൪. ഭോജനവഗ്ഗോ

൧. ആവസഥസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

‘‘അഗിലാനോ’’തി ഏത്ഥ അന്തമസോ ദ്വിഗാവുതം ഗന്തും സമത്ഥോ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘അദ്ധയോജനമ്പി ഗന്തും സമത്ഥേനാ’’തി. ആവസഥപിണ്ഡോതി ആവസഥേ പിണ്ഡോ, സാലാദീസു അനോദിസ്സ യാവദത്ഥം പഞ്ഞത്തം പഞ്ചന്നം ഭോജനാനം അഞ്ഞതരം ഭോജനന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഇമേസം വാ’’തിആദി. തത്ഥ ഇമേസം വാതി ഇമേസം പാസണ്ഡാനം വാ. ഏത്തകാനം വാതി ഇമസ്മിം പാസണ്ഡേ ഏത്തകാനം പാസണ്ഡാനം വാ. പാസണ്ഡന്തി ഛന്നവുതിവിധം സമണപരിബ്ബാജകാദിം. തേ ഹി തണ്ഹാപാസഞ്ചേവ ദിട്ഠിപാസഞ്ച ഡേന്തി ഓഡ്ഡേന്തീതി പാസണ്ഡാതി വുച്ചന്തി. അനോദിസ്സാതി അനുദ്ദിസിത്വാ, അപരിച്ഛിന്ദിത്വാതി അത്ഥോ. സാലാദീസു യത്ഥ കത്ഥചീതി സാലാരുക്ഖമൂലഅബ്ഭോകാസാദീസു യത്ഥ കത്ഥചി ഠാനേസു. ഏകദിവസമേവ ഭുഞ്ജിതബ്ബോതി ഏകദിവസം സകിംയേവ ഭുഞ്ജിതബ്ബോ, ഏകസ്മിം ദിവസേ പുനപ്പുനം ഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതി. ദുതിയദിവസതോ പട്ഠായാതി ഭുത്തദിവസസ്സ ദുതിയദിവസതോ പട്ഠായ. അജ്ഝോഹാരേ അജ്ഝോഹാരേ പാചിത്തിയന്തി ആലോപേ ആലോപേ കബളേ കബളേ പാചിത്തിയം. നാനാകുലേഹി (പാചി. അട്ഠ. ൨൦൬) പന നാനാട്ഠാനേസു പഞ്ഞത്തം, ഏകസ്മിം ഠാനേ ഏകദിവസം ഭുഞ്ജിത്വാ ദുതിയദിവസേ അഞ്ഞത്ഥ ഭുഞ്ജിതും വട്ടതി, പടിപാടിം പന ഖേപേത്വാ പുന ആദിതോ പട്ഠായ ഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതി. ഏകപൂഗനാനാപൂഗഏകഗാമനാനാഗാമേസുപി ഏസേവ നയോ. യോപി ഏകകുലസ്സ വാ നാനാകുലാനം വാ ഏകതോ പഞ്ഞത്തോ തണ്ഡുലാദീനം അഭാവേന അന്തരന്തരാ ഛിജ്ജതി, സോപി ന ഭുഞ്ജിതബ്ബോ. സചേ പന ‘‘ന സക്കോമ ദാതു’’ന്തി ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ പുന കല്യാണചിത്തേ ഉപ്പന്നേ ദാതും ആരഭന്തി, ഏതം പുന ഏകദിവസം ഭുഞ്ജിതും വട്ടതി.

തികപാചിത്തിയന്തി അഗിലാനേ അഗിലാനസഞ്ഞിവേമതികഗിലാനസഞ്ഞീനം വസേന തീണി പാചിത്തിയാനി. ഗിലാനസ്സ ഗിലാനസഞ്ഞിനോതി ഗിലാനസ്സ പന ‘‘ഗിലാനോ അഹ’’ന്തി സഞ്ഞിനോ അനുവസിത്വാ ഭുഞ്ജന്തസ്സ അനാപത്തി. സകിം ഭുഞ്ജതീതി ഏകദിവസം ഭുഞ്ജതി. ‘‘ഗച്ഛന്തോ വാ’’തി ഇദം അദ്ധയോജനവസേന ഗഹേതബ്ബം, തഥാ ‘‘പച്ചാഗച്ഛന്തോ’’തി (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൨൦൮) ഇദമ്പീതി വദന്തി. കേനചി ഉപദ്ദവേനാതി നദിപൂരചോരഭയാദിനാ കേനചി ഉപദ്ദവേന. അഞ്ഞന്തി യാഗുഖജ്ജകഫലാഫലാദിഭേദം യം കിഞ്ചി അഞ്ഞം. അനുവസിത്വാതി പുന വസിത്വാ.

ആവസഥസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഗണഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഗണഭോജനേതി ഗണേന ലദ്ധത്താ ഗണസ്സ സന്തകേ ഭോജനേ. തേനാഹ ‘‘ഗണസ്സ ഭോജനേ’’തി. നനു ചേത്ഥ ‘‘ഗണസ്സ ഭോജനേ’’തി വുച്ചതി, സോ ച ഖോ ഗണോ ‘‘കത്ഥചി ദ്വീഹി, കത്ഥചി തീഹീ’’തിആദിനാ അനേകധാ അധിപ്പേതോ, ഇധ കതിഹീതി ആഹ ‘‘ഇധ ചാ’’തിആദി. തം പനേതം ഗണഭോജനം ദ്വീഹി പകാരേഹി പസവതി നിമന്തനതോ വാ വിഞ്ഞത്തിതോ വാതി ആഹ ‘‘തേസം നിമന്തനതോ വാ’’തിആദി. തത്ഥ നിമന്തനതോ വാതി അകപ്പിയനിമന്തനതോ വാ. ഓദനാദീനം പഞ്ചന്നന്തി ഓദനസത്തുകുമ്മാസമച്ഛമംസാനം പഞ്ചന്നം.

‘‘ഓദനേന നിമന്തേമി, ഓദനം മേ ഗണ്ഹഥാ’’തിആദിനാ നയേന യേന കേനചി വേവചനേന വാ ഭാസന്തരേന വാ പഞ്ചന്നം ഭോജനാനം നാമം ഗഹേത്വാ നിമന്തേതീതി സമ്ബന്ധോ. ചത്താരോതി ഏകട്ഠാനേ വാ നാനാട്ഠാനേസു വാ ഠിതേ ചത്താരോ ഭിക്ഖൂ. ലക്ഖണവചനഞ്ചേതം, തസ്മാ ചത്താരോ വാ തതോ വാ അധികേ ഭിക്ഖൂതി അത്ഥോ. വേവചനേന വാതി ഭത്തഅന്നാദിപരിയായസദ്ദേന വാ. ഭാസന്തരേന വാതി അന്ധദമിളാദിഭാസന്തരേന വാ. പഞ്ചന്നം ഭോജനാനം നാമം ഗഹേത്വാതി പഞ്ചന്നം ഭോജനാനം അഞ്ഞതരസ്സ നാമം ഗഹേത്വാ. ഓദനേന നിമന്തേമീതി തുമ്ഹേ ഭന്തേ ഓദനേന നിമന്തേമി. ആദിസദ്ദേന ‘‘ആകങ്ഖഥ ഓലോകേഥ അധിവാസേഥ പടിമാനേഥ, സത്തുനാ നിമന്തേമി, സത്തും മേ ഗണ്ഹഥ ആകങ്ഖഥ ഓലോകേഥ അധിവാസേഥ പടിമാനേഥാ’’തിആദീനം (പാചി. അട്ഠ. ൨൧൭-൨൧൮) ഗഹണം. ഏകതോ വാതി ഏകത്ഥ ഠിതേ വാ നിസിന്നേ വാ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ ‘‘തുമ്ഹേ, ഭന്തേ, ഓദനേന നിമന്തേമീ’’തിആദിനാ ഏവം ഏകതോ നിമന്തിതാ. നാനാതോ വാ നിമന്തിതാതി ചത്താരി പരിവേണാനി വാ വിഹാരേ വാ ഗന്ത്വാ നാനാതോ വാ നിമന്തിതാ. ഏകട്ഠാനേ ഠിതേസുയേവ വാ ഏകോ പുത്തേന, ഏകോ പിതരാതി ഏവമ്പി നിമന്തിതാ നാനാതോയേവ നിമന്തിതാ നാമ ഹോന്തി. ഏകതോ ഗണ്ഹന്തിതി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ദ്വാദസഹത്ഥൂപചാരേ ഠിതാ ഗണ്ഹന്തി.

