൮. സഹധമ്മികവഗ്ഗോ

൧. സഹധമ്മികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

സഹധമ്മികം വുച്ചമാനോതി സഹധമ്മികേന വുച്ചമാനോ. കരണത്ഥേ ചേതം ഉപയോഗവചനം. ‘‘പഞ്ചഹി സഹധമ്മികേഹി സിക്ഖിതബ്ബത്താ, തേസം വാ സന്തകത്താ ‘സഹധമ്മിക’ന്തി ലദ്ധനാമേന ബുദ്ധപഞ്ഞത്തേന സിക്ഖാപദേന വുച്ചമാനോതി അത്ഥോ’’തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. ദുബ്ബചസിക്ഖാപദവണ്ണനാ; പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൨൫-൪൨൬) ദുബ്ബചസിക്ഖാപദേ വുത്തത്താ ‘‘സഹധമ്മികം വുച്ചമാനോതി ഇമസ്സത്ഥോ ദുബ്ബചസിക്ഖാപദേ വുത്തോ’’തി വുത്തം. അനാദരിയഭയാതി അനാദരകരണേ ഭയാ, തത്ഥ പാചിത്തിയഭയാതി അത്ഥോ. ലേസേന ഏവം വദന്തസ്സാതി ഉജുകം ‘‘ന സിക്ഖിസ്സാമീ’’തി അവത്വാ ‘‘യാവ ന അഞ്ഞം ഭിക്ഖു’’ന്തിആദിനാ ലേസേന വദന്തസ്സ.

സഹധമ്മികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. വിലേഖനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഖുദ്ദകേഹി ച അനുഖുദ്ദകേഹി ചാതി സങ്ഘാദിസേസാദീഹി ഖുദ്ദകേഹി ചേവ ഥുല്ലച്ചയാദീഹി അനുഖുദ്ദകേഹി ച. ഠപേത്വാ ഹി ചത്താരി പാരാജികാനി അവസേസാനി സബ്ബാനി സിക്ഖാപദാനി പരിയായേന ഖുദ്ദകാനി ചേവ ഹോന്തി അനുഖുദ്ദകാനി ച. വുത്തഞ്ഹേതം പഞ്ചസതികക്ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൪൪൧) –

‘‘കതമാനി പന, ഭന്തേ, ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനീതി? ഏകച്ചേ ഥേരാ ഏവമാഹംസു – ‘ചത്താരി പാരാജികാനി ഠപേത്വാ അവസേസാനി ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനീ’തി. ഏകച്ചേ ഥേരാ ഏവമാഹംസു – ‘ചത്താരി പാരാജികാനി ഠപേത്വാ തേരസ സങ്ഘാദിസേസേ ഠപേത്വാ അവസേസാനി ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനീ’തി. ഏകച്ചേ ഥേരാ ഏവമാഹംസു – ‘ചത്താരി പാരാജികാനി ഠപേത്വാ തേരസ സങ്ഘാദിസേസേ ഠപേത്വാ ദ്വേ അനിയതേ ഠപേത്വാ അവസേസാനി ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനീ’തി. ഏകച്ചേ ഥേരാ ഏവമാഹംസു – ‘‘ചത്താരി പാരാജികാനി ഠപേത്വാ തേരസ സങ്ഘാദിസേസേ ഠപേത്വാ ദ്വേ അനിയതേ ഠപേത്വാ തിംസ നിസ്സഗ്ഗിയേ പാചിത്തിയേ ഠപേത്വാ അവസേസാനി ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനീ’തി. ഏകച്ചേ ഥേരാ ഏവമാഹംസു – ‘ചത്താരി പാരാജികാനി ഠപേത്വാ തേരസ സങ്ഘാദിസേസേ ഠപേത്വാ ദ്വേ അനിയതേ ഠപേത്വാ തിംസ നിസ്സഗ്ഗിയേ പാചിത്തിയേ ഠപേത്വാ ദ്വേനവുതിപാചിത്തിയേ ഠപേത്വാ അവസേസാനി ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനീ’തി. ഏകച്ചേ ഥേരാ ഏവമാഹംസു ‘ചത്താരി പാരാജികാനി ഠപേത്വാ തേരസ സങ്ഘാദിസേസേ ഠപേത്വാ ദ്വേ അനിയതേ ഠപേത്വാ തിംസ നിസ്സഗ്ഗിയേ പാചിത്തിയേ ഠപേത്വാ ദ്വേനവുതിപാചിത്തിയേ ഠപേത്വാ ചത്താരോ പാടിദേസനീയേ ഠപേത്വാ അവസേസാനി ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനീ’’’തി.

യം പന നാഗസേനത്ഥേരേന മിലിന്ദരഞ്ഞാ പുട്ഠേന വുത്തം ‘‘ദുക്കടം, മഹാരാജ, ഖുദ്ദകം സിക്ഖാപദം, ദുബ്ഭാസിതം അനുഖുദ്ദക’’ന്തി (മി. പ. ൪.൨.൧), തത്ഥ അന്തിമകോട്ഠാസമേവ ഗഹേത്വാ വുത്തം. തം വാദപഥോപച്ഛേദനത്ഥന്തി ദട്ഠബ്ബം.

സംവത്തനമരിയാദപരിച്ഛേദവചനന്തി സംവത്തനസ്സ മരിയാദാ അവധി സംവത്തനമരിയാദാ, തായ നിയമവസേന യോ പരിച്ഛേദോ, തസ്സ വചനം സംവത്തനമരിയാദപരിച്ഛേദവചനം. ഇദാനി തം മരിയാദം വിവരിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ഇദം വുത്തം ഹോതീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഉദ്ദിസന്തീതി ആചരിയാ അത്തനോ രുചിയാ ഉദ്ദിസന്തി. ഉദ്ദിസാപേന്തീതി ആചരിയം യാചിത്വാ അന്തേവാസികാ ഉദ്ദിസാപേന്തി. സജ്ഝായന്തീതി ധാരേന്തി. കുക്കുച്ചവിപ്പടിസാരോതി കുക്കുച്ചസങ്ഖാതോ വിപ്പടിസാരോ. വിഹേസാവിചികിച്ഛാമനോവിലേഖാതി വിഹേസാവിചികിച്ഛാസങ്ഖാതാ മനോവിലേഖാ. ഗരഹണേതി നിന്ദനേ.

അനുപസമ്പന്നസ്സ വിവണ്ണനേതി അനുപസമ്പന്നസ്സ സന്തികേ നിന്ദതോ തസ്സ തസ്മിം വിമതിം ഉപ്പാദേതും വിനയവിവണ്ണനേ.

വിലേഖനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. മോഹനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

തസ്മിം അനാചാരേതി തസ്മിം അനാചാരേ ആചിണ്ണേ. മോക്ഖോ നത്ഥീതി തസ്സാ ആപത്തിയാ മോക്ഖോ നത്ഥി. തസ്സ തേതി തസ്സ തവ. അലാഭാതി യേ അഞ്ഞേസം പാതിമോക്ഖേ ഉദ്ദിസ്സമാനേ സാധുകം അട്ഠിം കത്വാ മനസികരണസ്സ ആനിസംസസഞ്ഞിതാ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികാ ച ലാഭാ ഇച്ഛിതബ്ബാ, തേ സബ്ബേ തുയ്ഹം അലാഭാ ഏവ ഹോന്തി. ദുല്ലദ്ധന്തി പുഞ്ഞവിസേസേന ലദ്ധമ്പി മനുസ്സത്തം ദുല്ലദ്ധം. സാധുകന്തി സുട്ഠു. അട്ഠിം കത്വാതി അത്ഥികഭാവം കത്വാ, അത്ഥികോ ഹുത്വാതി വുത്തം ഹോതി. ഞത്തിദുതിയേന കമ്മേനാതി ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ’’തിആദിനാ (പാചി. ൪൪൬) പദഭാജനിയം വുത്തേന മോഹാരോപനകേന ഞത്തിദുതിയേന കമ്മേന.

