൯. രതനവഗ്ഗോ

൧. അന്തേപുരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

അനിക്ഖന്തരാജകേ അനിഗ്ഗതരതനകേതി ഏത്ഥ ‘‘സയനിഘരേ’’തി പാഠസേസോ ദട്ഠബ്ബോതി ആഹ ‘‘അനിക്ഖന്തോ രാജാ ഇതോ’’തിആദി. തത്ഥ ഇതോതി സയനിഘരതോ. സയനിഘരേതി സയനീയഘരേ. യത്ഥ രഞ്ഞോ സയനം പഞ്ഞത്തം ഹോതി, അന്തമസോ സാണിപാകാരപരിക്ഖിത്തമ്പി, തസ്മിന്തി വുത്തം ഹോതി. രതിജനനട്ഠേന രതനം, ഹത്ഥിആദി. ഇധ പന ഇത്ഥിരതനം അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘രതനം വുച്ചതി മഹേസീ’’തി.

ഉഭോസൂതി രാജമഹേസീസു. കിരിയാകിരിയന്തി ഏത്ഥ ഇന്ദഖീലാതിക്കമോ കിരിയം, അപ്പടിസംവിദിതം അകിരിയന്തി ദട്ഠബ്ബം.

അന്തേപുരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. രതനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

മുത്താദിദസവിധന്തി ‘‘മുത്താ മണി വേളുരിയോ സങ്ഖോ സിലാ പവാളം രജതം ജാതരൂപം ലോഹിതങ്കോ മസാരഗല്ല’’ന്തി (പാചി. ൫൦൬) ദസവിധം രതനം. അജ്ഝാവസഥേതി ഗേഹേ. തേനാഹ ‘‘പരിക്ഖിത്തസ്സാ’’തിആദി, പരിക്ഖിത്തസ്സ ആവസഥസ്സാതി അത്ഥോ. ആവസഥോതി ചേത്ഥ അന്തോഗാമേ നിവിട്ഠഗേഹം അധിപ്പേതം. ആരാമേ നിവിട്ഠഗേഹം പന അജ്ഝാരാമഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതം. ‘‘ആവസഥോതി ചേത്ഥ അന്തോആരാമേ വാ ഹോതു, അഞ്ഞത്ഥ വാ, അത്തനോ വസനട്ഠാനം വുച്ചതീ’’തി (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൫൦൬) കേചി. സബ്ബേസമ്പി അത്ഥായ ദുക്കടമേവാതി അത്തനോ വാ തേസം സങ്ഘാദീനം വാ അത്ഥായ ഉഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ വാ ഉഗ്ഗണ്ഹാപേന്തസ്സ വാ ദുക്കടമേവ. സചേ പന മാതാപിതൂനം സന്തകം അവസ്സം പടിസാമേതബ്ബം കപ്പിയഭണ്ഡം ഹോതി, അത്തനോ അത്ഥായ ഗഹേത്വാ പടിസാമേതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘താദിസം പനാ’’തിആദി. താദിസന്തി യം മാതാപിതൂനം സന്തകം അവസ്സം പടിസാമേതബ്ബം കപ്പിയഭണ്ഡം, താദിസം. ഛന്ദേനപി ഭയേനപീതി വഡ്ഢകിആദീസു ഛന്ദേനപി, രാജവല്ലഭേസു ഭയേനപി.

