയേന വത്തബ്ബമേവാ’’തിആദി. അവസേസേ സുതേന സാവിതേതി അവസിട്ഠം പാരാജികുദ്ദേസാദിചതുക്കം ‘‘സുതാ ഖോ പനായസ്മന്തേഹി ചത്താരോ പാരാജികാ ധമ്മാ…പേ… അവിവദമാനേഹി സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി ഏവം സുതവസേന സാവിതേ.

ഏതേനേവ നയേന സേസാ തയോ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസപരിച്ഛേദാ വേദിതബ്ബാതി ദസ്സേതും ‘‘പാരാജികുദ്ദേസാദീന’’ന്തിആദിമാഹ. പാരാജികുദ്ദേസാദീനം പരിച്ഛേദാ യോജേതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ. നിദാനസ്സ ആദിതോ പട്ഠായ പാരാജികാദീനി ഓസാപേത്വാതി നിദാനം, പാരാജികഞ്ച, തദുഭയം സങ്ഘാദിസേസഞ്ച, തംതികം അനിയതഞ്ചാതി ഏവം യഥാക്കമം ഉദ്ദിസിത്വാ പാരാജികാദീനി പരിയോസാപേത്വാ. യോജേതബ്ബാതി ‘‘അവസേസേ സുതേന സാവിതേ ഉദ്ദിട്ഠോ ഹോതി പാരാജികുദ്ദേസോ’’തിആദിനാ യോജേതബ്ബാ. അവസേസം സുതേന സാവേതബ്ബന്തി വചനതോതി ഉപോസഥക്ഖന്ധകേ –

‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, പാതിമോക്ഖുദ്ദേസാ നിദാനം ഉദ്ദിസിത്വാ അവസേസം സുതേന സാവേതബ്ബം, അയം പഠമോ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ. നിദാനം ഉദ്ദിസിത്വാ ചത്താരി പാരാജികാനി ഉദ്ദിസിത്വാ അവസേസം സുതേന സാവേതബ്ബം, അയം ദുതിയോ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ’’തിആദീസു (മഹാവ. ൧൫൦) –

ഏവം വുത്തത്താ. യസ്മിം വിപ്പകതേതി യസ്മിം ഉദ്ദേസേ അപരിയോസിതേ. അന്തരായോ ഉപ്പജ്ജതീതി ദസസു അന്തരായേസു യോ കോചി അന്തരായോ ഉപ്പജ്ജതി. ദസ അന്തരായാ നാമ – രാജന്തരായോ, ചോരന്തരായോ, അഗ്യന്തരായോ, ഉദകന്തരായോ, മനുസ്സന്തരായോ, അമനുസ്സന്തരായോ, വാളന്തരായോ, സരീസപന്തരായോ, ജീവിതന്തരായോ, ബ്രഹ്മചരിയന്തരായോതി. തത്ഥ സചേ ഭിക്ഖൂസു ‘‘ഉപോസഥം കരിസ്സാമാ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൫൦) നിസിന്നേസു രാജാ ആഗച്ഛതി, അയം രാജന്തരായോ. ചോരാ ആഗച്ഛന്തി, അയം ചോരന്തരായോ. ദവദാഹോ വാ ആഗച്ഛതി, ആവാസേ വാ അഗ്ഗി ഉട്ഠഹതി, അയം അഗ്യന്തരായോ. മേഘോ വാ ഉട്ഠഹതി, ഓഘോ വാ ആഗച്ഛതി, അയം ഉദകന്തരായോ. ബഹൂ മനുസ്സാ ആഗച്ഛന്തി, അയം മനുസ്സന്തരായോ. ഭിക്ഖും യക്ഖോ ഗണ്ഹാതി, അയം അമനുസ്സന്തരായോ. ബ്യഗ്ഘാദയോ ചണ്ഡമിഗാ ആഗച്ഛന്തി, അയം വാളന്തരായോ. ഭിക്ഖും സപ്പാദയോ ഡംസന്തി, അയം സരീസപന്തരായോ. ഭിക്ഖു ഗിലാനോ വാ ഹോതി, കാലം വാ കരോതി, വേരിനോ വാ തം മാരേതുകാമാ ഗണ്ഹന്തി, അയം ജീവിതന്തരായോ. മനുസ്സാ ഏകം വാ ബഹൂ വാ ഭിക്ഖൂ ബ്രഹ്മചരിയാ ചാവേതുകാമാ ഗണ്ഹന്തി, അയം ബ്രഹ്മചരിയന്തരായോ. ഇതി യം വുത്തം ‘‘അന്തരായോ ഉപ്പജ്ജതീതി ദസസു അന്തരായേസു യോ കോചി അന്തരായോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി, തസ്സത്ഥോ പകാസിതോ ഹോതീതി.

തേന സദ്ധിന്തി വിപ്പകതുദ്ദേസേന സദ്ധിം. അവസേസം സുതേന സാവേതബ്ബം ഉദ്ദിട്ഠഉദ്ദേസാപേക്ഖത്താ അവസേസവചനസ്സ. യഥാഹ ‘‘നിദാനം ഉദ്ദിസിത്വാ’’തിആദി (മഹാവ. ൧൫൦). തേനാഹ ‘‘നിദാനുദ്ദേസേ പനാ’’തിആദി. സുതേന സാവേതബ്ബം നാമ നത്ഥി ഉപോസഥസ്സ അന്തരായോവ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. അനിയതുദ്ദേസോ പരിഹായതീതി ഭിക്ഖുനീനം അനിയതസിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ അഭാവതോ. തദഭാവോ ച ‘‘ഇദമേവ ലക്ഖണം തത്ഥാപി അനുഗത’’ന്തി കത്വാതി വേദിതബ്ബം. സേസന്തി അവസേസുദ്ദേസപരിച്ഛേദദസ്സനം. ഏതേസം ദ്വിന്നം പാതിമോക്ഖാനന്തി സമ്ബന്ധോ. താവാതി പഠമം. ഇദന്തി ഇദാനി വത്തബ്ബം ബുദ്ധിയം വിപരിവത്തമാനം സാമഞ്ഞേന ദസ്സേതി, ഇദം അക്ഖരപദനിയമിതഗന്ഥിതം വചനം വുച്ചതി കഥീയതീതി അത്ഥോ. കിം തന്തി ആഹ, ‘‘സുണാതു മേതിആദീന’’ന്തിആദി.

തത്ഥ സുണാതു മേതിആദീനന്തി ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ അജ്ജുപോസഥോ’’തിആദീനം ഭിക്ഖുപാതിമോക്ഖേ ആഗതാനം സുത്തപദാനം. അത്ഥനിച്ഛയന്തി അഭിധേയ്യത്ഥസ്സ ചേവ അധിപ്പായത്ഥസ്സ ച നിച്ഛയനം, വവത്ഥാപനന്തി അത്ഥോ. ഇമായ ഹി അട്ഠകഥായ തേസം അഭിധേയ്യത്ഥോ ചേവ അധിപ്പായത്ഥോ ച അനേകധാ വവത്ഥാപീയതി. അഥ വാ നിച്ഛിന്നോതി നിച്ഛയോ. ഗണ്ഠിട്ഠാനേസു ഖീലമദ്ദനാകാരേന പവത്താ വിമതിച്ഛേദകഥാ, അത്ഥോ ച നിച്ഛയോ ച അത്ഥനിച്ഛയോ, തം അത്ഥനിച്ഛയം, മയാ വുച്ചമാനം അത്ഥഞ്ച വിനിച്ഛയഞ്ചാതി വുത്തം ഹോതി. സീലസമ്പന്നാതി സമന്തതോ പന്നം പത്തം പുണ്ണന്തി സമ്പന്നം, സീലം സമ്പന്നമേതേസന്തി സീലസമ്പന്നാ, പരിപുണ്ണസീലാതി അത്ഥോ. അഥ വാ സമ്മദേവ പന്നാ ഗതാ ഉപാഗതാതി സമ്പന്നാ, സീലേന സമ്പന്നാ സീലസമ്പന്നാ, പാതിമോക്ഖസംവരേന ഉപേതാതി അത്ഥോ. അധിസീലഅധിചിത്തഅധിപഞ്ഞാസങ്ഖാതാ തിസ്സോപി സിക്ഖിതബ്ബട്ഠേന സിക്ഖാ, തം കാമേന്തീതി സിക്ഖാകാമാ. സുണന്തു മേതി തേ സബ്ബേപി ഭിക്ഖവോ മമ സന്തികാ നിസാമേന്തു. ഇമിനാ അത്തനോ സംവണ്ണനായ സക്കച്ചം സവനേ നിയോജേതി. സക്കച്ചസവനപടിബദ്ധാ ഹി സബ്ബാപി സാസനസമ്പത്തീതി. ഏത്ഥ ച സീലസമ്പന്നാനം സിക്ഖാകാമാനംയേവ ഭിക്ഖൂനം ഗഹണം തദഞ്ഞേസം ഇമിസ്സാ സംവണ്ണനായ അഭാജനഭാവതോ. ന ഹി തേ വിനയം സോതബ്ബം, പടിപജ്ജിതബ്ബഞ്ച മഞ്ഞിസ്സന്തി.

ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം ഗാഥാപദേ, ഏതേസം വാ ഗാഥായ സങ്ഗഹിതാനം ‘‘സുണാതു മേ’’തിആദീനം പദാനമന്തരേ. സവനേ ആണത്തിവചനം സവനാണത്തിവചനം. കിഞ്ചാപി സവനാണത്തിവചനം, തഥാപി പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകേന ഏവം വത്തബ്ബന്തി ഭഗവതാ വുത്തത്താ ഭഗവതോ ആണത്തി, ന ഉദ്ദേസകസ്സാതി നവകതരേനാപി ഇദം വത്തും വട്ടതി സങ്ഘഗാരവേന, സങ്ഘബഹുമാനേന ച സഹിതത്താ സഗാരവസപ്പതിസ്സവചനം. സങ്ഘോ ഹി സുപ്പടിപന്നതാദിഗുണവിസേസയുത്തത്താ ഉത്തമം ഗാരവപ്പതിസ്സവട്ഠാനം. ഇദഞ്ച സബ്ബം കേന കത്ഥ കദാ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘സബ്ബമേവ ചേത’’ന്തിആദി. പാതിമോക്ഖുദ്ദേസം അനുജാനന്തേനാതി –

‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതും, ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഉദ്ദിസിതബ്ബം, ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ പടിബലേന സങ്ഘോ ഞാപേതബ്ബോ ‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ’’’തി (മഹാവ. ൧൩൩-൧൩൪) –

ഏവമാദിനാ അനുജാനന്തേന. രാജഗഹേതി ഏവംനാമകേ നഗരേ. തഞ്ഹി മന്ധാതുമഹാഗോവിന്ദാദീഹി പരിഗ്ഗഹിതത്താ ‘‘രാജഗഹ’’ന്തി വുച്ചതി. തം പനേതം ബുദ്ധകാലേ, ചക്കവത്തികാലേ ച നഗരം ഹോതി, സേസകാലേ സുഞ്ഞം ഹോതി യക്ഖപരിഗ്ഗഹിതം, തേസം വസനട്ഠാനം ഹുത്വാ തിട്ഠതി. തസ്മാതി യസ്മാ ഇദം പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകേന വത്തബ്ബവചനം, തസ്മാ. കിം തേ ഉഭോപി പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസന്തി, യേനേവം വത്തബ്ബന്തി ആഹ ‘‘സങ്ഘത്ഥേരോ വാ ഹീ’’തിആദി. ഥേരാധികന്തി ഥേരാധീനം, ഥേരായത്തം ഭവിതുന്തി അത്ഥോ. ‘‘ഥേരാധേയ്യ’’ന്തി വാ പാഠോ, സോയേവത്ഥോ. തത്ഥാതി തിസ്സം പരിസായം. ബ്യത്തോതി പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയേന സമന്നാഗതോ, പഗുണമാതികോതി അത്ഥോ. പടിബലോതി വത്തും സമത്ഥോ, അഭീതോതി വുത്തം ഹോതി. ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി ദഹരസ്സാപി ബ്യത്തസ്സ പാതിമോക്ഖോ അനുഞ്ഞാതോ, അഥ ഖോ ഏത്ഥായം അധിപ്പായോ – സചേ ഥേരസ്സ പഞ്ച വാ ചത്താരോ വാ തയോ വാ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസാ നാഗച്ഛന്തി, ദ്വേ പന അക്ഖണ്ഡാ സുവിസദാ വാചുഗ്ഗതാ ഹോന്തി, ഥേരായത്തോവ പാതിമോക്ഖോ. സചേ പന ഏത്തകമ്പി വിസദം കാതും ന സക്കോതി, ബ്യത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആയത്തോതി.

ഇദാനി ‘‘സങ്ഘോ’’തി അവിസേസേന വുത്തത്താ ഇധാധിപ്പേതസങ്ഘം വിസേസേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘സങ്ഘോതി ഇമിനാ പന പദേനാ’’തിആദിമാഹ കിഞ്ചാപീതി അനുഗ്ഗഹത്ഥേ നിപാതോ, തസ്സ യദി നാമാതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ദക്ഖന്തി ഏതായ സത്താ യഥാധിപ്പേതാഹി സമ്പത്തീഹി വഡ്ഢന്തീതി ദക്ഖിണാ, പരലോകം സദ്ദഹിത്വാ ദാതബ്ബം ദാനം, തം ദക്ഖിണം അരഹതി, ദക്ഖിണായ വാ ഹിതോ, യസ്മാ നം മഹപ്ഫലകാരിതായ വിസോധേതീതി ദക്ഖിണേയ്യോ, ദിട്ഠിസീലസങ്ഘാതേന സംഹതോതി സങ്ഘോ, ദക്ഖിണേയ്യോ ച സോ സങ്ഘോ ചാതി ദക്ഖിണേയ്യസങ്ഘോ. സമ്മുതിയാ ചതുവഗ്ഗാദിവിനയപഞ്ഞത്തിയാ സിദ്ധോ സങ്ഘോ സമ്മുതിസങ്ഘോ. അവിസേസേനാതി ‘‘അരിയാ’’തി വാ ‘‘പുഥുജ്ജനാ’’തി വാ അവിസേസേത്വാ സാമഞ്ഞേന. സോതി സമ്മുതിസങ്ഘോ. ഇധാതി ഇമിസ്സം ഉപോസഥഞത്തിയം. അധിപ്പേതോ ഉപോസഥഞത്തിയാ അവിസേസത്താ. നനു ച സോപി പഞ്ചവിധോ ഹോതി, തത്ഥ കതമോ ഇധാധിപ്പേതോതി അനുയോഗം സന്ധായാഹ ‘‘സോ പനേസാ’’തിആദി. കമ്മവസേനാതി വിനയകമ്മവസേന. പഞ്ച വിധാ പകാരാ അസ്സ സമ്മുതിസങ്ഘസ്സാതി പഞ്ചവിധോ. തഥാ ഹി വിധയുത്തഗതപ്പകാരസദ്ദേ സമാനത്ഥേ വണ്ണയന്തി. ചതുന്നം വഗ്ഗോ സമൂഹോതി ചതുവഗ്ഗോ, ചതുപരിമാണയുത്തോ വാ വഗ്ഗോ ചതുവഗ്ഗോ. ഏവം പഞ്ചവഗ്ഗാദി.

ഇദാനി യേസം കമ്മാനം വസേനായം പഞ്ചവിധോ ഹോതി, തം വിസേസേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തത്ഥാതി പഞ്ചവിധേ സങ്ഘേ. മജ്ഝിമേസു ജനപദേസു ഉപസമ്പദകമ്മസ്സ ദസവഗ്ഗകരണീയത്താ വുത്തം ‘‘ഠപേത്വാ…പേ… ഉപസമ്പദഞ്ചാ’’തി. ‘‘തഥാ’’തി ഇമിനാ ‘‘ന കിഞ്ചി സങ്ഘകമ്മം കാതും ന വട്ടതീ’’തി ഇമമത്ഥം അതിദിസതി. യദി ഏവം കിമത്ഥം അതിരേകവീസതിവഗ്ഗോ വുത്തോതി ആഹ ‘‘സോ പനാ’’തിആദി. അതിരേകതരേനാതി ചതുവഗ്ഗാദികരണീയം പഞ്ചവഗ്ഗാദിനാ അതിരേകതരേന, ദസവഗ്ഗകരണീയഞ്ച ഏകാദസവഗ്ഗാദിനാ അതിരേകതരേന. ദസ്സനത്ഥന്തി ഞാപനത്ഥം. ഇദമേവ ചാനേന കത്തബ്ബം കമ്മന്തി ‘‘കമ്മവസേന പഞ്ചവിധോ’’തി വുത്തം. കമ്മസ്സാനിയമേ കഥമേതം യുജ്ജേയ്യാതി ഈദിസീ ചോദനാ അനവകാസാതി ദട്ഠബ്ബം. ഇമസ്മിം പനത്ഥേതി ഉപോസഥേ.

ഉപോസഥസദ്ദോ പനായം പാതിമോക്ഖുദ്ദേസസീലഉപവാസപഞ്ഞത്തിദിവസേസു വത്തതി. തഥാ ഹേസ ‘‘ആയാമാവുസോ കപ്പിന, ഉപോസഥം ഗമിസ്സാമാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൫൦; മ. നി. അട്ഠ. ൩.൮൫) തിമോക്ഖുദ്ദേസേ ആഗതോ, ‘‘ഏവം അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതോ ഖോ, വിസാഖേ, ഉപോസഥോ ഉപവുത്ഥോ’’തിആദീസു (അ. നി. ൮.൪൩) സീലേ, ‘‘സുദ്ധസ്സ വേ സദാ ഫഗ്ഗു, സുദ്ധസ്സുപോസഥോ സദാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൭൯) ഉപവാസേ, ‘‘ഉപോസഥോ നാമ നാഗരാജാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൨൪൬) പഞ്ഞത്തിയം, ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, തദഹുപോസഥേ സഭിക്ഖുകാ ആവാസാ’’തിആദീസു (മഹാവ. ൧൮൧) ദിവസേ, ഇധാപി ദിവസേയേവ വത്തമാനോ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘അജ്ജ ഉപോസഥദിവസോ’’തിആദി. ഉപവസന്തി ഏത്ഥാതി ഉപോസഥോ. ഉപവസന്തീതി സീലേന വാ സബ്ബസോ ആഹാരസ്സ അഭുഞ്ജനസങ്ഖാതേന അനസനേന വാ ഖീരപാനമധുപാനാദിമത്തേന വാ ഉപേതാ ഹുത്വാ വസന്തീതി അത്ഥോ.