അധമ്മകമ്മേതി ഏത്ഥ മോഹാരോപനകമ്മം അധിപ്പേതം.

മോഹനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

പഹാരം ദദേയ്യാതി അന്തമസോ ഉപ്പലപത്തം ഉപാദായ കായകായപ്പടിബദ്ധനിസ്സഗ്ഗിയാനം അഞ്ഞതരേന പഹാരം ദദേയ്യ. ഏവം പന പഹാരേ ദിന്നേ ഹത്ഥോ വാ ഭിജ്ജതു, പാദോ വാ സീസം വാ, മരതു വാ, പാചിത്തിയമേവ. തേനാഹ ‘‘പഹരിതുകാമതായാ’’തിആദി.

അനുപസമ്പന്നേതി ഗഹട്ഠേ വാ പബ്ബജിതേ വാ ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസേ വാ അന്തമസോ തിരച്ഛാനഗതേപി. സചേ പന രത്തചിത്തോ ഇത്ഥിം പഹരതി, സങ്ഘാദിസേസോ. കേനചി വിഹേഠിയമാനസ്സാതി മനുസ്സേന വാ തിരച്ഛാനഗതേന വാ വിഹേഠിയമാനസ്സ. മോക്ഖാധിപ്പായസ്സാതി തതോ അത്തനോ മോക്ഖം പത്ഥയമാനസ്സ. സചേപി അന്തരാമഗ്ഗേ (പാചി. അട്ഠ. ൪൫൩) ചോരം വാ പച്ചത്ഥികം വാ വിഹേഠേതുകാമം ദിസ്വാ ‘‘ഉപാസക, ഏത്ഥേവ തിട്ഠ, മാ ആഗമിത്ഥാ’’തി വത്വാ വചനം അനാദിയിത്വാ ആഗച്ഛന്തം ‘‘ഗച്ഛ രേ’’തി മുഗ്ഗരേന വാ സത്ഥകേന വാ പഹരിത്വാ യാതി, സോ ചേ തേന പഹാരേന മരതി, അനാപത്തിയേവ. വാളമിഗേസുപി ഏസേവ നയോ.

പഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. തലസത്തികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

തലസത്തികന്തി തലമേവ തലസത്തികം. ‘‘പോഥനസമത്ഥട്ഠേന സത്തിക’’ന്തി (വജിര. ടീ. പാചിത്തിയ ൪൫൬) ഏകേ. ഉച്ചാരേയ്യാതി ഉക്ഖിപേയ്യ. നപഹരിതുകാമതായ ദിന്നത്താ ദുക്കടന്തി ഏത്ഥ പഹരിതുകാമതായ പഹരിതേ പുരിമസിക്ഖാപദേന പാചിത്തിയം. ഉച്ചാരേതുകാമതായ കേവലം ഉഗ്ഗിരണമത്തേ കതേ ഇമിനാ പാചിത്തിയം. ഇമിനാ പന വിരജ്ഝിത്വാ പഹാരോ ദിന്നോ, തസ്മാ ദുക്കടം. ഏത്ഥ പന ‘‘തിരച്ഛാനഗതാദീനം അസുചികരണാദീനി ദിസ്വാ കുജ്ഝിത്വാപി ഉഗ്ഗിരന്തസ്സ മോക്ഖാധിപ്പായോയേവാ’’തി (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൪൭൧) വദന്തി.

തലസത്തികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. അമൂലകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഛട്ഠസിക്ഖാപദം ഉത്താനമേവ.

അമൂലകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സഞ്ചിച്ചസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

കുക്കുച്ചം ഉപ്പാദേന്തസ്സാതി (വജിര. ടീ. പാചിത്തിയ ൪൬൮) സംസയം ജനേന്തസ്സ. പരോ കുക്കുച്ചം ഉപ്പാദേതു വാ, മാ വാ, തം അപ്പമാണം. മഞ്ഞേതി തക്കയാമി. ആദിസദ്ദേന ‘‘വികാലേ മഞ്ഞേ തയാ ഭുത്തം, മജ്ജം മഞ്ഞേ തയാ പീതം, മാതുഗാമേന സദ്ധിം രഹോ മഞ്ഞേ തയാ നിസിന്ന’’ന്തിആദീനം (പാചി. ൪൬൬) ഗഹണം. അനുപസമ്പന്നേതി സാമണേരേ.

സഞ്ചിച്ചസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ഉപസ്സുതിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

സുയ്യതീതി സുതി, സദ്ദോ, സുതിയാ സമീപം ഉപസ്സുതീതി ആഹ ‘‘സുതിസമീപ’’ന്തി, സദ്ദസമീപന്തി അത്ഥോ. യത്ഥ പന ഠിതേന സക്കാ ഹോതി സദ്ദം സോതും, തത്ഥ തിട്ഠന്തോ സദ്ദസമീപേ തിട്ഠതി നാമാതി ആഹ ‘‘യത്ഥ ഠത്വാ’’തിആദി. അഥ വാ ഉപേച്ച സുയ്യതി ഏത്ഥാതി ഉപസ്സുതി, ഠാനം, യം ഠാനം ഉപഗതേന സക്കാ ഹോതി കഥേന്താനം സദ്ദം സോതും, തത്ഥാതി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തുരിതഗമനേപീതി പച്ഛതോ ഗച്ഛന്തസ്സ പുരതോ ഗച്ഛന്താനം സദ്ദസവനത്ഥം സീഘഗമനേപി. ഓഹീയമാനേപീതി പുരതോ ഗച്ഛന്തസ്സ പച്ഛതോ ഗച്ഛന്താനം വചനസവനത്ഥം ഓഹീയമാനേപി.

വൂപസമിസ്സാമീതി ഉപസമം ഗമിസ്സാമി, കലഹം ന കരിസ്സാമി. അത്താനം പരിമോചേസ്സാമീതി മമ അകാരകഭാവം കഥേത്വാ അത്താനം പരിമോചേസ്സാമി. സിയാ കിരിയന്തി കദാചി സോതുകാമതായ ഗമനവസേന സമുട്ഠാനതോ സിയാ കിരിയം. സിയാ അകിരിയന്തി കദാചി ഠിതട്ഠാനം ആഗന്ത്വാ മന്തയമാനാനം അജാനാപനവസേന സമുട്ഠാനതോ സിയാ അകിരിയം.

ഉപസ്സുതിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. കമ്മപ്പടിബാഹനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ധമ്മികാനന്തി ധമ്മേന വിനയേന സത്ഥുസാസനേന കതത്താ ധമ്മോ ഏതേസു അത്ഥീതി ധമ്മികാനി, തേസം ധമ്മികാനം. കമ്മാനന്തി ചതുന്നം സങ്ഘകമ്മാനം. തേനാഹ ‘‘ധമ്മേനാ’’തിആദി. തത്ഥ ധമ്മേനാതി ഭൂതേന വത്ഥുനാ. വിനയേനാതി ചോദനായ ചേവ സാരണായ ച. സത്ഥുസാസനേനാതി ഞത്തിസമ്പദായ ചേവ അനുസ്സവനാസമ്പദായ ച. സമഗ്ഗസ്സ സങ്ഘസ്സാതി സീമട്ഠകസങ്ഘം സോധേത്വാ ഛന്ദാരഹാനം ഛന്ദം ആഹരിത്വാ കത്തബ്ബത്താ കായേന ചേവ ചിത്തേന ച ഏകീഭൂതസ്സ സങ്ഘസ്സ. തം തം വത്ഥുന്തി അവണ്ണഭണനാദിം തം തം വത്ഥു.

