൬. സുരാപാനവഗ്ഗോ

൧. സുരാപാനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

പിട്ഠാദീഹി കതം മജ്ജം സുരാതി പിട്ഠപൂവഓദനകിണ്ണസമ്ഭാരേഹി കതം മജ്ജം സുരാതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – പിട്ഠസുരാ, പൂവസുരാ, ഓദനസുരാ, കിണ്ണപക്ഖിത്താ, സമ്ഭാരസംയുത്താതി (പാചി. ൩൨൮) ഇമാനി പഞ്ച സുരാ നാമാതി. തത്ഥ പിട്ഠം ഭാജനേ പക്ഖിപിത്വാ തജ്ജം ഉദകം ദത്വാ മദ്ദിത്വാ കതാ പിട്ഠസുരാ (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൩൨൬-൩൨൮). ഏവം സേസാസുപി. കിണ്ണാതി പന തസ്സാ സുരായ ബീജം വുച്ചതി. യേ ‘‘സുരാമോദകാ’’തിപി വുച്ചന്തി, തേ പക്ഖിപിത്വാ കതാ കിണ്ണപക്ഖിത്താ. ഹരീതകിസാസപാദിനാനാസമ്ഭാരേഹി സംയോജിതാ സമ്ഭാരസംയുത്താ.

പുപ്ഫാദീഹി കതോ ആസവോ മേരയന്തി പുപ്ഫഫലമധുഗുളസമ്ഭാരേഹി കതോ ചിരപരിവാസിതോ മേരയന്തി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – പുപ്ഫാസവോ, ഫലാസവോ, മധ്വാസവോ, ഗുളാസവോ, സമ്ഭാരസംയുത്തോതി പഞ്ചമേരയം നാമാതി. തത്ഥ മധുകതാലനാളികേരാദി പുപ്ഫരസോ ചിരപരിവാസിതോ പുപ്ഫാസവോ. പനസാദിഫലരസോ ഫലാസവോ. മുദ്ദികാരസോ മധ്വാസവോ. സമന്തപാസാദികായം പന ‘‘ഫലാസവോ നാമ മുദ്ദികാഫലാദീനി മദ്ദിത്വാ തേസം രസേന കതോ. മധ്വാസവോ നാമ മുദ്ദികാനം ജാതിരസേന കതോ, മക്ഖികാമധുനാപി കരീയതീതി വദന്തീ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൩൨൮) വുത്തം. ഉച്ഛുരസോ ഗുളാസവോ. ഹരീതകാമലകകടുകഭണ്ഡാദിനാനാസമ്ഭാരാനം രസോ ചിരപരിവാസിതോ സമ്ഭാരസംയുത്തോ. ഏത്ഥ ച സുരായ, മേരയസ്സ ച സമാനേപി സമ്ഭാരസംയോഗേ മദ്ദിത്വാ കതാ സുരാ, ചിരപരിവാസിതമത്തേന മേരയന്തി ഏവമിമേസം നാനാകരണം ദട്ഠബ്ബം. ബീജതോ പട്ഠായാതി സമ്ഭാരേ പടിയാദേത്വാ ചാടിയം പക്ഖിത്തകാലതോ ചേവ താലനാളികേരാദീനം പുപ്ഫരസസ്സ അഭിനവകാലതോ ച പട്ഠായ.

ലോണസോവീരകം വാ സുത്തം വാതി ഇമേ ദ്വേ അനേകേഹി ഭേസജ്ജേഹി അഭിസങ്ഖതാ ആസവവിസേസാ. വാസഗ്ഗാഹാപനത്ഥന്തി സുഗന്ധഭാവഗാഹാപനത്ഥം. വത്ഥും അജാനനതായ ചേത്ഥ അചിത്തകതാ വേദിതബ്ബാ. അകുസലേനേവ പാതബ്ബതായ ലോകവജ്ജം. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം സിയാ, തം സബ്ബം പഠമപാരാജികവണ്ണനായ വുത്തനയമേവ.

സുരാപാനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അങ്ഗുലിപതോദകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഹസാധിപ്പായസ്സാതി ഖിഡ്ഡാധിപ്പായസ്സ, ഇമിനാ കായസംസഗ്ഗാധിപ്പായം പടിക്ഖിപതി.