സബ്ബേസമ്പി വാക്യാനം ഏവ-കാരത്ഥസഹിതത്താ ‘‘ഉപോസഥോ’’തി ഏതസ്സ ‘‘ഉപോസഥോ ഏവാ’’തി അയമത്ഥോ ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘ഏതേന അനുപോസഥദിവസം പടിക്ഖിപതീ’’തി. ഇമിനാ അവധാരണേന നിരാകതം ദസ്സേതി, അഥ വാ സദ്ദന്തരത്ഥാപോഹനവസേന സദ്ദോ അത്ഥം വദതീതി ‘‘ഉപോസഥോ’’തി ഏതസ്സ ‘‘അനുപോസഥോ ന ഹോതീ’’തി അയമത്ഥോതി വുത്തം ‘‘ഏതേന അനുപോസഥദിവസം പടിക്ഖിപതീ’’തി. ‘‘ഏസ നയോ പന്നരസോ’’തി ഇമിനാ അഞ്ഞം ഉപോസഥദിവസം പടിക്ഖിപതീതി ഏത്ഥാപി. ഏതേനാതി ‘‘ഉപോസഥോ’’തി ഏതേന സദ്ദേന. പഞ്ചദസന്നം തിഥീനം പൂരണവസേന പന്നരസോ. പന്നരസോതി ഇമിനാ അഞ്ഞം ഉപോസഥദിവസം പടിക്ഖിപതീ’’തി സംഖിത്തേന വുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘ദിവസവസേന ഹീ’’തിആദിമാഹ. ചതുദ്ദസിയം നിയുത്തോ ചാതുദ്ദസികോ. ഏവം പന്നരസികോ. സാമഗ്ഗിഉപോസഥോ നാമ സങ്ഘസാമഗ്ഗികതദിവസേ കാതബ്ബഉപോസഥോ. ഹേമന്തഗിമ്ഹവസ്സാനാനം തിണ്ണം ഉതൂനന്തി ഏത്ഥ ഹേമന്തഉതു നാമ അപരകത്തികസ്സ കാളപക്ഖപാടിപദതോ പട്ഠായ ഫഗ്ഗുനപുണ്ണമപരിയോസാനാ ചത്താരോ മാസാ, ഗിമ്ഹഉതു നാമ ഫഗ്ഗുനസ്സ കാലപക്ഖപാടിപദതോ പട്ഠായ ആസാള്ഹപുണ്ണമപരിയോസാനാ ചത്താരോ മാസാ, വസ്സാനഉതു നാമ ആസാള്ഹസ്സ കാളപക്ഖപാടിപദതോ പട്ഠായ അപരകത്തികപുണ്ണമപരിയോസാനാ ചത്താരോ മാസാ. തതിയസത്തമപക്ഖേസു ദ്വേ ദ്വേ കത്വാ ഛ ചാതുദ്ദസികാതി ഹേമന്തസ്സ ഉതുനോ തതിയേ ച സത്തമേ ച പക്ഖേ ദ്വേ ചാതുദ്ദസികാ, ഏവമിതരേസം ഉതൂനന്തി ഛ ചാതുദ്ദസികാ. സേസാ പന്നരസികാതി സേസാ അട്ഠാരസ പന്നരസികാ. ഹോന്തി ചേത്ഥ –

‘‘കത്തികസ്സ ച കാളമ്ഹാ, യാവ ഫഗ്ഗുനപുണ്ണമാ;

‘ഹേമന്തകാലോ’തി വിഞ്ഞേയ്യോ, അട്ഠ ഹോന്തി ഉപോസഥാ.

‘‘ഫഗ്ഗുനസ്സ ച കാളമ്ഹാ, യാവ ആസാള്ഹപുണ്ണമാ;

‘ഗിമ്ഹകാലോ’തി വിഞ്ഞേയ്യോ, അട്ഠ ഹോന്തി ഉപോസഥാ.

‘‘ആസാള്ഹസ്സ ച കാളമ്ഹാ, യാവ കത്തികപുണ്ണമാ;

‘വസ്സകാലോ’തി വിഞ്ഞേയ്യോ, അട്ഠ ഹോന്തി ഉപോസഥാ.

‘‘ഉതൂനം പന തിണ്ണന്നം, പക്ഖേ തതിയസത്തമേ;

‘ചാതുദ്ദസോ’തി പാതിമോക്ഖം, ഉദ്ദിസന്തി നയഞ്ഞുനോ’’തി.

പകതിയാ നബഹുതരാവാസികാദിപച്ചയേന കാതബ്ബം പകതിചാരിത്തം. ബഹുതരാവാസികാദിപച്ചയേ പന സതി അഞ്ഞസ്മിം ചാതുദ്ദസേപി കാതും വട്ടതി. തേനാഹ ‘‘സകി’’ന്തിആദി. സകിന്തി ഏകസ്മിം വാരേ. ആവാസികാനം അനുവത്തിതബ്ബന്തി ആവാസികേഹി ‘‘അജ്ജുപോസഥോ ചാതുദ്ദസോ’’തി പുബ്ബകിച്ചേ കരിയമാനേ അനുവത്തിതബ്ബം, ന പടിക്കോസിതബ്ബം. ആദിസദ്ദേന ‘‘ആവാസികേഹി ആഗന്തുകാനം അനുവത്തിതബ്ബ’’ന്തി (മഹാവ. ൧൭൮) വചനം, ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തേഹി ഭിക്ഖൂഹി ദ്വേ തയോ ഉപോസഥേ ചാതുദ്ദസികേ കാതും, കഥം മയം തേഹി ഭിക്ഖൂഹി പഠമതരം പവാരേയ്യാമാ’’തി (മഹാവ. ൨൪൦) വചനഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏത്ഥ ച പഠമസുത്തസ്സ ഏകേകസ്സ ഉതുനോ തതിയസത്തമപക്ഖസ്സ ചാതുദ്ദസേ വാ അവസേസസ്സ പന്നരസേ വാ സകിം പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതബ്ബന്തി പകതിചാരിത്തവസേനപി അത്ഥസമ്ഭവതോ ‘‘ആഗന്തുകേഹീ’’തിആദീനി സുത്താനി ദസ്സിതാനീതി വേദിതബ്ബം. തഥാരൂപപച്ചയേ സതീതി അഞ്ഞസ്മിമ്പി ചാതുദ്ദസികേ ഉപോസഥം കാതും അനുരൂപേ ‘‘ആവാസികാ ബഹുതരാ ഹോന്തീ’’തി ഏവമാദികേ പച്ചയേ സതി. അഞ്ഞസ്മിമ്പി ചാതുദ്ദസേതി തിണ്ണം ഉതൂനം തതിയസത്തമപക്ഖചാതുദ്ദസതോ അഞ്ഞസ്മിം ചാതുദ്ദസേ.

ന കേവലം ഉപോസഥദിവസാവ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘പുരിമവസ്സംവുട്ഠാനം പനാ’’തിആദി. മാ ഇതി ചന്ദോ വുച്ചതി തസ്സ ഗതിയാ ദിവസസ്സ മിനിതബ്ബതോ, സോ ഏത്ഥ സബ്ബകലാപാരിപൂരിയാ പുണ്ണോതി പുണ്ണമാ, പുബ്ബകത്തികായ പുണ്ണമാ പുബ്ബകത്തികപുണ്ണമാ, അസ്സയുജപുണ്ണമാ. സാ ഹി പച്ഛിമകത്തികം നിവത്തേതും ഏവം വുത്താ. തേസംയേവാതി പുരിമവസ്സംവുട്ഠാനംയേവ. ഭണ്ഡനകാരകേഹീതി കലഹകാരകേഹി. പച്ചുക്കഡ്ഢന്തീതി ഉക്കഡ്ഢന്തി. ഭണ്ഡനകാരകേഹി അനുവാദവസേന അസ്സയുജപുണ്ണമാദിം പരിച്ചജന്താ പവാരണം കാളപക്ഖം, ജുണ്ഹപക്ഖന്തി ഉദ്ധം കഡ്ഢന്തീതി അത്ഥോ. ‘‘സുണന്തു മേ ആയസ്മന്തോ ആവാസികാ, യദായസ്മന്താനം പത്തകല്ലം, ഇദാനി ഉപോസഥം കരേയ്യാമ, പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസേയ്യാമ, ആഗമേ കാളേ പവാരേയ്യാമാ’’തി (മഹാവ. ൨൪൦) ‘‘സുണന്തു മേ ആയസ്മന്തോ ആവാസികാ, യദായസ്മന്താനം പത്തകല്ലം, ഇദാനി ഉപോസഥം കരേയ്യാമ, പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസേയ്യാമ, ആഗമേ ജുണ്ഹേ പവാരേയ്യാമാ’’തി ച ഏവം ഞത്തിയാ പവാരണം ഉക്കഡ്ഢന്തീതി വുത്തം ഹോതി.

അഥാതി അനന്തരത്ഥേ നിപാതോ. ചതുദ്ദസന്നം പൂരണോ ചാതുദ്ദസോ, ദിവസോ. യം സന്ധായ ‘‘ആഗമേ ജുണ്ഹേ പവാരേയ്യാമാ’’തി ഞത്തിം ഠപയിംസു, തസ്മിം പന ആഗമേ ജുണ്ഹേ കോമുദിയാ ചാതുമാസിനിയാ അവസ്സം പവാരേതബ്ബം. ന ഹി തം അതിക്കമിത്വാ പവാരേതും ലബ്ഭതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘തേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ഭണ്ഡനകാരകാ കലഹകാരകാ വിവാദകാരകാ ഭസ്സകാരകാ സങ്ഘേ അധികരണകാരകാ തമ്പി ജുണ്ഹം അനുവസേയ്യും, തേഹി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂഹി സബ്ബേഹേവ ആഗമേ ജുണ്ഹേ കോമുദിയാ ചാതുമാസിനിയാ അകാമാ പവാരേതബ്ബ’’ന്തി (മഹാവ. ൨൪൦).

തേനേവാഹ ‘‘പച്ഛിമവസ്സംവുട്ഠാനഞ്ച പച്ഛിമകത്തികപുണ്ണമാ ഏവാ’’തി. യദി ഹി തം അതിക്കമിത്വാ പവാരേയ്യ, ദുക്കടാപത്തിം ആപജ്ജേയ്യ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ന ച, ഭിക്ഖവേ, അപവാരണായ പവാരേതബ്ബം അഞ്ഞത്ര സങ്ഘസാമഗ്ഗിയാ’’തി (മഹാവ. ൨൩൩). വിസുദ്ധിപവാരണായോഗതോ പവാരണാദിവസാ. പിസദ്ദേന ന കേവലം പവാരണാദിവസായേവ, അഥ ഖോ ഉപോസഥദിവസാപി ഹോന്തീതി ദസ്സേതി. ഇദാനി യോ സോ സാമഗ്ഗിഉപോസഥദിവസോ വുത്തോ, തഞ്ച തപ്പസങ്ഗേന സാമഗ്ഗിപവാരണാദിവസഞ്ച ദസ്സേന്തോ ‘‘യദാ പനാ’’തിആദിമാഹ. ഓസാരിതേ തസ്മിം ഭിക്ഖുസ്മിന്തി ഉക്ഖിത്തകേ ഭിക്ഖുസ്മിം ഓസാരിതേ, തം ഗഹേത്വാ സീമം ഗന്ത്വാ ആപത്തിം ദേസാപേത്വാ കമ്മവാചായ കമ്മപ്പടിപ്പസ്സദ്ധിവസേന പവേസിതേതി വുത്തം ഹോതി. തസ്സ വത്ഥുസ്സാതി തസ്സ അധികരണസ്സ. തദാ ഠപേത്വാ…പേ… ഉപോസഥദിവസോ നാമ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. കിം കാരണന്തി ആഹ ‘‘താവദേവാ’’തിആദി. തത്ഥ താവദേവാതി തം ദിവസമേവ. വചനതോതി കോസമ്ബകക്ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൪൭൫) വുത്തത്താ. യത്ഥ പന പത്തചീവരാദീനം അത്ഥായ അപ്പമത്തകേന കാരണേന വിവദന്താ ഉപോസഥം വാ പവാരണം വാ ഠപേന്തി, തത്ഥ തസ്മിം അധികരണേ വിനിച്ഛിതേ ‘‘സമഗ്ഗാ ജാതമ്ഹാ’’തി അന്തരാ സാമഗ്ഗിഉപോസഥം കാതും ന ലഭന്തി. കരോന്തേഹി അനുപോസഥേ ഉപോസഥോ കതോ നാമ ഹോതി. കത്തികമാസബ്ഭന്തരേതി ഏത്ഥ കത്തികമാസോ നാമ പുബ്ബകത്തികമാസസ്സ കാളപക്ഖപാടിപദതോ പട്ഠായ യാവ അപരകത്തികപുണ്ണമാ, താവ ഏകൂനതിംസരത്തിദിവോ, തസ്സബ്ഭന്തരേ, തതോ പച്ഛാ വാ പന പുരേ വാ ന വട്ടതി. അയമേവ യോ കോചി ദിവസോയേവ. ഇധാപി കോസമ്ബകക്ഖന്ധകേ സാമഗ്ഗിയാ സദിസാവ സാമഗ്ഗീ വേദിതബ്ബാ. യേ പന കിസ്മിഞ്ചിദേവ അപ്പമത്തകേ പവാരണം ഠപേത്വാ സമഗ്ഗാ ഹോന്തി, തേഹി പവാരണായമേവ പവാരണാ കാതബ്ബാ, താവദേവ ന കാതബ്ബാ. കരോന്തേഹി അപ്പവാരണായ പവാരണാ കതാ ഹോതി. ന കാതബ്ബോയേവാതി നിയമേന യദി കരോതി, ദുക്കടന്തി ദസ്സേതി. തത്ഥ ഹി ഉപോസഥകരണേ ദുക്കടം. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, അനുപോസഥേ ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ അഞ്ഞത്ര സങ്ഘസാമഗ്ഗിയാ’’തി (മഹാവ. ൧൮൩).

‘‘പത്തകാലമേവ പത്തകല്ല’’ന്തി ഇമിനാ സകത്ഥേ ഭാവപ്പച്ചയോതി ദസ്സേതി. നാസതീതി അന്വയതോ വുത്തമേവ ബ്യതിരേകതോ ദള്ഹം കരോതി.

അനുരൂപാതി അരഹാ അനുച്ഛവികാ, സാമിനോതി വുത്തം ഹോതി. സബ്ബന്തിമേനാതി സബ്ബഹേട്ഠിമേന ചത്താരോ, ന തേഹി വിനാ തം ഉപോസഥകമ്മം കരീയതി, ന തേസം ഛന്ദോ വാ പാരിസുദ്ധി വാ ഏതി. അവസേസാ പന സചേപി സഹസ്സമത്താ ഹോന്തി, സചേ സമാനസംവാസകാ, സബ്ബേ ഛന്ദാരഹാവ ഹോന്തി, ഛന്ദപാരിസുദ്ധിം ദത്വാ ആഗച്ഛന്തു വാ, മാ വാ, കമ്മം ന കുപ്പതി. പകതത്താതി അനുക്ഖിത്താ, പാരാജികം അനജ്ഝാപന്നാ ച. ഹത്ഥപാസോ നാമ ദിയഡ്ഢഹത്ഥപ്പമാണോ.

സീമാ ച നാമേസാ കതമാ, യത്ഥ ഹത്ഥപാസം അവിജഹിത്വാ ഠിതാ കമ്മപ്പത്താ നാമ ഹോന്തീതി അനുയോഗം സന്ധായ സീമം ദസ്സേന്തോ വിഭാഗവന്താനം സഭാവവിഭാവനം വിഭാഗദസ്സനമുഖേനേവ ഹോതീതി ‘‘സീമാ ച നാമേസാ’’തിആദിമാഹ. സമ്ഭിന്ദന്തേനാതി മിസ്സീകരോന്തേന. അജ്ഝോത്ഥരന്തേനാതി മദ്ദന്തേന, അന്തോ കരോന്തേനാതി വുത്തം ഹോതി. ഇമാ വിപത്തിസീമായോ നാമാതി സമ്ബന്ധോ. കസ്മാ വിപത്തിസീമായോ നാമാതി ആഹ ‘‘ഏകാദസഹീ’’തിആദി. ആകാരേഹീതി കാരണേഹി. വചനതോതി കമ്മവഗ്ഗേ (പരി. ൪൮൨ ആദയോ) കഥിതത്താ. സങ്ഘകമ്മം നാമേതം വീസതിവഗ്ഗകരണീയപരമന്തി ആഹ ‘‘യത്ഥ ഏകവീസതി ഭിക്ഖൂ നിസീദിതും ന സക്കോന്തീ’’തി. യസ്സം സീമായം ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദേന കമ്മാരഹേന സദ്ധിം ഏകവീസതി ഭിക്ഖൂ പരിമണ്ഡലാകാരേന നിസീദിതും ന സക്കോന്തി, അയം അതിഖുദ്ദകാ നാമാതി അത്ഥോ. ഏവരൂപാ ച സീമാ സമ്മതാപി അസമ്മതാ, ഗാമഖേത്തസദിസാവ ഹോതി, തത്ഥ കതം കമ്മം കുപ്പതി. ഏസ നയോ സേസസീമാസുപി.

സമ്മതാതി ബദ്ധാ, വാചിതകമ്മവാചാതി അത്ഥോ. കമ്മവാചായ വാചനമേവ ഹി ബന്ധനം നാമ. നിമിത്തം ന ഉപഗച്ഛതീതി അനിമിത്തുപഗോ, തം അനിമിത്തുപഗം, അനിമിത്താരഹന്തി വുത്തം ഹോതി. തചസാരരുക്ഖോ നാമ താലനാളികേരാദികാ. പംസുപുഞ്ജവാലുകാപുഞ്ജാനന്തി പംസുരാസിവാലുകാരാസീനം മജ്ഝേ. നിദ്ധാരണേ ചേതം സാമിവചനം. പോത്ഥകേസു പന കത്ഥചി ‘‘പംസുപുഞ്ജം വാ വാലുകാപുഞ്ജം വാ അഞ്ഞതര’’ന്തി പാഠോ ദിസ്സതി, സോ പന അപാഠോ. ന ഹി സോ ‘‘അഞ്ഞതര’’ന്തി ഇമിനാ യുജ്ജതീതി. അന്തരാതി നിമിത്തുപഗനിമിത്താനമന്തരാ. ഏത്ഥ ച യാ തീഹി നിമിത്തേഹി ബജ്ഝമാനാ അനിമിത്തുപഗേസു തചസാരരുക്ഖാദീസു അഞ്ഞതരം അന്തരാ ഏകം നിമിത്തം കത്വാ സമ്മതാ, സാ ഖണ്ഡനിമിത്താ നാമ ഹോതി. യാ പന ചതുപഞ്ചനിമിത്താദീഹി ബജ്ഝമാനാ ഇമേസു തചസാരരുക്ഖാദീസു അഞ്ഞതരം അന്തരാ ഏകം നിമിത്തം കത്വാ സമ്മതാ, സാ ഖണ്ഡനിമിത്താ നാമ ന ഹോതീതി വിഞ്ഞായതി നിമിത്തുപഗാനം നിമിത്താനം തിണ്ണം സബ്ഭാവതോ. അട്ഠകഥാസു പന അവിസേസേന വുത്തം, തസ്മാ ഉപപരിക്ഖിത്വാ ഗഹേതബ്ബം. സബ്ബേന സബ്ബന്തി സബ്ബപ്പകാരേന. നിമിത്താനം ബഹി ഠിതേന സമ്മതാതി തേസം ബഹി ഠിതേന വാചിതകമ്മവാചാ. നിമിത്താനി പന അന്തോ ച ബഹി ച ഠത്വാ കിത്തേതും വട്ടന്തി.