ഓസാരേന്തി സങ്ഘമജ്ഝം ഏതേനാതി ഓസാരണം. നിസ്സാരേന്തി സങ്ഘമ്ഹാ ഏതേനാതി നിസ്സാരണം. ഭണ്ഡുകമ്മന്തി മുണ്ഡകരണം, കേസച്ഛേദനാപുച്ഛനന്തി അത്ഥോ. കമ്മമേവ ലക്ഖണം കമ്മലക്ഖണം. ഓസാരണാദയോ വിയ കമ്മഞ്ച ഹുത്വാ അഞ്ഞഞ്ച നാമം ന ലഭതി, കമ്മമേവ ഹുത്വാ ലക്ഖീയതീതി കമ്മലക്ഖണന്തി അത്ഥോ. ‘‘ഓസാരണം നിസ്സാരണ’’ന്തി (പരി. അട്ഠ. ൪൯൫-൪൯൬) ചേത്ഥ പദസിലിട്ഠതായേതം വുത്തം. പഠമം പന നിസ്സാരണാ ഹോതി, പച്ഛാ ഓസാരണാതി ആഹ ‘‘തത്ഥ കണ്ടകസാമണേരസ്സാ’’തിആദി. കണ്ടകസാമണേരസ്സ നാസനാ വിയ നിസ്സാരണാതി യഥാ കണ്ടകസാമണേരസ്സ ദണ്ഡകമ്മനാസനാ നിസ്സാരണാ, തഥാ ബുദ്ധസ്സ വാ ധമ്മസ്സ വാ സങ്ഘസ്സ വാ അവണ്ണം ഭണതോ, അകപ്പിയം ‘‘കപ്പിയ’’ന്തി ദീപയതോ, മിച്ഛാദിട്ഠികസ്സ അന്തഗ്ഗാഹികായ ദിട്ഠിയാ സമന്നാഗതസ്സ അഞ്ഞസ്സാപി സാമണേരസ്സ –

‘‘സങ്ഘം, ഭന്തേ, പുച്ഛാമി ‘അയം ഇത്ഥന്നാമോ സാമണേരോ ബുദ്ധസ്സ വാ ധമ്മസ്സ വാ സങ്ഘസ്സ വാ അവണ്ണവാദീ മിച്ഛാദിട്ഠികോ, യം അഞ്ഞേ സാമണേരാ ലഭന്തി ദിരത്തതിരത്തം ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം സഹസേയ്യം, തസ്സ അലാഭായ നിസ്സാരണാ രുച്ചതി സങ്ഘസ്സാ’തി. ദുതിയമ്പി…പേ… തതിയമ്പി, ഭന്തേ, സങ്ഘം പുച്ഛാമി ‘അയം ഇത്ഥന്നാമോ സാമണേരോ…പേ… രുച്ചതി സങ്ഘസ്സാ’തി, ചര പിരേ വിനസ്സാ’’തി (പരി. അട്ഠ. ൪൯൫-൪൯൬) –

കത്തബ്ബനാസനാ നിസ്സാരണാതി അത്ഥോ. താദിസംയേവ സമ്മാവത്തന്തം ദിസ്വാ പവേസനാ ഓസാരണാതി താദിസംയേവ അപരേന സമയേന ‘‘അഹം, ഭന്തേ, ബാലതായ അഞ്ഞാണതായ അലക്ഖികതായ ഏവം അകാസിം, സ്വാഹം സങ്ഘം ഖമാപേമീ’’തി ഖമാപേന്തം ദിസ്വാ യാവതതിയം യാചാപേത്വാ –

‘‘സങ്ഘം, ഭന്തേ, പുച്ഛാമി ‘അയം ഇത്ഥന്നാമോ സാമണേരോ ബുദ്ധസ്സ വാ ധമ്മസ്സ വാ സങ്ഘസ്സ വാ അവണ്ണവാദീ മിച്ഛാദിട്ഠികോ, യം അഞ്ഞേ സാമണേരാ ലഭന്തി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ദിരത്തതിരത്തം സഹസേയ്യം, തസ്സ അലാഭായ നിസ്സാരിതോ, സ്വായം ഇദാനി സോരതോ നിവാതവുത്തി ലജ്ജിധമ്മം ഓക്കന്തോ ഹിരോത്തപ്പേ പതിട്ഠിതോ കതദണ്ഡകമ്മോ അച്ചയം ദേസേതി, ഇമസ്സ സാമണേരസ്സ യഥാ പുരേ കായസമ്ഭോഗസാമഗ്ഗിദാനം രുച്ചതി സങ്ഘസ്സാ’തി. ദുതിയമ്പി…പേ… തതിയമ്പി, ഭന്തേ, സങ്ഘം പുച്ഛാമി…പേ… രുച്ചതി സങ്ഘസ്സാ’’തി (പരി. അട്ഠ. ൪൯൫-൪൯൬) –

പവേസനാ ഓസാരണാതി അത്ഥോ.

കേസച്ഛേദനാപുച്ഛനന്തി സീമാപരിയാപന്നേ ഭിക്ഖൂ സന്നിപാതാപേത്വാ പബ്ബജ്ജാപേക്ഖം തത്ഥ നേത്വാ ‘‘സങ്ഘം, ഭന്തേ, ഇമസ്സ ദാരകസ്സ ഭണ്ഡുകമ്മം ആപുച്ഛാമീ’’തി തിക്ഖത്തും വാ ദ്വിക്ഖത്തും വാ സകിം വാ വചനം. ഇധ ച ‘‘ഇമസ്സ ദാരകസ്സ ഭണ്ഡുകമ്മം ആപുച്ഛാമാ’’തിപി ‘‘ഇമസ്സ സമണകരണം ആപുച്ഛാമാ’’തിപി ‘‘ഇമസ്സ പബ്ബാജനം ആപുച്ഛാമാ’’തിപി ‘‘അയം സമണോ ഹോതുകാമോ’’തിപി ‘‘അയം പബ്ബജിതുകാമോ’’തിപി വത്തും വട്ടതിയേവ.

മുഖരസ്സാതി മുഖേന ഖരസ്സ. യം അവന്ദിയകമ്മം അനുഞ്ഞാതന്തി സമ്ബന്ധോ. ഊരും വിവരിത്വാ ദസ്സനാദിവത്ഥൂസൂതി –

‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖുനിയോ കദ്ദമോദകേന ഓസിഞ്ചന്തി ‘അപ്പേവ നാമ അമ്ഹേസു സാരജ്ജേയ്യു’ന്തി, കായം വിവരിത്വാ ഭിക്ഖുനീനം ദസ്സേന്തി, ഊരും വിവരിത്വാ ഭിക്ഖുനീനം ദസ്സേന്തി, അങ്ഗജാതം വിവരിത്വാ ഭിക്ഖുനീനം ദസ്സേന്തി, ഭിക്ഖുനിയോ ഓഭാസേന്തി, ഭിക്ഖുനീഹി സദ്ധിം സമ്പയോജേന്തി ‘അപ്പേവ നാമ അമ്ഹേസു സാരജ്ജേയ്യു’’’ന്തി (ചൂളവ. ൪൧൧) –

ഇമേസു വത്ഥൂസു.

