൭. സപ്പാണകവഗ്ഗോ

൧. സഞ്ചിച്ചസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

പാചിത്തിയന്തി അന്തമസോ മഞ്ചപീഠം സോധേന്തോ മങ്ഗുലബീജകേപി പാണസഞ്ഞീ നിക്കാരുണികതായ തം ഭിന്ദന്തോ അപനേതി (പാചി. അട്ഠ. ൩൮൨), പാചിത്തിയം. തേനാഹ ‘‘തം ഖുദ്ദകമ്പീ’’തിആദി. ഉപക്കമമഹന്തതായ അകുസലം മഹന്തം ഹോതീതി ബഹുക്ഖത്തും പവത്തജവനേഹി ലദ്ധാസേവനായ സന്നിട്ഠാപകചേതനായ വസേന പയോഗസ്സ മഹന്തത്താ അകുസലം മഹന്തം ഹോതി, മഹാസാവജ്ജം ഹോതീതി അധിപ്പായോ.

സഞ്ചിച്ചസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സപ്പാണകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഏത്ഥ ച പടങ്ഗപാണകാനം പതനം ഞത്വാപി സുദ്ധചിത്തതായ പദീപുജ്ജലനേ വിയ സപ്പാണകഭാവം ഞത്വാപി ഉദകസഞ്ഞായ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതോ പണ്ണത്തിവജ്ജതാ വേദിതബ്ബാ.

സപ്പാണകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഉക്കോടനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

തസ്സ തസ്സ ഭിക്ഖുനോതി യേന യേന വൂപസമിതം, തസ്സ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ. ‘‘അകതം കമ്മ’’ന്തിആദീനി വദന്തോതി ‘‘അകതം കമ്മം, ദുക്കടം കമ്മം, പുന കാതബ്ബം കമ്മം, അനിഹതം ദുന്നിഹതം പുന നിഹനിതബ്ബ’’ന്തി (പാചി. ൩൯൪) വദന്തോ. യഥാഠിതഭാവേന പതിട്ഠാതും ന ദദേയ്യാതി തേസം പവത്തി ആകാരദസ്സനത്ഥം വുത്തം. തേനാഹ ‘‘യം പന ധമ്മേന അധികരണം നിഹതം, തം സുനിഹതമേവാ’’തി.

ഉക്കോടനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ദുട്ഠുല്ലസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ചത്താരി പാരാജികാനി അത്ഥുദ്ധാരവസേന പദഭാജനിയം ദസ്സിതാനീതി ആഹ ‘‘ദുട്ഠുല്ലന്തി സങ്ഘാദിസേസം അധിപ്പേത’’ന്തി. യേന കേനചി ഉപായേനാതി ‘‘സാമം വാ ജാനാതി, അഞ്ഞേ വാ തസ്സ ആരോചേന്തി, സോ വാ ആരോചേതീ’’തി (പാചി. ൩൯൯) വുത്തേസു യേന കേനചി ഉപായേന. പാചിത്തിയം ധുരം നിക്ഖിത്തമത്തേയേവാതി അധിപ്പായോ. സചേ പച്ഛാപി ആരോചേതി, ധുരനിക്ഖേപനേ ആപത്തിതോ ന മുച്ചതി. തേനാഹ ‘‘സചേപീ’’തിആദി. സമണസതമ്പി ആപജ്ജതിയേവാതി സമണസതമ്പി സുത്വാ യദി ഛാദേതി, പാചിത്തിയം ആപജ്ജതിയേവാതി അത്ഥോ. യേനസ്സ ആരോചിതന്തി യേന ദുതിയേന അസ്സ തതിയസ്സ ആരോചിതം. തസ്സേവാതി തസ്സ ദുതിയസ്സേവ. ആരോചേതീതി പടിച്ഛാദനത്ഥമേവ ‘‘മാ കസ്സചി ആരോചേസീ’’തി വദതി. കോടിഛിന്നാ ഹോതീതി (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൩൯൯) യസ്മാ പടിച്ഛാദനപച്ചയാ ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാവ ദുതിയേന തതിയസ്സ ആരോചിതം, തസ്മാ തപ്പച്ചയാ പുന തേന ആപജ്ജിതബ്ബാപത്തിയാ അഭാവതോ ആപത്തിയാ കോടി ഛിന്നാ നാമ ഹോതി.