ഏവം സമ്മതാപീതി നിമിത്താനി കിത്തേത്വാ കമ്മവാചായ സമ്മതാപി. ഇമസ്സ ‘‘അസമ്മതാവ ഹോതീ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. സബ്ബാ, ഭിക്ഖവേ, നദീ അസീമാതി യാ കാചി നദീലക്ഖണപ്പത്താ നദീ നിമിത്താനി കിത്തേത്വാ ‘‘ഏതം ബദ്ധസീമം കരോമാ’’തി കതാപി അസീമാ, ബദ്ധസീമാ ന ഹോതീതി അത്ഥോ. അത്തനോ സഭാവേന പന സാ ബദ്ധസീമാസദിസാ. സബ്ബത്ഥ സങ്ഘകമ്മം കാതും വട്ടതി. സമുദ്ദജാതസ്സരേസുപി ഏസേവ നയോ. ‘‘സംസട്ഠവിടപാ’’തി ഇമിനാ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ആസന്നതം ദീപേതി. ബദ്ധാ ഹോതീതി പച്ഛിമദിസാഭാഗേ സീമം സന്ധായ വുത്തം. തസ്സാ പദേസന്തി തസ്സാ ഏകദേസം. യത്ഥ ഠത്വാ ഭിക്ഖൂഹി കമ്മം കാതും സക്കാ ഹോതി, താദിസം ഏകദേസന്തി വുത്തം ഹോതി. യത്ഥ പന ഠിതേഹി കമ്മം കാതും ന സക്കാ, താദിസം പദേസം അന്തോ കരിത്വാ ബന്ധന്താ സീമായ സീമം സമ്ഭിന്ദന്തി നാമ, ന തു അജ്ഝോത്ഥരന്തി നാമാതി ഗഹേതബ്ബം. ഗണ്ഠിപദേസു പന ‘‘സമ്ഭിന്ദനം പരേസം സീമായ ഏകം വാ ദ്വേ വാ നിമിത്തേ കിത്തേത്വാ ലേഖാമത്തം ഗഹേത്വാ ബന്ധനം. അജ്ഝോത്ഥരണം നാമ പരേസം സീമായ നിമിത്തേ കിത്തേത്വാ തം സകലം വാ തസ്സേകദേസം വാ അന്തോ കരോന്തേന തസ്സാ ബഹി ഏകിസ്സം ദ്വീസു വാ ദിസാസു നിമിത്തേ കിത്തേത്വാ ബന്ധന’’ന്തി വുത്തം.

പബ്ബതാദീനം നിമിത്താനം സമ്പദാ നിമിത്തസമ്പത്തി. പബ്ബതോവ നിമിത്തം പബ്ബതനിമിത്തം. ഏവം സേസേസുപി. ഏവം വുത്തേസൂതി ഉപോസഥക്ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൧൩൮ ആദയോ) സീമാസമ്മുതിയം വുത്തേസു. ഇമേഹി ച പന അട്ഠഹി നിമിത്തേഹി അസമ്മിസ്സേഹിപി അഞ്ഞമഞ്ഞമിസ്സേഹിപി സീമം സമ്മന്നിതും വട്ടതി. തേനാഹ ‘‘തസ്മിം തസ്മിം ദിസാഭാഗേ യഥാലദ്ധാനി നിമിത്തുപഗാനി നിമിത്താനീ’’തി. ഏകേന, പന ദ്വീഹി വാ നിമിത്തേഹി സമ്മന്നിതും ന വട്ടതി, തീണി പന ആദിം കത്വാ വുത്തപ്പകാരാനം നിമിത്താനം സതേനാപി വട്ടതി. ‘‘പുരത്ഥിമായ ദിസായ കിം നിമിത്ത’’ന്തി വിനയധരേന പുച്ഛിതബ്ബം, ‘‘പബ്ബതോ, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ പുന വിനയധരേനേവ ‘‘ഏസോ പബ്ബതോ നിമിത്ത’’ന്തി ഏവം നിമിത്തം കിത്തേതബ്ബം. ‘‘ഏതം പബ്ബതം നിമിത്തം കരോമ, നിമിത്തം കരിസ്സാമ, നിമിത്തം കതോ, നിമിത്തം ഹോതു, ഹോതി ഭവിസ്സതീ’’തി ഏവം പന കിത്തേതും ന വട്ടതി. പാസാണാദീസുപി ഏസേവ നയോ. തേനാഹ ‘‘പുരത്ഥിമായ ദിസായ കിം നിമിത്ത’’ന്തിആദി. ‘‘പബ്ബതോ, ഭന്തേ, ഉദകം, ഭന്തേ’’തി ഏവം പന ഉപസമ്പന്നോ വാ ആചിക്ഖതു, അനുപസമ്പന്നോ വാ, വട്ടതിയേവ. ആദിസദ്ദേന ‘‘പുരത്ഥിമായ അനുദിസായ കിം നിമിത്തം? പാസാണോ, ഭന്തേ, ഏസോ പാസാണോ നിമിത്തം. ദക്ഖിണായ ദിസായ, ദക്ഖിണായ അനുദിസായ, പച്ഛിമായ ദിസായ, പച്ഛിമായ അനുദിസായ, ഉത്തരായ ദിസായ, ഉത്തരായ അനുദിസായ കിം നിമിത്തം? ഉദകം, ഭന്തേ, ഏതം ഉദകം നിമിത്ത’’ന്തി ഇദം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏത്ഥ പന അട്ഠത്വാ പുന ‘‘പുരത്ഥിമായ ദിസായ കിം നിമിത്തം? പബ്ബതോ, ഭന്തേ, ഏസോ പബ്ബതോ നിമിത്ത’’ന്തി ഏവം പഠമം കിത്തിതനിമിത്തം കിത്തേത്വാവ ഠപേതബ്ബം. ഏവഞ്ഹി നിമിത്തേന നിമിത്തം ഘടിതം ഹോതി. സമ്മാ കിത്തേത്വാതി അഞ്ഞമഞ്ഞനാമവിപരിയായേന, അനിമിത്താനം നാമേന ച അകിത്തേത്വാ യഥാവുത്തേനേവ നയേന കിത്തേത്വാ. സമ്മതാതി ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ’’തിആദിനാ നയേന ഉപോസഥക്ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൧൩൯ ആദയോ) വുത്തായ പരിസുദ്ധായ ഞത്തിദുതിയകമ്മവാചായ ബദ്ധാ. തത്ഥ നിമിത്താനി സകിം കിത്തിതാനിപി കിത്തിതാനേവ ഹോന്തി. അന്ധകട്ഠകഥായം പന തിക്ഖത്തും സീമമണ്ഡലം സമ്ബന്ധന്തേന നിമിത്തം കിത്തേതബ്ബ’’ന്തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൩൮) വുത്തം.

തത്രാതി തേസു അട്ഠസു നിമിത്തേസു. നിമിത്തുപഗതാതി നിമിത്തയോഗ്യതാ. ‘‘ഹത്ഥിപ്പമാണതോ പട്ഠായാ’’തി വചനതോ ഹത്ഥിപ്പമാണോപി നിമിത്തുപഗോയേവ. ഹത്ഥീ പന സത്തരതനോ വാ അഡ്ഢട്ഠരതനോ (സാരത്ഥ. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൩.൧൩൮) വാ. തതോ ഓമകതരോതി തതോ ഹത്ഥിപ്പമാണതോ ഖുദ്ദകതരോ. സചേ ചതൂസു ദിസാസു ചത്താരോ വാ തീസു വാ തയോ പബ്ബതാ ഹോന്തി, ചതൂഹി, തീഹി വാ പബ്ബതനിമിത്തേഹേവ സമ്മന്നിതുമ്പി വട്ടതി, ദ്വീഹി പന നിമിത്തേഹി, ഏകേന വാ സമ്മന്നിതും ന വട്ടതി. ഇതോ പരേസു പാസാണനിമിത്താദീസുപി ഏസേവ നയോ. തസ്മാ പബ്ബതനിമിത്തം കരോന്തേന പുച്ഛിതബ്ബം ‘‘ഏകാബദ്ധോ, ന ഏകാബദ്ധോ’’തി. സചേ ഏകാബദ്ധോ ഹോതി, ന കാതബ്ബോ. തഞ്ഹി ചതൂസു വാ അട്ഠസു വാ ദിസാസു കിത്തേന്തേനാപി ഏകമേവ നിമിത്തം കിത്തിതം ഹോതി. തസ്മാ യോ ഏവം ചക്കസണ്ഠാനേന വിഹാരം പരിക്ഖിപിത്വാ ഠിതോ പബ്ബതോ, തം ഏകദിസായ കിത്തേത്വാ അഞ്ഞാസു ദിസാസു തം ബഹിദ്ധാ കത്വാ അന്തോ അഞ്ഞാനി നിമിത്താനി കിത്തേതബ്ബാനി. സചേ പബ്ബതസ്സ തതിയഭാഗം വാ ഉപഡ്ഢം വാ അന്തോസീമായ കത്തുകാമാ ഹോന്തി, പബ്ബതം അകിത്തേത്വാ യത്തകം പദേസം അന്തോ കത്തുകാമാ, തസ്സ പരതോ തസ്മിംയേവ പബ്ബതേ ജാതരുക്ഖവമ്മികാദീസു അഞ്ഞതരം നിമിത്തം കിത്തേതബ്ബം. സചേ യോജനദ്വിയോജനപ്പമാണം സബ്ബം പബ്ബതം അന്തോ കത്തുകാമാ ഹോന്തി, പബ്ബതസ്സ പരതോ ഭൂമിയം ജാതരുക്ഖവമ്മികാദീനി നിമിത്താനി കിത്തേതബ്ബാനി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൩൮; വി. സങ്ഗ. അട്ഠ. ൧൫൮).

സങ്ഖം ഗച്ഛതീതി ഗണനം വോഹാരം ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. ദ്വത്തിംസപലഗുളപിണ്ഡപരിമാണോതി ഥൂലതായ, ന തുലഗണനായ. തത്ഥ ‘‘ഏകപലം നാമ ദസകലഞ്ജ’’ന്തി വദന്തി. ഇട്ഠകാ മഹന്താപി ന വട്ടതി. തഥാ അനിമിത്തുപഗപാസാണാനം രാസി, പഗേവ പംസുവാലുകാരാസി. ഭൂമിസമോ ഖലമണ്ഡലസദിസോ പിട്ഠിപാസാണോ വാ ഭൂമിതോ ഖാണുകോ വിയ ഉട്ഠിതപാസാണോ വാ ഹോതി, സോപി പമാണൂപഗോ ചേ, വട്ടതി. ‘‘പിട്ഠിപാസാണോ പന അതിമഹന്തോപി പാസാണസങ്ഖമേവ ഗച്ഛതീതി ആഹ ‘‘പിട്ഠിപാസാണോ പനാ’’തിആദി. തസ്മാ സചേ മഹതോ പിട്ഠിപാസാണസ്സ ഏകം പദേസം അന്തോസീമായം കത്തുകാമാ ഹോന്തി, തം അകിത്തേത്വാ തസ്സുപരി അഞ്ഞോ പാസാണോ കിത്തേതബ്ബോ. സചേ പിട്ഠിപാസാണുപരി വിഹാരം കരോന്തി, വിഹാരമജ്ഝേന ച പിട്ഠിപാസാണോ വിനിവിജ്ഝിത്വാ ഗച്ഛതി, ഏവരൂപോ പിട്ഠിപാസാണോ ന വട്ടതി. സചേ ഹി തം കിത്തേന്തി, നിമിത്തസ്സുപരി വിഹാരോ ഹോതി, നിമിത്തഞ്ച നാമ ബഹിസീമായം ഹോതി, വിഹാരോപി ബഹിസീമായം ആപജ്ജതി. വിഹാരം പരിക്ഖിപിത്വാ ഠിതപിട്ഠിപാസാണോ പന ഏകത്ഥ കിത്തേത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ന കിത്തേതബ്ബോ.

വനനിമിത്തേ തിണവനം വാ തചസാരരുക്ഖവനം വാ ന വട്ടതീതി ആഹ ‘‘അന്തോസാരേഹീ’’തിആദി. അന്തോസാരാ നാമ അമ്ബജമ്ബുപനസാദയോ. അന്തോസാരമിസ്സകേഹീതി അന്തോ സാരോ യേസം തേ അന്തോസാരാ, തേഹി മിസ്സകാ അന്തോസാരമിസ്സകാ, തേഹി. ചതുപഞ്ചരുക്ഖമത്തമ്പീതി ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദനാഹ. ഉക്കംസതോ പന യോജനസതികമ്പി വനം വട്ടതി. ഏത്ഥ പന ചതുരുക്ഖമത്തഞ്ചേ, തയോ സാരതോ, ഏകോ അസാരതോ. പഞ്ചരുക്ഖമത്തഞ്ചേ, തയോ സാരതോ, ദ്വേ അസാരതോതി ഗഹേതബ്ബം. സചേ പന വനമജ്ഝേ വിഹാരം കരോന്തി, തം വനം ന കിത്തേതബ്ബം. ഏകദേസം അന്തോസീമായം കത്തുകാമേഹിപി വനം അകിത്തേത്വാ തത്ഥ രുക്ഖപാസാണാദയോ കിത്തേതബ്ബാ, വിഹാരം പരിക്ഖിപിത്വാ ഠിതവനം ഏകത്ഥ കിത്തേത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ന കിത്തേതബ്ബം (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൩൮).

രുക്ഖനിമിത്തേപി തചസാരരുക്ഖോ ന വട്ടതീതി ആഹ ‘‘അന്തോസാരോ’’തി. ‘‘ഭൂമിയം പതിട്ഠിതോ’’തി ഇമിനാ കുടസരാവാദീസു ഠിതം പടിക്ഖിപതി. തതോ അപനേത്വാ പന തങ്ഖണമ്പി ഭൂമിയം രോപേത്വാ കോട്ഠകം കത്വാ ഉദകം ആസിഞ്ചിത്വാ കിത്തേതും വട്ടതി, നവമൂലസാഖാനിഗ്ഗമനം അകാരണം. ഖന്ധം ഛിന്ദിത്വാ രോപിതേ പന ഏതം യുജ്ജതി. സൂചിദണ്ഡകപ്പമാണോതി ‘‘സീഹളദീപേ ലേഖനദണ്ഡപ്പമാണോ’’തി വദന്തി (സാരത്ഥ. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൩.൧൩൮), സോ ച കനിട്ഠങ്ഗുലിപരിമാണോതി ദട്ഠബ്ബോ. ഇദം പന രുക്ഖനിമിത്തം കിത്തേന്തേന ‘‘രുക്ഖോ’’തിപി, ‘‘സാകരുക്ഖോ, സാലരുക്ഖോ’’തിപി വത്തും വട്ടതി. ഏകാബദ്ധം പന സുപ്പതിട്ഠിതനിഗ്രോധസദിസം രുക്ഖം ഏകത്ഥ കിത്തേത്വാ അഞ്ഞത്ഥ കിത്തേതും ന വട്ടതി.

മഗ്ഗനിമിത്തേ അരഞ്ഞഖേത്തനദീതളാകമഗ്ഗാദയോ ന വട്ടന്തീതി ആഹ ‘‘ജങ്ഘമഗ്ഗോ വാ ഹോതൂ’’തിആദി. യോ പന ജങ്ഘമഗ്ഗോ സകടമഗ്ഗതോ ഓക്കമിത്വാ പുന സകടമഗ്ഗമേവ ഓതരതി, യേ വാ ജങ്ഘമഗ്ഗസകടമഗ്ഗാ അവലഞ്ജിതാ, തേ ന വട്ടന്തി. തേനാഹ ‘‘ജങ്ഘസത്ഥസകടസത്ഥേഹീ’’തിആദി. ഏത്ഥ ച സചേ സകടമഗ്ഗസ്സ അന്തിമചക്കമഗ്ഗം നിമിത്തം കരോന്തി, മഗ്ഗോ ബഹിസീമായ ഹോതി. സചേ ബാഹിരചക്കമഗ്ഗം നിമിത്തം കരോന്തി, ബാഹിരചക്കമഗ്ഗോവ ബഹിസീമായ ഹോതി, സേസം അന്തോസീമം ഭജതീതി വേദിതബ്ബം. സചേപി ദ്വേ മഗ്ഗാ നിക്ഖമിത്വാ പച്ഛാ സകടധുരമിവ ഏകീഭവന്തി, ദ്വിധാ ഭിന്നട്ഠാനേ വാ സമ്ബന്ധട്ഠാനേ വാ സകിം കിത്തേത്വാ പുന ന കിത്തേതബ്ബാ. ഏകാബദ്ധനിമിത്തഞ്ഹേതം ഹോതി.

സചേ വിഹാരം പരിക്ഖിപിത്വാ ചത്താരോ മഗ്ഗാ ചതൂസു ദിസാസു ഗച്ഛന്തി, മജ്ഝേ ഏകം കിത്തേത്വാ അപരം കിത്തേതും ന വട്ടതി. ഏകാബദ്ധനിമിത്തഞ്ഹേതം. കോണം വിനിവിജ്ഝിത്വാ ഗതം പന പരഭാഗേ കിത്തേതും വട്ടതി. വിഹാരമജ്ഝേന വിനിവിജ്ഝിത്വാ ഗതമഗ്ഗോ പന ന കിത്തേതബ്ബോ. കിത്തിതേ പന നിമിത്തസ്സ ഉപരി വിഹാരോ ഹോതി. ഇമഞ്ച മഗ്ഗം കിത്തേന്തേന ‘‘മഗ്ഗോ പജ്ജോ പഥോ’’തിആദിനാ (ചൂളനി. പാരായനത്ഥുതിഗാഥാനിദ്ദേസ ൧൦൧) വുത്തേസു ദസസു നാമേസു യേന കേനചി നാമേന കിത്തേതും വട്ടതി. പരിഖാസണ്ഠാനേന വിഹാരം പരിക്ഖിപിത്വാ ഗതമഗ്ഗോ ഏകത്ഥ കിത്തേത്വാ അഞ്ഞത്ഥ കിത്തേതും ന വട്ടതി.