അച്ഛിന്നചീവരകാദീനന്തി അച്ഛിന്നചീവരജിണ്ണചീവരനട്ഠചീവരഗിലാനബഹുസ്സുതസങ്ഘഭാരനിത്ഥരകാദീനം. ചീവരാദീനീതി ചീവരഭേസജ്ജസേനാസനാദീനി. പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാനീതി പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാനി മൂലതചപത്തഅങ്കുരപുപ്ഫഫലാദീനി. അപനേതബ്ബാനിപി വത്ഥൂനീതി ആവാസകരണാദിഅത്ഥം ഹരിതബ്ബാനിപി ഛായൂപഗഫലൂപഗരുക്ഖാദീനി. തഥാരൂപം വാ ധമ്മികം കതികം കരോന്തേഹീതി ചീവരപിണ്ഡപാതത്ഥായ ദിന്നതോ ആവാസജഗ്ഗനാദികം താദിസം വാ അഞ്ഞമ്പി ധമ്മികം കതികം കരോന്തേഹി.

നേവ സുത്തം ആഗച്ഛതീതി ന മാതികാ ആഗച്ഛതി. നോ സുത്തവിഭങ്ഗോതി വിനയോപി ന പഗുണോ. ബ്യഞ്ജനച്ഛായായ അത്ഥം പടിബാഹതീതി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൨൩൩) ബ്യഞ്ജനമത്തമേവ ഗഹേത്വാ അത്ഥം പടിസേധേതി. ജാതരൂപരജതഖേത്തവത്ഥുപ്പടിഗ്ഗഹണാദീസു വിനയധരേഹി ഭിക്ഖൂഹി ആപത്തിയാ കാരിയമാനേ ദിസ്വാ ‘‘കിം ഇമേ ആപത്തിയാ കാരേഥ, നനു ‘ജാതരൂപരജതപ്പടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതീ’തി (ദീ. നി. ൧.൧൦, ൧൯൪) ഏവം സുത്തേ പടിവിരതിമത്തമേവ വുത്തം, നത്ഥി ഏത്ഥ ആപത്തീ’’തി വദതി. അപരോ ധമ്മകഥികോ സുത്തസ്സ ആഗതത്താ ഓലമ്ബേത്വാ നിവാസേന്താനം ആപത്തിയാ ആരോപിയമാനായ ‘‘കിം ഇമേസം ആപത്തിം ആരോപേഥ, നനു ‘പരിമണ്ഡലം നിവാസേസ്സാമീതി സിക്ഖാ കരണീയാ’തി (പാചി. ൫൭൬) ഏവം സിക്ഖാകരണമത്തമേവ വുത്തം, നത്ഥി ഏത്ഥ ആപത്തീ’’തി വദതി. ഉബ്ബാഹിക വിനിച്ഛയേതി സമഥക്ഖന്ധകേ വുത്തഉബ്ബാഹികവിനിച്ഛയേ ‘‘സീലവാ ഹോതീ’’തിആദികായ ഹി ദസങ്ഗസമ്പത്തിയാ സമന്നാഗതേ ദ്വേ തയോ ഭിക്ഖൂ ഉച്ചിനിത്വാ വിനിച്ഛയോ ഉബ്ബാഹികവിനിച്ഛയോതി ദട്ഠബ്ബോ.

പവാരണപ്പച്ചുക്കഡ്ഢനാതി പവാരണായ ഉക്കസ്സനാ, ഉദ്ധം കഡ്ഢനാതി അത്ഥോ. തിണവത്ഥാരകസമഥേ സബ്ബസങ്ഗാഹികഞത്തി ചാതി ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, അമ്ഹാകം ഭണ്ഡനജാതാനം…പേ… ഠപേത്വാ ഗിഹിപ്പടിസംയുത്ത’’ന്തി (ചൂളവ. ൨൧൨-൨൧൩) ഏവം തിണവത്ഥാരകസമഥേ കതാ സബ്ബപഠമാ സബ്ബസങ്ഗാഹികഞത്തി ച.

അലാഭായ പരിസക്കനാദികേഹീതി ചതുന്നം പച്ചയാനം അലാഭത്ഥായ പയോഗകരണാദികേഹി. ആദിസദ്ദേന ‘‘അനത്ഥായ പരിസക്കനം, അനാവാസായ പരിസക്കനം, അക്കോസനപരിഭാസനം, ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖൂഹി ഭേദനം, ബുദ്ധസ്സ അവണ്ണഭണനം, ധമ്മസ്സ അവണ്ണഭണനം, സങ്ഘസ്സ അവണ്ണഭണന’’ന്തി (ചൂളവ. ൨൬൫) അവസേസം സത്തങ്ഗം സങ്ഗണ്ഹാതി. അട്ഠഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതസ്സാതി അട്ഠഹി ചേവ അങ്ഗേഹി ഏകേകേനപി അങ്ഗേന ച സമന്നാഗതസ്സ. അസമ്ഭോഗകരണത്ഥന്തി തേന ദിന്നസ്സ ദേയ്യധമ്മസ്സ അപ്പടിഗ്ഗഹണത്ഥം. പത്തനിക്കുജ്ജനവസേനാതി കമ്മവാചായ പത്തനിക്കുജ്ജനവസേന, ന അധോമുഖട്ഠപനവസേന. പത്തുക്കുജ്ജനവസേനാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തസ്സേവാതി യോ പത്തനിക്കുജ്ജനവസേന കതനിസ്സാരണോ, തസ്സേവ ഉപാസകസ്സ. സമ്മാവത്തന്തസ്സാതി യേന സമന്നാഗതസ്സ പത്തുക്കുജ്ജനം, തേന സമന്നാഗതസ്സ. സാതി യഥാവുത്താ നിസ്സാരണാ, ഓസാരണാ ച.

സൂചിയാദിഅപ്പമത്തകം തംതദത്ഥികാനം വിസ്സജ്ജേതി ദേതീതി അപ്പമത്തകവിസ്സജ്ജകോ. സാടിയഗ്ഗാഹാപകോതി വസ്സികസാടിയഗ്ഗാഹാപകോ. കമ്മം കരോന്തേ ആരാമികേ പേസനത്ഥായ ദാതബ്ബാ സമ്മുതി ആരാമികപേസകസമ്മുതി. ഏസ നയോ സാമണേരപേസകസമ്മുതീതി ഏത്ഥാപി.

തജ്ജനീയകമ്മാദീനം സത്തന്നന്തി തജ്ജനീയം, നിയസം, പബ്ബാജനീയം, പടിസാരണീയം, തിവിധഞ്ച ഉക്ഖേപനീയന്തി തജ്ജനീയാദീനം സത്തന്നം. അട്ഠയാവതതിയകാതി ഭിക്ഖൂനം വസേന ചത്താരോ, ഭിക്ഖുനീനം വസേന ചത്താരോതി അട്ഠ സങ്ഘാദിസേസാ.

ഞത്തികമ്മാദിവസേനാതി ഞത്തികമ്മഞത്തിദുതിയകമ്മഞത്തിചതുത്ഥകമ്മവസേന. ‘‘കരിയമാനം ദള്ഹതരം ഹോതി, തസ്മാ കാതബ്ബ’’ന്തി ഏകച്ചേ വദന്തി. ഏവം പന സതി കമ്മസങ്കരോ ഹോതി, തസ്മാ ന കാതബ്ബന്തി പടിക്ഖിത്തമേവ. സചേ പന അക്ഖരപരിഹീനം വാ പദപരിഹീനം വാ ദുരുത്തപദം വാ ഹോതി, തസ്സ സോധനത്ഥം പുനപ്പുനം വത്തും വട്ടതി. ഇദം അകുപ്പകമ്മസ്സ ദള്ഹീകമ്മം ഹോതി, കുപ്പകമ്മേ കമ്മം ഹുത്വാ തിട്ഠതി. സകലക്ഖണേനേവാതി ഞത്തിഞ്ച ചതസ്സോ ച കമ്മവാചായോ സാവേത്വാവ. ന സേസകമ്മവസേനാതി അപലോകനകമ്മാദിനാ അവസേസകമ്മവസേന ന കാതബ്ബം.