ഏത്ഥ ച ഭിക്ഖുനിമ്പി ഹസാധിപ്പായേന ഫുസതോ ഭിക്ഖുസ്സ ദുക്കടം. തഥാ ഭിക്ഖുമ്പി ഫുസന്തിയാ ഭിക്ഖുനിയാതി ആഹ ‘‘ഇധ പന ഭിക്ഖുനീപി ഭിക്ഖുസ്സ, ഭിക്ഖു ച ഭിക്ഖുനിയാ അനുപസമ്പന്നോ ഏവാ’’തി. കായപ്പടിബദ്ധാദീസു സബ്ബത്ഥാതി ‘‘കായേന കായപ്പടിബദ്ധേ, കായപ്പടിബദ്ധേന കായേ, കായപ്പടിബദ്ധേന കായപ്പടിബദ്ധേ, നിസ്സഗ്ഗിയേന കായേ, നിസ്സഗ്ഗിയേന കായപ്പടിബദ്ധേ, നിസ്സഗ്ഗിയേന നിസ്സഗ്ഗിയേ’’തി (പാചി. ൩൩൨) സബ്ബത്ഥ. സതി കരണീയേ ആമസതോതി സതി കരണീയേ പുരിസം ആമസതോ അനാപത്തി. ഇത്ഥീ പന സതി കരണീയേപി ആമസിതും ന വട്ടതി.

അങ്ഗുലിപതോദകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഹസധമ്മസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഉപരിഗോപ്ഫകേതി ഗോപ്ഫകാനം ഉപരിഭാഗപ്പമാണേ. ഹസാധിപ്പായോതി കീളാധിപ്പായോ. യേന യേന അങ്ഗേനാതി ഹത്ഥപാദാദീസു യേന യേന അങ്ഗേന. തഥാ നാവായ കീളതോതി ഫിയാരിത്താദീഹി നാവം പാജേന്തസ്സ വാ തീരേ ഉസ്സാരേന്തസ്സ വാ ദുക്കടന്തി അത്ഥോ.

ഹസധമ്മസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. അനാദരിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ദുവിധഞ്ഹേത്ഥ അനാദരിയം പുഗ്ഗലാനാദരിയഞ്ച ധമ്മാനാദരിയഞ്ചാതി ആഹ ‘‘പുഗ്ഗലസ്സ വാ’’തിആദി. തത്ഥ യോ ഭിക്ഖു ഉപസമ്പന്നേന പഞ്ഞത്തേന വുച്ചമാനോ ‘‘അയം ഉക്ഖിത്തകോ വാ വമ്ഭിതോ വാ ഗരഹിതോ വാ, ഇമസ്സ വചനം അകതം ഭവിസ്സതീ’’തി (പാചി. ൩൪൨) അനാദരിയം കരോതി, അയം പുഗ്ഗലേ അനാദരിയം കരോതി നാമ. യോ പന പഞ്ഞത്തേന വുച്ചമാനോ ‘‘കഥായം നസ്സേയ്യ വാ വിനസ്സേയ്യ വാ അന്തരധായേയ്യ വാ’’തി, തം വാ നസിക്ഖിതുകാമോ അനാദരിയം കരോതി, അയം ധമ്മേ അനാദരിയം കരോതി നാമ. തേനാഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി.

ഇദം ന സല്ലേഖായ സംവത്തതീതി സമ്മാ കിലേസേ ലിഖതീതി സല്ലേഖോ, അപ്പിച്ഛതാ, തദത്ഥം നയിദം സംവത്തതി. ആദിസദ്ദേന ‘‘ഇദം ന ധുതത്ഥായ സംവത്തതി, ന പാസാദികതായ, ന അപചയായ, ന വീരിയാരമ്ഭായ സംവത്തതീ’’തി (പാചി. ൩൪൩) ഇദം സങ്ഗണ്ഹാതി. അപഞ്ഞത്തേനാതി സുത്തേ വാ അഭിധമ്മേ വാ ആഗതേന. പവേണിആഗതന്തി സങ്ഗീതികാലതോ പട്ഠായ മഹാകസ്സപാദിആചരിയപരമ്പരായ ആഗതം. സചേ പന യസ്മാ ഉച്ഛുരസോ സത്താഹകാലികോ, തസ്സ കസടോ യാവജീവികോ, ദ്വിന്നംയേവ സമവായോ ഉച്ഛുയട്ഠി, തസ്മാ വികാലേ ഉച്ഛുയട്ഠിം ഖാദിതും വട്ടതി ഗുളഹരീതകം വിയാതി ഏവമാദികം ഗാരയ്ഹാചരിയുഗ്ഗഹം ഗഹേത്വാ ‘‘ഏവം അമ്ഹാകം ആചരിയാനം ഉഗ്ഗഹോ പരിപുച്ഛാ’’തി ഭണതി, ആപത്തിയേവ.

അനാദരിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ഭിംസാപനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

രൂപാദീനീതി ഭയാനകാനി രൂപസദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബാനി. ഭയാനകകഥന്തി ചോരകന്താരവാളകന്താരപിസാചകന്താരപ്പടിസംയുത്തകഥം.

ഭിംസാപനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ജോതിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

അഗിലാനോതി യസ്സ വിനാ അഗ്ഗിനാ ഫാസു ഹോതി, സോ ഇധ അഗിലാനോ നാമ. ജോതിന്തി അഗ്ഗിം.