കസ്മാ പന നാനാതോ ഭുത്തേപി ഗണഭോജനം ഹോതീതി ആഹ ‘‘പടിഗ്ഗഹണമേവ ഹേത്ഥ പമാണ’’ന്തി. യദി ഏവം അഥ കസ്മാ പാളിയം ‘‘ഗണഭോജനം നാമ യത്ഥ ചത്താരോ ഭിക്ഖൂ പഞ്ചന്നം ഭോജനാനം അഞ്ഞതരേന ഭോജനേന നിമന്തിതാ ഭുഞ്ജന്തി, ഏതം ഗണഭോജനം നാമാ’’തി (പാചി. ൨൧൮) വുത്തം? തം പടിഗ്ഗഹണനിയമനത്ഥമേവ. ന ഹി അപ്പടിഗ്ഗഹിതകം ഭിക്ഖൂ ഭുഞ്ജന്തീതി ‘‘ഭുഞ്ജന്തീ’’തി പദം പടിഗ്ഗഹണനിയമവചനം ഹോതി. ഏകതോ വാ നാനാതോ വാ വിഞ്ഞാപേത്വാതി ചത്താരോ ഭിക്ഖൂ ഏകതോ ഠിതാ വാ നിസിന്നാ വാ ഉപാസകം ദിസ്വാ ‘‘അമ്ഹാകം ചതുന്നമ്പി ഭത്തം ദേഹീ’’തി വാ പാടേക്കം പവിസിത്വാ ‘‘മയ്ഹം ഭത്തം ദേഹി, മയ്ഹം ഭത്തം ദേഹീ’’തി വാ ഏകതോ വാ നാനാതോ വാ വിഞ്ഞാപേത്വാ. തസ്സ ദുവിധസ്സാപീതി യഞ്ച നിമന്തനതോ ലദ്ധം ഗണഭോജനം, യഞ്ച വിഞ്ഞത്തിതോ ലദ്ധം, തസ്സ ദുവിധസ്സാപി ഗണഭോജനസ്സ. ഏവം പടിഗ്ഗഹണേതി ഏകതോ പടിഗ്ഗഹണേ.

പാദാനമ്പി ഫലിതത്താതി (പാചി. അട്ഠ. ൨൧൭-൨൧൮) അന്തമസോ പാദാനമ്പി യഥാ മഹാചമ്മസ്സ പരതോ മംസം ദിസ്സതി, ഏവം ഫലിതത്താ. ന സക്കാ പിണ്ഡായ ചരിതുന്തി വാലികായ വാ സക്ഖരായ വാ ഫുട്ഠമത്തേ ദുക്ഖുപ്പത്തിതോ അന്തോഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിതും ന സക്കോതി. ചീവരേ കരിയമാനേതി സാടകഞ്ച സുത്തഞ്ച ലഭിത്വാ ചീവരേ കരിയമാനേ. യം കിഞ്ചി ചീവരേ കത്തബ്ബകമ്മന്തി ചീവരവിചാരണഛിന്ദനമോഘസുത്താരോപനാദി യം കിഞ്ചി ചീവരേ കത്തബ്ബം കമ്മം, അന്തമസോ സൂചിവേധനമ്പീതി അധിപ്പായോ. ‘‘അദ്ധയോജനമ്പീ’’തിആദി അവകംസതോ വുത്തം. യോ പന ദൂരം ഗന്തുകാമോ, തത്ഥ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി, ഗച്ഛന്തോ അദ്ധയോജനബ്ഭന്തരേ ഗാവുതേപി ഭുഞ്ജിതും ലഭതി, ഗതോ പന ഏകദിവസം. യദാ നാവം അഭിരുഹിതുകാമോ വാ ഹോതി ആരുള്ഹോ വാ ഓരുള്ഹോ വാ, അയം നാവാഭിരുഹനസമയോ നാമാതി ആഹ ‘‘നാവാഭിരുഹനസമയേപി ഏസേവ നയോ’’തി. അയം പന വിസേസോ – അഭിരുള്ഹേന ഇച്ഛിതട്ഠാനം ഗന്ത്വാപി യാവ ന ഓരോഹതി, താവ ഭുഞ്ജിതബ്ബം. ചത്താരോ ഭിക്ഖൂതി അന്തിമപരിച്ഛേദോ. യത്ഥ പന സതം വാ സഹസ്സം വാ സന്നിപതിതം, തത്ഥ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. തസ്മാ താദിസേ കാലേ ‘‘മഹാസമയോ’’തി അധിട്ഠഹിത്വാ ഭുഞ്ജിതബ്ബം. യോ കോചി പബ്ബജിതോതി സഹധമ്മികേസു വാ തിത്ഥിയേസു വാ അഞ്ഞതരോ.

യേ ച ദ്വേ തയോ ഏകതോ ഗണ്ഹന്തീതി യേപി അകപ്പിയനിമന്തനം സാദിയിത്വാ ദ്വേ വാ തയോ വാ ഏകതോ ഗണ്ഹന്തി, തേസമ്പി അനാപത്തി. പണീതഭോജനസൂപോദനവിഞ്ഞത്തീഹി പന ആപത്തിയേവാതി വദന്തി, ഉപപരിക്ഖിതബ്ബം. നിച്ചഭത്താദീസൂതി നിച്ചഭത്തേ സലാകഭത്തേ പക്ഖികേ ഉപോസഥികേ പാടിപദികേ. തത്ഥ നിച്ചഭത്തന്തി ധുവഭത്തം വുച്ചതി. ‘‘നിച്ചഭത്തം ഗണ്ഹഥാ’’തി വദന്തി, ബഹൂനമ്പി ഏകതോ ഗണ്ഹിതും വട്ടതി. സലാകഭത്താദീസുപി ഏസേവ നയോ.

ഗണഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പരമ്പരഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഗണഭോജനേ വുത്തനയേനേവാതി ഭിക്ഖും ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘തുമ്ഹേ, ഭന്തേ, ഓദനേന നിമന്തേമി, ഓദനം മേ ഗണ്ഹഥാ’’തിആദിനാ (പാചി. അട്ഠ. ൨൧൭-൨൧൮) നയേന യേന കേനചി വേവചനേന വാ ഭാസന്തരേന വാ പഞ്ചന്നം ഭോജനാനം അഞ്ഞതരസ്സ നാമം ഗഹേത്വാ നിമന്തേതീതി വുത്തേനേവ നയേന. നിമന്തിതസ്സാതി അകപ്പിയനിമന്തനേന നിമന്തിതസ്സ. അവികപ്പേത്വാതി സമ്മുഖാസമ്മുഖവസേന അവികപ്പേത്വാ, അപരിച്ചജിത്വാതി അത്ഥോ. അയഞ്ഹി ഭത്തവികപ്പനാ നാമ സമ്മുഖാപരമ്മുഖാപി വട്ടതി. തേനാഹ ‘‘യോ ഭിക്ഖു പഞ്ചസു സഹധമ്മികേസൂ’’തിആദി.

അഞ്ഞത്ര നിമന്തനഭോജനവത്ഥുസ്മിന്തി അഞ്ഞത്ര പഠമം നിമന്തിതാ ഹുത്വാ അഞ്ഞസ്മിം നിമന്തനേ ഭുഞ്ജനവത്ഥുസ്മിം. യദി തിവിധാ അനുപഞ്ഞത്തി, അഥ കസ്മാ പരിവാരേ ‘‘ചതസ്സോ അനുപഞ്ഞത്തിയോ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘പരിവാരേ പനാ’’തിആദി. വികപ്പനമ്പി ഗഹേത്വാതി വികപ്പനാനുജാനനമ്പി അനുപഞ്ഞത്തിസമാനന്തി അനുപഞ്ഞത്തിഭാവേന ഗഹേത്വാ. ഏകസംസട്ഠാനീതി ഏകസ്മിം മിസ്സിതാനി. ഇദം വുത്തം ഹോതി (പാചി. അട്ഠ. ൨൨൯) – ദ്വേ തീണി കുലാനി നിമന്തേത്വാ ഏകസ്മിം ഠാനേ നിസീദാപേത്വാ ഇതോ ചിതോ ച ആഹരിത്വാ ഭത്തം ആകിരന്തി, സൂപബ്യഞ്ജനം ആകിരന്തി, ഏകമിസ്സകം ഹോതി, ഏത്ഥ അനാപത്തീതി. സചേ പന മൂലനിമന്തനം ഹേട്ഠാ ഹോതി, പച്ഛിമം പച്ഛിമം ഉപരി, തം ഉപരിതോ പട്ഠായ ഭുഞ്ജന്തസ്സ ആപത്തി. ഹത്ഥം പന അന്തോ പവേസേത്വാ പഠമനിമന്തനതോ ഏകമ്പി കബളം ഉദ്ധരിത്വാ ഭുത്തകാലതോ പട്ഠായ യഥാ തഥാ വാ ഭുഞ്ജന്തസ്സ അനാപത്തി. ദ്വേ തീണി നിമന്തനാനി ഏകതോ വാ കത്വാ ഭുഞ്ജതീതി ദ്വേ തീണി നിമന്തനാനി ഏകതോ പക്ഖിപിത്വാ മിസ്സേത്വാ ഏകം കത്വാ ഭുഞ്ജതീതി അത്ഥോ. ‘‘സകലേന ഗാമേന വാ’’തിആദീസു സകലേന ഗാമേന ഏകതോ ഹുത്വാ നിമന്തിതസ്സേവ യത്ഥ കത്ഥചി ഭുഞ്ജതോ അനാപത്തി. പൂഗേപി ഏസേവ നയോ. നിമന്തിയമാനോ വാ ‘‘ഭിക്ഖം ഗഹേസ്സാമീ’’തി വദതീതി ‘‘ഭത്തം ഗണ്ഹാ’’തി നിമന്തിയമാനോ ‘‘ന മയ്ഹം തവ ഭത്തേന അത്ഥോ, ഭിക്ഖം ഗഹേസ്സാമീ’’തി ഭണതി. കിരിയാകിരിയന്തി ഏത്ഥ ഭോജനം കിരിയം, അവികപ്പനം അകിരിയം.