ആദിപദേതി ദുട്ഠുല്ലാപത്തിസഞ്ഞീ, വേമതികോ, അദുട്ഠുല്ലാപത്തിസഞ്ഞീതി ഇമേസു തീസു ‘‘ദുട്ഠുല്ലാപത്തിസഞ്ഞീ പടിച്ഛാദേതീ’’തി (പാചി. ൪൦൦) ഇമസ്മിം പഠമപദേ. ഇതരേസു ദ്വീസൂതി ‘‘വേമതികോ പടിച്ഛാദേതി, അദുട്ഠുല്ലാപത്തിസഞ്ഞീ പടിച്ഛാദേതീ’’തി ഇമേസു പദേസു. അദുട്ഠുല്ലായാതി അവസേസപഞ്ചാപത്തിക്ഖന്ധേ. അനുപസമ്പന്നസ്സ ദുട്ഠുല്ലേ വാ അദുട്ഠുല്ലേ വാ അജ്ഝാചാരേതി അനുപസമ്പന്നസ്സ പുരിമപഞ്ചസിക്ഖാപദവീതിക്കമസങ്ഖാതേ ദുട്ഠുല്ലേ വാ ഇതരസ്മിം അദുട്ഠുല്ലേ വാ അജ്ഝാചാരേ. യം പന സമന്തപാസാദികായം ‘‘അനുപസമ്പന്നസ്സ സുക്കവിസട്ഠി ച കായസംസഗ്ഗോ ചാതി അയം ദുട്ഠുല്ലഅജ്ഝാചാരോ നാമാ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൪൦൦) വുത്തം, തം ദുട്ഠുല്ലാരോചനസിക്ഖാപദട്ഠകഥായ (പാചി. അട്ഠ. ൭൮ ആദയോ) ന സമേതി, ന ചാപി ഏവം വത്തും യുജ്ജതി ‘‘ആരോചനേ അനുപസമ്പന്നസ്സ ദുട്ഠുല്ലം അഞ്ഞഥാ അധിപ്പേതം, പടിച്ഛാദനേ അഞ്ഞഥാ’’തി (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൪൦൦) വിസേസകാരണസ്സാനുപലബ്ഭനതോ, തസ്മാ തം ഉപപരിക്ഖിതബ്ബം.

ദുട്ഠുല്ലസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ഊനവീസതിവസ്സസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഗബ്ഭവീസോപി ഹി ‘‘പരിപുണ്ണവീസോ’’ ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതീതി ആഹ ‘‘പടിസന്ധിഗ്ഗഹണതോ പട്ഠായാ’’തിആദി. തത്ഥ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണതോ പട്ഠായാതി യം മാതുകുച്ഛിസ്മിം പഠമം ചിത്തം ഉപ്പന്നം പഠമം വിഞ്ഞാണം പാതുഭൂതം, തം ആദിം കത്വാ. സോതി യോ പുഗ്ഗലോ ഊനവീസതിവസ്സോ ഉപസമ്പാദിതോ, സോ പുഗ്ഗലോ. അഞ്ഞം ഉപസമ്പാദേതീതി ഉപജ്ഝായോ വാ കമ്മവാചാചരിയോ വാ ഹുത്വാ അഞ്ഞം പുഗ്ഗലം ഉപസമ്പാദേതി. തന്തി ഊനവീസതിവസ്സം പുഗ്ഗലം. സീമം വാ സമ്മന്നതീതി നവം സീമം ബന്ധതി.