യം പന അബദ്ധസീമാലക്ഖണേ നദിം വക്ഖാമാതി ‘‘യസ്സാ ധമ്മികാനം രാജൂനം കാലേ’’തിആദിനാ (കങ്ഖാ. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ) ഉദകുക്ഖേപസീമായം നദിയാ വക്ഖമാനത്താ വുത്തം. യാ പന നദീ മഗ്ഗോ വിയ സകടധുരസണ്ഠാനേന വാ പരിഖാസണ്ഠാനേന വാ വിഹാരം പരിക്ഖിപിത്വാ ഗതാ, നം ഏകത്ഥ കിത്തേത്വാ അഞ്ഞത്ഥ കിത്തേതും ന വട്ടതി. വിഹാരസ്സ ചതൂസു ദിസാസു അഞ്ഞമഞ്ഞം വിനിവിജ്ഝിത്വാ ഗതേ നദീചതുക്കേപി ഏസേവ നയോ. അസമ്മിസ്സനദിയോ പന ചതസ്സോപി കിത്തേതും വട്ടതി. സചേ വതിം കരോന്തോ വിയ രുക്ഖപാദേ നിഖണിത്വാ വല്ലിപലാലാദീഹി നദീസോതം രുമ്ഭന്തി, ഉദകമ്പി അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ആവരണം പവത്തതിയേവ, നിമിത്തം കാതും വട്ടതി. യഥാ പന ഉദകം നപ്പവത്തതി, ഏവം സേതുമ്ഹി കതേ അപ്പവത്തമാനാ നദീ നിമിത്തം കാതും ന വട്ടതി. പവത്തനട്ഠാനേ നദീനിമിത്തം, അപ്പവത്തനട്ഠാനേ ഉദകനിമിത്തം കാതും വട്ടതി.

യാ പന ദുബ്ബുട്ഠികാലേ വാ ഗിമ്ഹേ വാ നിരുദകഭാവേന നപ്പവത്തതി, സാ വട്ടതി. മഹാനദിതോ ഉദകമാതികം നീഹരന്തി, സാ കുന്നദീസദിസാ ഹുത്വാ തീണി സസ്സാനി സമ്പാദേന്തീ നിച്ചം പവത്തതി. കിഞ്ചാപി പവത്തതി, നിമിത്തം കാതും ന വട്ടതി. യാ പന മൂലേ മഹാനദിതോ നിഗ്ഗതാപി കാലന്തരേന തേനേവ നിഗ്ഗതമഗ്ഗേന നദിം ഭിന്ദിത്വാ സയമേവ ഗച്ഛതി, ഗച്ഛന്തീ ച പരതോ സുസുമാരാദിസമാകിണ്ണാ നാവാദീഹി സഞ്ചരിതബ്ബാ നദീ ഹോതി, തം നിമിത്തം കാതും വട്ടതി.

അസന്ദമാനന്തി അപ്പവത്തമാനം. സന്ദമാനം നാമ ഓഘനദീഉദകവാഹകമാതികാസു ഉദകം. വുത്തപരിച്ഛേദകാലം അതിട്ഠന്തന്തി ‘‘യാവ കമ്മവാചാപരിയോസാനാ സണ്ഠമാനക’’ന്തി വുത്തപരിച്ഛേദകാലം അതിട്ഠന്തം. ഭാജനഗതന്തി നാവാചാടിആദീസു ഭാജനേസു ഗതം. യം പന അന്ധകട്ഠകഥായം ‘‘ഗമ്ഭീരേസു ആവാടാദീസു ഉക്ഖേപിമം ഉദകം നിമിത്തം ന കാതബ്ബ’’ന്തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൩൮; വി. സങ്ഗ. അട്ഠ. ൧൫൮) വുത്തം, തം ദുവുത്തം, അത്തനോ മതിമത്തമേവ. ഠിതം പന അന്തമസോ സൂകരഖതായപി ഗാമദാരകാനം കീളനവാപിയമ്പി സചേ യാവ കമ്മവാചാപരിയോസാനം തിട്ഠതി, അപ്പം വാ ഹോതു, ബഹു വാ, വട്ടതിയേവ. തസ്മിം പന ഠാനേ നിമിത്തസഞ്ഞാകരണത്ഥം പാസാണവാലികാപംസുആദിരാസി വാ പാസാണത്ഥമ്ഭോ വാ ദാരുത്ഥമ്ഭോ വാ കാതബ്ബോ.

ഏവം നിമിത്തസമ്പത്തിയുത്തതം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യേഹി ആകാരേഹി ബദ്ധാ പരിസാസമ്പത്തിയുത്താ നാമ ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘പരിസാസമ്പത്തിയാ യുത്താ നാമാ’’തിആദിമാഹ. ഇമസ്സ പന കമ്മസ്സ ചതുവഗ്ഗകരണീയത്താ ‘‘ചതൂഹി ഭിക്ഖൂഹീ’’തി വുത്തം. ഇമഞ്ച സീമം ബന്ധിതുകാമേഹി സാമന്തവിഹാരേസു ഭിക്ഖൂ തസ്സ തസ്സ വിഹാരസ്സ സീമാപരിച്ഛേദം പുച്ഛിത്വാ ബദ്ധസീമവിഹാരാനം സീമായ സീമന്തരികം, അബദ്ധസീമവിഹാരാനം സീമായ ഉപചാരം ഠപേത്വാ ദിസാചാരികഭിക്ഖൂനം നിസ്സഞ്ചാരസമയേ സചേ ഏകസ്മിം ഗാമഖേത്തേ സീമം ബന്ധിതുകാമാ, യേ തത്ഥ ബദ്ധസീമവിഹാരാ, തേസു ഭിക്ഖൂനം ‘‘മയം അജ്ജ സീമം ബന്ധിസ്സാമ, തുമ്ഹേ സകസകസീമാപരിച്ഛേദതോ മാ നിക്ഖമിത്ഥാ’’തി പേസേതബ്ബം. യേ അബദ്ധസീമവിഹാരാ, തേസു ഭിക്ഖൂ ഏകജ്ഝം സന്നിപാതാപേതബ്ബാ, ഛന്ദാരഹാനം ഛന്ദോ ആഹരാപേതബ്ബോ. തേന വുത്തം ‘‘യാവതികാ തസ്മിം ഗാമഖേത്തേ’’തിആദി. തസ്മിം ഗാമഖേത്തേതി യസ്മിം ഗാമഖേത്തേ ഠത്വാ കമ്മവാചം വാചേന്തി, തസ്മിം ഗാമഖേത്തേ. ‘‘സചേ അഞ്ഞാനിപി ഗാമഖേത്താനി അന്തോ കത്തുകാമാ, തേസു ഗാമേസു യേ ഭിക്ഖൂ വസന്തി, തേഹിപി ആഗന്തബ്ബം, അനാഗച്ഛന്താനം ഛന്ദോ ആഹരിതബ്ബോ’’തി മഹാസുമത്ഥേരോ ആഹ. മഹാപദുമത്ഥേരോ പനാഹ ‘‘നാനാഗാമഖേത്താനി നാമ പാടിയേക്കം ബദ്ധസീമാസദിസാനി, ന തതോ ഛന്ദപാരിസുദ്ധി ആഗച്ഛതി. അന്തോനിമിത്തഗതേഹി പന ഭിക്ഖൂഹി ആഗന്തബ്ബ’’ന്തി വത്വാ പുന ആഹ ‘‘സമാനസംവാസകസീമാസമ്മന്നനകാലേ ആഗമനമ്പി അനാഗമനമ്പി വട്ടതി, അവിപ്പവാസസീമാസമ്മന്നനകാലേ പന അന്തോനിമിത്തഗതേഹി ആഗന്തബ്ബം. അനാഗച്ഛന്താനം ഛന്ദോ ആഹരിതബ്ബോ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൩൮).

ഇദാനി യേഹി ആകാരേഹി സമ്മതാ കമ്മവാചാസമ്പത്തിയുത്താ നാമ ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘കമ്മവാചാസമ്പത്തിയാ യുത്താ നാമാ’’തിആദിമാഹ. ആദിസദ്ദേന. ‘‘യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ ഏതേഹി നിമിത്തേഹി സീമം സമ്മന്നേയ്യ സമാനസംവാസം ഏകൂപോസഥം, ഏസാ ഞത്തി. സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, യാവതാ സമന്താ നിമിത്താ കിത്തിതാ, സങ്ഘോ ഏതേഹി നിമിത്തേഹി സീമം സമ്മന്നതി സമാനസംവാസം ഏകൂപോസഥം, യസ്സായസ്മതോ ഖമതി ഏതേഹി നിമിത്തേഹി സീമായ സമ്മുതി സമാനസംവാസായ ഏകൂപോസഥായ, സോ തുണ്ഹസ്സ. യസ്സ നക്ഖമതി, സോ ഭാസേയ്യ. സമ്മതാ സീമാ സങ്ഘേന ഏതേഹി നിമിത്തേഹി സമാനസംവാസാ ഏകൂപോസഥാ, ഖമതി സങ്ഘസ്സ, തസ്മാ തുണ്ഹീ, ഏവമേതം ധാരയാമീ’’തി (മഹാവ. ൧൩൯) ഇമം പാളിസേസം സങ്ഗണ്ഹാതി. വുത്തായാതി ഉപോസഥക്ഖന്ധകേ വുത്തായ. ഞത്തിദോസഅനുസ്സാവനദോസേഹി വിരഹിതത്താ പരിസുദ്ധായ.

ഖണ്ഡസീമാ (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൩൮; സാരത്ഥ. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൩.൧൩൮; വജിര. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൧൩൮) നാമ ഖുദ്ദകസീമാ. സമാനസംവാസകത്ഥം സമ്മതാ സീമാ സമാനസംവാസകസീമാ. അവിപ്പവാസത്ഥം സമ്മതാ സീമാ അവിപ്പവാസസീമാ. ഇമാസു പന തീസു സീമം സമ്മന്നന്തേഹി പബ്ബജ്ജുപസമ്പദാദീനം സങ്ഘകമ്മാനം സുഖകരണത്ഥം പഠമം ഖണ്ഡസീമാ ബന്ധിതബ്ബാ. തം പന ബന്ധന്തേഹി വത്തം ജാനിതബ്ബം. സചേ ഹി ബോധിചേതിയഭത്തസാലാദീനി സബ്ബവത്ഥൂനി പതിട്ഠാപേത്വാ കതവിഹാരേ ബന്ധന്തി, വിഹാരമജ്ഝേ ബഹൂനം സമോസരണട്ഠാനേ അബന്ധിത്വാ വിഹാരപച്ചന്തേ വിവിത്തോകാസേ ബന്ധിതബ്ബാ. അകതവിഹാരേ ബന്ധന്തേഹി ബോധിചേതിയാദീനം സബ്ബവത്ഥൂനം ഠാനം സല്ലക്ഖേത്വാ യഥാ പതിട്ഠിതേസു വത്ഥൂസു വിഹാരപച്ചന്തേ വിവിത്തോകാസേ ഹോതി, ഏവം ബന്ധിതബ്ബാ. സാ ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദേന സചേ ഏകവീസതിഭിക്ഖൂ ഗണ്ഹാതി, വട്ടതി. തതോ ഓരം ന വട്ടതി. പരം ഭിക്ഖുസഹസ്സം ഗണ്ഹന്തീപി വട്ടതി. തം ബന്ധന്തേഹി സീമാമാളകസ്സ സമന്താ നിമിത്തുപഗാ പാസാണാ ഠപേതബ്ബാ, ന ഖണ്ഡസീമായ ഠിതേഹി മഹാസീമാ ബന്ധിതബ്ബാ, ന മഹാസീമായ ഠിതേഹി ഖണ്ഡസീമാ. ഖണ്ഡസീമായമേവ പന ഠത്വാ ഖണ്ഡസീമാ ബന്ധിതബ്ബാ, മഹാസീമായമേവ ഠത്വാ മഹാസീമാ.

തത്രായം ബന്ധനവിധി – സമന്താ ‘‘ഏസോ പാസാണോ നിമിത്ത’’ന്തി ഏവം നിമിത്താനി കിത്തേത്വാ കമ്മവാചായ സീമാ സമ്മന്നിതബ്ബാ. അഥ തസ്സാ ഏവ ദള്ഹീകമ്മത്ഥം അവിപ്പവാസകമ്മവാചാ കാതബ്ബാ. ഏവഞ്ഹി ‘‘സീമം സമൂഹനിസ്സാമാ’’തി ആഗതാ സമൂഹനിതും ന സക്ഖിസ്സന്തി. സീമം സമ്മന്നിത്വാ ബഹി സീമന്തരികപാസാണാ ഠപേതബ്ബാ, സീമന്തരികാ പച്ഛിമകോടിയാ ചതുരങ്ഗുലപ്പമാണാപി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൩൮; വി. സങ്ഗ. അട്ഠ. ൧൬൩) വട്ടതി. സചേ പന വിഹാരോ മഹാ ഹോതി, ദ്വേപി തിസ്സോപി തതുത്തരിപി ഖണ്ഡസീമായോ ബന്ധിതബ്ബാ.

ഏവം ഖണ്ഡസീമം സമ്മന്നിത്വാ മഹാസീമാസമ്മുതികാലേ ഖണ്ഡസീമതോ നിക്ഖമിത്വാ മഹാസീമായം ഠത്വാ സമന്താ അനുപരിയായന്തേഹി സീമന്തരികപാസാണാ കിത്തേതബ്ബാ. തതോ അവസേസനിമിത്തേ കിത്തേത്വാ ഹത്ഥപാസം അവിജഹന്തേഹി കമ്മവാചായ സമാനസംവാസകസീമം സമ്മന്നിത്വാ തസ്സാ ദള്ഹീകമ്മത്ഥം അവിപ്പവാസകമ്മവാചാപി കാതബ്ബാ. ഏവഞ്ഹി ‘‘സീമം സമൂഹനിസ്സാമാ’’തി ആഗതാ സമൂഹനിതും ന സക്ഖിസ്സന്തി. സചേ പന ഖണ്ഡസീമായ നിമിത്താനി കിത്തേത്വാ തതോ സീമന്തരികായ നിമിത്താനി കിത്തേത്വാ മഹാസീമായ നിമിത്താനി കിത്തേന്തി, ഏവം തീസു ഠാനേസു നിമിത്താനി കിത്തേത്വാ യം സീമം ഇച്ഛന്തി, തം പഠമം ബന്ധിതും വട്ടതി. ഏവം സന്തേപി യഥാവുത്തനയേന ഖണ്ഡസീമതോവ പട്ഠായ ബന്ധിതബ്ബാ. ഏവം ബദ്ധാസു പന സീമാസു ഖണ്ഡസീമായം ഠിതാ ഭിക്ഖൂ മഹാസീമായം കമ്മം കരോന്താനം ന കോപേന്തി, മഹാസീമായം വാ ഠിതാ ഖണ്ഡസീമായം കരോന്താനം. സീമന്തരികായ പന ഠിതാ ഉഭിന്നമ്പി ന കോപന്തി. ഗാമഖേത്തേ ഠത്വാ കമ്മം കരോന്താനം പന സീമന്തരികായ ഠിതാ കോപേന്തി. സീമന്തരികാ ഹി ഗാമഖേത്തം ഭജതി. അവിപ്പവാസസീമാസമ്മന്നനേ കതേ സതി സാ ച അവിപ്പവാസസീമാ നാമ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘തസ്സായേവ പഭേദോ’’തി. തസ്സായേവാതി ബദ്ധസീമായ ഏവ.

അയം പന വിസേസോ – ‘‘ഠപേത്വാ ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ചാ’’തി (മഹാവ. ൧൪൪) വചനതോ അവിപ്പവാസസീമാ ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ച ന ഓതരതി, സമാനസംവാസകസീമാ പന തത്ഥാപി ഓതരതി. സമാനസംവാസകസീമാ ചേത്ഥ അത്തനോ ധമ്മതായ ഗച്ഛതി, അവിപ്പവാസസീമാ പന യത്ഥ സമാനസംവാസകസീമാ, തത്ഥേവ ഗച്ഛതി. ന ഹി തസ്സാ വിസും നിമിത്തകിത്തനം അത്ഥി. തത്ഥ സചേ അവിപ്പവാസായ സമ്മുതികാലേ ഗാമോ അത്ഥി, തം സാ ന ഓതരതി. സചേ പന സമ്മതായ സീമായ പച്ഛാ ഗാമോ നിവിസതി, സോപി സീമാസങ്ഖമേവ ഗച്ഛതി. യഥാ ച പച്ഛാ നിവിട്ഠോ, ഏവം പഠമം നിവിട്ഠസ്സ പച്ഛാ വഡ്ഢിതപ്പദേസോപി സീമാസങ്ഖമേവ ഗച്ഛതി. സചേപി സീമാസമ്മുതികാലേ ഗേഹാനി കതാനി, ‘‘പവിസിസ്സാമാ’’തി ആലയോപി അത്ഥി, മനുസ്സാ പന അപ്പവിട്ഠാ, പോരാണഗാമം വാ സഗേഹമേവ ഛഡ്ഡേത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ഗതാ, അഗാമോയേവ ഏസ, സീമാ ഓതരതി. സചേ പന ഏകമ്പി കുലം പവിട്ഠം വാ അഗതം വാ അത്ഥി, ഗാമോയേവ, സീമാ ന ഓതരതി.

ഏവം ബദ്ധസീമം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അബദ്ധസീമം ദസ്സേന്തോ ‘‘അബദ്ധസീമാ പനാ’’തിആദിമാഹ. ഗാമോ ഏവ സീമാ ഗാമസീമാ. ഗാമഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ നിഗമനഗരാനമ്പി സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. യത്തകേ പദേസേ തസ്സ ഗാമസ്സ ഗാമഭോജകാ ബലിം ലഭന്തി, സോ പദേസോ അപ്പോ വാ ഹോതു, മഹന്തോ വാ, ഏകം ഗാമഖേത്തം നാമ. യമ്പി ഏകസ്മിംയേവ ഗാമഖേത്തേ ഏകം പദേസം ‘‘അയം വിസും ഗാമോ ഹോതൂ’’തി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ രാജാ കസ്സചി ദേതി, സോപി വിസുംഗാമസീമാ ഹോതിയേവ. തസ്മാ സാ ച ഇതരാ ച പകതിഗാമസീമാ ബദ്ധസീമാസദിസാവ ഹോതി. കേവലം പന തിചീവരവിപ്പവാസപരിഹാരം ന ലഭതീതി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൪൭).