പരമ്പരഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. കാണമാതാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

പഹേണകത്ഥായാതി പണ്ണാകാരത്ഥായ. പാഥേയ്യത്ഥായാതി മഗ്ഗം ഗച്ഛന്താനം അന്തരാമഗ്ഗത്ഥായ. സത്തൂതി ബദ്ധസത്തു, അബദ്ധസത്തു ച. ദ്വത്തിപത്തപൂരേ പടിഗ്ഗഹേത്വാതി മുഖവട്ടിയാ ഹേട്ഠിമലേഖായ സമം പൂരേ ദ്വത്തിപത്തപൂരേ ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ. ഇമസ്സ ചത്ഥസ്സ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ പാകടത്താ തത്ഥ കത്തബ്ബപ്പകാരമേവ ദസ്സേതും ‘‘ഏത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. സേസന്തി തതോ ഏകപത്തതോ അഞ്ഞം പത്തം. സചേ തയോ പത്തപൂരാ ഗഹിതാ ദ്വേ, സചേ ദ്വേ ഗഹിതാ, ഏകന്തി വുത്തം ഹോതി.

ഗമനേ വാ പടിപ്പസ്സദ്ധേതി അന്തരാമഗ്ഗേ ഉപദ്ദവം ദിസ്വാ, അനത്ഥികതായ വാ ‘‘മയം ഇദാനി ന പേസിസ്സാമ ന ഗമിസ്സാമാ’’തി ഏവം ഗമനേ ഉപച്ഛിന്നേ ദേന്താനന്തി അത്ഥോ.

കാണമാതാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. പഠമപവാരണാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഭുത്തവാതി കതഭത്തകിച്ചോ. സാസപമത്തമ്പി അജ്ഝോഹരിതന്തി ഏവം പരിത്തമ്പി ഭോജനം സങ്ഖാദിത്വാ വാ അസങ്ഖാദിത്വാ വാ ഗിലിതം. പവാരിതോതി പടിക്ഖേപിതോ. യോ ഹി ഭുഞ്ജന്തോ പരിവേസകേന ഉപനീതം ഭോജനം അനിച്ഛന്തോ പടിക്ഖിപതി, സോ തേന പവാരിതോ പടിക്ഖിപിതോ നാമ ഹോതി. ബ്യഞ്ജനം പന അനാദിയിത്വാ അത്ഥമത്തമേവ ദസ്സേതും ‘‘കതപ്പവാരണോ കതപ്പടിക്ഖേപോതി അത്ഥോ’’തി വുത്തം. സോപി ച പടിക്ഖേപോ യസ്മാ ന പടിക്ഖേപമത്തേന, അഥ ഖോ പഞ്ചങ്ഗവസേന. തേനസ്സ പദഭാജനേ ‘‘അസനം പഞ്ഞായതീ’’തിആദി (പാചി. ൨൩൯) വുത്തം.

ഭോജനം പഞ്ഞായതീതി പഞ്ചന്നം ഭോജനാനം അഞ്ഞതരം പത്താദീസു ദിസ്സതി. തേനാഹ ‘‘പവാരണപ്പഹോനകം ചേ ഭോജന’’ന്തിആദി. സാലീതി (പാചി. അട്ഠ. ൨൩൮-൨൩൯) അന്തമസോ നീവാരം ഉപാദായ സബ്ബാപി സാലിജാതി. വീഹീതി സബ്ബാപി വീഹിജാതി. യവഗോധുമേസു ഭേദോ നത്ഥി. കങ്ഗൂതി സേതരത്തകാളഭേദാ സബ്ബാപി കങ്ഗുജാതി. വരകോതി അന്തമസോ വരകചോരകം ഉപാദായ സബ്ബാപി സേതവണ്ണാ വരകജാതി. കുദ്രൂസകോതി കാളകോദ്രവോ ചേവ സാമാകാദിഭേദാ ച സബ്ബാപി തിണധഞ്ഞജാതി.

നീവാരവരകചോരകാ ചേത്ഥ ‘‘ധഞ്ഞാനുലോമാ’’തി വദന്തി. യാഗുന്തി അമ്ബിലയാഗുഖീരയാഗുആദിഭേദം യം കിഞ്ചി യാഗും. ഇമിനാവ പായാസസ്സാപി ഗഹിതത്താ ‘‘അമ്ബിലപായാസാദീസു അഞ്ഞതരം പചാമാതി വാ’’തി ന വുത്തം. പവാരണം ജനേതീതി അനതിരിത്തഭോജനാപത്തിനിബന്ധനം പടിക്ഖേപം സാധേതി. സചേ പന ഓധി ന പഞ്ഞായതി, യാഗുസങ്ഗഹം ഗച്ഛതി, പവാരണം ന ജനേതി. പുന പവാരണം ജനേതി ഘനഭാവഗമനതോ പട്ഠായ ഭോജനസങ്ഗഹിതത്താതി അധിപ്പായോ.

ഉദകകഞ്ജികഖീരാദീനി ആകിരിത്വാതി ഉദകഞ്ചേവ കഞ്ജികഞ്ച ഖീരാദീനി ച ആകിരിത്വാ തേഹി സദ്ധിം അമദ്ദിത്വാ ഭത്തമിസ്സകേ കത്വാ. തേനാഹ ‘‘യാഗും ഗണ്ഹഥാ’’തിആദി. സചേ പന ഭത്തേ ഉദകകഞ്ജികഖീരാദീനി ആകിരിത്വാ മദ്ദിത്വാ ‘‘യാഗും ഗണ്ഹഥാ’’തി ദേന്തി, പവാരണാ ന ഹോതി. യാഗുയാപീതി ഏവം യാഗുസങ്ഗഹം ഗതായ വാ അഞ്ഞായ വാ യാഗുയാപി. സുദ്ധരസകോ, പന രസകയാഗു വാ ന ജനേതി.

പഞ്ചന്നം ഭോജനാനം അഞ്ഞതരവസേന വിപ്പകതഭോജനഭാവസ്സ ഉപച്ഛിന്നത്താ ‘‘ദ്വേപി ഖാദിതാനി ഹോന്തി…പേ… ന പവാരേതീ’’തി വുത്തം. അകപ്പിയമംസം (പാചി. അട്ഠ. ൨൩൮-൨൩൯), അകപ്പിയഭോജനഞ്ച ബുദ്ധപടികുട്ഠം പടിക്ഖിപതോ പവാരണായ അവത്ഥുതായ ന പവാരണാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘യോ പനാ’’തിആദി. യഞ്ഹി ഭിക്ഖുനോ ഖാദിതും വട്ടതി, തം ഏവ പടിക്ഖിപതോ പവാരണാ ഹോതി. ഇദം പന ജാനന്തോ അകപ്പിയത്താ പടിക്ഖിപതി. അജാനന്തോപി പടിക്ഖിപിതബ്ബട്ഠാനേ ഠിതമേവ പടിക്ഖിപതി നാമ, തസ്മാ ന പവാരേതി. സചേ പന അകപ്പിയമംസം ഖാദന്തോ കപ്പിയമംസം വാ ഭോജനം വാ പടിക്ഖിപതി, പവാരേതി. കസ്മാ? വത്ഥുതായ. യഞ്ഹി തേന പടിക്ഖിത്തം, തം പവാരണായ വത്ഥു. യം പന ഖാദതി, തം കിഞ്ചാപി പടിക്ഖിപിതബ്ബട്ഠാനേ ഠിതം, ഖാദിയമാനം പന മംസഭാവം ന ജഹതി, തസ്മാ പവാരേതി. കോ പന വാദോ കപ്പിയമംസം ഖാദതോ കപ്പിയമംസഭോജനപ്പടിക്ഖേപേ. ഏസ നയോ അകപ്പിയഭോജനം ഖാദതോ കപ്പിയഭോജനപ്പടിക്ഖേപേ.

ഭോജനേ സതീതി പഞ്ചസു ഭോജനേസു ഏകസ്മിമ്പി ഭോജനേ സതി. അഞ്ഞം വുത്തലക്ഖണം ഭോജനന്തി പത്താദിഗതതോ അഞ്ഞം വുത്തലക്ഖണം പഞ്ചസു ഭോജനേസു ഏകമ്പി ഭോജനം. ‘‘നിരപേക്ഖോ ഹോതീ’’തി ഏതസ്സേവ വിവരണം ‘‘യം പത്താദീസൂ’’തിആദി. ന കേവലം നിരപേക്ഖോ വാതി ആഹ ‘‘അഞ്ഞത്ര വാ’’തിആദി. സോ പടിക്ഖിപന്തോപി ന പവാരേതീതി തസ്മിം ചേ അന്തരേ അഞ്ഞം ഭോജനം അഭിഹടം, തം സോ പടിക്ഖിപന്തോപി ന പവാരേതി. കസ്മാ? വിപ്പകതഭോജനഭാവസ്സ ഉപച്ഛിന്നത്താ.

‘‘ഉപനാമേതീ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൨൩൮-൨൩൯) ഇമിനാ കായാഭിഹാരം ദസ്സേതി. ഹത്ഥേ വാ ആധാരകേ വാതി ഏത്ഥ വാ-സദ്ദോ അവുത്തവികപ്പത്ഥോ, തേന ‘‘ഊരൂസു വാ’’തി വികപ്പേതി. ദൂരേ നിസിന്നസ്സ ദഹരഭിക്ഖുസ്സ പത്തം പേസേത്വാ ‘‘ഇതോ ഓദനം ഗണ്ഹാഹീ’’തി വദതി, ഗണ്ഹിത്വാ പന ഗതോ തുണ്ഹീ തിട്ഠതി, തമ്പി പടിക്ഖിപതോ ഏസേവ നയോ. കസ്മാ? ഭിക്ഖുസ്സ ദൂരഭാവതോ, ദൂതസ്സ ച അനഭിഹരണതോ. സചേ പന ഗഹേത്വാ ആഗതോ ഭിക്ഖു ‘‘ഇമം ഭത്തം ഗണ്ഹാ’’തി വദതി, തം പടിക്ഖിപതോ പവാരണാ ഹോതി. ഏവം വുത്തേപീതി ‘‘ഭത്തം ഗണ്ഹാ’’തി വുത്തേപി.