കമ്മപ്പടിബാഹനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ഛന്ദംഅദത്വാഗമനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ആരോചിതം വത്ഥു അവിനിച്ഛിതന്തി ആരോചിതവത്ഥു ആപത്തികഭാവേന ന വിനിച്ഛിതം. ഏത്ഥ ച ചോദകേന ച ചുദിതകേന ച അത്തനോ കഥാ കഥിതാ, അനുവിജ്ജകോ സമ്മതോ, ഏത്താവതാ വത്ഥുമേവ ആരോചിതം ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. ഛന്ദം അദത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കമേയ്യാതി ‘‘കഥം ഇദം കമ്മം കുപ്പം അസ്സ, വഗ്ഗം അസ്സ, ന കരേയ്യാ’’തി (പാചി. ൪൮൧) ഇമിനാ അധിപ്പായേന ഛന്ദം അദത്വാ നിസിന്നാസനതോ ഉട്ഠായ ഗച്ഛേയ്യ. തേനാഹ ‘‘യോ ഭിക്ഖൂ’’തിആദി. കിരിയാകിരിയന്തി ഏത്ഥ ഗമനം കിരിയം, ഛന്ദസ്സ അദാനം അകിരിയം.

ഛന്ദംഅദത്വാഗമനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൧. ദുബ്ബലസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

യഥാസന്ഥുതന്തി യഥാമിത്തം. തേനാഹ ‘‘യോ യോ’’തി ആദി. തത്ഥ മിത്തസന്ദിട്ഠസമ്ഭത്തവസേനാതി മിത്തസന്ദിട്ഠസമ്ഭത്താനം വസേന. തത്ഥ മിത്താ മിത്താവ. സന്ദിട്ഠാ തത്ഥ തത്ഥ സങ്ഗമ്മ ദിട്ഠമത്താ നാതിദള്ഹമിത്താ. സമ്ഭത്താ സുട്ഠു ഭത്താ സിനേഹവന്തോ ദള്ഹമിത്താതി ദട്ഠബ്ബാ.

പഞ്ച ഗരുഭണ്ഡാനീതി രാസിവസേന പഞ്ച ഗരുഭണ്ഡാനി, സരൂപവസേന പനേതാനി ബഹൂനി ഹോന്തി. തേനാഹ ‘‘രാസിവസേന പഞ്ച ഗരുഭണ്ഡാനി വുത്താനീ’’തി. ആരാമോ (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൧; വി. സങ്ഗ. അട്ഠ. ൨൨൭) നാമ പുപ്ഫാരാമോ വാ ഫലാരാമോ വാ. ആരാമവത്ഥു നാമ തേസംയേവ ആരാമാനം അത്ഥായ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഠപിതോകാസോ, തേസു വാ ആരാമേസു വിനട്ഠേസു തേസം പോരാണകഭൂമിഭാഗോ. വിഹാരോ നാമ യം കിഞ്ചി പാസാദാദിസേനാസനം. വിഹാരവത്ഥു നാമ തസ്സ പതിട്ഠാനോകാസോ. മഞ്ചോ നാമ മസാരകോ ബുന്ദികാബദ്ധോ, കുളീരപാദകോ, ആഹച്ചപാദകോതി ഇമേസം പുബ്ബേ വുത്താനം ചതുന്നം മഞ്ചാനം അഞ്ഞതരോ. പീഠം നാമ മസാരകാദീനംയേവ ചതുന്നം പീഠാനം അഞ്ഞതരം. ഭിസി നാമ ഉണ്ണഭിസിആദീനം പഞ്ചന്നം ഭിസീനം അഞ്ഞതരാ. ബിബ്ബോഹനം നാമ രുക്ഖതൂലലതാതൂലപോടകിതൂലാനം അഞ്ഞതരേന പുണ്ണം. ലോഹകുമ്ഭീ നാമ കാളലോഹേന വാ തമ്ബലോഹേന വാ യേന കേനചി ലോഹേന കതാ കുമ്ഭീ. ലോഹഭാണകാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ പന ഭാണകന്തി അരഞ്ജരോ വുച്ചതി. വാരകോതി ഘടോ. കടാഹം കടാഹമേവ. വാസിആദീസു, വല്ലിആദീസു ച ദുവിഞ്ഞേയ്യം നാമ നത്ഥി. ഏവം –

ദ്വിസങ്ഗഹാനി ദ്വേ ഹോന്തി, തതിയം ചതുസങ്ഗഹം;

ചതുത്ഥം നവകോട്ഠാസം, പഞ്ചമം അട്ഠഭേദനം.

ഇതി പഞ്ചഹി രാസീഹി, പഞ്ചനിമ്മലലോചനോ;

പഞ്ചവീസവിധം നാഥോ, ഗരുഭണ്ഡം പകാസയി. (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൧; വി. സങ്ഗ. അട്ഠ. ൨൨൭);

വിസ്സജ്ജേതും വാ വിഭജിതും വാ ന വട്ടതീതി മൂലച്ഛേജ്ജവസേന വിസ്സജ്ജേതും വാ വിഭജിതും വാ ന വട്ടന്തി. പരിവത്തനവസേന പന വിസ്സജ്ജന്തസ്സ, വിഭജന്തസ്സ ച അനാപത്തി. തേനാഹ ‘‘ഥാവരേനാ’’തിആദി. തത്ഥ ഥാവരേന ഥാവരന്തി ആരാമആരാമവത്ഥുവിഹാരവിഹാരവത്ഥുനാ ആരാമം ആരാമവത്ഥും വിഹാരം വിഹാരവത്ഥും. ഇതരേനാതി അഥാവരേന, പച്ഛിമരാസിത്തയേനാതി വുത്തം ഹോതി. അകപ്പിയേനാതി സുവണ്ണമയമഞ്ചാദിനാ ചേവ അകപ്പിയഭിസിബിബ്ബോഹനേഹി ച. മഹഗ്ഘകപ്പിയേനാതി ദന്തമയമഞ്ചാദിനാ ചേവ പാവാരാദിനാ ച. ഇതരന്തി അഥാവരം. കപ്പിയപരിവത്തനേന പരിവത്തേതുന്തി യഥാ അകപ്പിയം ന ഹോതി, ഏവം പരിവത്തേതും.