ഊനവീസതിവസ്സസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഥേയ്യസത്ഥസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

രാജാനം വാ വഞ്ചേത്വാതി രാജാനം ഥേനേത്വാ രഞ്ഞോ സന്തകം കിഞ്ചി ഗഹേത്വാ, ‘‘ഇദാനി തസ്സ ന ദസ്സാമാ’’തി മഗ്ഗപ്പടിപന്നാ അകതകമ്മാ ചേവ കതകമ്മാ ച ചോരാതി വുത്തം ഹോതി. ഏസ നയോ സുങ്കം പരിഹരിതുകാമാതി ഏത്ഥാപി.

കാലവിസങ്കേതേനാതി കാലസ്സ വിസങ്കേതേന, ദിവസവിസങ്കേതേനാതി വുത്തം ഹോതി. മഗ്ഗവിസങ്കേതേന, പന അടവിവിസങ്കേതേന വാ ഗച്ഛതോ ആപത്തിയേവ.

ഥേയ്യസത്ഥസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സംവിധാനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

മാതുഗാമേനാതി ഇത്ഥിയാ. ഏകതോഉപസമ്പന്നാ, പന സിക്ഖമാനാ, സാമണേരീ ചാതി ഇമാ തിസ്സോപി ഇധ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. ഇമാസം പന തിസ്സന്നം സമയോ രക്ഖതി. അയമേതാസം, മാതുഗാമസ്സ ച വിസേസോതി വേദിതബ്ബം.

സംവിധാനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. അരിട്ഠസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

തംതംസമ്പത്തിയാ (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൪൧൭) വിബന്ധനവസേന സത്തസന്താനസ്സ അന്തരേ വേമജ്ഝേ ഏതി ആഗച്ഛതീതി അന്തരായോ, ദിട്ഠധമ്മികാദിഅനത്ഥോ, അനതിക്കമനത്ഥേന തസ്മിം അന്തരായേ നിയുത്താ, അന്തരായം വാ ഫലം അരഹന്തി, അന്തരായസ്സ വാ കരണസീലാതി അന്തരായികാ. തേനാഹ ‘‘സഗ്ഗമോക്ഖാനം അന്തരായം കരോന്തീതി അന്തരായികാ’’തി (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൩൪). തേ കമ്മകിലേസവിപാകഉപവാദപഞ്ഞത്തിവീതിക്കമവസേന പഞ്ചവിധാതി ഏത്ഥ ച പഞ്ചാനന്തരിയകമ്മം കമ്മന്തരായികം നാമ, തഥാ ഭിക്ഖുനിദൂസകകമ്മം. തം പന മോക്ഖസ്സേവ അന്തരായം കരോതി, ന സഗ്ഗസ്സ. നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിധമ്മാ കിലേസന്തരായികാ നാമ. പണ്ഡകതിരച്ഛാനഗതഉഭതോബ്യഞ്ജനകാനം പടിസന്ധിധമ്മാ വിപാകന്തരായികാ നാമ. അരിയൂപവാദാ ഉപവാദന്തരായികാ നാമ. തേ പന യാവ അരിയേ ന ഖമാപേന്തി, താവദേവ, ന തതോ പരം. സഞ്ചിച്ച ആപന്നാ ആപത്തിയോ പഞ്ഞത്തിവീതിക്കമന്തരായികാ നാമ. താപി യാവ ഭിക്ഖുഭാവം വാ പടിജാനാതി, ന വുട്ഠാതി വാ ന ദേസേതി വാ, താവദേവ, ന തതോ പരം.