ഭത്തപച്ഛിം ഗഹേത്വാ പരിവിസന്തസ്സാതി ഏകേന ഹത്ഥേന ഭത്തപച്ഛിം ഗഹേത്വാ ഏകേന ഹത്ഥേന കടച്ഛും ഗഹേത്വാ പരിവിസന്തസ്സ. അഞ്ഞോ ‘‘അഹം ധാരേസ്സാമീ’’തി ഗഹിതമത്തകമേവ കരോതീതി അഞ്ഞോ ആഗന്ത്വാ ‘‘അഹം പച്ഛിം ധാരേസ്സാമി, ത്വം ഓദനം ദേഹീ’’തി വത്വാ ഗഹിതമത്തകമേവ കരോതി. അഭിഹടാവ ഹോതീതി പരിവേസകേനേവ അഭിഹടാവ ഹോതി. ഇദാനി അസതി തസ്സ ദാതുകാമാഭിഹാരേ ഗഹണസമയേപി പടിക്ഖിപതോ ന ഹോതീതി ദസ്സേതും ‘‘സചേ പനാ’’തിആദി വുത്തം. ഉദ്ധടേതി ഉദ്ധടേ ഭത്തേ. കടച്ഛുഅഭിഹാരോയേവ ഹി തസ്സ അഭിഹാരോതി അധിപ്പായോ. അനന്തരസ്സ ദിയ്യമാനേതി അനന്തരസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഭത്തേ ദിയ്യമാനേ. കായവികാരേനാതി ‘‘അങ്ഗുലിം വാ ഹത്ഥം വാ മച്ഛികബീജനിം വാ ചീവരകണ്ണം വാ ചാലേതി, ഭമുകായ വാ ആകാരം കരോതി, കുദ്ധോ വാ ഓലോകേതീ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൨൩൮-൨൩൯) ഏവം വുത്തേന അങ്ഗുലിചലനാദിനാ കായവികാരേന. ‘‘അലം മാ ദേഹീ’’തിആദിനാ വചീവികാരേനാതി ‘‘അല’’ന്തി വാ ‘‘ന ഗണ്ഹാമീ’’തി വാ ‘‘മാ ആകിരാ’’തി വാ ‘‘അപഗച്ഛാ’’തി വാ ഏവം യേന കേനചി വചീവികാരേന.

അഭിഹടേ പന ഭത്തേ പവാരണായ ഭീതോ ഹത്ഥേ അപനേത്വാ പുനപ്പുനം പത്തേ ഓദനം ആകിരന്തം ‘‘ആകിര ആകിര, കോട്ടേത്വാ പൂരേഹീ’’തി വദതോ പവാരണാ ന ഹോതി. ഏസ നയോ ഭത്തം അഭിഹരന്തം ഭിക്ഖും സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘കിം, ആവുസോ, ഇതോപി കിഞ്ചി ഗണ്ഹിസ്സസി, ദമ്മി തേ കിഞ്ചീ’’തി വദതോപി.

‘‘രസം പടിഗ്ഗണ്ഹഥാ’’തി അപ്പവാരണാജനകസ്സ നാമം ഗഹേത്വാ വുത്തത്താ ‘‘തം സുത്വാ പടിക്ഖിപതോ പവാരണാ നത്ഥീ’’തി വുത്തം. മംസരസന്തി ഏത്ഥ പന ന കേവലം മംസസ്സ രസം ‘‘മംസരസ’’മിച്ചേവ വിഞ്ഞായതി, അഥ ഖോ മംസഞ്ച രസഞ്ച മംസരസന്തി ഏവം പവാരണാജനകനാമവസേനാപി. തസ്മാ തം പടിക്ഖിപതോ പവാരണാവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘മംസരസന്തി വുത്തേ പന പടിക്ഖിപതോ പവാരണാ ഹോതീ’’തി. പരതോ മച്ഛമംസം ബ്യഞ്ജനന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. യസ്മിം ഇരിയാപഥേ പവാരേതി, തം അവികോപേന്തേനേവ ഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി യോ ഗച്ഛന്തോ (പാചി. അട്ഠ. ൨൩൮-൨൩൯) പവാരേതി, തേന ഗച്ഛന്തേനേവ ഭുഞ്ജിതബ്ബം. കദ്ദമം വാ ഉദകം വാ പത്വാ ഠിതേന അതിരിത്തം കാരേതബ്ബം. സചേ അന്തരാ നദീ പൂരാ ഹോതി, നദിതീരേ ഗുമ്ബം അനുപരിയായന്തേന ഭുഞ്ജിതബ്ബം. അഥ നാവാ വാ സേതു വാ അത്ഥി, തം അഭിരുഹിത്വാപി ചങ്കമന്തേനേവ ഭുഞ്ജിതബ്ബം, ഗമനം ന ഉപച്ഛിന്ദിതബ്ബം. ഏസ നയോ ഇതരഇരിയാപഥേസുപി. തം തം ഇരിയാപഥം കോപേന്തേന അതിരിത്തം കാരേതബ്ബം. യോ ഉക്കുടികോവ നിസീദിത്വാ പവാരേതി, തേന ഉക്കുടികേനേവ ഭുഞ്ജിതബ്ബം. തസ്സ പന ഹേട്ഠാ പലാലപീഠം വാ കിഞ്ചി വാ നിസീദനം ദാതബ്ബം. പീഠകേ നിസീദിത്വാ പവാരിതേന പന ആസനം അചാലേത്വാവ ചതസ്സോ ദിസാ പരിവത്തന്തേന ഭുഞ്ജിതും ലബ്ഭതി. മഞ്ചേ നിസീദിത്വാ പവാരിതേന ഇതോ വാ ഏത്തോ വാ സംസരിതും ന ലബ്ഭതി. സചേ പന സഹ മഞ്ചേന ഉക്ഖിപിത്വാ അഞ്ഞത്ര നേന്തി, വട്ടതി. നിപജ്ജിത്വാ പവാരിതേനാപി നിപന്നേനേവ ഭുഞ്ജിതബ്ബം. പരിവത്തന്തേന യേന പസ്സേന നിപന്നോ, തസ്സ ഠാനം നാതിക്കമേതബ്ബം.

അലമേതം സബ്ബന്തി ഏതം സബ്ബം അലം പരിയത്തം, ഇദമ്പി തേ അധികം, ഇതോ അഞ്ഞം ന ലച്ഛസീതി അധിപ്പായോ. യോ അതിരിത്തം കരോതീതി യോ ‘‘അലമേതം സബ്ബ’’ന്തി അതിരിത്തം കരോതി. പടിപക്ഖനയേനാതി ‘‘കപ്പിയകതം, പടിഗ്ഗഹിതകതം, ഉച്ചാരിതകതം, ഹത്ഥപാസേ കതം, ഭുത്താവിനാ കതം, ഭുത്താവിനാ പവാരിതേന ആസനാ അവുട്ഠിതേന കതം ‘അലമേതം സബ്ബ’ന്തി വുത്ത’’ന്തി (പാചി. ൨൩൯) ഇമേഹി സത്തഹി വിനയകമ്മാകാരേഹി യം അതിരിത്തം കപ്പിയം കതം, യഞ്ച ഗിലാനാതിരിത്തം, തദുഭയമ്പി അതിരിത്തന്തി ഏവം തസ്സേവ പടിപക്ഖനയേന. ഏത്ഥ ച ‘‘അലമേതം സബ്ബ’’ന്തി തിക്ഖത്തും വത്തബ്ബം, അയം കിര ആചിണ്ണോ. വിനയധരാ പന ‘‘സകിം ഏവ വത്തബ്ബ’’ന്തി വദന്തി.

കസ്മാ തം സോ പുന കാതും ന ലഭതീതി ആഹ ‘‘യഞ്ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ യഞ്ഹി അകതന്തി യേന പഠമം കപ്പിയം കതം, തേന യം അകതം, തം കാതബ്ബം. പഠമഭാജനേ പന കാതും ന ലബ്ഭതി. യേന ച അകതന്തി അഞ്ഞേന ഭിക്ഖുനാ യേന പഠമം ന കതം, തേന ച കാതബ്ബന്തി അത്ഥോ. വുത്തന്തി സീഹളട്ഠകഥാസു വുത്തം. അഞ്ഞസ്മിം പന ഭാജനേതി യസ്മിം പന ഭാജനേ പഠമം കതം, തതോ അഞ്ഞസ്മിം പത്തേ വാ കുണ്ഡേ വാ പച്ഛിയം വാ യത്ഥ കത്ഥചി പുരതോ ഠപേത്വാ ഓനാമിതഭാജനേ.