അഗാമകേ അരഞ്ഞേതി വിഞ്ഝാടവിസദിസേ അരഞ്ഞേ. തേനാഹ ‘‘അഗാമകം നാമാ’’തിആദി. അയം പന സീമാ തിചീവരവിപ്പവാസപരിഹാരമ്പി ലഭതി. മച്ഛബന്ധാനന്തി കേവട്ടാനം. അഗമനപഥേസൂതി ഗന്തും അസക്കുണേയ്യപഥേസു. യത്ഥ തദഹേവ ഗന്ത്വാ തദഹേവ പച്ചാഗന്തും ന സക്കാ ഹോതി, താദിസേസൂതി വുത്തം ഹോതി. തേസം ഗമനപരിയന്തസ്സ ഓരതോ പന ഗാമസീമാസങ്ഖം ഗച്ഛതി. തത്ഥ ഗാമസീമം അസോധേത്വാ കമ്മം കാതും ന വട്ടതി. മജ്ഝേ ഠിതാനം സബ്ബദിസാസു സത്തബ്ഭന്തരാതി മജ്ഝേ ഠിതാനം ഭിക്ഖൂനം ഠിതോകാസതോ സബ്ബദിസാസു സത്തബ്ഭന്തരാ. തത്ഥാതി തേസു അബ്ഭന്തരേസു. തസ്മാതി യസ്മാ പരിസവസേന വഡ്ഢതി, തസ്മാ. ഉപചാരത്ഥായാതി സീമോപചാരത്ഥായ. സീമാഭാവം പടിക്ഖിപിത്വാതി ബദ്ധസീമാഭാവം പടിക്ഖിപിത്വാ. സമാനോ സംവാസോ ഏത്ഥാതി സമാനസംവാസാ. ഏകോ ഉപോസഥോ ഏത്ഥാതി ഏകൂപോസഥാ. ഏത്ഥ ച ഉപോസഥസ്സ വിസും ഗഹിതത്താ അവസേസകമ്മവസേന സമാനസംവാസതാ വേദിതബ്ബാ. വുത്താതി അബദ്ധസീമാപരിച്ഛേദം ദസ്സേതും ഉപോസഥക്ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൧൪൯) വുത്താ. അനു അനു അഡ്ഢമാസം അന്വഡ്ഢമാസം, അഡ്ഢമാസേ അഡ്ഢമാസേതി അത്ഥോ. ഏവം ‘‘അനുദസാഹ’’ന്തിആദീസുപി. ദേവേതി മേഘേ. വലാഹകേസു വിഗതമത്തേസൂതി ഭാവേനഭാവലക്ഖണേ ഭുമ്മം. സോതന്തി ഉദകപ്പവാഹോ വുച്ചതി. തിത്ഥേന വാ അതിത്ഥേന വാ ഓതരിത്വാതി പാഠസേസോ. തിമണ്ഡലം പടിച്ഛാദേത്വാതി യഥാ തിമണ്ഡലപടിച്ഛാദനം ഹോതി, ഏവം നിവാസേത്വാ. ഉത്തരന്തിയാതി യത്ഥ കത്ഥചി ഉത്തരന്തിയാ. ഭിക്ഖുനീവിഭങ്ഗേ (പാചി. ൬൯൨) ഭിക്ഖുനിയാ വസേന നദീലക്ഖണസ്സ പാളിയം ആഗതത്താ ‘‘ഭിക്ഖുനിയാ’’തി വുത്തം, ന പന വിസേസസബ്ഭാവതോ.

കേനചി ഖണിത്വാ അകതോതി അന്തമസോ തിരച്ഛാനേനപി ഖണിത്വാ അകതോ. നദിം വാ സമുദ്ദം വാ ഭിന്ദിത്വാതി നദീകൂലം വാ സമുദ്ദവേലം വാ ഭിന്ദിത്വാ. ഏതം ലക്ഖണന്തി ‘‘യത്ഥ നദിയം വുത്തപ്പകാരേ വസ്സകാലേ ഉദകം സന്തിട്ഠതീ’’തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ) വുത്തപ്പകാരലക്ഖണം. ലോണീപി ജാതസ്സരസങ്ഖമേവ ഗച്ഛതി. യത്ഥ പന വുത്തപ്പകാരേ വസ്സകാലേ വസ്സേ പച്ഛിന്നമത്തേ പിവിതും വാ ഹത്ഥപാദേ ധോവിതും വാ ഉദകം ന ഹോതി സുക്ഖതി, അയം ജാതസ്സരോ ഗാമഖേത്തസങ്ഖമേവ ഗച്ഛതി.

ഉദകുക്ഖേപാതി കരണത്ഥേ നിസ്സക്കവചനന്തി ആഹ ‘‘ഉദകുക്ഖേപേനാ’’തി. കഥം പന ഉദകം ഖിപിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. മജ്ഝിമേന പുരിസേനാതി ഥാമമജ്ഝിമേന പുരിസേന. അയം ഉദകുക്ഖേപോ നാമാതി അയം ഉദകുക്ഖേപേന പരിച്ഛിന്നാ സീമാ നാമാതി അത്ഥോ. യാവ പരിസാ വഡ്ഢതി, താവ അയം സീമാപി വഡ്ഢതി, പരിസപരിയന്തതോ ഉദകുക്ഖേപോയേവ പമാണം. സചേ പന നദീ നാതിദീഘാ ഹോതി, പഭവതോ പട്ഠായ യാവ മുഖദ്വാരം സബ്ബത്ഥ സങ്ഘോ നിസീദതി, ഉദകുക്ഖേപസീമാകമ്മം നത്ഥി. സകലാപി നദീ ഏതേസംയേവ ഭിക്ഖൂനം പഹോതി.

പകതിവസ്സകാലേതി പുബ്ബേ വുത്തപ്പകാരേ പകതിവസ്സകാലേ. ചതൂസു മാസേസൂതി വസ്സാനസ്സ ചതൂസു മാസേസു. അതിവുട്ഠികാലേ ഓഘേന ഓത്ഥതോകാസോ ന ഗഹേതബ്ബോ. സോ ഹി ഗാമസീമാസങ്ഖമേവ ഗച്ഛതി. അന്തോനദിയം ജാതസ്സരേ ജാതപിട്ഠിപാസാണദീപകേസുപി അയമേവ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. സചേ പന നദീ പരിപുണ്ണാ ഹോതി സമതിത്ഥികാ, ഉദകസാടികം നിവാസേത്വാപി അന്തോനദിയംയേവ കമ്മം കാതബ്ബം. സചേ ന സക്കോന്തി, നാവായപി ഠത്വാ കാതബ്ബം. ഗച്ഛന്തിയാ പന നാവായ കാതും ന വട്ടതി. കസ്മാ? ഉദകുക്ഖേപമത്തമേവ ഹി സീമാ, തം നാവാ സീഘമേവ അതിക്കാമേതി. ഏവം സതി അഞ്ഞിസ്സാ സീമായ ഞത്തി, അഞ്ഞിസ്സാ അനുസ്സാവനാ ഹോതി, തസ്മാ നാവം അരിത്തേന വാ ഠപേത്വാ, പാസാണേ വാ ലമ്ബിത്വാ, അന്തോനദിയം ജാതരുക്ഖേ വാ ബന്ധിത്വാ കമ്മം കാതബ്ബം. അന്തോനദിയം ബദ്ധഅട്ടകേപി അന്തോനദിയം ജാതരുക്ഖേപി ഠിതേഹി കമ്മം കാതും വട്ടതി.

സചേ പന രുക്ഖസ്സ സാഖാ വാ തതോ നിക്ഖന്തപാരോഹോ വാ ബഹിനദീതീരേ വിഹാരസീമായ വാ ഗാമസീമായ വാ പതിട്ഠിതോ, സീമം വാ സോധേത്വാ, സാഖം വാ ഛിന്ദിത്വാ കമ്മം കാതബ്ബം. ബഹിനദീതീരേ ജാതരുക്ഖസ്സ അന്തോനദിയം പവിട്ഠസാഖായ വാ പാരോഹേ വാ നാവം ബന്ധിത്വാ കമ്മം കാതും ന വട്ടതി. കരോന്തേഹി സീമാ വാ സോധേതബ്ബാ, സാഖം ഛിന്ദിത്വാ വാ തസ്സ ബഹിപതിട്ഠിതഭാഗോ നാസേതബ്ബോ. നദീതീരേ പന ഖാണുകം കോട്ടേത്വാ തത്ഥ ബന്ധനാവായ ന വട്ടതിയേവ.

നദിയം സേതും കരോന്തി, സചേ അന്തോനദിയംയേവ സേതു വാ സേതുപാദാ വാ, സേതുമ്ഹി ഠിതേഹി കമ്മം കാതും വട്ടതി. സചേ പന സേതു വാ സേതുപാദാ വാ ബഹിതീരേ പതിട്ഠിതാ, കമ്മം കാതും ന വട്ടതി, സീമം സോധേത്വാ കമ്മം കാതബ്ബം. അഥ സേതുപാദാ അന്തോ, സേതു പന ഉഭിന്നമ്പി തീരാനം ഉപരിആകാസേ ഠിതോ, വട്ടതി. ജാതസ്സരേപി ഏസേവ നയോ.

‘‘യസ്മിം പദേസേ പകതിവീചിയോ ഓത്ഥരിത്വാ സണ്ഠഹന്തീ’’തി ഏതേന യം പദേസം ഉദ്ധം വഡ്ഢനകഉദകം വാ പകതിവീചിയോ വാ വേഗേന ആഗന്ത്വാ ഓത്ഥരന്തി, തത്ഥ കമ്മം കാതും ന വട്ടതീതി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൪൭) ദസ്സേതി. സചേ ഊമിവേഗോ ബാധതി, നാവായ വാ അട്ടകേ വാ ഠത്വാ കാതബ്ബം. തേസു വിനിച്ഛയോ നദിയം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. സചേ പന സമുദ്ദോ ഗാമസീമം വാ നിഗമസീമം വാ ഓത്ഥരിത്വാ തിട്ഠതി, സമുദ്ദോവ ഹോതി. തത്ഥ കമ്മം കാതും വട്ടതി. തതോ പട്ഠായ കപ്പിയഭൂമീതി ഓത്ഥരിത്വാ സണ്ഠിതഉദകന്തതോ പട്ഠായ അന്തോ നദീജാതസ്സരസമുദ്ദോ നാമാതി അത്ഥോ. ദുബ്ബുട്ഠികാലേതി വസ്സാനഹേമന്തേ സന്ധായ വുത്തം. സുക്ഖേസുപീതി നിരുദകേസുപി. യഥാ ച വാപിഖണനേ, ഏവം ആവാടപോക്ഖരണീആദീനം ഖണനേപി ഗാമഖേത്തം ഹോതിയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. വപ്പം വാ കരോന്തീതി ലാബുതിപുസകാദിവപ്പം വാ കരോന്തി. തം ഠാനന്തി യത്ഥ വാപിആദികം കതം, തം ഠാനം. അഞ്ഞം പന കപ്പിയഭൂമി. സചേ പന ജാതസ്സരം പൂരേത്വാ ഥലം കരോന്തി, ഏകസ്മിം ദിസാഭാഗേ പാളിം ബന്ധിത്വാ സബ്ബമേവ നം മഹാതളാകം വാ കരോന്തി, സബ്ബോപി അജാതസ്സരോ ഹോതി. ഗാമസീമാസങ്ഖമേവ ഗച്ഛതി.

സചേ നദിമ്പി വിനാസേത്വാ തളാകം കരോന്തി, ഹേട്ഠാ പാളി ബദ്ധാ, ഉദകം ആഗന്ത്വാ തളാകം പൂരേത്വാ തിട്ഠതി, ഏത്ഥ കമ്മം കാതും ന വട്ടതി. ഉപരി പവത്തനട്ഠാനേ ഛഡ്ഡിതം ഉദകം നദിം ഓത്ഥരിത്വാ സന്ദനട്ഠാനതോ പട്ഠായ വട്ടതി. കാചി നദീ കാലന്തരേന ഉപ്പതിത്വാ ഗാമനിഗമസീമം ഓത്ഥരിത്വാ പവത്തതി, നദീയേവ ഹോതി, കമ്മം കാതും വട്ടതി. സചേ വിഹാരസീമം ഓത്ഥരതി ‘‘വിഹാരസീമാ’’ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി. തസ്മാതി യസ്മാ അന്തോ ഗച്ഛതി, തസ്മാ. സമന്താ ഉദകുക്ഖേപപരിച്ഛേദോ കാതബ്ബോതി പഹോനകട്ഠാനം സന്ധായ വുത്തം. യത്ഥ പന കുന്നദീആദീസു നപ്പഹോതി, തത്ഥ പഹോനകട്ഠാനതോ ഉദകുക്ഖേപപരിച്ഛേദോ കാതബ്ബോ. ഉപചാരത്ഥായാതി സീമോപചാരത്ഥായ.

കസ്മാ പന അഞ്ഞമേകം സത്തബ്ഭന്തരം, അഞ്ഞോ ഏകോ ഉദകുക്ഖേപോ ച ഉപചാരത്ഥായ ഠപേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘അയം ഹീ’’തിആദി. ഇദം വുത്തം ഹോതി (സാരത്ഥ. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൩.൧൪൭; വി. വി. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൨.൧൪൭) – യസ്മാ അയം സത്തബ്ഭന്തരസീമാ ച ഉദകുക്ഖേപസീമാ ച ഭിക്ഖൂനം ഠിതോകാസതോ പട്ഠായ ലബ്ഭതി, തേ ച ഭിക്ഖൂ ന സബ്ബദാ ഏകസദിസാ, കദാചി വഡ്ഢന്തി, കദാചി പരിഹായന്തി. യദാ ച വഡ്ഢന്തി, തദാ സീമാസങ്കരോ ഹോതി. തസ്മാ അഞ്ഞമേകം സത്തബ്ഭന്തരം, അഞ്ഞോ ഏകോ ഉദകുക്ഖേപോ ച ഉപചാരത്ഥായ ഠപേതബ്ബോതി. യം പന മഹാഅട്ഠകഥായം ‘‘തതോ അധികം വട്ടതിയേവ, ഊനകം പന ന വട്ടതീ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൪൭) വുത്തം, തമ്പി ഏതദത്ഥമേവ, ന പന തത്ഥ കതസ്സ കമ്മസ്സ കുപ്പത്താതി ഗഹേതബ്ബം. പരിച്ഛേദതോ ബഹി അഞ്ഞം തത്തകംയേവ പരിച്ഛേദം അനതിക്കമിത്വാ ഠിതോപീതി അത്തനോ സത്തബ്ഭന്തരേന, ഉദകുക്ഖേപേന വാ യോ തേസം സത്തബ്ഭന്തരസ്സ, ഉദകുക്ഖേപസ്സ വാ പരിച്ഛേദോ, തതോ ബഹി അഞ്ഞം തത്തകംയേവ പരിച്ഛേദം അനതിക്കമിത്വാ ഠിതോപീതി അത്ഥോ. കഥമേതം വിഞ്ഞായതീതി ആഹ ‘‘ഇദം സബ്ബഅട്ഠകഥാസു സന്നിട്ഠാന’’ന്തി, ഇദം ‘‘കമ്മം കോപേതീ’’തി മഹാഅട്ഠകഥാദീസു വവത്ഥാനന്തി അത്ഥോ. ‘‘ഇതി ഇമ’’ന്തിആദി യഥാവുത്തസ്സ നിഗമനം. ഹോതി ചേത്ഥ –

‘‘ബദ്ധാബദ്ധവസേനേധ, സീമാ നാമ ദ്വിധാ തഹിം;

തിസമ്പത്തിയുത്താ വജ്ജി-തേകാദസ വിപത്തികാ;

ബദ്ധസീമാ തിധാ ഖണ്ഡാ-ദിതോ ഗാമാദിതോ പരാ’’തി.

സഭാഗാപത്തി ച നാമേസാ ദുവിധാ വത്ഥുസഭാഗാ, ആപത്തിസഭാഗാതി. തത്ഥ ഇധ വത്ഥുസഭാഗാ അധിപ്പേതാ, നേതരാതി ദസ്സേതും ‘‘യം സബ്ബോ സങ്ഘോ വികാലഭോജനാദിനാ’’തിആദിമാഹ. ലഹുകാപത്തിന്തി ലഹുകേന വിനയകമ്മേന വിസുജ്ഝനതോ ലഹുകാ ഥുല്ലച്ചയപാചിത്തിയപാടിദേസനീയദുക്കടദുബ്ഭാസിതസങ്ഖാതാ പഞ്ചാപത്തിയോ. വത്ഥുസഭാഗായ സങ്ഘാദിസേസാപത്തിയാപി സതി ഉപോസഥകമ്മം പത്തകല്ലം ന ഹോതിയേവ. യഥാഹ ‘‘സഭാഗസങ്ഘാദിസേസം ആപന്നസ്സ പന സന്തികേ ആവി കാതും ന വട്ടതി. സചേ ആവി കരോതി, ആപത്തി ആവികതാ ഹോതി, ദുക്കടാ പന ന മുച്ചതീ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൧൦൨). തസ്സാ പന അദേസനാഗാമിനിതോ ഏവം വുത്തം. വത്ഥുസഭാഗാതി വത്ഥുവസേന സമാനഭാഗാ, ഏകകോട്ഠാസാതി വുത്തം ഹോതി. ഇമമേവ വത്ഥുസഭാഗം ദേസേതും ന വട്ടതി ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, സഭാഗാ ആപത്തി ദേസേതബ്ബാ, യോ ദേസേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (മഹാവ. ൧൬൯) വുത്തത്താ, ന പന ആപത്തിസഭാഗം. തേനാഹ ‘‘വികാലഭോജനപച്ചയാ ആപന്നം പനാ’’തിആദി. ആപത്തിസഭാഗന്തി ആപത്തിയാ സമാനഭാഗം.