താദിസേ ഠാനേതി മഹാവിഹാരസദിസസ്സ മഹാരാമസ്സ പാകാരപരിക്ഖിത്തേ പരിവേണേ. സഞ്ഞാണം കത്വാതി ‘‘ഏത്തകാ കഹാപണാ’’തിആദിനാ രൂപേന വാ ലഞ്ഛനാദിനിമിത്തേന വാ സഞ്ഞാണം കത്വാ, സല്ലക്ഖേത്വാതി അത്ഥോ. പതിരൂപാനം ഭിക്ഖൂനം ഹത്ഥേതി ലജ്ജീനം കുക്കുച്ചകാനം ഭിക്ഖൂനം ഹത്ഥേ. ലോലജാതികാനഞ്ഹി ഹത്ഥേ ഠപേതും ന ലബ്ഭതി. നേവ പക്കമതീതി നേവ തമ്ഹാ ആവാസാ പക്കമതി. ‘‘ഥാവരം സേനാസനം വാ’’തിആദിനാ അത്തനോ ചീവരാദിമൂലം ന കാതബ്ബന്തി (പാചി. അട്ഠ. ൫൦൬) ദസ്സേതി. തം ദസ്സേത്വാതി യം ഥാവരസേനാസനാദി കതം, തം ഉപാസക തവ സന്തകേന ഇദം നാമ കതന്തി ഏവം ദസ്സേത്വാ. സമാദപേത്വാതി അഞ്ഞം സമാദപേത്വാ, ‘‘ഉദ്ദിസ്സ അരിയാ തിട്ഠന്തി, ഏസാ അരിയാന യാചനാ’’തി വുത്തനയേന യാചിത്വാതി അത്ഥോ.

അനുഞ്ഞാതട്ഠാനേതി അജ്ഝാരാമഅജ്ഝാവസഥേ. ആമാസന്തി ആമസിതബ്ബഞ്ചേവ പടിസാമേതബ്ബഞ്ച വത്ഥാദി.

രതനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. വികാലഗാമപ്പവേസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ചാരിത്തേതി ചാരിത്തസിക്ഖാപദേ. ഉപചാരന്തി ദുതിയലേഡ്ഡുപാതം. അഞ്ഞം ഗാമം ഗച്ഛന്താനം പുന ആപുച്ഛനകിച്ചം നത്ഥീതി ഉസ്സാഹം അപ്പടിപ്പസ്സമ്ഭേത്വാ അഞ്ഞം ഗാമം ഗച്ഛന്താനം ഗാമസതമ്പി ഹോതു, പുന ആപുച്ഛനകിച്ചം നത്ഥീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘സചേ പനാ’’തിആദി. ഉസ്സാഹന്തി ഗാമപ്പവിസനുസ്സാഹം. അന്തരാരാമാദീസു (പാചി. അട്ഠ. ൫൧൫) ന കേവലം അനാപുച്ഛാ ഗച്ഛന്തസ്സേവ, കായബന്ധനം അബന്ധിത്വാ സങ്ഘാടിം അപാരുപിത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സാപി അനാപത്തി. ആപദാസൂതി സീഹോ വാ ബ്യഗ്ഘോ വാ ആഗച്ഛതി, മേഘോ വാ ഉട്ഠേതി, അഞ്ഞോ വാ കോചി ഉപദ്ദവോ ഉപ്പജ്ജതി, അനാപത്തി. ഏവരൂപാസു ആപദാസു ബഹിഗാമതോ അന്തോഗാമം പവിസിതും വട്ടതി.

വികാലഗാമപ്പവേസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. സൂചിഘരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

തം അസ്സ അത്ഥീതി (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൫൧൭) പഠമം ഭിന്ദിത്വാ പച്ഛാ ദേസേതബ്ബത്താ തം ഭേദനകം അസ്സ പാചിത്തിയസ്സ അത്ഥീതി.

അരണികേതി അരണിധനുകേ. വിധേതി വേധകേ. വാസിജടേതി വാസിദണ്ഡകേ ച.

സൂചിഘരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. മഞ്ചപീഠസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

അട്ഠങ്ഗുലപാദകന്തി ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോ. ‘‘ഛേദനകം ഭേദനകസദിസമേവാ’’തി ഇമിനാ ‘‘ഛേദനമേവ ഛേദനകം, തം അസ്സ അത്ഥീതി ഛേദനക’’ന്തി ഇമമത്ഥം അതിദിസതി.