അഞ്ഞത്ര ഭുഞ്ജനവത്ഥുസ്മിന്തി ഭുത്താവിനാ പവാരിതേന ഹുത്വാ അഞ്ഞത്ര ഭുഞ്ജനവത്ഥുസ്മിം. തികപാചിത്തിയന്തി അനതിരിത്തേ അനതിരിത്തസഞ്ഞിവേമതികഅതിരിത്തസഞ്ഞീനം വസേന തീണി പാചിത്തിയാനി. അജ്ഝോഹരതോ ച ദുക്കടന്തി അജ്ഝോഹരതോ അജ്ഝോഹാരേ അജ്ഝോഹാരേ ദുക്കടം. സചേ പന ആമിസസംസട്ഠാനി ഹോന്തി, ആഹാരത്ഥായപി അനാഹാരത്ഥായപി പടിഗ്ഗഹേത്വാ അജ്ഝോഹരന്തസ്സ പാചിത്തിയമേവ. തേസം അനുഞ്ഞാതപരിഭോഗവസേനാതി യാമകാലികാദീനം അനുഞ്ഞാതപരിഭോഗവസേന, യാമകാലികം പിപാസായ സതി പിപാസച്ഛേദനത്ഥം, സത്താഹകാലികം യാവജീവികഞ്ച തേന തേന ഉപസമേതബ്ബകേ ആബാധേ സതി തസ്സ ഉപസമനത്ഥന്തി വുത്തം ഹോതി. ഇദമ്പി അജ്ഝോഹരണതോ കായകമ്മം, വാചായ ‘‘അതിരിത്തം കരോഥ ഭന്തേ’’തി അകാരാപനേന വചീകമ്മന്തി ആഹ ‘‘സമുട്ഠാനാദീനി പഠമകഥിനസദിസാനേവാ’’തി. കിരിയാകിരിയന്തി ഏത്ഥ പടിക്ഖിപിത്വാ ഭുഞ്ജനം കിരിയം. അതിരിത്തസ്സ അകരണം അകിരിയന്തി വേദിതബ്ബം.

പഠമപവാരണാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ദുതിയപവാരണാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

സുത്വാ വാതി അഞ്ഞേന വാ തേനേവ വാ ആരോചിതം സുത്വാ. ‘‘ഭുത്തസ്മിം പാചിത്തിയ’’ന്തി (പാചി. ൨൪൩) വുത്തത്താ ഭോജനപരിയോസാനേ പാചിത്തിയ’’ന്തി വുത്തം.

ദുതിയപവാരണാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. വികാലഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

വികാലേതി ഏത്ഥ അരുണുഗ്ഗമനതോ പട്ഠായ യാവ മജ്ഝന്ഹികോ, അയം ബുദ്ധാദീനം അരിയാനം ആചിണ്ണസമാചിണ്ണോ ഭോജനസ്സ കാലോ നാമ. തദഞ്ഞോ വികാലോ ‘‘വിഗതോ കാലോ’’തി കത്വാ. തേനാഹ ‘‘വിഗതേ കാലേ’’തിആദി. ഠിതമജ്ഝന്ഹികോപി (പാചി. അട്ഠ. ൨൪൮-൨൪൯) കാലസങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. തതോ പട്ഠായ പന ഖാദിതും വാ ഭുഞ്ജിതും വാ ന സക്കാ. സഹസാ പിവിതും സക്കാ ഭവേയ്യ, കുക്കുച്ചകേന പന ന കാതബ്ബം. കാലപരിച്ഛേദജാനനത്ഥഞ്ച കാലത്ഥമ്ഭോ യോജേതബ്ബോ. കാലബ്ഭന്തരേവ ഭത്തകിച്ചം കാതബ്ബം. ‘‘യം കിഞ്ചി…പേ… ഖാദനീയം വാ’’തി ഇമിനാ യം താവ സക്ഖലിമോദകാദി പുബ്ബണ്ണാപരണ്ണമയം, തത്ഥ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ദസ്സേതി. ഭോജനീയം നാമ പഞ്ച ഭോജനാനി.

സതി പച്ചയേതി പിപാസാദികാരണേ വിജ്ജമാനേ. രോമട്ഠകസ്സാതി രോമട്ഠകസ്സ ഭിക്ഖുനോ അജ്ഝോഹരിത്വാ ഉഗ്ഗിരിത്വാ മുഖേവ ഠപിതോ ബഹി മുഖദ്വാരാ വിനിഗ്ഗതോ ഭോജനസ്സ മഗ്ഗാ ബഹി നിഗ്ഗതോ ‘‘രോമട്ഠോ’’തി പവുച്ചതി. ഇധ പന അജ്ഝോഹരിത്വാ ഉഗ്ഗിരിത്വാ മുഖേവ ഠപിതോതി അധിപ്പേതോ. തേനാഹ ‘‘ന ച, ഭിക്ഖവേ’’തിആദി. ഠപേത്വാ രോമട്ഠകം സേസാനം ആഗതം ഉഗ്ഗാരം മുഖേ സന്ധാരേത്വാ ഗിലന്താനം ആപത്തി. സചേ പന അസന്ധാരേന്തമേവ പരഗലം ഗച്ഛതി, വട്ടതി.

വികാലഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. സന്നിധികാരകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

‘‘കാരോ കരണം കിരിയാതി അത്ഥതോ ഏക’’ന്തി ഏതേന കാരസദ്ദസ്സ ഭാവത്ഥതം ദസ്സേതി. സമ്മാ നിധാനം ഠപനം സന്നിധി. ‘‘പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഏകരത്തം വീതിനാമിതസ്സേതം നാമ’’ന്തി ഇമിനാ പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഏകരത്തം വീതിനാമിതേ ഇമസ്സ ദുദ്ധോതഭാവം ദസ്സേതി. കിഞ്ചാപി യാമകാലികം ഖാദനീയം, ഭോജനീയം വാ ന ഹോതി, ‘‘അനാപത്തി യാമകാലികം യാമേ നിദഹിത്വാ ഭുഞ്ജതീ’’തിആദി വചനതോ പന തത്ഥാപി യാമാതിക്കമേ സന്നിധിപച്ചയാ പാചിത്തിയേന ഭവിതബ്ബന്തി ‘‘യം കിഞ്ചി യാവകാലികം വാ യാമകാലികം വാ’’തി വുത്തം. ഇദാനി ദുദ്ധോതഭാവമേവ വിഭാവേതും ‘‘യം അങ്ഗുലിയാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യം അങ്ഗുലിയാ ഘംസന്തസ്സ ലേഖാ പഞ്ഞായതീതി യം പത്തം ധോതം അങ്ഗുലിയാ ഘംസന്തസ്സ പത്തേ അങ്ഗുലിലേഖാ പഞ്ഞായതി, സോ പത്തോ ദുദ്ധോതോ ഹോതീതി അത്ഥോ. തേലവണ്ണപത്തേ പന അങ്ഗുലിലേഖാ പഞ്ഞായതി, സാ അബ്ബോഹാരികാ. സ്നേഹോതി തേലം. സന്ദിസ്സതീതി യാഗുയാ ഉപരി സന്ദിസ്സതി. താദിസേ പത്തേപീതി പടിഗ്ഗഹണം അവിസ്സജ്ജിത്വാ സയം വാ അഞ്ഞേന വാ ഭോജനം നീഹരിത്വാ ന സമ്മാ ധോതേ പത്തേപി. പുനദിവസേ ഭുഞ്ജന്തസ്സ പാചിത്തിയന്തി പത്തേ ലഗ്ഗം അവിജഹിതപ്പടിഗ്ഗഹണം ഹോതീതി ദുതിയദിവസേ ഭുഞ്ജന്തസ്സ പാചിത്തിയം. പരിച്ചത്തേ പന പത്തേ പുനദിവസേ ഭുഞ്ജന്തസ്സ അനാപത്തി.

യം പനാതി യം ഭോജനം പന. അപരിച്ചത്തമേവ ഹീതി അനപേക്ഖവിസ്സജ്ജനേന വാ അനുപസമ്പന്നസ്സ നിരപേക്ഖദാനേന വാ അപരിച്ചത്തമേവ. കപ്പിയ ഭോജനന്തി അന്തമസോ ഏകസിത്ഥമത്തമ്പി കപ്പിയഭോജനം. അകപ്പിയേസൂതി അകപ്പിയമംസേസു. സേസേസൂതി മനുസ്സമംസതോ അവസേസേസു ഹത്ഥിഅസ്സസുനഖഅഹിസീഹബ്യഗ്ഘദീപിഅച്ഛതരച്ഛമംസേസു ചേവ അപ്പടിവേക്ഖിതേ ഉദ്ദിസ്സകതമംസേ ച. പാളിയം ‘‘സത്താഹകാലികം യാവജീവികം ആഹാരത്ഥായ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തിആദിനാ (പാചി. ൨൫൫) സന്നിഹിതേസു സത്താഹകാലികയാവജീവികേസു പുരേഭത്തമ്പി ആഹാരത്ഥായ അജ്ഝോഹരണേപി ദുക്കടസ്സ വുത്തത്താ യാമകാലികേപി ആഹാരത്ഥായ അജ്ഝോഹരണേപി വിസും ദുക്കടേനാപി ഭവിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ആഹാരത്ഥായ അജ്ഝോഹരതോ ദുക്കടേന സദ്ധിം പാചിത്തിയ’’ന്തി. സബ്ബവികപ്പേസൂതി ‘‘കപ്പിയഭോജനം ഭുഞ്ജന്തസ്സാ’’തിആദിനാ വുത്തേസു സബ്ബേസു വികപ്പേസു അപരമ്പി പാചിത്തിയം വഡ്ഢതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി (പാചി. അട്ഠ. ൨൫൩) – കപ്പിയഭോജനേ ദ്വേ പാചിത്തിയാനി, മനുസ്സമംസേ ഥുല്ലച്ചയേന സദ്ധിം ദ്വേ പാചിത്തിയാനി, അവസേസേസു പന അകപ്പിയമംസേസു ദുക്കടേന സദ്ധിം ദ്വേ പാചിത്തിയാനി. യാമകാലികം സതി പച്ചയേ സാമിസേന മുഖേന അജ്ഝോഹരതോ ദ്വേ പാചിത്തിയാനി, നിരാമിസേന ഏകമേവ. ആഹാരത്ഥായ അജ്ഝോഹരതോ വികപ്പദ്വയേപി ദുക്കടേന സദ്ധിന്തി.