സാമന്താ ആവാസാതി സാമന്തആവാസം, സമീപവിഹാരന്തി അത്ഥോ. സജ്ജുകന്തി തദഹേവാഗമനത്ഥായ. പാഹേതബ്ബോതി പേസേതബ്ബോ. ഇച്ചേതം കുസലന്തി ഇതി ഏതം സുന്ദരം ഭദ്ദകം, ലദ്ധകപ്പന്തി വുത്തം ഹോതി. നോ ചേ ലഭേഥാതി വിഹാരാനം ദൂരതായ വാ മഗ്ഗേ പരിപന്ഥാദിനാ വാ യദി ന ലഭേഥ. ‘‘തസ്സ സന്തികേ പടികരിസ്സതീ’’തി ഇമിനാ വചനേന സഭാഗാപത്തി ആവി കാതുമ്പി ന ലബ്ഭതീതി ദീപിതം ഹോതി. യദി ലഭേയ്യ, ആവി കത്വാപി ഉപോസഥം കരേയ്യ. യദി പന സബ്ബോ സങ്ഘോ സഭാഗം സങ്ഘാദിസേസം ആപന്നോ ഹോതി, ഞത്തിം ഠപേത്വാ ഉപോസഥം കാതും ന വട്ടതി, ഉപോസഥസ്സ അന്തരായോവ ഹോതി. ഉഭോപി ദുക്കടം ആപജ്ജന്തി ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, സഭാഗാ ആപത്തി ദേസേതബ്ബാ, യോ ദേസേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. ന, ഭിക്ഖവേ, സഭാഗാ ആപത്തി പടിഗ്ഗഹേതബ്ബാ, യോ പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (മഹാവ. ൧൬൯) വുത്തത്താ. വിമതി സംസയോ, തത്ഥ നിയുത്തോ വേമതികോ. ‘‘പുന നിബ്ബേമതികോ ഹുത്വാ ദേസേതബ്ബമേവാ’’തി നേവ പാളിയം, ന ച അട്ഠകഥായം അത്ഥി, ദേസിതേ പന ദോസോ നത്ഥി. വുത്തനയേനേവാതി ‘‘പാരിസുദ്ധിം ആയസ്മന്തോ ആരോചേഥാ’’തിആദിനാ നയേന സാപത്തികസ്സ ഉപോസഥകരണേ പഞ്ഞത്തം ദുക്കടം ആപജ്ജന്തീതി വുത്തനയേനേവ. കസ്മാ സഭാഗാപത്തിയേവ വുത്താതി ആഹ ‘‘ഏതാസു ഹീ’’തിആദി. വിസഭാഗാപത്തീസു വിജ്ജമാനാസുപി പത്തകല്ലം ഹോതിയേവാതി വിസഭാഗാസു പന വിജ്ജമാനാസു തേസംയേവ പുഗ്ഗലാനം ആപത്തി, ന സങ്ഘസ്സാതി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം ഹോതിയേവ.

അന്തിമവത്ഥുഅജ്ഝാപന്നകോ നാമ ചതുന്നം പാരാജികാനം അഞ്ഞതരം അജ്ഝാപന്നകോ. പണ്ഡകാദീനം വിനിച്ഛയോ പരതോ പാരാജികുദ്ദേസേ ആവി ഭവിസ്സതി. തിരച്ഛാനഗതോതി അന്തമസോ സക്കം ദേവരാജാനം ഉപാദായ യോ കോചി നാഗമാണവകാദികോ അമനുസ്സജാതികോ വേദിതബ്ബോ, ന അസ്സഗോണാദയോ. തേനാഹ ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദി. തത്ഥ ഏത്ഥാതി ഏതിസ്സം വജ്ജനീയപുഗ്ഗലകഥായം. യസ്സ ഉപസമ്പദാ പടിക്ഖിത്താതി ‘‘തിരച്ഛാനഗതോ, ഭിക്ഖവേ, അനുപസമ്പന്നോ, ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ’’തി (മഹാവ. ൧൧൧) യസ്സ നാഗസുപണ്ണാദിനോ തിരച്ഛാനഗതസ്സ ഉപസമ്പദാ പടിക്ഖിത്താ, സോ ഇധാപി തിരച്ഛാനഗതോ നാമാതി അത്ഥോ. തത്ഥ ഹി അന്തമസോ ദേവേ ഉപാദായ നാഗമാണവകാദികോ യോ കോചി അമനുസ്സജാതികോ ‘‘തിരച്ഛാനഗതോ’’തി അധിപ്പേതോ. വുത്തഞ്ഹി സമന്തപാസാദികായം ‘‘തിരച്ഛാനഗതോ, ഭിക്ഖവേതി ഏത്ഥ നാഗോ വാ ഹോതു സുപണ്ണമാണവകാദീനം വാ അഞ്ഞതരോ, അന്തമസോ സക്കം ദേവരാജാനം ഉപാദായ യോ കോചി അമനുസ്സജാതിയോ, സോ സബ്ബോവ ഇമസ്മിം അത്ഥേ ‘തിരച്ഛാനഗതോ’തി വേദിതബ്ബോ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൧൧). തിത്ഥം വുച്ചതി ലദ്ധി, തം ഏതേസം അത്ഥീതി തിത്ഥികാ, തിത്ഥികാ ഏവ തിത്ഥിയാ, ഇതോ അഞ്ഞലദ്ധികാതി അത്ഥോ.

സുത്തസ്സ ഉദ്ദേസോ സുത്തുദ്ദേസോ. പാരിസുദ്ധി ഏവ ഉപോസഥോ പാരിസുദ്ധിഉപോസഥോ. ഏസേവ നയോ അധിട്ഠാനുപോസഥോതി ഏത്ഥാപി. സോതി പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ. ഓവാദോവ പാതിമോക്ഖം, തസ്സ ഉദ്ദേസോ സരൂപേന കഥനം ഓവാദപാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ. ‘‘ഇമസ്മിം വീതിക്കമേ അയം നാമ ആപത്തീ’’തി ഏവം ആപത്തിവസേന ആണാപനം പഞ്ഞാപനം ആണാ, സേസം അനന്തരസദിസമേവ.

ഖന്തീ പരമം തപോ തിതിക്ഖാ…പേ… വുത്താ തിസ്സോ ഗാഥായോ നാമ –

‘‘ഖന്തീ പരമം തപോ തിതിക്ഖാ;

നിബ്ബാനം പരമം വദന്തി ബുദ്ധാ;

ന ഹി പബ്ബജിതോ പരൂപഘാതീ;

ന സമണോ ഹോതി പരം വിഹേഠയന്തോ.

‘‘സബ്ബപാപസ്സ അകരണം, കുസലസ്സ ഉപസമ്പദാ;

സചിത്തപരിയോദപനം, ഏതം ബുദ്ധാന സാസനം.

‘‘അനൂപവാദോ അനൂപഘാതോ, പാതിമോക്ഖേ ച സംവരോ;

മത്തഞ്ഞുതാ ച ഭത്തസ്മിം, പന്തഞ്ച സയനാസനം;

അധിചിത്തേ ച ആയോഗോ, ഏതം ബുദ്ധാന സാസന’’ന്തി.(ദീ. നി. ൨.൯൦; ധ. പ. ൧൮൩-൧൮൫) –

ഇമാ തിസ്സോ ഗാഥായോ.

തത്ഥ ഖന്തീ പരമം തപോതി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൯൦; ധ. പ. അട്ഠ. ൨.൧൮൫) അധിവാസനഖന്തി നാമ പരമം തപോ. തിതിക്ഖാതി ഖന്തിയാ ഏവ വേവചനം, തിതിക്ഖാസങ്ഖാതാ അധിവാസനഖന്തി ഉത്തമം തപോതി അത്ഥോ. നിബ്ബാനം പരമം വദന്തീതി സബ്ബാകാരേന പന നിബ്ബാനം ‘‘പരമ’’ന്തി വദന്തി ബുദ്ധാ. ന ഹി പബ്ബജിതോ പരൂപഘാതീതി യോ അധിവാസനഖന്തിവിരഹിതത്താ പരം ഉപഘാതേതി ബാധതി വിഹിംസതി, സോ പബ്ബജിതോ നാമ ന ഹോതി. ചതുത്ഥപാദോ പന തസ്സേവ വേവചനം. ‘‘ന ഹി പബ്ബജിതോ’’തി ഏതസ്സ ഹി ‘‘നസമണോ ഹോതീ’’തി വേവചനം. ‘‘പരൂപഘാതീ’’തി ഏതസ്സ ‘‘പരം വിഹേഠയന്തോ’’തി വേവചനം. അഥ വാ പരൂപഘാതീതി സീലൂപഘാതീ. സീലഞ്ഹി ഉത്തമട്ഠേന ‘‘പര’’ന്തി വുച്ചതി. യോ ച സമണോ പരം യം കഞ്ചി സത്തം വിഹേഠയന്തോ പരൂപഘാതീ ഹോതി, അത്തനോ സീലവിനാസകോ, സോ പബ്ബജിതോ നാമ ന ഹോതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ യോ അധിവാസനഖന്തിയാ അഭാവാ പരൂപഘാതീ ഹോതി, പരം അന്തമസോ ഡംസമകസമ്പി സഞ്ചിച്ച ജീവിതാ വോരോപേതി, സോ ന ഹി പബ്ബജിതോ. കിം കാരണാ? മലസ്സ അപബ്ബാജിതത്താ. ‘‘പബ്ബാജയമത്തനോ മലം, തസ്മാ ‘പബ്ബജിതോ’തി വുച്ചതീ’’തി (ധ. പ. ൩൮൮) ഇദഞ്ഹി പബ്ബജിതലക്ഖണം. യോപി ന ഹേവ ഖോ ഉപഘാതേതി ന മാരേതി, അപിച ദണ്ഡാദീഹി വിഹേഠേതി, സോ പരം വിഹേഠയന്തോ സമണോ ന ഹോതി. കിം കാരണാ? വിഹേസായ അസമിതത്താ. ‘‘സമിതത്താ ഹി പാപാനം, ‘സമണോ’തി പവുച്ചതീ’’തി (ധ. പ. ൨൬൫) ഇദഞ്ഹി സമണലക്ഖണം.

ദുതിയഗാഥായ സബ്ബപാപസ്സാതി സബ്ബാകുസലസ്സ. അകരണന്തി അനുപ്പാദനം. കുസലസ്സാതി ചതുഭൂമകകുസലസ്സ. ഉപസമ്പദാതി ഉപസമ്പാദനം പടിലാഭോ. സചിത്തപരിയോദപനന്തി അത്തനോ ചിത്തസ്സ വോദാപനം പഭസ്സരഭാവകരണം സബ്ബസോ പരിസോധനം, തം പന അരഹത്തേന ഹോതി. ഇതി സീലസംവരേന സബ്ബപാപം പഹായ ലോകിയലോകുത്തരാഹി സമഥവിപസ്സനാഹി കുസലം സമ്പാദേത്വാ അരഹത്തഫലേന ചിത്തം പരിയോദാപേതബ്ബന്തി ഏതം ബുദ്ധാനം സാസനം ഓവാദോ അനുസിട്ഠി.

തതിയഗാഥായ അനൂപവാദോതി വാചായ കസ്സചി അനുപവദനം. അനൂപഘാതോതി കായേന കസ്സചി ഉപഘാതസ്സ അകരണം. പാതിമോക്ഖേതി യം തം പാതിമോക്ഖം പഅതിമോക്ഖം അതിപമോക്ഖം ഉത്തമം സീലം, പാതി വാ അഗതിവിസേസേഹി, മോക്ഖേതി ദുഗ്ഗതിഭയേഹി. യോ വാ നം പാതി, തം മോക്ഖേതീതി ‘‘പാതിമോക്ഖ’’ന്തി വുച്ചതി, തസ്മിം പാതിമോക്ഖേ ച. സംവരോതി സത്തന്നം ആപത്തിക്ഖന്ധാനം അവീതിക്കമലക്ഖണോ സംവരോ. മത്തഞ്ഞുതാതി പടിഗ്ഗഹണപരിഭോഗവസേന പമാണഞ്ഞുതാ. പന്തഞ്ച സയനാസനന്തി ജനസങ്ഘട്ടനവിരഹിതം നിജ്ജനസമ്ബാധം വിവിത്തം, സേനാസനഞ്ച. ഏത്ഥ ച ദ്വിഹിയേവ പച്ചയേഹി ചതുപച്ചയസന്തോസോ ദീപിതോതി വേദിതബ്ബോ പച്ചയസന്തോസസാമഞ്ഞേന ഇതരദ്വയസ്സാപി ലക്ഖണഹാരനയേന ജോതിതത്താ. അധിചിത്തേ ച ആയോഗോതി വിപസ്സനാപാദകം അട്ഠസമാപത്തിചിത്തം, തതോപി മഗ്ഗഫലചിത്തമേവ അധിചിത്തം, തസ്മിം യഥാവുത്തേ അധിചിത്തേ ആയോഗോ ച അനുയോഗോ ചാതി അത്ഥോ. ഏതം ബുദ്ധാന സാസനന്തി ഏതം പരസ്സ അനുപവദനം, അനുപഘാതനം, പാതിമോക്ഖേ സംവരോ, പടിഗ്ഗഹണപരിഭോഗേസു മത്തഞ്ഞുതാ, അട്ഠസമാപത്തിവസിഭാവായ വിവിത്തസേനാസനസേവനഞ്ച ബുദ്ധാനം സാസനം ഓവാദോ അനുസിട്ഠീതി. ഇമാ പന തിസ്സോ ഗാഥാ സബ്ബബുദ്ധാനം പാതിമോക്ഖുദ്ദേസഗാഥായോ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാ. തം ബുദ്ധാ ഏവ ഉദ്ദിസന്തി, ന സാവകാ.

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ’’തിആദിനാ (മഹാവ. ൧൩൪) നയേന വുത്തം ആണാപാതിമോക്ഖം നാമ. തം സാവകാ ഏവ ഉദ്ദിസന്തി, ന ബുദ്ധാ സങ്ഘകമ്മം കരോന്തി, ന ച തത്ഥ പരിയാപന്നാതി ആഹ ‘‘തം സാവകാ ഏവ ഉദ്ദിസന്തി, ന ബുദ്ധാ’’തി. ഇമസ്മിം അത്ഥേതി ‘‘പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസേയ്യാ’’തി ഏതസ്മിം അത്ഥേ.

അനുപഗതോ നാമ തത്ഥേവ ഉപസമ്പന്നോ, അസതിയാ പുരിമികായ അനുപഗതോ വാ. ചാതുമാസിനിയന്തി ചാതുമാസിയം. സാ ഹി ചതുന്നം മാസാനം പാരിപൂരിഭൂതാതി ചാതുമാസീ, സാ ഏവ ‘‘ചാതുമാസിനീ’’തി വുച്ചതി, തസ്സം ചാതുമാസിനിയം. പച്ഛിമകത്തികപുണ്ണമാസിനിയന്തി അത്ഥോ. കായസാമഗ്ഗിന്തി കായേന സമഗ്ഗഭാവം, ഹത്ഥപാസൂപഗമനന്തി വുത്തം ഹോതി.

അയം പനേത്ഥ വിനിച്ഛയോ – സചേ പുരിമികായ പഞ്ച ഭിക്ഖൂ വസ്സം ഉപഗതാ, പച്ഛിമികായപി പഞ്ച, പുരിമേഹി ഞത്തിം ഠപേത്വാ പവാരിതേ പച്ഛിമേഹി തേസം സന്തികേ പാരിസുദ്ധിഉപോസഥോ കാതബ്ബോ, ന ഏകസ്മിം ഉപോസഥഗ്ഗേ ദ്വേ ഞത്തിയോ ഠപേതബ്ബാ. സചേപി പച്ഛിമികായ ഉപഗതാ ചത്താരോ, തയോ, ദ്വേ, ഏകോ വാ ഹോതി, ഏസേവ നയോ. അഥ പുരിമികായ ചത്താരോ, പച്ഛിമികായപി ചത്താരോ, തയോ, ദ്വേ, ഏകോ വാ, ഏസേവ നയോ. അഥ പുരിമികായ തയോ, പച്ഛിമികായ തയോ, ദ്വേ വാ, ഏസേവ നയോ. ഇദഞ്ഹേത്ഥ ലക്ഖണം – സചേ പുരിമികായ ഉപഗതേഹി പച്ഛിമികായ ഉപഗതാ ഥോകതരാ ചേവ ഹോന്തി സമസമാ ച, സങ്ഘപ്പവാരണായ ച ഗണം പൂരേന്തി, സങ്ഘപ്പവാരണാവസേന ഞത്തിം ഠപേത്വാ പുരിമേഹി പവാരേതബ്ബാ. സചേ പന പുരിമികായ തയോ, പച്ഛിമികായ ഏകോ ഹോതി, തേന സദ്ധിം തേ ചത്താരോ ഹോന്തി, ചതുന്നം സങ്ഘഞത്തിം ഠപേത്വാ പവാരേതും ന വട്ടതി. ഗണഞത്തിയാ പന സോ ഗണപൂരകോ ഹോതി, തസ്മാ ഗണവസേന ഞത്തിം ഠപേത്വാ പുരിമേഹി പവാരേതബ്ബം, ഇതരേന തേസം സന്തികേ പാരിസുദ്ധിഉപോസഥോ കാതബ്ബോ. സചേ പുരിമികായ ദ്വേ, പച്ഛിമികായ ദ്വേ വാ ഏകോ വാ, ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സചേ പുരിമികായ ഏകോ, പച്ഛിമികായപി ഏകോ, ഏകേന ഏകസ്സ സന്തികേ പവാരേതബ്ബം, ഏകേന പാരിസുദ്ധിഉപോസഥോ കാതബ്ബോ. സചേ പുരിമവസ്സൂപഗതേഹി പച്ഛിമവസ്സൂപഗതാ ഏകേനപി അധികതരാ ഹോന്തി, പഠമം പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിത്വാ പച്ഛാ ഥോകതരേഹി തേസം സന്തികേ പവാരേതബ്ബം. കത്തികചാതുമാസിനിപവാരണായ പന സചേ പഠമം വസ്സൂപഗതേഹി മഹാപവാരണായ പവാരിതേഹി പച്ഛാ ഉപഗതാ അധികതരാ വാ സമസമാ വാ ഹോന്തി, പവാരണാഞത്തിം ഠപേത്വാ പവാരേതബ്ബം. തേഹി പവാരിതേ പച്ഛാ ഇതരേഹി പാരിസുദ്ധിഉപോസഥോ കാതബ്ബോ. അഥ മഹാപവാരണായ പവാരിതാ ബഹൂ ഹോന്തി, പച്ഛാ വസ്സൂപഗതാ ഥോകാ വാ ഏകോ വാ, പാതിമോക്ഖേ ഉദ്ദിട്ഠേ പച്ഛാ തേസം സന്തികേ തേന പവാരേതബ്ബന്തി.

ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാതി ഏകസ്മിം അംസേ സാധുകം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാതി അത്ഥോ. അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാതി ദസനഖസമോധാനസമുജ്ജലം അഞ്ജലിം ഉക്ഖിപിത്വാ. സചേ പന തത്ഥ പാരിവാസികോപി അത്ഥി, സങ്ഘനവകട്ഠാനേ നിസീദിത്വാ തത്ഥേവ നിസിന്നേന അത്തനോ പാളിയാ പാരിസുദ്ധിഉപോസഥോ കാതബ്ബോ. പാതിമോക്ഖേ ഉദ്ദിസിയമാനേ പന പാളിയാ അനിസീദിത്വാ പാളിം വിഹായ ഹത്ഥപാസം അമുഞ്ചന്തേന നിസീദിതബ്ബം. പവാരണായപി ഏസേവ നയോ.