യഥാ പമാണമേവ ഉപരി ദിസ്സതി, ഏവം നിഖണിത്വാ വാതി സചേ പന ന ഛിന്ദിതുകാമോ ഹോതി, യഥാ പമാണമേവ ഉപരി ദിസ്സതി, ഏവം ഭൂമിയം നിഖണിത്വാ വാ. അട്ടകം വാ ബന്ധിത്വാതി ഉക്ഖിപിത്വാ തുലാസങ്ഘാതേ ഠപേത്വാ അട്ടം കത്വാ.

മഞ്ചപീഠസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. തൂലോനദ്ധസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ചിമിലികം പത്ഥരിത്വാ തൂലം പക്ഖിപിത്വാതി മഞ്ചപീഠാനം ഉപരി ചിമിലികം പത്ഥരിത്വാ തസ്സ ഉപരി തൂലം പക്ഖിപിത്വാതി അത്ഥോ. ഉപരി ചിമിലികായാതി ഉപരിമഭാഗേ ചിമിലികായ.

സീസപ്പമാണന്തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൨൯൭; സാരത്ഥ. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൩.൨൯൭) യത്ഥ ഗലവാടകതോ പട്ഠായ സബ്ബസീസം ഉപദഹന്തി, തം സീസപ്പമാണം. തഞ്ച ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദതോ തിരിയം മുട്ഠിരതനം ഹോതി, ദീഘതോ ദ്വിരതനന്തി ദസ്സേതും ‘‘യസ്സ വിത്ഥാരതോ തീസു കോണേസൂ’’തിആദിമാഹ. ദ്വിന്നം അന്തരം വിദത്ഥി ചതുരങ്ഗുലം ഹോതീതി ദ്വിന്നം കോണാനം അന്തരം മിനിയമാനം വിദത്ഥി ചേവ ചതുരങ്ഗുലഞ്ച ഹോതി. മജ്ഝേ മുട്ഠിരതനന്തി ബിബ്ബോഹനസ്സ മജ്ഝം തിരിയതോ മുട്ഠിരതനപ്പമാണം ഹോതി. അയഞ്ഹി സീസപ്പമാണസ്സ ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദോ. തതോ ഉദ്ധം ന വട്ടതി, ഹേട്ഠാ വട്ടതി. അഗിലാനസ്സ സീസൂപധാനഞ്ച പാദൂപധാനഞ്ചാതി ദ്വയമേവ വട്ടതി. ഗിലാനസ്സ ബിബ്ബോഹനാനി സന്ഥരിത്വാ ഉപരി പച്ചത്ഥരണം ദത്വാ നിപജ്ജിതുമ്പി വട്ടതി.

തൂലോനദ്ധസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. നിസീദനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

സത്തമം ഉത്താനമേവ.

നിസീദനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

അധോനാഭിഉബ്ഭജാണുമണ്ഡലന്തി നാഭിയാ ഹേട്ഠാ ജാണുമണ്ഡലാനം ഉപരി. കണ്ഡുപീളകഅസ്സാവഥുല്ലകച്ഛാബാധാനന്തി ഏത്ഥ കണ്ഡൂതി കച്ഛു. പീളകാതി ലോഹിതതുണ്ഡികാ സുഖുമപീളകാ. അസ്സാവോതി അരിസഭഗന്ദലമധുമേഹാനം വസേന അസുചിപഗ്ഘരണം. ഥുല്ലകച്ഛാബാധോതി മഹാപീളകാബാധോ വുച്ചതി.

കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯-൧൦. വസ്സികസാടികനന്ദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

നവമം ദസമഞ്ച ഉത്താനമേവ.

വസ്സികസാടികനന്ദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

രതനവഗ്ഗോ നവമോ.

ഇതി കങ്ഖാവിതരണിയാ പാതിമോക്ഖവണ്ണനായ

വിനയത്ഥമഞ്ജൂസായം ലീനത്ഥപ്പകാസനിയം

പാചിത്തിയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.