ഭഗ്ഗേസൂതി ഏവംനാമകേ ജനപദേ. ഭഗ്ഗാനാമ ജാനപദിനോ രാജകുമാരാ, തേസം നിവാസോ ഏകോപി ജനപദോ രുള്ഹിസദ്ദേന ‘‘ഭഗ്ഗാ’’തി വുച്ചതി. തേന വുത്തം ‘‘ഭഗ്ഗേസൂതി ഏവംനാമകേ ജനപദേ’’തി. തഥാ പതിലാതം ഉക്ഖിപന്തസ്സാതി ഡയ്ഹമാനം അലാതം പതിതം ഉക്ഖിപന്തസ്സ തഥാ ദുക്കടന്തി അത്ഥോ. തഞ്ചാതി ദുക്കടം പരാമസതി. അവിജ്ഝാതന്തി അനിബ്ബുതാലാതം. പദീപജോതികജന്താഘരേതി പദീപുജ്ജലനപത്തപചനസേദകമ്മാദീസു ജോതികരണേ അഗ്ഗിസാലായഞ്ച സമാദഹന്തസ്സ അനാപത്തീതി അത്ഥോ. തഥാരൂപപ്പച്ചയേതി ഠപേത്വാ പദീപാദീനി അഞ്ഞസ്മിമ്പി തഥാരൂപപച്ചയേ. ആപദാസൂതി ദുട്ഠവാളമിഗഅമനുസ്സേഹി ഉപദ്ദവേസു.

ജോതിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. നഹാനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

‘‘ദിയഡ്ഢോ മാസോ സേസോ ഗിമ്ഹാന’’ന്തി ‘‘വസ്സാനസ്സ പഠമോ മാസോ’’ഇച്ചേതേ അഡ്ഢതേയ്യമാസാ ഉണ്ഹസമയോ, പരിളാഹസമയോതി ഗിമ്ഹാനം സേസോ ദിയഡ്ഢോ മാസോ ഉണ്ഹസമയോ, വസ്സാനസ്സ പഠമോ മാസോ പരിളാഹസമയോതി ഏവം ഏതേ അഡ്ഢതേയ്യമാസാ കമേന ഉണ്ഹസമയോ, പരിളാഹസമയോ നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ തേനേവ പദഭാജനിയം ‘‘ഉണ്ഹസമയോ നാമ ദിയഡ്ഢോ മാസോ സേസോ ഗിമ്ഹാന’’ന്തി, ‘‘പരിളാഹസമയോ നാമ വസ്സാനസ്സ പഠമോ മാസോ’’തി വുത്തം. യദാ വിനാ നഹാനേന ന ഫാസു ഹോതി, അയം ഗിലാനസമയോ. പദഭാജനിയം (പാചി. ൩൬൪) പന ഗിലാനേ നിച്ഛിതേ ഗിലാനകാലോ നിച്ഛിതോവ ഹോതീതി ‘‘യസ്സ വിനാ നഹാനേന ന ഫാസു ഹോതി, ‘ഗിലാനസമയോ’തി നഹായിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. പരിവേണസമ്മജ്ജനമത്തമ്പീതി അന്തമസോ പരിവേണസമ്മജ്ജനമത്തമ്പി.

വാലുകം ഉക്കിരിത്വാതി സുക്ഖായ നദിയാ വാലികം ഉത്തിരിത്വാ. ആവാടേസുപീതി പി-സദ്ദേന നദിയം വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ദസ്സേതി. ആപദാസൂതി ഭമരാദീഹി അനുബന്ധേസു.

നഹാനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ദുബ്ബണ്ണകരണസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ലാഭസദ്ദോയം കമ്മസാധനോ ‘‘കോ ഭവതാ ലാഭോ ലദ്ധോ’’തിആദീസു വിയ, സോ ചേത്ഥ അതീതകാലികോതി ആഹ ‘‘അലബ്ഭീതി ലഭോ’’തി, ലദ്ധന്തി അത്ഥോ. ‘‘ലഭോ ഏവ ലാഭോ’’തി ഇമിനാ സകത്ഥേ ണപച്ചയോതി ദസ്സേതി. കിം അലബ്ഭീതി കിം ലദ്ധം. നവന്തി അഭിനവം. ഏത്താവതാ ച നവഞ്ച തം ചീവരഞ്ചാതി നവചീവരം, നവചീവരം ലാഭോ ഏതേനാതി നവചീവരലാഭോതി ഏവമേത്ഥ സമാസോ ദട്ഠബ്ബോതി. യദി ഏവം കഥം ‘‘നവം ചീവരലാഭേനാ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഇതി നവചീവരലാഭേനാ’’തിആദി. ഏത്ഥ ച ‘‘വികപ്പനുപഗം പച്ഛിമ’’ന്തി ന വുത്തത്താ ചീവരന്തി യം നിവാസേതും വാ പാരുപിതും വാ സക്കാ ഹോതി, തദേവ വേദിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘നിവാസനപാരുപനുപഗം ചീവര’’ന്തി. ‘‘ദുബ്ബണ്ണകരണം ആദാതബ്ബ’’ന്തി ഏതം കപ്പബിന്ദും സന്ധായ വുത്തം, ന നീലാദീഹി സകലചീവരം ദുബ്ബണ്ണകരണം, തഞ്ച പന കപ്പം ആദിയന്തേന ചീവരം രജിത്വാ ചതൂസു വാ കോണേസു, തീസു വാ ദ്വീസു വാ ഏകസ്മിം വാ കോണേ മോരസ്സ അക്ഖിമണ്ഡലമത്തം വാ മങ്ഗുലപിട്ഠിമത്തം വാ ആദാതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘തസ്സാ’’തിആദി. കംസനീലേനാതി ചമ്മകാരനീലേന. മഹാപച്ചരിയം പന ‘‘അയോമലം ലോഹമലം, ഏതം കംസനീലം നാമാ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൩൬൮) വുത്തം. പത്തനീലേനാതി യേന കേനചി നീലവണ്ണേന പണ്ണരസേന. കപ്പബിന്ദും ആദിയിത്വാതി വട്ടം ഏകം കപ്പബിന്ദും ആദിയിത്വാ.

പാളികപ്പകണ്ണികകപ്പാദയോ പന സബ്ബട്ഠകഥാസു പടിസിദ്ധാ. അഗ്ഗളാദീനി കപ്പകതചീവരേ പന പച്ഛാ ആരോപേത്വാ കപ്പകരണകിച്ചം നത്ഥീതി ആഹ ‘‘പച്ഛാ ആരോപിതേസൂ’’തിആദി. അഗ്ഗളഅനുവാതപരിഭണ്ഡേസൂതി ഉദ്ധരിത്വാ അല്ലിയാപനകഖണ്ഡപിട്ഠിഅനുവാതകുച്ഛിഅനുവാതേസു. കിരിയാകിരിയന്തി നിവാസനപാരുപനതോ, കപ്പസ്സ അനാദാനതോ കിരിയാകിരിയം.

ദുബ്ബണ്ണകരണസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. വികപ്പനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

സമ്മുഖേന വികപ്പനാ സമ്മുഖവികപ്പനാ. പരമ്മുഖേന വികപ്പനാ പരമ്മുഖവികപ്പനാ. സന്നിഹിതാസന്നിഹിതഭാവന്തി ആസന്നദൂരഭാവം. ആസന്നദൂരഭാവോ ച അധിട്ഠാനേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

മിത്തോതി ദള്ഹമിത്തോ. സന്ദിട്ഠോതി ദിട്ഠമത്തോ നാതിദള്ഹമിത്തോ. അകതപച്ചുദ്ധാരന്തി ‘‘മയ്ഹം സന്തകം പരിഭുഞ്ജ വാ വിസ്സജ്ജേഹി വാ’’തിആദിനാ അകതപച്ചുദ്ധാരം. യേന വിനയകമ്മം കതന്തി യേന സദ്ധിം വിനയകമ്മം കതം.

പരിഭോഗേന കായകമ്മം, അപച്ചുദ്ധാരാപനേന വചീകമ്മന്തി ആഹ ‘‘സമുട്ഠാനാദീനി പഠമകഥിനസദിസാനേവാ’’തി. കിരിയാകിരിയന്തി ഏത്ഥ പരിഭുഞ്ജനം കിരിയം. അപച്ചുദ്ധാരാപനം അകിരിയം.

വികപ്പനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. അപനിധാനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

അധിട്ഠാനുപഗന്തി അധിട്ഠാനയോഗ്ഗം അയോപത്തഞ്ചേവ മത്തികാപത്തഞ്ച. സൂകരന്തകം നാമ കുഞ്ചികാകോസോ വിയ അന്തോ സുസിരം കത്വാ കോട്ടിതം.

അഞ്ഞം പരിക്ഖാരന്തി പാളിയാ അനാഗതപത്തത്ഥവികാദിം. ധമ്മകഥം കത്വാതി ‘‘സമണേന നാമ അനിഹിതപരിക്ഖാരേന ഭവിതും ന വട്ടതീ’’തി ഏവം ‘‘ധമ്മകഥം കഥേത്വാ ദസ്സാമീ’’തി നിക്ഖിപതോ അനാപത്തി.

അപനിധാനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സുരാപാനവഗ്ഗോ ഛട്ഠോ.