തത്രായം (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൩൪; പാചി. അട്ഠ. ൪൧൭) അരിട്ഠോ ഭിക്ഖു ബഹുസ്സുതോ ധമ്മകഥികോ സേസന്തരായികേ ജാനാതി, വിനയേ പന അകോവിദത്താ പണ്ണത്തിവീതിക്കമന്തരായികേ ന ജാനാതി, തസ്മാ രഹോഗതോ ഏവം ചിന്തേസി ‘‘ഇമേ ആഗാരികാ പഞ്ച കാമഗുണേ പരിഭുഞ്ജന്താ സോതാപന്നാപി സകദാഗാമിനോപി അനാഗാമിനോപി ഹോന്തി, ഭിക്ഖൂപി മനാപികാനി ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാനി രൂപാനി പസ്സന്തി…പേ… കായവിഞ്ഞേയ്യേ ഫോട്ഠബ്ബേ ഫുസന്തി, മുദുകാനി അത്ഥരണപാവുരണാദീനി പരിഭുഞ്ജന്തി, ഏതം സബ്ബം വട്ടതി. കസ്മാ? ഇത്ഥിരൂപാ…പേ… ഇത്ഥിഫോട്ഠബ്ബാ ഏവ ന വട്ടന്തി, ഏതേപി വട്ടന്തീ’’തി ഏവം രസേന രസം സംസന്ദിത്വാ സച്ഛന്ദരാഗപരിഭോഗഞ്ച നിച്ഛന്ദരാഗപരിഭോഗഞ്ച ഏകം കത്വാ ഥൂലവാകേഹി സദ്ധിം അതിസുഖുമസുത്തം ഘടേന്തോ വിയ, സാസപേന സദ്ധിം സിനേരും ഉപസംഹരന്തോ വിയ ച പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പാദേത്വാ ‘‘കിം ഭഗവതാ മഹാസമുദ്ദം ബന്ധന്തേന വിയ മഹതാ ഉസ്സാഹേന പഠമപാരാജികം പഞ്ഞത്തം, നത്ഥി ഏത്ഥ ദോസോ’’തി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന സദ്ധിം പടിവിരുജ്ഝന്തോ ഭബ്ബപുഗ്ഗലാനം ആസം ഛിന്ദന്തോ ജിനസ്സ ആണാചക്കേ പഹാരമദാസി. തേനാഹ ‘‘തേസൂ’’തിആദി.

തത്ഥ തേസൂതി യഥാവുത്തേസു അന്തരായേസു. അട്ഠികങ്കലൂപമാ കാമാതി ഏത്ഥ അട്ഠികങ്കലം (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൪൧൭) നാമ ഉരട്ഠി വാ പിട്ഠികണ്ടകം വാ സീസട്ഠി വാ. തഞ്ഹി നിമ്മംസത്താ ‘‘കങ്കല’’ന്തി വുച്ചതി. വിഗതമംസായ ഹി അട്ഠിസങ്ഖലികായ ഏകട്ഠിമ്ഹി വാ കങ്കലസദ്ദോ നിരുള്ഹോ, തംസദിസാ കാമാ അപ്പസ്സാദട്ഠേനാതി അത്ഥോ. ആദിസദ്ദേന ‘‘മംസപേസൂപമാ കാമാ, തിണുക്കൂപമാ കാമാ, അങ്ഗാരകാസൂപമാ കാമാ, സുപിനകൂപമാ കാമാ, യാചിതകൂപമാ കാമാ, രുക്ഖഫലൂപമാ കാമാ, അസിസൂനൂപമാ കാമാ, സത്തിസൂലൂപമാ കാമാ, സപ്പസിരൂപമാ കാമാ’’തി (മ. നി. ൧.൨൩൪, ൨൩൬; ൨.൪൩-൪൮; പാചി. ൪൧൭; ചൂളവ. ൬൫) ഏതേസം ഗഹണം.

തത്ഥ മംസപേസൂപമാ കാമാ (പാചി. അട്ഠ. ൪൧൭) ബഹുസാധാരണട്ഠേന. തിണുക്കൂപമാ കാമാ അനുദഹനട്ഠേന. അങ്ഗാരകാസൂപമാ കാമാ മഹാഭിതാപനട്ഠേന. സുപിനകൂപമാ കാമാ ഇത്തരപച്ചുപട്ഠാനട്ഠേന. യാചിതകൂപമാ കാമാ താവകാലികട്ഠേന. രുക്ഖഫലൂപമാ കാമാ സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗപലിഭഞ്ജനട്ഠേന. അസിസൂനൂപമാ അധികുട്ടനട്ഠേന. സത്തിസൂലൂപമാ വിനിവിജ്ഝനട്ഠേന. സപ്പസിരൂപമാ സാസങ്കസപ്പടിഭയട്ഠേന.