തത്രായം പരിവത്തനനയോ (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൧; വി. സങ്ഗ. അട്ഠ. ൨൨൮) – സങ്ഘസ്സ നാളികേരാരാമോ ദൂരേ ഹോതി, കപ്പിയകാരകാവ ബഹുതരം ഖാദന്തി, യമ്പി ന ഖാദന്തി, തതോ സകടവേതനം ദത്വാ അപ്പമേവ ആഹരന്തി. അഞ്ഞേസം പന തസ്സാരാമസ്സ അവിദൂരേ ഗാമവാസീനം മനുസ്സാനം വിഹാരസ്സ സമീപേ ആരാമോ ഹോതി, തേ സങ്ഘം ഉപസങ്കമിത്വാ സകേന ആരാമേന തം ആരാമം യാചന്തി, സങ്ഘേന ‘‘രുച്ചതി സങ്ഘസ്സാ’’തി അപലോകേത്വാ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബോ. സചേപി ഭിക്ഖൂനം രുക്ഖസഹസ്സം ഹോതി, മനുസ്സാനം പഞ്ചസതാനി, ‘‘തുമ്ഹാകം ആരാമോ ഖുദ്ദകോ’’തി ന വത്തബ്ബം. കിഞ്ചാപി അയം ഖുദ്ദകോ, അഥ ഖോ ഇതരതോ ബഹുതരം ആയം ദേതി. സചേപി സമകമേവ ദേതി, ഏവമ്പി ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ പരിഭുഞ്ജിതും സക്കാതി ഗഹേതബ്ബമേവ. സചേ പന മനുസ്സാനം ബഹുതരാ രുക്ഖാ ഹോന്തി, ‘‘നനു തുമ്ഹാകം ബഹുതരാ രുക്ഖാ’’തി വത്തബ്ബം. സചേ ‘‘അതിരേകം അമ്ഹാകം പുഞ്ഞം ഹോതു, സങ്ഘസ്സ ദേമാ’’തി വദന്തി, ജാനാപേത്വാ സമ്പടിച്ഛിതും വട്ടതി. ഭിക്ഖൂനം രുക്ഖാ ഫലധാരിനോ, മനുസ്സാനം രുക്ഖാ ന താവ ഫലം ഗണ്ഹന്തി. കിഞ്ചാപി ന ഗണ്ഹന്തി, ന ചിരേന ഗണ്ഹിസ്സന്തീതി സമ്പടിച്ഛിതബ്ബമേവ. മനുസ്സാനം രുക്ഖാ ഫലധാരിനോ, ഭിക്ഖൂനം രുക്ഖാ ന താവ ഫലം ഗണ്ഹന്തി, ‘‘നനു തുമ്ഹാകം രുക്ഖാ ഫലധാരിനോ’’തി വത്തബ്ബം. സചേ ‘‘ഗണ്ഹഥ, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം പുഞ്ഞം ഭവിസ്സതീ’’തി ദേന്തി, ജാനാപേത്വാ സമ്പടിച്ഛിതും വട്ടതി. ഏവം ആരാമേന ആരാമോ പരിവത്തേതബ്ബോ, ഏതേനേവ നയേന ആരാമവത്ഥുപി വിഹാരോപി വിഹാരവത്ഥുപി ആരാമേന പരിവത്തേതബ്ബം. ആരാമവത്ഥുനാ ച മഹന്തേന വാ ഖുദ്ദകേന വാ ആരാമം ആരാമവത്ഥും വിഹാരം വിഹാരവത്ഥുന്തി.

കഥം വിഹാരേന (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൧; വി. സങ്ഗ. അട്ഠ. ൨൨൮) വിഹാരോ പരിവത്തേതബ്ബോ? സങ്ഘസ്സ അന്തോഗാമേ ഗേഹം ഹോതി, മനുസ്സാനം വിഹാരമജ്ഝേ പാസാദോ, ഉഭോപി അഗ്ഘേന സമകാ. സചേ മനുസ്സാ തേന പാസാദേന തം ഗേഹം യാചന്തി, സമ്പടിച്ഛിതും വട്ടതി. ഭിക്ഖൂനം ചേ മഹഗ്ഘതരം ഗേഹം ഹോതി, ‘‘മഹഗ്ഘതരം അമ്ഹാകം ഗേഹ’’ന്തി വുത്തേ ‘‘കിഞ്ചാപി മഹഗ്ഘതരം പബ്ബജിതാനം അസാരുപ്പം, ന സക്കാ തത്ഥ പബ്ബജിതേഹി വസിതും, ഇദം പന സാരുപ്പം, ഗണ്ഹഥാ’’തി വദന്തി, ഏവമ്പി സമ്പടിച്ഛിതും വട്ടതി. സചേ പന മനുസ്സാനം മഹഗ്ഘം ഹോതി ‘‘നനു തുമ്ഹാകം ഗേഹം മഹഗ്ഘ’’ന്തി വത്തബ്ബം. ‘‘ഹോതു, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം പുഞ്ഞം ഭവിസ്സതി, ഗണ്ഹഥാ’’തി വുത്തേ പന സമ്പടിച്ഛിതും വട്ടതി. ഏവം വിഹാരേന വിഹാരോ പരിവത്തേതബ്ബോ. ഏതേനേവ നയേന വിഹാരവത്ഥുപി ആരാമോപി ആരാമവത്ഥുപി വിഹാരേന പരിവത്തേതബ്ബം. വിഹാരവത്ഥുനാ ച മഹഗ്ഘേന വാ അപ്പഗ്ഘേന വാ വിഹാരം വിഹാരവത്ഥും ആരാമം ആരാമവത്ഥും. ഏവം താവ ഥാവരേന ഥാവരപരിവത്തനം വേദിതബ്ബം.

ഇതരേന ഇതരപരിവത്തനേ പന മഞ്ചപീഠം മഹന്തം വാ ഹോതു, ഖുദ്ദകം വാ (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൧; വി. സങ്ഗ. അട്ഠ. ൨൨൮), അന്തമസോ ചതുരങ്ഗുലപാദകം ഗാമദാരകേഹി പംസ്വാഗാരകേസു കീളന്തേഹി കതമ്പി സങ്ഘസ്സ ദിന്നകാലതോ പട്ഠായ ഗരുഭണ്ഡം ഹോതി. സചേപി രാജാ വാ രാജമഹാമത്താദയോ വാ ഏകപ്പഹാരേനേവ മഞ്ചസതം വാ മഞ്ചസഹസ്സം വാ ദേന്തി, സബ്ബേ കപ്പിയമഞ്ചാ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബാ, സമ്പടിച്ഛിത്വാ വുഡ്ഢപ്പടിപാടിയാ ‘‘സങ്ഘികപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി ദാതബ്ബാ, ന പുഗ്ഗലികപരിഭോഗേന ദാതബ്ബാ. അതിരേകമഞ്ചേ ഭണ്ഡാഗാരാദീസു പഞ്ഞപേത്വാ പത്തചീവരം നിക്ഖിപിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതുമ്പി വട്ടതി. ബഹിസീമായ ‘‘സങ്ഘസ്സ ദേമാ’’തി ദിന്നമഞ്ചോ സങ്ഘത്ഥേരസ്സ വസനട്ഠാനേ ദാതബ്ബോ. തത്ഥ ചേ ബഹൂ മഞ്ചാ ഹോന്തി, മഞ്ചേന കമ്മം നത്ഥി. യസ്സ വസനട്ഠാനേ കമ്മം അത്ഥി, തത്ഥ ‘‘സങ്ഘികപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി ദാതബ്ബോ, ന പുഗ്ഗലികഭോഗേന. മഹഗ്ഘേന സതഗ്ഘനകേന വാ സഹസ്സഗ്ഘനകേന വാ മഞ്ചേന അഞ്ഞം മഞ്ചസതം ലഭതി, പരിവത്തേത്വാ ഗഹേതബ്ബം. ന കേവലം മഞ്ചേന മഞ്ചോയേവ, ആരാമആരാമവത്ഥുവിഹാരവിഹാരവത്ഥുപീഠഭിസിബിബ്ബോഹനാനിപി പരിവത്തേതും വട്ടതി. ഏസേവ നയോ പീഠഭിസിബിബ്ബോഹനേസുപി. വരസേനാസനാദീനം സംരക്ഖണത്ഥന്തി സചേ ദുബ്ഭിക്ഖം ഹോതി, ഭിക്ഖൂ പിണ്ഡപാതേന ന യാപേന്തി, ഏത്ഥ രാജരോഗചോരഭയാനി, അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛന്താനം വിഹാരാ പലുജ്ജന്തി, താലനാളികേരാദികേ വിനാസേന്തി, സേനാസനപച്ചയം സന്ധായ യാപേതും സക്കാ ഹോതി, ഏവരൂപേ കാലേ വരസേനാസനാദീനം സംരക്ഖണത്ഥം. ലാമകാനി വിസ്സജ്ജേതുന്തി ലാമകം ലാമകം വിസ്സജ്ജേതും, ലാമകകോടിയാ വിസ്സജ്ജേതുന്തി അധിപ്പായോ. വിസ്സജ്ജേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതീതി വിസ്സജ്ജേത്വാ തതോ ലദ്ധയാഗുഭത്തചീവരാദീനി പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതി. കാളലോഹതമ്ബലോഹകംസലോഹവട്ടലോഹാനന്തി ഏത്ഥ കംസലോഹം, വട്ടലോഹഞ്ച കിത്തിമലോഹം. തീണി ഹി കിത്തിമലോഹാനി കംസലോഹം, വട്ടലോഹം, ആരകൂടന്തി. തത്ഥ തിപുതമ്ബേ മിസ്സേത്വാ കതം കംസലോഹം, സീതതമ്ബേ മിസ്സേത്വാ കതം വട്ടലോഹം, രസകതമ്ബേ മിസ്സേത്വാ കതം ആരകൂടം. തേന വുത്തം ‘‘കംസലോഹം, വട്ടലോഹഞ്ച കിത്തിമലോഹ’’ന്തി. തതോ അതിരേകന്തി തതോ അതിരേകഗ്ഗണ്ഹനകോ.