അവസേസേസൂതി യാമകാലികാദിതോ അവസേസേസു. പാചിത്തിയം വഡ്ഢതിയേവാതി അപരമ്പി പാചിത്തിയം വഡ്ഢതിയേവ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സചേ വികാലേ അജ്ഝോഹരതി, പകതിഭോജനേ സന്നിധിപച്ചയാ ച വികാലഭോജനപച്ചയാ ച ദ്വേ പാചിത്തിയാനി, അകപ്പിയമംസേസു മനുസ്സമംസേ ഥുല്ലച്ചയേന സദ്ധിം ദ്വേ പാചിത്തിയാനി, അവസേസേസു ദുക്കടേന സദ്ധിം ദ്വേതി.

ബേലട്ഠസീസോ നാമ ജടിലസഹസ്സസ്സ അബ്ഭന്തരേ ഏകോ മഹാഥേരോ. തികപാചിത്തിയന്തി സന്നിധികാരകേ സന്നിധികാരകസഞ്ഞിവേമതികഅസന്നിധികാരകസഞ്ഞീനം വസേന തീണി പാചിത്തിയാനി. സംസട്ഠാനീതി സംസട്ഠരസാനി. സമ്ഭിന്നരസം സന്ധായേവ ഹി ‘‘തദഹുപടിഗ്ഗഹിതം കാലേ കപ്പതീ’’തിആദി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി. ഏത്ഥ ച അസമ്ഭിന്നരസന്തി അമിസ്സിതരസം. ഇദഞ്ച സീതലപായാസാദിനാ സഹ ലദ്ധം സപ്പിപിണ്ഡാദികം സന്ധായ വുത്തം. ‘‘സുധോതം വാ’’തി ഇദം പന പിണ്ഡപാതേന സദ്ധിം ലദ്ധം തക്കോലജാതിഫലാദിം, യാഗുആദീസു പക്ഖിപിത്വാ ദിന്നസിങ്ഗീവേരാദികഞ്ച സന്ധായ വുത്തം.

തേനാതി സത്താഹകാലികേന. തദഹു പടിഗ്ഗഹിതം അസ്സാതി തദഹുപടിഗ്ഗഹിതം, തേന തദഹുപടിഗ്ഗഹിതേന. ഏസ നയോ ‘‘ദ്വീഹപടിഗ്ഗഹിതേനാ’’തിആദീസുപി. തസ്മാതി യസ്മാ പുരേഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതമ്പി വട്ടതി, തസ്മാ. പടിഗ്ഗഹിതം സത്താഹം കപ്പതീതി വുത്തന്തി ‘‘സത്താഹകാലികേന, ഭിക്ഖവേ, യാവജീവികം പടിഗ്ഗഹിതം സത്താഹം കപ്പതി, സത്താഹാതിക്കന്തേ ന കപ്പതീ’’തി (മഹാവ. ൩൦൫) ഭേസജ്ജക്ഖന്ധകേ വുത്തം. കിഞ്ചാപി മുഖേ ഏകരത്തം ന വുത്തം, തഥാപി മുഖേ പക്ഖിത്തമേവ യസ്മാ സന്നിധി നാമ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘മുഖസന്നിധീ’’തി വുത്തം.

ചതസ്സോ കപ്പിയഭൂമിയോതി ഉസ്സാവനന്തികാ, ഗോനിസാദികാ, ഗഹപതി, സമ്മുതീതി ചതസ്സോ കപ്പിയകുടിയോ. തത്ഥ ഉസ്സാവനന്തികാ (മഹാവ. അട്ഠ. ൨൯൫) നാമ ഗേഹേ കരിയമാനേ സമ്പരിവാരേത്വാ ഠിതേഹി ‘‘കപ്പിയകുടിം കരോമ, കപ്പിയകുടിം കരോമാ’’തി വാ ‘‘കപ്പിയകുടി കപ്പിയകുടീ’’തി വാ വദന്തേഹി ഠപിതപഠമിട്ഠകഥമ്ഭാദികാ സങ്ഘസ്സ വാ ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ വാ കുടി. യോ പന ആരാമോ യേഭുയ്യേന വാ അപരിക്ഖിത്തോ ഹോതി, സകലോപി വാ, സോ ‘‘ഗോനിസാദീ’’തി വുച്ചതി. ഗഹപതീതി യാ ഠപേത്വാ ഭിക്ഖും സേസേഹി ‘‘കപ്പിയകുടിം ദേമാ’’തി ദിന്നാ, തേസം വാ സന്തകാ. സമ്മുതി നാമ കമ്മവാചായ സാവേത്വാ കതാ. കഥം പനേതാസം വിനിച്ഛയോ ജാനിതബ്ബോതി ആഹ ‘‘താസം വിനിച്ഛയോ സമന്തപാസാദികായം വുത്തോ’’തി.

സന്നിധികാരകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. പണീതഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

‘‘പണീതഭോജനാനീ’’തി ഇദം മജ്ഝേ പദലോപം കത്വാ നിദ്ദിട്ഠന്തി ആഹ ‘‘പണീതസംസട്ഠാനീ’’തിആദി. സബ്ബോപി ‘‘ഓദകോ’’തി വുത്തലക്ഖണോ മച്ഛോതി ‘‘മച്ഛോ നാമ ഓദകോ വുച്ചതീ’’തി (പാചി. ൨൬൦) ഏവം വിഭങ്ഗേ വുത്തലക്ഖണോ, സബ്ബോപി മച്ഛോ ഏവ. യോ കോചി ഉദകേ ജാതോ മച്ഛോ നാമാതി വുത്തം ഹോതി. മഹാനാമസിക്ഖാപദേനാതി –

‘‘അഗിലാനേന ഭിക്ഖുനാ ചതുമാസപച്ചയപവാരണാ സാദിതബ്ബാ അഞ്ഞത്ര പുനപവാരണായ അഞ്ഞത്ര നിച്ചപവാരണായ. തതോ ചേ ഉത്തരി സാദിയേയ്യ, പാചിത്തിയ’’ന്തി –

ഇമിനാ സിക്ഖാപദേന (പാചി. ൩൦൬). ഏത്ഥ ഹി സങ്ഘവസേന ഗിലാനപച്ചയപവാരണായ പവാരിതട്ഠാനേ സചേ തത്ഥ രത്തീഹി വാ ഭേസജ്ജേഹി വാ പരിച്ഛേദോ കതോ ഹോതി ‘‘ഏത്തികായേവ രത്തിയോ, ഏത്തകാനി വാ ഭേസജ്ജാനി വിഞ്ഞാപേതബ്ബാനീ’’തി, തതോ രത്തിപരിയന്തതോ വാ ഭേസജ്ജപരിയന്തതോ വാ ഉത്തരി നഭേസജ്ജകരണീയേന വാ ഭേസജ്ജം, അഞ്ഞഭേസജ്ജകരണീയേന വാ അഞ്ഞം ഭേസജ്ജം വിഞ്ഞാപേന്തസ്സ പാചിത്തിയം വുത്തം. തസ്മാ അഗിലാനോ ഗിലാനസഞ്ഞീപി ഹുത്വാ പഞ്ച ഭേസജ്ജാനി വിഞ്ഞാപേന്തോ നഭേസജ്ജകരണീയേന ഭേസജ്ജം വിഞ്ഞാപേന്തോ നാമ ഹോതീതി ‘‘മഹാനാമസിക്ഖാപദേന കാരേതബ്ബോ’’തി വുത്തം.

യോ പന നഭേസജ്ജത്ഥായ വിഞ്ഞാപേതി, അഥ ഖോ കേവലം അത്തനോ ഭുഞ്ജനത്ഥായ, സോ സൂപോദനവിഞ്ഞത്തിയായേവ കാരേതബ്ബോ. വുത്തഞ്ഹേതം സമന്തപാസാദികായം ‘‘സുദ്ധാനി സപ്പിആദീനി വിഞ്ഞാപേത്വാ ഭുഞ്ജന്തോ പാചിത്തിയം നാപജ്ജതി, സേഖിയേസു സൂപോദനവിഞ്ഞത്തിദുക്കടം ആപജ്ജതീ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൨൫൯). സൂപോദനവിഞ്ഞത്തിയാ കാരേതബ്ബോതി ‘‘ന സൂപം വാ ഓദനം വാ അഗിലാനോ’’തിആദിനാ (പാചി. ൬൧൩) സിക്ഖാപദേന കാരേതബ്ബോ, ദുക്കടേന കാരേതബ്ബോതി വുത്തം ഹോതി. ഇമിനാതി ഇമിനാ പണീതഭോജനസിക്ഖാപദേന.