സബ്ബം പുബ്ബകരണീയന്തി സമ്മജ്ജനാദിം നവവിധം പുബ്ബകിച്ചം. യഥാ ച സബ്ബോ സങ്ഘോ സഭാഗാപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ…പേ… പടികരിസ്സതീ’’തി (മഹാവ. ൧൭൧) ഞത്തിം ഠപേത്വാ ഉപോസഥം കാതും ലഭതി, ഏവമേത്ഥാപി തീഹി ‘‘സുണന്തു മേ ആയസ്മന്താ ഇമേ ഭിക്ഖൂ സഭാഗം ആപത്തിം ആപന്നാ, യദാ അഞ്ഞം ഭിക്ഖും സുദ്ധം അനാപത്തികം പസ്സിസ്സന്തി, തദാ തസ്സ സന്തികേ തം ആപത്തിം പടികരിസ്സന്തീ’’തി ഗണഞത്തിം ഠപേത്വാ, ദ്വീഹിപി ‘‘അഞ്ഞം സുദ്ധം പസ്സിത്വാ പടികരിസ്സാമാ’’തി വത്വാ ഉപോസഥം കാതും വട്ടതി. ഏകേനാപി ‘‘പരിസുദ്ധം ലഭിത്വാ പടികരിസ്സാമീ’’തി ആഭോഗം കത്വാ കാതും വട്ടതി. തദഹൂതി തസ്മിം അഹു, തസ്മിം ദിവസേതി അത്ഥോ. നാനാസംവാസകേഹീതി ലദ്ധിനാനാസംവാസകേഹി. അനാവാസോ നാമ നവകമ്മസാലാദികോ യോ കോചി പദേസോ. അഞ്ഞത്ര സങ്ഘേനാതി സങ്ഘപ്പഹോനകേഹി ഭിക്ഖൂഹി വിനാ. അഞ്ഞത്ര അന്തരായാതി പുബ്ബേ വുത്തം ദസവിധമന്തരായം വിനാ. സബ്ബന്തിമേന പന പരിച്ഛേദേന അത്തചതുത്ഥേന അന്തരായേ വാ സതി ഗന്തും വട്ടതി. യഥാ ച ആവാസാദയോ ന ഗന്തബ്ബാ, ഏവം സചേ വിഹാരേ ഉപോസഥം കരോന്തി, ഉപോസഥാധിട്ഠാനത്ഥം സീമാപി നദീപി ന ഗന്തബ്ബാ. സചേ പനേത്ഥ കോചി ഭിക്ഖു ഹോതി, തസ്സ സന്തികം ഗന്തും വട്ടതി. വിസ്സട്ഠഉപോസഥാപി ആവാസാ ഗന്തും വട്ടതി. ഏവം ഗതോ അധിട്ഠാതുമ്പി ലഭതി. ആരഞ്ഞകേനാപി ഭിക്ഖുനാ ഉപോസഥദിവസേ ഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ അത്തനോ വിഹാരമേവ ആഗന്തബ്ബം. സചേ അഞ്ഞം വിഹാരം ഓക്കമതി, തത്ഥ ഉപോസഥം കത്വാവ ആഗന്തബ്ബം, അകത്വാ ആഗന്തും ന വട്ടതി. യം ജഞ്ഞാ ‘‘അജ്ജേവ തത്ഥ ഗന്തും സക്കോമീ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൮൧) ഏവരൂപോ പന ആവാസോ ഗന്തബ്ബോ. തത്ഥ ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ഉപോസഥം കരോന്തേനാപി ഹി ഇമിനാ നേവ ഉപോസഥന്തരായോ കതോ ഭവിസ്സതീതി.

ഉദകം ആസനേന ചാതി ആസനേന സഹ പാനീയപരിഭോജനീയം ഉദകഞ്ചാതി അത്ഥോ. സങ്ഘസന്നിപാതതോ പഠമം കത്തബ്ബം പുബ്ബകരണം. പുബ്ബകരണതോ പച്ഛാ കത്തബ്ബമ്പി ഉപോസഥകമ്മതോ പഠമം കത്തബ്ബത്താ പുബ്ബകിച്ചം. ഉഭയമ്പി ചേതം ഉപോസഥകമ്മതോ പഠമം കത്തബ്ബത്താ ‘‘പുബ്ബകിച്ച’’മിച്ചേവ ഏത്ഥ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഏവം ദ്വീഹി നാമേഹി നവവിധം പുബ്ബകിച്ചം ദസ്സിത’’ന്തി. കിം തം കതന്തി പുച്ഛതീതി ആഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദി. തം അകത്വാ ഉപോസഥം കാതും ന വട്ടതി ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഥേരേന ആണത്തേന അഗിലാനേന ന സമ്മജ്ജിതബ്ബം, യോ ന സമ്മജ്ജേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തിആദി (മഹാവ. ൧൫൯) വചനതോ. തേനേവാഹ ‘‘തസ്മാ ഥേരേന ആണത്തേനാ’’തിആദി.

സചേ പന ആണത്തോ സമ്മജ്ജനിം താവകാലികമ്പി ന ലഭതി, സാഖാഭങ്ഗം കപ്പിയം കാരേത്വാ സമ്മജ്ജിതബ്ബം. തമ്പി അലഭന്തസ്സ ലദ്ധകപ്പിയം ഹോതി. പാനീയം പരിഭോജനീയം ഉപട്ഠാപേതബ്ബന്തി ആഗന്തുകാനം അത്ഥായ പാനീയപരിഭോജനീയം ഉപട്ഠാപേതബ്ബം. ആസനം പഞ്ഞാപേതബ്ബന്തി പീഠഫലകാദിആസനം പഞ്ഞാപേതബ്ബം. സചേ ഉപോസഥാഗാരേ ആസനാനി നത്ഥി, സംഘികാവാസതോപി ആഹരിത്വാ പഞ്ഞാപേത്വാ പുന ഹരിതബ്ബാനി. ആസനേസു അസതി കടസാരകേപി തട്ടികായോപി പഞ്ഞാപേതും വട്ടതി. തട്ടികാസുപി അസതി സാഖാഭങ്ഗാനി കപ്പിയം കാരേത്വാ പഞ്ഞാപേതബ്ബാനി. കപ്പിയകാരകം അലഭന്തസ്സ ലദ്ധകപ്പിയം ഹോതി. പദീപോ കാതബ്ബോതി പദീപേതബ്ബോ, പദീപുജ്ജലനം കാതബ്ബന്തി വുത്തം ഹോതി. ആണാപേന്തേന പന ‘‘അസുകസ്മിം നാമ ഓകാസേ തേലം വാ വട്ടി വാ കപല്ലികാ വാ അത്ഥി, തം ഗഹേത്വാ കരോഹീ’’തി വത്തബ്ബോ. സചേ തേലാദീനി നത്ഥി, പരിയേസിതബ്ബാനി. പരിയേസിത്വാ അലഭന്തസ്സ ലദ്ധകപ്പിയം ഹോതി. അപിച കപാലേ അഗ്ഗിപി ജാലേതബ്ബോ. ആണാപേന്തേന ച കിഞ്ചി കമ്മം കരോന്തോ വാ സദാകാലമേവ ഏകോ വാ ഭാരനിത്ഥരണകോ വാ സരഭാണകധമ്മകഥികാദീസു അഞ്ഞതരോ വാ ന ആണാപേതബ്ബോ, അവസേസാ പന വാരേന ആണാപേതബ്ബാ. തേനാഹ ‘‘ഥേരേനാപി പതിരൂപം ഞത്വാ ആണാപേതബ്ബ’’ന്തി.

ബഹി ഉപോസഥം കത്വാ ആഗതേനാതി നദിയാ വാ സീമായ വാ യത്ഥ കത്ഥചി ഉപോസഥം കത്വാ ആഗതേന ഛന്ദോ ദാതബ്ബോ, ‘‘കതോ മയാ ഉപോസഥോ’’തി അച്ഛിതും ന ലഭതീതി അധിപ്പായോ. കിച്ചപ്പസുതോ വാതി ഗിലാനുപട്ഠാകാദികിച്ചപ്പസുതോ വാ. സചേ ഗിലാനോ ഛന്ദപാരിസുദ്ധിം ദാതും ന സക്കോതി, മഞ്ചേന വാ പീഠേന വാ സങ്ഘമജ്ഝം ആനേത്വാ ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ. സചേ ഗിലാനുപട്ഠാകാനം ഭിക്ഖൂനം ഏവം ഹോതി ‘‘സചേ ഖോ മയം ഇമം ഗിലാനം ഠാനാ ചാവേസ്സാമ, ആബാധോ വാ അഭിവഡ്ഢിസ്സതി, കാലകിരിയാ വാ ഭവിസ്സതീ’’തി, ന ത്വേവ സോ ഗിലാനോ ഠാനാ ചാവേതബ്ബോ, സങ്ഘേന തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ, ന ത്വേവ വഗ്ഗേന സങ്ഘേന ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ. കരേയ്യ ചേ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. സചേ ബഹൂ താദിസാ ഗിലാനാ ഹോന്തി, സങ്ഘേന പടിപാടിയാ ഠത്വാ സബ്ബേ ഹത്ഥപാസേ കാതബ്ബാ. സചേ ദൂരേ ദൂരേ ഹോന്തി, സങ്ഘോ നപ്പഹോതി, തം ദിവസം ഉപോസഥോ ന കാതബ്ബോ, ന ത്വേവ വഗ്ഗേന സങ്ഘേന ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തദഹുപോസഥേ പാരിസുദ്ധിം ദേന്തേന ഛന്ദമ്പി ദാതും, സന്തി സങ്ഘസ്സ കരണീയ’’ന്തി (മഹാവ. ൧൬൫) വുത്തത്താ ഭഗവതോ ആണം കരോന്തേന ‘‘ഛന്ദം ദമ്മീ’’തി വുത്തം. ‘‘ഛന്ദഹാരകോ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ദിന്നേ ഛന്ദേ തത്ഥേവ പക്കമതി, അഞ്ഞസ്സ ദാതബ്ബോ ഛന്ദോ’’തിആദിവചനതോ (മഹാവ. ൧൬൫) പുന അത്തനോ ഛന്ദദാനപരിസ്സമവിനോദനത്ഥം ‘‘ഛന്ദം മേ ഹരാ’’തി വുത്തം. ‘‘ഛന്ദഹാരകോ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ദിന്നേ ഛന്ദേ സങ്ഘപ്പത്തോ സഞ്ചിച്ച ന ആരോചേതി, ആഹടോ ഹോതി ഛന്ദോ, ഛന്ദഹാരകസ്സ ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (മഹാവ. ൧൬൫) വുത്തത്താ ദുക്കടതോ തം മോചേതും ‘‘ഛന്ദം മേ ആരോചേഹീ’’തി വുത്തം.

കായേന വാ വാചായ വാ ഉഭയേന വാ വിഞ്ഞാപേതബ്ബോതി മനസാ ചിന്തേത്വാ കായപ്പയോഗം കരോന്തേന യേന കേനചി അങ്ഗപച്ചങ്ഗേന വാ, വാചം പന നിച്ഛാരേതും സക്കോന്തേന തഥേവ വാചായ വാ, ഉഭയഥാപി സക്കോന്തേന കായവാചാഹി വാ വിഞ്ഞാപേതബ്ബോ, ജാനാപേതബ്ബോതി അത്ഥോ. ‘‘അയം അത്ഥോ’’തി വചനതോ പന യായ കായചിപി ഭാസായ വിഞ്ഞാപേതും വട്ടതി, പാരിസുദ്ധിദാനേപി ഛന്ദദാനേ വുത്തസദിസോവ വിനിച്ഛയോ. തം പന ദേന്തേന പഠമം സന്തീ ആപത്തി ദേസേതബ്ബാ. ന ഹി സാപത്തികോ സമാനോ ‘‘പാരിസുദ്ധിം ദമ്മി, പാരിസുദ്ധിം മേ ഹര, പാരിസുദ്ധിം മേ ആരോചേഹീ’’തി (മഹാവ. ൧൬൪) വത്തും ലഭതി. ‘‘സന്തി സങ്ഘസ്സ കരണീയാനീ’’തി വത്തബ്ബേ വചനവിപല്ലാസേന ‘‘സന്തി സങ്ഘസ്സ കരണീയ’’ന്തി വുത്തം. തേസഞ്ച അത്തനോ ച ഛന്ദപാരിസുദ്ധിം ദേതീതി ഏത്ഥ ഛന്ദോ ച ഛന്ദപാരിസുദ്ധി ച ഛന്ദപാരിസുദ്ധി, തം ദേതീതി സരൂപേകസേസനയേന അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഇതരാതി അഞ്ഞേസം ഛന്ദപാരിസുദ്ധി. ബിളാലസങ്ഖലികാ ഛന്ദപാരിസുദ്ധീതി ഏത്ഥ ബിളാലസങ്ഖലികാ നാമ ബിളാലബന്ധനം. തത്ഥ ഹി സങ്ഖലികായ പഠമവലയം ദുതിയവലയംയേവ പാപുണാതി, ന തതിയം, ഏവമയമ്പി ഛന്ദപാരിസുദ്ധി ദായകേന യസ്സ ദിന്നാ, തതോ അഞ്ഞത്ഥ ന ഗച്ഛതീതി (സാരത്ഥ. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൩.൧൬൪; വി. വി. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൨.൧൬൪). തസ്മാ സാ ബിളാലസങ്ഖലികസദിസത്താ ‘‘ബിളാലസങ്ഖലികാ’’തി വുത്താ. ബിളാലസങ്ഖലികഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ യാസം കാസഞ്ചി സങ്ഖലികാനം ഉപലക്ഖണമത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ഉതുക്ഖാനന്തി തം തം കിരിയം അരതി വത്തേതീതി ഉതു, തസ്സ അക്ഖാനം ഉതുക്ഖാനം, ഉതുആചിക്ഖനന്തി അത്ഥോ. യഥാ ച തസ്സ ആചിക്ഖനം, തം സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘ഹേമന്താദീന’’ന്തിആദി വുത്തം. ഗണനാതി കലനാ. ഭിക്ഖുനീനം അട്ഠഗരുധമ്മേഹി ഓവദനം ഭിക്ഖുനോവാദോ. സ്വേ ഉപോസഥോതി ആഗന്ത്വാതി ‘‘സ്വേ ഉപോസഥോ ഹോതീ’’തി വുത്തേ അജ്ജേവ ആഗന്ത്വാ പന്നരസികേ ഉപോസഥേ പക്ഖസ്സ ചാതുദ്ദസിയം, ചാതുദ്ദസികേ തേരസിയം ആഗന്ത്വാതി വുത്തം ഹോതി. മഹാപച്ചരിയം പന ‘‘പക്ഖസ്സ തേരസിയംയേവ ആഗന്ത്വാ ‘അയം ഉപോസഥോ ചാതുദ്ദസികോ വാ പന്നരസികോ വാ’തി പുച്ഛിതബ്ബ’’ന്തി (പാചി. അട്ഠ. ൧൪൯) വുത്തം. ഏവം പുച്ഛിതേന ച ഭിക്ഖുനാ സചേ ചാതുദ്ദസിയം ഉപോസഥം കരോന്തി, ‘‘ചാതുദ്ദസികോ ഭഗിനീ’’തി വത്തബ്ബം. സചേ പന്നരസിയം കരോന്തി, ‘‘പന്നരസികോ ഭഗിനീ’’തി വത്തബ്ബം. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഠപേത്വാ ബാലം, ഠപേത്വാ ഗിലാനം, ഠപേത്വാ ഗമികം അവസേസേഹി ഓവാദം ഗഹേതു’’ന്തി (ചൂളവ. ൪൧൪) വുത്തത്താ ‘‘തം ഠപേത്വാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ആരോചനവിധാനം അജാനന്തോ ബാലോ. ചാതുദ്ദസികപന്നരസികേസു ഉപോസഥേസു വാ പാടിപദേ വാ ഗന്തുകാമോ ഗമിയോ, ദുതിയപക്ഖദിവസതോ പന പട്ഠായ തതോ ഉദ്ധം ഗച്ഛന്തോ ഇധ ഗമിയോ നാമ ന ഹോതി. അരഞ്ഞേ നിവാസോ അസ്സാതി ആരഞ്ഞികോ. സോപി ‘‘അഹം അരഞ്ഞവാസീ, സ്വേ ഉപോസഥോ, വിഹാരേ ന വസാമീ’’തി അപ്പടിഗ്ഗഹിതും ന ലഭതി. യദി ന ഗണ്ഹേയ്യ, ദുക്കടം ആപജ്ജേയ്യ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഓവാദോ ന ഗഹേതബ്ബോ, യോ ന ഗണ്ഹേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (ചൂളവ. ൪൧൪). തേന പന പച്ചാഹരണത്ഥായ സങ്കേതോ കാതബ്ബോ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ആരഞ്ഞികേന ഭിക്ഖുനാ ഓവാദം ഗഹേതും, സങ്കേതഞ്ച കാതും അത്ര പതിഹരിസ്സാമീ’’തി (ചൂളവ. ൪൧൫). തസ്മാ ആരഞ്ഞികേന ഭിക്ഖുനാ സചേ ഭിക്ഖുനീനം വസനഗാമേ ഭിക്ഖാ ലബ്ഭതി, തത്ഥേവ ചരിത്വാ ഭിക്ഖുനിയോ ദിസ്വാ ആരോചേത്വാ ഗന്തബ്ബം. നോ ചസ്സ തത്ഥ ഭിക്ഖാ സുലഭാ ഹോതി, സാമന്തഗാമേ ചരിത്വാ ഭിക്ഖുനീനം ഗാമം ആഗമ്മ തഥേവ കാതബ്ബം. സചേ ദൂരം ഗന്തബ്ബം ഹോതി, സങ്കേതോ കാതബ്ബോ ‘‘അഹം അസുകം നാമ തുമ്ഹാകം ഗാമദ്വാരേ സഭം വാ മണ്ഡപം വാ രുക്ഖമൂലം വാ ഉപസങ്കമിസ്സാമി, തത്ര ആഗച്ഛേയ്യാഥാ’’തി. ഭിക്ഖുനീഹി തത്ര ഗന്തബ്ബം, അഗന്തും ന ലബ്ഭതി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനിയാ സങ്കേതം ന ഗന്തബ്ബം, യാ ന ഗച്ഛേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (ചൂളവ. ൪൧൫). ഉപോസഥഗ്ഗേതി ഉപോസഥകരണട്ഠാനേ. അട്ഠഹി അങ്ഗേഹീതി –

‘‘സീലവാ ഹോതി, പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതി ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ, അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു. ബഹുസ്സുതോ ഹോതി സുതധരോ സുതസന്നിചയോ, യേ തേ ധമ്മാ ആദികല്യാണാ മജ്ഝേകല്യാണാ പരിയോസാനകല്യാണാ സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം അഭിവദന്തി, തഥാരൂപാസ്സ ധമ്മാ ബഹുസ്സുതാ ഹോന്തി, ധാതാ വചസാ പരിചിതാ, മനസാ അനുപേക്ഖിതാ, ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ. ഉഭയാനി ഖോ പനസ്സ പാതിമോക്ഖാനി വിത്ഥാരേന സ്വാഗതാനി ഹോന്തി സുവിഭത്താനി സുപ്പവത്തീനി സുവിനിച്ഛിതാനി സുത്തസോ അനുബ്യഞ്ജനസോ. കല്യാണവാചോ ഹോതി കല്യാണവാക്കരണോ. യേഭുയ്യേന ഭിക്ഖുനീനം പിയോ ഹോതി മനാപോ. പടിബലോ ഹോതി ഭിക്ഖുനിയോ ഓവദിതും. ന ഖോ പനേതം ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജിതായ കാസായവത്ഥവസനായ ഗരുധമ്മം അജ്ഝാപന്നപുബ്ബോ ഹോതി. വീസതിവസ്സോ വാ ഹോതി അതിരേകവീസതിവസ്സോ വാ’’തി (പാചി. ൧൪൭) –

ഇമേഹി അട്ഠഹി അങ്ഗേഹി. പാസാദികേനാതി പസാദാവഹേന നിദ്ദോസേന കായവചീമനോകമ്മേന. സമ്പാദേതൂതി തിവിധം സിക്ഖം സമ്പാദേതു. യദാ പന താഹി ഭിക്ഖുനീഹി പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകംയേവ ദിസ്വാ ഓവാദോ യാചിതോ, തദാ ഉപോസഥഗ്ഗേ സന്നിപതിതേഹി ഭിക്ഖുസങ്ഘേഹി പുബ്ബകിച്ചവസേന ‘‘അത്ഥി കാചി ഭിക്ഖുനിയോ ഓവാദം യാചമാനാ’’തി പുച്ഛിതേ ‘‘ഏവം വദേഹീ’’തി അത്തനാ വത്തബ്ബവചനം അഞ്ഞേന കഥാപേത്വാ ‘‘അത്ഥി കോചി ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുനോവാദകോ സമ്മതോ’’തിആദിം സയം വത്വാ പുന സയമേവ ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖുനീനം ആരോചേതബ്ബം. അഞ്ഞേന വാ ഭിക്ഖുനാ തസ്മിം ദിവസേ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസാപേതബ്ബം. ഇദന്തി ‘‘താഹീ’’തി ബഹുവചനം. ഏകതോ സഹേവ.

