൩. ഭേസജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഉഗ്ഗഹേത്വാതി ഉഗ്ഗഹിതകം കത്വാ, അപ്പടിഗ്ഗഹിതം സയമേവ ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ. സത്താഹാതിക്കമേപി അനാപത്തികതാ ചേത്ഥ അനജ്ഝോഹരണീയതം ആപന്നത്താതി വേദിതബ്ബം. കസ്മാ ഏതേന ഇദം ദസ്സിതം ഹോതീതി ആഹ ‘‘താനി ഹീ’’തിആദി. ഭിസക്കസ്സ ഇമാനി തേന അനുഞ്ഞാതത്താതി ഭേസജ്ജാനി, യേസം കേസഞ്ചി സപ്പായാനമേതം അധിവചനം. തേനാഹ ‘‘ഭേസജ്ജകിച്ചം കരോന്തു വാ, മാ വാ, ഏവം ലദ്ധവോഹാരാനീ’’തി. ഇദാനി സത്താഹകാലികം നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥുഭൂതം സപ്പിനവനീതം ദസ്സേതും ‘‘സപ്പി നാമ ഗവാദീന’’ന്തിആദി വുത്തം. ആദിസദ്ദേന അജികാദീനം ഗഹണം. ‘‘യേസം മംസം കപ്പതീ’’തി ഇമിനാ പാകടേഹി ഗോഅജികാദീഹി അഞ്ഞാനിപി മിഗരോഹിതാദീനി സങ്ഗണ്ഹാതി. യേസഞ്ഹി ഖീരം അത്ഥി, സപ്പിപി തേസം അത്ഥിയേവ. തം പന സുലഭം വാ ഹോതു, ദുല്ലഭം വാ, അസംമോഹത്ഥം വുത്തം. മക്ഖികാമധുമേവാതി ഖുദ്ദകഭമരമധുകരീഹി തീഹി മക്ഖികാഹി കതം മധുമേവ. ഉച്ഛുരസന്തി സുദ്ധോദകസമ്ഭിന്നാനം വസേന ദുവിധമ്പി ഉച്ഛുരസം. ‘‘അഗിലാനസ്സ ഗുളോദക’’ന്തി (മഹാവ. ൨൮൪) പന ഉദ്ദിസ്സ അനുഞ്ഞാതത്താ ഉദകസമ്ഭിന്നോ അഗിലാനസ്സ വട്ടതി. ‘‘അവത്ഥുകപക്കാ വാ’’തി ഇമിനാ സവത്ഥുകപക്കാ ന വട്ടതീതി ദസ്സേതി. മഹാപച്ചരിയം പന ‘‘ഏതം സവത്ഥുകപക്കം വട്ടതി, നോ വട്ടതീതി പുച്ഛം കത്വാ ഉച്ഛുഫാണിതം പച്ഛാഭത്തം നോവട്ടനകം നാമ നത്ഥീ’’തി വുത്തം, തം യുത്തന്തി സമന്തപാസാദികായം (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൨൩) വുത്തം. ഉച്ഛുവികതീതി ഉച്ഛുമ്ഹാ നിബ്ബത്താ രസലസികാദികാ. പകതത്താനം പടിനിദ്ദേസത്താ തം-സദ്ദസ്സ തേന പകതാനം ഭേസജ്ജാനം ഏവ ഗഹണം, ന തേസം വത്ഥൂനന്തി ആഹ ‘‘താനി ഭേസജ്ജാനീ’’തിആദി. ന തേസം വത്ഥൂനീതി തേസം സപ്പിആദീനം കാരണാനി ഖീരാദീനി അപ്പടിഗ്ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ.

വസാതേലന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൨൩) ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വസാനി ഭേസജ്ജാനി അച്ഛവസം മച്ഛവസം സുസുകാവസം സൂകരവസം ഗദ്രഭവസ’’ന്തി (മഹാവ. ൨൬൨) ഏവം അനുഞ്ഞാതവസാനം തേലം. യാനീതി യാനി ഭേസജ്ജാനി. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വസാനി ഭേസജ്ജാനി അച്ഛവസം മച്ഛവസം സുസുകാവസം സൂകരവസം ഗദ്രഭവസം കാലേ പടിഗ്ഗഹിതം കാലേ നിപ്പക്കം കാലേ സംസട്ഠം തേലപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജിതു’’ന്തി ഏവം തേലത്ഥം വസാപടിഗ്ഗഹണസ്സ അനുഞ്ഞാതത്താ ‘‘വസാതേലം പനാ’’തിആദി വുത്തം. കാലേതി പുരേഭത്തം. സംസട്ഠന്തി പരിസ്സാവിതം. തസ്മാതി യസ്മാ അനുഞ്ഞാതം, തസ്മാ. ‘‘അച്ഛവസ’’ന്തി വചനേന ഠപേത്വാ മനുസ്സവസം സബ്ബേസം അകപ്പിയമംസാനം വസായ അനുഞ്ഞാതത്താ ‘‘ഠപേത്വാ മനുസ്സവസ’’ന്തി വുത്തം.