തഥേവാതി ‘‘മാ ആയസ്മാ’’തിആദീഹി. ഇതരേസന്തി സോ സങ്ഘമജ്ഝം ആകഡ്ഢിത്വാ യേഹി ‘‘മാ ആയസ്മാ’’തിആദിനാ വുത്തോ, തത്ഥ തേഹി അഞ്ഞേസം സുതാനം ഭിക്ഖൂനം. ഞത്തിചതുത്ഥേന കമ്മേനാതി ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്ന’’ന്തിആദിനാ (പാചി. ൪൨൦) പദഭാജനിയം വുത്തേന ഞത്തിചതുത്ഥേന കമ്മേന.

അരിട്ഠസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ഉക്ഖിത്തസമ്ഭോഗസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

അകതാനുധമ്മേനാതി ഉക്ഖിപിത്വാ അനോസാരിതേന. തേനാഹ ‘‘അനുധമ്മോ വുച്ചതീ’’തിആദി. ഏത്ഥ അനുധമ്മോതി ഓസാരണാ വുച്ചതീതി സമ്ബന്ധോ. ഉക്ഖേപനീയകമ്മസ്സാനുരൂപോ, പച്ഛാ കത്തബ്ബോ വാ ധമ്മോതി അനുധമ്മോ. അനുലോമവത്തം ദിസ്വാതി ‘‘ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബം, ന നിസ്സയോ ദാതബ്ബോ’’തിആദികം (ചൂളവ. ൭൦) അട്ഠാരസവിധം വത്തം ദിസ്വാ, ഏതേസു അട്ഠാരസസു അനുലോമവത്തേസു വത്തന്തം ദിസ്വാതി അധിപ്പായോ. ആമിസസമ്ഭോഗം വാ ധമ്മസമ്ഭോഗം വാതി ഏത്ഥ യം കിഞ്ചി ആമിസസ്സ ദാനം, പടിഗ്ഗഹണഞ്ച ആമിസസമ്ഭോഗോ. ധമ്മസ്സ ഉദ്ദിസനം, ഉദ്ദിസാപനഞ്ച ധമ്മസമ്ഭോഗോ. സംവസേയ്യാതി ‘‘ഉപോസഥം വാ പവാരണം വാ സങ്ഘകമ്മം വാ’’തി (പാചി. ൪൨൫) ഏവം പദഭാജനിയം വുത്തം തിവിധം സംവാസം കരേയ്യ. യസ്മാ പനേത്ഥ ഉപോസഥപവാരണാപി സങ്ഘേഹിയേവ കാതബ്ബത്താ സങ്ഘകമ്മാനിയേവ ഹോന്തി, തസ്മാ ‘‘ഉപോസഥാദികം സങ്ഘകമ്മം കരേയ്യാ’’തി വുത്തം. പയോഗേ പയോഗേതി ദാനേ ദാനേ, ഗഹണേ ഗഹണേ ചാതി അത്ഥോ.

പണ്ണത്തിം അജാനന്തേന അരഹതാപി കിരിയാബ്യാകതചിത്തേന ആപജ്ജിതബ്ബത്താ ‘‘തിചിത്ത’’ന്തി വുത്തം.

ഉക്ഖിത്തസമ്ഭോഗസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. കണ്ടകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

പിരേതി (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൪൨൮) നിപാതപദം സമ്ബോധനേ വത്തമാനം പരസദ്ദേന സമാനത്ഥം വദന്തീതി ആഹ ‘‘പര അമാമകാ’’തി, അമ്ഹാകം അനജ്ഝത്തികഭൂതാതി അത്ഥോ. പിരേതി വാ ‘‘പരതോ’’തി ഇമിനാ സമാനത്ഥം നിപാതപദം, തസ്മാ ചര പിരേതി പരതോ ഗച്ഛ, മാ ഇധ തിട്ഠാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

കണ്ടകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സപ്പാണകവഗ്ഗോ സത്തമോ.