ഞത്തിട്ഠപകേന വാതി യത്ഥ തിണ്ണം വസനട്ഠാനേ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ നത്ഥി, തത്ഥ ഞത്തിട്ഠപനകേന വാ. ഇതരേന വാതി യത്ഥ ദ്വേ ഭിക്ഖൂ വസന്തി, ഏകോ വാ, തത്ഥ ഇതരേന വാ ഭിക്ഖുനാ സചേ സയമേവ സമ്മതോ, ‘‘അഹ’’ന്തി വത്തബ്ബം. തഥേവാതി ഉപോസഥഗ്ഗേ വുത്തസദിസമേവ. ‘‘ആരോചേത്വാവാ’’തി ഇമിനാ അനാരോചനം പടിക്ഖിപതി. ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഓവാദോ ന ആരോചേതബ്ബോ, യോ ന ആരോചേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (ചൂളവ. ൪൧൫) വചനതോ ഓവാദം ഗഹേത്വാ ഉപോസഥഗ്ഗേ അനാരോചേതും ന വട്ടതി.

പരിസുദ്ധഭാവന്തി ആപത്തിയാ പരിസുദ്ധതം. ആരോചേഥാതി ആവി കരോഥ. ഏത്ഥ സിയാതി ‘‘പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിസ്സാമീ’’തി ഏതസ്മിം പദേ അയമനുയോഗോ ഭവേയ്യ. കിം തം, യം സിയാതി ആഹ ‘‘സങ്ഘോ ഉപോസഥം കരേയ്യാ’’തിആദി. പുബ്ബേനാപരം സന്ധിയതീതി പുബ്ബവചനേന അപരം വചനം സന്ധാനം ഗച്ഛതി. സാമഗ്ഗിയാതി കായചിത്തേഹി സഹിതതായ. ഗണസ്സാതി ഉദ്ദേസകം ഠപേത്വാ ചതുവഗ്ഗേ സേസഭിക്ഖൂനം. സങ്ഘസ്സ ഉദ്ദിട്ഠം ഹോതീതി സങ്ഘേന ഉദ്ദിട്ഠം ഹോതി. കരണത്ഥേ ചേതം സാമിവചനം. ഏത്ഥാതി പാതിമോക്ഖുദ്ദേസേ. ലക്ഖണന്തി സഭാവോ.

ഥേരാ ച നവാ ച മജ്ഝിമാ ചാതി ഏത്ഥ ദസവസ്സാ, അതിരേകദസവസ്സാ ച ഥേരാ. ഊനപഞ്ചവസ്സാ നവാ. പഞ്ചവസ്സാ, അതിരേകപഞ്ചവസ്സാ ച മജ്ഝിമാ. അട്ഠിം കത്വാതി അത്താനം തേന പാതിമോക്ഖേന അത്ഥികം കത്വാ, തം വാ പാതിമോക്ഖം ‘‘ഇദം മയ്ഹം പാതിമോക്ഖ’’ന്തി അത്ഥിം കത്വാ. മനസി കരിത്വാതി ചിത്തേ ഠപേത്വാ. സോതദ്വാരവസേനാതി സോതദ്വാരികജവനവിഞ്ഞാണവസേന. സബ്ബചേതസാ സമന്നാഹരാമാതി ചിത്തസ്സ ഥോകമ്പി ബഹി ഗന്തും അദേന്താ സബ്ബേന ചിത്തേന ആവജ്ജേമ, സല്ലക്ഖേമാതി അത്ഥോ. മനസി കരോമാതി ആവജ്ജേമ, സമന്നാഹരാമാതി അത്ഥോ. സോ ച ഖോ മനസികാരോ ന ഏത്ഥ ആരമ്മണപ്പടിപാദനലക്ഖണോ, അഥ ഖോ വീഥിപ്പടിപാദനജവനപ്പടിപാദനമനസികാരപുബ്ബകചിത്തേ ഠപനലക്ഖണോതി ആഹ ‘‘ഏകഗ്ഗചിത്താ ഹുത്വാ ചിത്തേ ഠപേയ്യാമാ’’തി. ന സമേതീതി ന സംഗച്ഛതി. കസ്മാ ന സംഗച്ഛതീതി ആഹ ‘‘സമഗ്ഗസ്സ ഹീ’’തിആദി. കിഞ്ച ഭിയ്യോതി ആഹ ‘‘പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകോ ചാ’’തിആദി. സങ്ഘപരിയാപന്നോതി സങ്ഘേ പരിയാപന്നോ അന്തോഗധോ.

ഇദാനി തം ദസ്സേതുന്തി സമ്ബന്ധോ. ആയസ്മന്തോതി സന്നിപതിതാനം പിയവചനേന ആലപനം.

അലജ്ജിതാതി അലജ്ജിതായ, അലജ്ജനഭാവേനാതി അത്ഥോ. തതിയത്ഥേ ഹി ഇദം പച്ചത്തവചനം. ‘‘അഞ്ഞാണതാ’’തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. കുക്കുച്ചപ്പകതതാതി കുക്കുച്ചേന അഭിഭൂതതായ. സതിസമ്മോസാതി സതിവിപ്പവാസതോ. വീതിക്കമന്തി സിക്ഖാപദവീതിക്കമനം.

സഞ്ചിച്ചാതി സഞ്ചേതേത്വാ, അകപ്പിയഭാവം ജാനന്തോയേവ വീതിക്കമചിത്തം പേസേത്വാതി അത്ഥോ. പരിഗൂഹതീതി നിഗൂഹതി ന ദേസേതി ന വുട്ഠാതി. ലജ്ജായ പരിഗൂഹന്തോ അലജ്ജീ ന ഹോതി, ‘‘കിം ഇമിനാ’’തി അനാദരിയേന പരിഗൂഹന്തോ അലജ്ജീ ഹോതീതി ദസ്സേതി. അഗതിഗമനഞ്ച ഗച്ഛതീതി ഭണ്ഡഭാജനീയട്ഠാനാദീസു ഛന്ദാഗതിആദിഭേദം അഗതിഗമനഞ്ച ഗച്ഛതി. അലജ്ജിപുഗ്ഗലോതി അജ്ഝത്തികസമുട്ഠാനലജ്ജാവിരഹിതോ പുഗ്ഗലോ. ഏത്ഥ ച ‘‘സഞ്ചിച്ചാ’’തി ഇമിനാ അനാദരിയവസേനേവ ആപത്തിം ആപജ്ജന്തോ, ആപന്നഞ്ച ആപത്തിം പരിഗൂഹന്തോ, ഭണ്ഡഭാജനീയട്ഠാനാദീസു അഗതിഗമനം ഗച്ഛന്തോ ച അലജ്ജീ ഹോതി, ന ഇതരോതി ദസ്സേതി.

മന്ദോതി മന്ദപഞ്ഞോ, അപഞ്ഞസ്സേവേതം നാമം. മോമൂഹോതി അതിസംമൂള്ഹോ. വിരാധേതീതി ന രാധേതി ന സാധേതി. കുക്കുച്ചേതി വിനയസംസയേ. കപ്പിയം ചേ കത്തബ്ബം സിയാതി വിനയധരം പുച്ഛിത്വാ തേന വത്ഥും ഓലോകേത്വാ മാതികം, പദഭാജനം, അന്തരാപത്തിം, അനാപത്തിഞ്ച ഓലോകേത്വാ ‘‘കപ്പതി, ആവുസോ, മാ ഏത്ഥ കങ്ഖീ’’തി വുത്തേ കത്തബ്ബം ഭവേയ്യ.

സഹസേയ്യചീവരവിപ്പവാസാദീനീതി ഏത്ഥ സഹസേയ്യാ നാമ അനുപസമ്പന്നേന ഉത്തരിദിരത്തതിരത്തം സഹസേയ്യാപത്തി, വിപ്പവാസോ നാമ ഏകരത്തഛാരത്തവസേന വിപ്പവാസോ. ആദിസദ്ദേന സത്താഹാതിക്കമാദീസു ആപത്തിം സങ്ഗണ്ഹാതി. സത്തന്നം ആപത്തിക്ഖന്ധാനന്തി പാരാജികസങ്ഘാദിസേസഥുല്ലച്ചയപാചിത്തിയപാടിദേസനീയദുക്കടദുബ്ഭാസിതസങ്ഖാതാനം സത്തന്നം ആപത്തിക്ഖന്ധാനം.

ദേസേതു വാ പകാസേതു വാതി സങ്ഘമജ്ഝേ വാ ഗണമജ്ഝേ വാ ഏകപുഗ്ഗലേ വാ ദേസേതു വാ പകാസേതു വാ. ഏത്ഥ ച പാരാജികാപത്തിദേസനാ നാമ ഭിക്ഖുഭാവസ്സ പരിച്ചാഗോ. വുട്ഠാനം പന ദേസനാവിസേസത്താ ‘‘ദേസനാ’’തി ദട്ഠബ്ബം. പകാസേതു വാതി ആരോചേതു വാ.

ഏവം അനാപന്നാ വാതി ഏവം ഛന്നം ആകാരാനം അഞ്ഞതരേന അനാപന്നാ വാ. വുട്ഠിതാ വാതി പരിവാസാദിനാ വുട്ഠിതാ വാ. ആരോചിതാ വാതി ആവികതാ വാ. ആരോചേന്തോ ച ‘‘തുയ്ഹം സന്തികേ ഏകം ആപത്തിം ആവികരോമീ’’തി വാ ‘‘ആചിക്ഖാമീ’’തി വാ ‘‘ആരോചേമീ’’തി വാ ‘‘മമ ഏകം ആപത്തിം ആപന്നഭാവം ജാനാഹീ’’തി വാ വദതു, ‘‘ഏകം ഗരുകം ആപത്തിം ആവികരോമീ’’തി വാ ആദിനാ നയേന വദതു, സബ്ബേഹിപി ആകാരേഹി ആരോചിതാവ ഹോതി. സചേ പന ഗരുകാപത്തിം ആവികരോന്തോ ‘‘ലഹുകാപത്തിം ആവികരോമീ’’തിആദിനാ നയേന വദതി, അനാവികതാ ഹോതി ആപത്തി. വത്ഥും ആരോചേതി, ആപത്തിം ആരോചേതി, ഉഭയം ആരോചേതി, തിവിധേനാപി ആരോചിതാവ ഹോതി. അസന്തിയാ ആപത്തിയാതി ഭാവേനഭാവലക്ഖണേ ഭുമ്മം. തുണ്ഹീഭാവേനാപി ഹീതി ഏത്ഥ ന കേവലം ‘‘ആമ, മയം പരിസുദ്ധാ’’തി വുത്തേയേവ, അഥ ഖോ തുണ്ഹീഭാവേനാപീതി അപിസദ്ദസ്സ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

കിം തം യാവതതിയാനുസാവിതം നാമ, കഥഞ്ചേതം യാവതതിയാനുസാവിതം ഹോതീതി വിചാരണായം ആചരിയാനം മതിഭേദമുഖേന തമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘യാവതതിയം അനുസാവിതം ഹോതീതി ഏത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യദേതം തിക്ഖത്തും അനുസാവിതന്തി സമ്ബന്ധോ. അത്ഥബ്യഞ്ജനഭേദതോതി അരീയതി ഞായതീതി അത്ഥോ, അഭിധേയ്യം, ബ്യഞ്ജീയതി അത്ഥോ അനേനാതി ബ്യഞ്ജനം, അക്ഖരം, അത്ഥോ ച ബ്യഞ്ജനഞ്ച അത്ഥബ്യഞ്ജനാനി, തേസം ഭേദോ അത്ഥബ്യഞ്ജനഭേദോ, തതോ, അത്ഥസ്സ ച ബ്യഞ്ജനസ്സ ച വിസദിസത്താതി അത്ഥോ.

ഇദാനി തമേവത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘അനുസാവനഞ്ഹി നാമാ’’തിആദിമാഹ. ഹീതി കാരണത്ഥേ നിപാതോ. തസ്സ പന ‘‘അഭിന്ന’’ന്തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. തേനാതി ഭിന്നത്താ. അസ്സാതി ‘‘യസ്സ സിയാ’’തിആദിവചനത്തയസ്സ. അവസ്സഞ്ചേതമേവം സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം, അഞ്ഞഥാ അതിപ്പസങ്ഗോപി സിയാതി ദസ്സേതും ‘‘യദി ചേത’’ന്തിആദിമാഹ. ഏതന്തി ‘‘യസ്സ സിയാ’’തിആദിവചനത്തയം. അപരേ ‘‘അനുസാവിത’’ന്തി പദം ന അതീതത്ഥം ദീപേതി, അഥ ഖോ അനാഗതത്ഥം. ധാത്വത്ഥസമ്ബന്ധോ കാലന്തരവിഹിതോപി പച്ചയോ കാലന്തരേ സാധു ഹോതീതി വികപ്പേസും. തേനാഹ ‘‘അപരേ ‘അനുസാവിത’ന്തി പദസ്സാ’’തിആദി. ഉപരി ഉദ്ദേസാവസാനേതി പാരാജികുദ്ദേസാവസാനേ. അത്ഥയുത്തീനം അഭാവതോതി അനാഗതത്ഥസ്സ ച കാരണസ്സ ച അഭാവതോ. ഇദാനി തമേവ വിഭാവേതും ‘‘ഇദം ഹീ’’തിആദിമാഹ. കഥമേതം വിഞ്ഞായതീതി ആഹ ‘‘യദി ചസ്സാ’’തിആദി. അയന്തി അനാഗതകാലോ. അനുസാവിതം ഹേസ്സതീതി വദേയ്യാതി അനുപ്പയോഗം അനാഗതകാലം കത്വാ ‘‘അനുസാവിതം ഹേസ്സതീ’’തി ബുദ്ധോ വദേയ്യ. അയം ഹേത്ഥാധിപ്പായോ – യദി ചേത്ഥ ധാത്വത്ഥസമ്ബന്ധോ ത-പച്ചയോ സിയാ, തഥാ സതി ധാത്വത്ഥസമ്ബന്ധോ നാമ വിസേസനവിസേസ്യഭാവോ, സോ ച അനുപ്പയോഗസ്സ സമാനത്ഥഭാവേ സതി ഉപ്പജ്ജതി, നാസതീതി ‘‘ഹേസ്സതീ’’തി അനുപ്പയോഗം വദേയ്യ, ന ച വുത്തം. തസ്മാ അനാഗതം ന ദീപേതി, അതീതകാലമേവ ദീപേതീതി. അനുസാവിയമാനേതി വചനതോതി ‘‘അനുസാവിയമാനേ’’തി വത്തമാനകാലവചനതോ. യദി ഏവം ‘‘യാവതതിയം അനുസാവിതം ഹോതീ’’തി കിമിദന്തി ആഹ ‘‘യാവതതിയ’’ന്തിആദി. കിം തേന ലക്ഖീയതി, യേനേതം ലക്ഖണവചനമത്തം സിയാതി ആഹ ‘‘തേനാ’’തിആദി. തേനാതി ലക്ഖണവചനമത്തേന ഹേതുനാ.

തദേതന്തി പാതിമോക്ഖം. തം പനേതന്തി ‘‘തത്ഥായസ്മന്തേ പുച്ഛാമീ’’തിആദികം യാവതതിയാനുസാവനം. ന ദിസ്സതീതി നോപലബ്ഭതി. ഇമമേവ ച അത്ഥന്തി ഇമം അമ്ഹേഹി വുത്തമേവത്ഥം. യദി ഹി ‘‘യസ്സ സിയാ ആപത്തീ’’തിആദിവചനത്തയം യാവതതിയാനുസാവനം സിയാ, തദേവ ഉപോസഥക്ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൧൩൨ ആദയോ) വദേയ്യ, ന പന ‘‘സകിമ്പി അനുസാവിതം ഹോതീ’’തിആദികന്തി അധിപ്പായോ. നനു ചായം വിനിച്ഛയോ അട്ഠകഥാസു ന ആഗതോ, അഥ കുതോ ലദ്ധോതി ആഹ ‘‘അയമേത്ഥാ’’തിആദി. വിനയട്ഠാനേസു കതപരിചയാനം ആചരിയാനം തം തം അത്ഥം ഞാപേന്തീ പവേണി ആചരിയപരമ്പരാ, തായ ആഭതോ ആനീതോ ആചരിയപരമ്പരാഭതോ.