സരകോതി മജ്ഝേ മകുളം ദസ്സേത്വാ മുഖവട്ടിവിത്ഥതം കത്വാ പിട്ഠിതോ നാമേത്വാ കാതബ്ബം ഏകം ഭാജനം. ‘‘സരാവ’’ന്തിപി വദന്തി. ആദിസദ്ദേന കഞ്ചനകാദീനം ഗിഹിഉപകരണാനം ഗഹണം. താനി ഹി ഖുദ്ദകാനിപി ഗരുഭണ്ഡാനേവ ഗിഹിഉപകരണത്താതി. പി-സദ്ദേന പഗേവ മഹന്താനീതി ദസ്സേതി. ഇമാനി പന ഭാജനീയാനി ഭിക്ഖൂപകരണത്താതി അധിപ്പായോ. യഥാ ച ഏതാനി, ഏവം കുണ്ഡികാപി ഭാജനീയാ. വക്ഖതി ഹി ‘‘യഥാ ച മത്തികാഭണ്ഡേ, ഏവം ലോഹഭണ്ഡേപി കുണ്ഡികാ ഭാജനീയകോട്ഠാസമേവ ഭജതീ’’തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. ദുബ്ബലസിക്ഖാപദവണ്ണനാ). സങ്ഘികപരിഭോഗേനാതി ആഗന്തുകാനം വുഡ്ഢതരാനം ദത്വാ പരിഭോഗേന. ഗിഹിവികടാതി ഗിഹീഹി വികതാ പഞ്ഞത്താ, അത്തനോ വാ സന്തകകരണേന വിരൂപം കതാ. പുഗ്ഗലികപരിഭോഗേന ന വട്ടതീതി ആഗന്തുകാനം അദത്വാ അത്തനോ സന്തകം വിയ ഗഹേത്വാ പരിഹരിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതി. പിപ്ഫലികോതി കത്തരി. ആരകണ്ടകം സൂചിവേധകം. താളം യന്തം. കത്തരയട്ഠിവേധകോ കത്തരയട്ഠിവലയം. യഥാ തഥാ ഘനകതം ലോഹന്തി ലോഹവട്ടി ലോഹഗുളോ ലോഹപിണ്ഡി ലോഹചക്കലികന്തി ഏവം ഘനകതം ലോഹം. ഖീരപാസാണമയാനീതി മുദുകഖീരവണ്ണപാസാണമയാനി.

ഗിഹിവികടാനിപി ന വട്ടന്തി അനാമാസത്താ. പി-സദ്ദേന പഗേവ സങ്ഘികപരിഭോഗേന വാ പുഗ്ഗലികപരിഭോഗേന വാതി ദസ്സേതി. സേനാസനപരിഭോഗോ പന സബ്ബകപ്പിയോ. തസ്മാ ജാതരൂപാദിമയാ സബ്ബേപി സേനാസനപരിക്ഖാരാ ആമാസാ. തേനാഹ ‘‘സേനാസനപരിഭോഗേ പനാ’’തിആദി.

സേസാതി തതോ മഹത്തരീ വാസി. യാ പനാതി യാ കുദാരീ പന. കുദാലോ അന്തമസോ ചതുരങ്ഗുലമത്തോപി ഗരുഭണ്ഡമേവ. നിഖാദനം ചതുരസ്സമുഖം വാ ഹോതു, ദോണിമുഖം വാ വങ്കം വാ ഉജുകം വാ, അന്തമസോ സമ്മുഞ്ജനിദണ്ഡകവേധനമ്പി ദണ്ഡബന്ധം ചേ, ഗരുഭണ്ഡമേവ. തേനാഹ ‘‘കുദാലോ ദണ്ഡബന്ധനിഖാദനം വാ അഗരുഭണ്ഡം നാമ നത്ഥീ’’തി. സിപാടികാ നാമ ഖുരകോസോ. സിഖരം പന ദണ്ഡബന്ധനിഖാദനം അനുലോമേതീതി ആഹ ‘‘സിഖരമ്പി നിഖാദനേനേവ സങ്ഗഹിത’’ന്തി. സചേ തമ്പി പന അദണ്ഡകം ഫലമത്തം, ഭാജനീയം. ഉപക്ഖരേതി വാസിആദിഭണ്ഡാനി.

പത്തബന്ധകോ നാമ പത്തസ്സ ഗണ്ഠികാദികാരകോ. ‘‘പടിമാസുവണ്ണാദിപത്തകാരകോ’’തിപി വദന്തി. തിപുച്ഛേദനകസത്ഥം, സുവണ്ണച്ഛേദനകസത്ഥം, കതപരികമ്മചമ്മച്ഛിന്ദനകഖുദ്ദകസത്ഥന്തി ഇമാനി ചേത്ഥ തീണി പിപ്ഫലികം അനുലോമേന്തീതി ആഹ ‘‘അയം പന വിസേസോ’’തിആദി. ഇതരാനീതി മഹാകത്തരിആദീനി.

അഡ്ഢബാഹുപ്പമാണാതി (സാരത്ഥ. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൩.൩൨൧) കപ്പരതോ പട്ഠായ യാവ അംസകൂടപ്പമാണാ, വിദത്ഥിചതുരങ്ഗുലപ്പമാണാതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥജാതകാതി സങ്ഘികഭൂമിയം ജാതാ. ആരക്ഖസംവിധാനേന രക്ഖിതത്താ രക്ഖിതാ ച സാ മഞ്ജൂസാദീസു പക്ഖിത്തം വിയ യഥാ തം ന നസ്സതി, ഏവം ഗോപനതോ ഗോപിതാ ചാതി രക്ഖിതഗോപിതാ. തത്ഥജാതകാപി പന അരക്ഖിതാ ഗരുഭണ്ഡമേവ ന ഹോതി. ‘‘സങ്ഘകമ്മേ ച ചേതിയകമ്മേ ച കതേ’’തി ഇമിനാ സങ്ഘസന്തകേന ചേതിയസന്തകം രക്ഖിതും, പരിവത്തിതുഞ്ച വട്ടതീതി ദീപേതി. സുത്തം പനാതി വട്ടിതഞ്ചേവ അവട്ടിതഞ്ച സുത്തം.