‘‘സപ്പിഭത്തം ദേഹീ’’തി വുത്തേ കിം ഹോതീതി ആഹ ‘‘സപ്പിഭത്തം ‘ദേഹീ’തി വുത്തേ പനാ’’തിആദി. സൂപോദനവിഞ്ഞത്തിയാ ദുക്കടമേവ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. കസ്മാതി ആഹ ‘‘യസ്മാ’’തിആദി. അഥ യഥാ ‘‘പണീതഭോജനാനീ’’തി, ഏവം ‘‘സപ്പിഭത്ത’’ന്തി ഇദമ്പി കസ്മാ ന വിഞ്ഞായതീതി ചേ? അനേകന്തികത്താ. തഥാ ഹി ‘‘പണീതഭോജനാനീ’’തി വുത്തേ ‘‘പണീതസംസട്ഠാനി ഭോജനാനി പണീതഭോജനാനീ’’തി അയമത്ഥോ ഏകന്തതോ പഞ്ഞായതി, ‘‘സപ്പിഭത്ത’’ന്തി വുത്തേ പന ‘‘സപ്പിമയം ഭത്തം സപ്പിഭത്ത’’ന്തിപി വിഞ്ഞായമാനത്താ ‘സപ്പിസംസട്ഠം ഭത്തം സപ്പിഭത്ത’’ന്തി അയമത്ഥോ ന ഏകന്തതോ പഞ്ഞായതി. ഏസ നയോ ‘‘നവനീതഭത്തം ദേഹീ’’തിആദീസുപി.

പുരിമനയേനേവാതി ‘‘ഭത്തം ദത്വാ സപ്പിം കത്വാ ഭുഞ്ജാ’’തി പുരിമേനേവ നയേന. സചേ പന ‘‘സപ്പിനാ’’തി വുത്തേ കേവലം സേസേസു നവനീതാദീസു അഞ്ഞതരേന ദേതി, വിസങ്കേതമേവ ഹോതി. അനാപത്തീതി വിസങ്കേതത്താ സബ്ബാഹിയേവ ആപത്തീഹി അനാപത്തി. ‘‘കിഞ്ചാപി അനാപത്തി, അത്തനോ പന പയോഗേന നിബ്ബത്തത്താ ന ഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി വദന്തി. കപ്പിയസപ്പിനാതി കപ്പിയമംസസപ്പിനാ. ഏസ നയോ അകപ്പിയസപ്പിനാതി ഏത്ഥാപി. കപ്പിയാകപ്പിയതാ ഹി മംസാനംയേവ, ന സപ്പിആദീനം. ഠപേത്വാ ഏകം മനുസ്സവസാതേലം സബ്ബേസം ഖീരദധിസപ്പിനവനീതവസാതേലേസു അകപ്പിയം നാമ നത്ഥി.

പരിഭോഗേപി ദുക്കടമേവ ഇധ അനധിപ്പേതത്താതി അധിപ്പായോ. സചേ അസതി അകപ്പിയസപ്പിമ്ഹി പുരിമനയേനേവ അകപ്പിയനവനീതാദീനി ദേതി ‘‘സപ്പിം കത്വാ ഭുഞ്ജാ’’തി, അകപ്പിയസപ്പിനാവ ദിന്നം ഹോതി. യഥാ ച ‘‘കപ്പിയസപ്പിനാ ദേഹീ’’തി വുത്തേ അകപ്പിയസപ്പിനാ ദേതി, വിസങ്കേതം, ഏവം ‘‘‘അകപ്പിയസപ്പിനാ’തി വുത്തേ കപ്പിയസപ്പിനാ ദേതീ’’തി ഏത്ഥാപി പടിപാടിയാ ഏകമേകം വിത്ഥാരേത്വാ വുച്ചമാനേപി അയമേവത്ഥോ വത്തബ്ബോ സിയാ, സോ ച സങ്ഖേപേനപി സക്കാ വിഞ്ഞാതുന്തി വിത്ഥാരനയം ഹിത്വാ ഇമിനാവ നയേന സബ്ബപദേസു വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി വുത്തം. അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – യേന യേന വിഞ്ഞത്തി ഹോതി, തസ്മിം വാ തസ്സ മൂലേ വാ ലദ്ധേ തം തം ലദ്ധമേവ ഹോതി. സചേ പന അഞ്ഞം പാളിയാ ആഗതം വാ അനാഗതം വാ ദേതി, വിസങ്കേതന്തി. നാനാട്ഠാനേ വാതി തസ്മിംയേവ ഘരേ സപ്പിം, ഇതരസ്മിം നവനീതന്തിആദിനാ നാനാട്ഠാനേ വാ.

പണീതഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ദന്തപോനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

കായേനാതി ഹത്ഥാദീസു യേന കേനചി സരീരാവയവേന, അന്തമസോ പാദങ്ഗുലിയാപി ഗണ്ഹന്തോ കായേന ഗണ്ഹാതി നാമാതി വേദിതബ്ബോ. ദാനേപി ഏസേവ നയോ. കായപ്പടിബദ്ധേനാതി പത്താദീസു യേന കേനചി സരീരസമ്ബദ്ധേന ഉപകരണേന. ദാനേപി ഏസേവ നയോ. കടച്ഛുആദീസു യേന കേനചി ഉപകരണേന ദിന്നം കായപ്പടിബദ്ധേന ദിന്നംയേവ ഹോതി. അഞ്ഞതരേനാതി കായേന വാ കായപ്പടിബദ്ധേന വാ നിസ്സഗ്ഗിയേന വാതി അത്ഥോ. തത്ഥ നിസ്സഗ്ഗിയേനാതി (പാചി. അട്ഠ. ൨൬൫) കായതോ ച കായപ്പടിബദ്ധതോ ച മോചേത്വാ ഹത്ഥപാസേ ഠിതസ്സ കായേ വാ കായപ്പടിബദ്ധേ വാ പാതിയമാനഞ്ഹി നിസ്സഗ്ഗിയേന പയോഗേന ദിന്നം നാമ ഹോതി. തസ്സാതി പടിഗ്ഗഹിതകസ്സ. വുത്തവിപല്ലാസവസേനാതി വുത്തസ്സ പടിപക്ഖവസേന. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യം കായകായപ്പടിബദ്ധനിസ്സഗ്ഗിയാനം അഞ്ഞതരേന ദിയ്യമാനേ കായേന വാ കായപ്പടിബദ്ധേന വാ ഗണ്ഹാതി, ഏതം പടിഗ്ഗഹിതം നാമാതി.

സംഹാരിമേനാതി ഥാമമജ്ഝിമേന പുരിസേന സംഹാരിമേന, ഇമിനാ അസംഹാരിമേ ഫലകേ വാ പാസാണേ വാ പടിഗ്ഗഹണം ന രുഹതീതി ദസ്സേതി. ധാരേതും സമത്ഥേനാതി സന്ധാരേതും യോഗ്ഗേന, ഇമിനാ സുഖുമേസു തിന്തിണികാദിപണ്ണേസു പടിഗ്ഗഹണം ന രുഹതീതി ദസ്സേതി. അതത്ഥജാതകരുക്ഖപണ്ണേനാതി ജാതട്ഠാനതോ ചുതേന പദുമിനിപണ്ണാദിനാ, ഇമിനാ പന മഹന്തേപി തത്ഥജാതകേ പദുമിനിപണ്ണേ വാ കിംസുകപണ്ണാദിമ്ഹി വാ പടിഗ്ഗഹേതും ന വട്ടതി. ന ഹി തം കായപ്പടിബദ്ധസങ്ഖം ഗച്ഛതീതി ദസ്സേതി. യഥാ ച തത്ഥജാതകേ, ഏവം ഖാണുകേ ബന്ധിത്വാ ഠപിതമഞ്ചാദിമ്ഹിപി. നനു പടിബദ്ധപ്പടിബദ്ധേനാപി പത്താധാരാദിനാ പടിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ പടിഗ്ഗഹണം രുഹതി, അഥ കസ്മാ കായകായപ്പടിബദ്ധേഹിയേവ പടിഗ്ഗഹണം ഇധ വുത്തം, ന പടിബദ്ധപ്പടിബദ്ധേനാപീതി ആഹ ‘‘പടിബദ്ധപ്പടിബദ്ധം നാമ ഇധ നത്ഥീ’’തി. കേചി പന ‘‘ആധാരകേന പടിഗ്ഗഹണം കായപ്പടിബദ്ധപ്പടിബദ്ധേന പടിഗ്ഗഹണം നാമ ഹോതി, തസ്മാ ന വട്ടതീ’’തി വദന്തി, തം വചനമത്തമേവ. അത്ഥതോ പന സബ്ബമ്പി തം കായപ്പടിബദ്ധമേവ ഹോതീതി ദസ്സേതി.

അകല്ലകോതി ഗിലാനോ. മുഖേന പടിഗ്ഗണ്ഹാതീതി സഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും അസക്കോന്തോ മുഖേന പടിഗ്ഗണ്ഹാതി. അഭിഹടഭാജനതോ പതിതരജമ്പി വട്ടതി അഭിഹടത്താതി അധിപ്പാഹോ.