സാമം പചിത്വാതി കാലേയേവ സാമം പചിത്വാ. നിബ്ബത്തിതതേലമ്പീതി കാലേയേവ അത്തനാ വിവേചിതതേലമ്പി. തിവിധമ്പി ചേതം കാലേയേവ വട്ടതി. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘കാലേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, പടിഗ്ഗഹിതം കാലേ നിപ്പക്കം കാലേ സംസട്ഠം, തം ചേ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, അനാപത്തീ’’തി. പച്ഛാഭത്തം പന പടിഗ്ഗഹേതും വാ കാതും വാ ന വട്ടതിയേവ. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘വികാലേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, പടിഗ്ഗഹിതം വികാലേ നിപ്പക്കം വികാലേ സംസട്ഠം, തം ചേ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, ആപത്തി തിണ്ണം ദുക്കടാനം. കാലേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, പടിഗ്ഗഹിതം വികാലേ നിപ്പക്കം വികാലേ സംസട്ഠം, തം ചേ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, ആപത്തി ദ്വിന്നം ദുക്കടാനം. കാലേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, പടിഗ്ഗഹിതം കാലേ നിപ്പക്കം വികാലേ സംസട്ഠം, തം ചേ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (മഹാവ. ൨൬൨). ‘‘സത്താഹം നിരാമിസപരിഭോഗേന വട്ടതീ’’തി ഇമിനാ പന ‘‘കാലേ പടിഗ്ഗഹിതം കാലേ നിപ്പക്കം കാലേ സംസട്ഠം തേലപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജിതു’’ന്തി ഇദം നിരാമിസപരിഭോഗം സന്ധായ വുത്തന്തി ദസ്സേതി.

യം പനേത്ഥ (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൨൩) സുഖുമരജസദിസം മംസം വാ ന്ഹാരു വാ അട്ഠി വാ ലോഹിതം വാ ഹോതി, തം അബ്ബോഹാരികം. സചേ പന അനുപസമ്പന്നോ തായ പടിഗ്ഗഹിതവസായ തേലം കത്വാ ദേതി, തം കഥന്തി ആഹ ‘‘അനുപസമ്പന്നേനാ’’തിആദി. തദഹൂതി യസ്മിം അഹനി പടിഗ്ഗഹിതം, തദഹു. പച്ഛാഭത്തതോ പട്ഠായ പന സത്താഹം നിരാമിസമേവ വട്ടതി. തത്രാപി അബ്ബോഹാരികം അബ്ബോഹാരികമേവ. യാവകാലികവത്ഥൂനം അഞ്ഞേസം വത്ഥും പചിതും ന വട്ടതീതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ യാവകാലികവത്ഥൂനന്തി യാവകാലികം വത്ഥു ഏതേസന്തി യാവകാലികവത്ഥൂനി, തേസം, യാവകാലികവത്ഥുമന്താനന്തി അത്ഥോ. അഞ്ഞേസന്തി വസാതേലതോ അഞ്ഞേസം സപ്പിആദീനം. വത്ഥുന്തി ഖീരാദികം യാവകാലികഭൂതം വത്ഥും, പചിതും ന വട്ടതിയേവ, സാമംപാകത്താതി അധിപ്പായോ.