അട്ഠങ്ഗുലസൂചിദണ്ഡമത്തോതി അന്തമസോ ദീഘസോ അട്ഠങ്ഗുലമത്തോ, പരിണാഹതോ സീഹളപണ്ണസൂചിദണ്ഡമത്തോ. ഏത്ഥാതി വേളുഭണ്ഡേ. ദഡ്ഢം ഗേഹം യേസം തേതി ദഡ്ഢഗേഹാ. ന വാരേതബ്ബാതി ‘‘മാ ഗണ്ഹിത്വാ ഗച്ഛഥാ’’തി ന നിസേധേതബ്ബാ. ദേസന്തരഗതേന സമ്പത്തവിഹാരേ സങ്ഘികാവാസേ ഠപേതബ്ബാ.

അവസേസഞ്ച ഛദനതിണന്തി മുഞ്ജപബ്ബജേഹി അവസേസം യം കിഞ്ചി ഛദനതിണം. യത്ഥ പന തിണം നത്ഥി, തത്ഥ പണ്ണേഹി ഛാദേന്തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൧). തസ്മാ പണ്ണമ്പി തിണേനേവ സങ്ഗഹിതന്തി ആഹ ‘‘ഛദനതിണസങ്ഖേപഗതേസൂ’’തിആദി. അട്ഠങ്ഗുലപ്പമാണോപീതി വിത്ഥാരതോ അട്ഠങ്ഗുലപ്പമാണോ. ലിഖിതപോത്ഥകോ പന ഗരുഭണ്ഡം ന ഹോതി.

വേളുമ്ഹി വുത്തപ്പമാണോതി ‘‘അട്ഠങ്ഗുലസൂചിദണ്ഡകമത്തോപീ’’തി വേളുഭണ്ഡേ വുത്തപ്പമാണോ. സങ്ഘസ്സ ദിന്നോ വാതി ദാരുദുല്ലഭട്ഠാനേ സങ്ഘസ്സ ദിന്നോ വാ. കുരുന്ദിയം വുത്തക്കമേന ദാരുഭണ്ഡവിനിച്ഛയം വത്വാ ഇദാനി മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തക്കമേന വത്തും ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ. ആസന്ദികാദീനീതി ഏത്ഥ ആസന്ദികോതി ചതുരസ്സപീഠം വുച്ചതി. ‘‘ഉച്ചകമ്പി ആസന്ദിക’’ന്തി വചനതോ ഏകതോഭാഗേന ദീഘപീഠമേവ ഹി അട്ഠങ്ഗുലപാദകം വട്ടതി. ചതുരസ്സാസന്ദികോ പന പമാണാതിക്കന്തോപി വട്ഠതീതി വേദിതബ്ബോ. ആദിസദ്ദേന ‘‘സത്തങ്ഗോ, ഭദ്ദപീഠകം, ഏളകപാദകപീഠം, ആമലകവട്ടകപീഠം, ഫലകം, കോച്ഛം, പലാലപീഠക’’ന്തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൧) ഇമേ സങ്ഗണ്ഹന്തീതി വേദിതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘അന്തമസോ’’തിആദി. പണ്ണേഹി വാതി കദലിപണ്ണാദീഹി വാ. ബ്യഗ്ഘചമ്മോനദ്ധമ്പി വാളരൂപപരിക്ഖിത്തം രതനപരിസിബ്ബിതം കോച്ഛകം ഗരുഭണ്ഡമേവ.

ഘട്ടനഫലകം നാമ യത്ഥ ഠപേത്വാ രജിതചീവരം ഹത്ഥേന ഘട്ടേന്തി. ഘട്ടനമുഗ്ഗരോ നാമ അനുവാതാദിഘട്ടനകോതി വദന്തി. ദണ്ഡമുഗ്ഗരോ നാമ യേന രജിതചീവരം പോഥേന്തി. അമ്ബണന്തി ഫലകേഹി പോക്ഖരണീ വിയ കതം പാനീയഭാജനം. രജനദോണീതി പക്കരജനം ആകിരിത്വാ ഠപനഭാജനം.

അകപ്പിയചമ്മന്തി സീഹാദീനം ചമ്മം. ‘‘ഭൂമത്ഥരണം കാതും വട്ടതീ’’തി ഇദം അകപ്പിയചമ്മം സന്ധായ വുത്തം. ‘‘പച്ചത്ഥരണഗതിക’’ന്തി ഇമിനാ മഞ്ചപീഠേപി അത്ഥരിതും വട്ടതീതി ദീപേതി. പാവാരാദിപച്ചത്ഥരണമ്പി ഗരുഭണ്ഡന്തി ഏകേ. നോതി അപരേ. വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം. കപ്പിയചമ്മാനീതി മിഗാദീനം ചമ്മാനി.

സബ്ബം ചക്കയുത്തയാനന്തി രഥസകടാദികം സബ്ബചക്കയുത്തയാനം. വിസങ്ഖരിതചക്കം പന യാനം ഭാജനീയം. അനുഞ്ഞാതവാസി നാമ യാ സിപാടികായ പക്ഖിപിത്വാ പരിഹരിതും സക്കാതി വുത്താ. മുട്ഠിപണ്ണന്തി താലപത്തം. തഞ്ഹി മുട്ഠിനാ ഗഹേത്വാ പരിഹരന്തീതി ‘‘മുട്ഠിപണ്ണ’’ന്തി വുച്ചതി. മുട്ഠിപണ്ണന്തി ഛത്തച്ഛദനപണ്ണമേവാതി കേചി. അരണിസഹിതന്തി അരണിയുഗളം, ഉത്തരാരണീ, അധരാരണീതി അരണിദ്വയന്തി അത്ഥോ.

ഫാതികമ്മം കത്വാതി അന്തമസോ തംഅഗ്ഘനകവാലികായപി ഥാവരം വഡ്ഢികമ്മം കത്വാ. ഫാതികമ്മം അകത്വാ ഗണ്ഹന്തേന തത്ഥേവ വലഞ്ജേതബ്ബോ. ഗമനകാലേ സങ്ഘികേ ആവാസേ ഠപേത്വാ ഗന്തബ്ബം. അസതിയാ ഗഹേത്വാ ഗതേന പഹിണിത്വാ ദാതബ്ബോ. ദേസന്തരഗതേന സമ്പത്തവിഹാരേ സങ്ഘികാവാസേ ഠപേതബ്ബോ. ഏത്ഥാതി മത്തികാഭണ്ഡേ. കുണ്ഡികാതി അയോകുണ്ഡികാ ചേവ തമ്ബലോഹകുണ്ഡികാ ച. ഭാജനീയകോട്ഠാസമേവ ഭജതീതി ഭാജനീയപക്ഖമേവ സേവതി, ന തു ഗരുഭണ്ഡന്തി അത്ഥോ. കഞ്ചനകോ പന ഗരുഭണ്ഡമേവാതി അധിപ്പായോ. ഇതരന്തി ഗരുഭണ്ഡം.

ദുബ്ബലസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൨. പരിണാമനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ദ്വാദസമേ ന കിഞ്ചി വത്തബ്ബം അത്ഥി.

പരിണാമനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സഹധമ്മികവഗ്ഗോ അട്ഠമോ.