തസ്മിം ഠത്വാതി താദിസേ ഹത്ഥപാസേ ഠത്വാ. യന്തി യം ഭാരം. മജ്ഝിമോ പുരിസോതി ഥാമമജ്ഝിമപുരിസോ. വിനയേ പഞ്ഞത്തം ദുക്കടം വിനയദുക്കടം. തം അനുപസമ്പന്നസ്സ ദത്വാതി പിണ്ഡായ ചരിത്വാ വിഹാരം വാ ആസനസാലം വാ ഗന്ത്വാ തം ഭിക്ഖം അനുപസമ്പന്നസ്സ ദത്വാ, ഇദഞ്ച പുബ്ബാഭോഗസ്സ അനുരൂപവസേന വുത്തം. യസ്മാ പന തം ‘‘അനുപസമ്പന്നസ്സ ദസ്സാമീ’’തി ചിത്തുപ്പാദമത്തേന തംസന്തകം നാമ ന ഹോതി, തസ്മാ വിനാപി തസ്സ ദാനാദിം പടിഗ്ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതി.

അസ്സുഖേളസിങ്ഘാണികാദീസൂതി ഏത്ഥ അസ്സു നാമ അക്ഖിജലം. ഖേളോ നാമ ലാലാ. സിങ്ഘാണികാതി അന്തോസീസതോ പൂതിസേമ്ഹഭാവം ആപന്നം മത്ഥലുങ്ഗം ഗലിത്വാ താലുമത്ഥകവിവരേന ഓതരിത്വാ നാസാപുടേ പൂരേത്വാ ഠിതം വുച്ചതി, ആദിസദ്ദേന മുത്തകരീസസേമ്ഹദന്തമലഅക്ഖിഗൂഥകണ്ണഗൂഥകാനം, സരീരേ ഉട്ഠിതലോണസ്സ ച ഗഹണം. ഠാനതോതി അക്ഖികൂപാദിതോ. അന്തരാ ചേ ഗണ്ഹാതി, കിം ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഉഗ്ഗഹിതകം നാമ ഹോതീ’’തി, ദുട്ഠു ഗഹിതകം നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഫലിനിന്തി ഫലവന്തം. തത്ഥജാതകഫലിനിസാഖായ വാതി തസ്മിം രുക്ഖേ ജാതായ ഫലിനിസാഖായ വാ. ദുരുപചിണ്ണദുക്കടന്തി ‘‘ന കത്തബ്ബ’’ന്തി വാരിതസ്സ കതത്താ ദുട്ഠു ആചിണ്ണം ചരിതന്തി ദുരുപചിണ്ണം, തസ്മിം ദുക്കടം ദുരുപചിണ്ണദുക്കടഞ്ച ആപജ്ജതീതി അത്ഥോ.

ആഹരീയതീതി ആഹാരോ, അജ്ഝോഹരിതബ്ബം യം കിഞ്ചി, ഇധ പന ചത്താരി കാലികാനി അധിപ്പേതാനീതി ആഹ ‘‘യം കിഞ്ചീ’’തിആദി. തത്ഥ അരുണുഗ്ഗമനതോ യാവ ഠിതമജ്ഝന്ഹികാ ഭുഞ്ജിതബ്ബതോ യാവ കാലോ അസ്സാതി യാവകാലികം. അരുണുഗ്ഗമനതോ യാവ യാമാവസാനാ പിപാസായ സതി പിപാസച്ഛേദനത്ഥം പാതബ്ബതോ യാമോ കാലോ അസ്സാതി യാമകാലികം. യാവ സത്താഹം നിദഹിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതോ സത്താഹം കാലോ അസ്സാതി സത്താഹകാലികം. യാവജീവമ്പി പരിഹരിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതോ യാവ ജീവം ഏതസ്സാതി യാവജീവികം. തേനാഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി.

വനമൂലപത്തപുപ്ഫഫലാദീതി ഏത്ഥ താവ മൂലം നാമ മൂലകഖാരകചച്ചുതമ്ബകാദീനം തേസു തേസു ജനപദേസു പകതിആഹാരവസേന മനുസ്സാനം ഖാദനീയത്ഥഞ്ചേവ ഭോജനീയത്ഥഞ്ച ഫരണകം സൂപേയ്യപണ്ണമൂലം. പത്തം നാമ മൂലകഖാരകചച്ചുതമ്ബകാദീനം താദിസംയേവ പത്തം. പുപ്ഫം നാമ മൂലകഖാരകാദീനം താദിസംയേവ പുപ്ഫം. ഫലം നാമ പനസലബുജാദീനം തേസു തേസു ജനപദേസു പകതിആഹാരവസേന മനുസ്സാനം ഖാദനീയത്ഥഞ്ചേവ ഭോജനീയത്ഥഞ്ച ഫരണകം ഫലം. ആദിസദ്ദേന കന്ദമൂലാദീനം ഗഹണം.

അമ്ബപാനന്തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൦൦) ആമേഹി വാ പക്കേഹി വാ അമ്ബേഹി കതപാനം. തത്ഥ ആമേഹി കരോന്തേന അമ്ബതരുണാദീനി ഭിന്ദിത്വാ ഉദകേ പക്ഖിപിത്വാ ആതപേ ആദിച്ചപാകേന പചിത്വാ പരിസ്സാവേത്വാ തദഹുപടിഗ്ഗഹിതേഹി മധുസക്കരകപ്പൂരാദീഹി യോജേത്വാ കാതബ്ബം. ഏവം കതം പുരേഭത്തമേവ കപ്പതി. അനുപസമ്പന്നേന കതം ലഭിത്വാ പന പുരേഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതം പുരേഭത്തം സാമിസപരിഭോഗേനാപി വട്ടതി, പച്ഛാഭത്തം നിരാമിസപരിഭോഗേന യാവ അരുണുഗ്ഗമനാ വട്ടതി. ഏസ നയോ സബ്ബപാനേസു.

തേസു പന ജമ്ബുപാനന്തി ജമ്ബുഫലേഹി കതപാനം. ചോചപാനന്തി അട്ഠികേഹി കദലിഫലേഹി കതപാനം. മോചപാനന്തി അനട്ഠികേഹി കദലിഫലേഹി കതപാനം. മധുകപാനന്തി മധുകാനം ജാതിരസേന കതപാനം. തം പന ഉദകസമ്ഭിന്നം വട്ടതി, സുദ്ധം ന വട്ടതി. മുദ്ദികാപാനന്തി മുദ്ദികാ ഉദകേ മദ്ദിത്വാ അമ്ബപാനം വിയ കതപാനം. സാലൂകപാനന്തി രത്തുപ്പലനീലുപ്പലാദീനം സാലൂകേ മദ്ദിത്വാ കതപാനം. ഫാരുസകപാനന്തി ഫാരുസകേഹി അമ്ബപാനം വിയ കതപാനം. ഇമിനാവ നയേന വേത്തപാനാദീനി വേദിതബ്ബാനി. ഏതാനി ച പന സബ്ബാനി പാനാനി അഗ്ഗിപാകാനി ന വട്ടന്തി. തേനാഹ ‘‘സീതോദകേനാ’’തിആദി. അവസേസേസുപി അനുഞ്ഞാതഫലപത്തപുപ്ഫരസേസൂതി ധഞ്ഞഫലപക്കസാകമധുകപുപ്ഫരസതോ അവസേസേസു ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം ഫലരസം ഠപേത്വാ ധഞ്ഞഫലരസ’’ന്തിആദിനാ (മഹാവ. ൩൦൦) അനുഞ്ഞാതകേസു ഫലപത്തപുപ്ഫരസേസുപി.

ഖാദനീയത്ഥന്തി ഖാദനീയേന കത്തബ്ബകിച്ചം. നേവ ഫരതീതി ന നിപ്ഫാദേതി. അനാഹാരേപി ഉദകേ ആഹാരസഞ്ഞായാതി ‘‘ആഹാരം ആഹരേയ്യാ’’തി പദസ്സ പദഭാജനേ (പാചി. ൨൬൫) വുത്തമത്ഥം സമ്മാ അസല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘ആഹരീയതീതി ആഹാരോ’’തി അനാഹാരേപി ഉദകേ ആഹാരസഞ്ഞായ കുക്കുച്ചായന്താനം. ദന്തപോനേ ച ‘‘മുഖദ്വാരം ആഹടം ഇദ’’ന്തി സഞ്ഞായാതി മുഖദ്വാരം അനാഹടമ്പി ദന്തപോനം ‘‘മുഖദ്വാരം ആഹടം ഇദം ദന്തപോന’’ന്തി വിപല്ലത്ഥസഞ്ഞായ കുക്കുച്ചായന്താനം. യഥാസുഖം പാതുന്തി പടിഗ്ഗഹേത്വാ വാ അപ്പടിഗ്ഗഹേത്വാ വാ യഥാകാമം പാതും. ദന്തപോനപരിഭോഗേനാതി ദന്തകട്ഠപരിഭോഗേന, ദന്തധോവനാദിനാതി അത്ഥോ, ഇമിനാ തസ്സ പന രസം ഗിലിതും ന വട്ടതീതി ദസ്സേതി.

ചത്താരി മഹാവികടാനീതി ഗൂഥം, മുത്തം, ഛാരികാ, മത്തികാ (മഹാവ. ൨൬൮) ച ‘‘ആസയാദിവസേന വിരൂപാനി ജാതാനീ’’തി കത്വാ വികടാനീതി വാ അപകതിഭോജനത്താ വികടാനി ‘‘വിരൂപാനി ജാതാനീ’’തി വാ അത്ഥോ. സതി പച്ചയേതി കാരണേ സതി, സപ്പദട്ഠേതി അത്ഥോ. ധൂമാദിഅബ്ബോഹാരികാഭാവോതി ധൂമപുപ്ഫഗന്ധദന്തഖയാദിഅബ്ബോഹാരികാഭാവോ.

ദന്തപോനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഭോജനവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.