നിബ്ബത്തിതസപ്പിം വാതി യാവകാലികവത്ഥുതോ വിവേചിതസപ്പിം വാ. യഥാ തത്ഥ ദധിഗതം വാ തക്കഗതം വാ ഖയം ഗമിസ്സതി, ഏവം ഝാപിതം വാതി അത്ഥോ. നവനീതം വാതി തക്കബിന്ദൂനിപി ദധിഗുളികായോപി അപനേത്വാ സുധോതനവനീതം പചിതും വട്ടതി സാമംപക്കാഭാവതോതി അധിപ്പായോ. യദി സയംപചിതസത്താഹകാലികേന സദ്ധിം ആമിസം ഭുഞ്ജതി, തം ആമിസം സയംപചിതസത്താഹകാലികേന മിസ്സിതം അത്തനോ യാവകാലികഭാവം സത്താഹകാലികേന ഗണ്ഹാപേതി. തഥാ ച യാവകാലികം അപക്കമ്പി സയംപക്കഭാവം ഉപഗച്ഛതീതി ‘‘തം പന തദഹുപുരേഭത്തമ്പി സാമിസം പരിഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതീ’’തി വുത്തം. യഥാ സയംപക്കസത്താഹകാലികം വസാതേലം, സയംഭജ്ജിതസാസപാദിയാവജീവികവത്ഥൂനം തേലഞ്ച സാമിസം തദഹുപുരേഭത്തമ്പി ന വട്ടതി, തഥാ നവനീതസപ്പീതി വേദിതബ്ബം. വുത്തഞ്ച –

‘‘യാവകാലികആദീനി, സംസട്ഠാനി സഹത്തനാ;

ഗാഹാപയന്തി സബ്ഭാവ’’ന്തി ച;

‘‘തേഹേവ ഭിക്ഖുനാ പത്തം, കപ്പതേ യാവജീവികം;

നിരാമിസംവ സത്താഹം, സാമിസേ സാമപാകതാ’’തി ച.

ഖീരാദിതോതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന തിലാദീനം ഗഹണം. സാമിസാനിപീതി ന കേവലം നിരാമിസാനേവാതി അത്ഥോ. പച്ഛാഭത്തതോ പന പട്ഠായ ന വട്ടന്തിയേവ. സത്താഹാതിക്കമേപി അനാപത്തി സവത്ഥുകാനം പടിഗ്ഗഹിതത്താ. ‘‘താനി പടിഗ്ഗഹേത്വാ’’തി (പാരാ. ൬൨൨) ഹി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘പച്ഛാഭത്തതോ പട്ഠായാ’’തിആദി. പച്ഛാഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതകേഹി കതം പന അബ്ഭഞ്ജനാദീസു ഉപനേതബ്ബം, പുരേഭത്തമ്പി ച ഉഗ്ഗഹിതകേഹി കതം. ഉഭയേസമ്പി സത്താഹാതിക്കമേപി അനാപത്തി. അന്തോസത്താഹേതി സത്താഹബ്ഭന്തരേ. അബ്ഭഞ്ജനാദീനന്തി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന മുദ്ധനിതേലഅരുമക്ഖനഘരധൂപനാദീനം ഗഹണം. അധിട്ഠഹിത്വാതി ‘‘ഇദാനി ന മയ്ഹം അജ്ഝോഹരണത്ഥായ ഭവിസ്സതി, ഇദം സപ്പി ച തേലഞ്ച വസാ ച മുദ്ധനിതേലത്ഥം വാ അബ്ഭഞ്ജനത്ഥം വാ ഭവിസ്സതി, മധു അരുമക്ഖനത്ഥം വാ ഫാണിതം ഘരധൂപനത്ഥം വാ ഭവിസ്സതീ’’തി ഏവം ചിത്തം ഉപ്പാദേത്വാ.

കോ പനേത്ഥ യാവകാലികയാവജീവികവത്ഥൂസു വിസേസോതി ആഹ ‘‘യാവജീവികാനീ’’തിആദി. യാവ അരുണസ്സ ഉഗ്ഗമനാ തിട്ഠതീതി സത്തമദിവസേ കതതേലം സചേ യാവ അരുണുഗ്ഗമനാ തിട്ഠതീതി അത്ഥോ. പാളിയം അനാഗതസപ്പിആദീനന്തി ഏത്ഥ താവ മിഗരോഹിതാദീനം സപ്പി പാളിയം അനാഗതസപ്പി, തഥാ നവനീതം, നാളികേരനിമ്ബകോസമ്ബകരമന്ദസാസപആദീനം തേലം പന പാളിയം അനാഗതതേലം, തഥാ മധുകപുപ്ഫഫാണിതം പാളിയം അനാഗതഫാണിതന്തി വേദിതബ്ബം. ന സബ്ബം മധുകപുപ്ഫഫാണിതം ഫാണിതഗതികന്തി ആഹ ‘‘സീതുദകേനാ’’തിആദി. സീതുദകേന കതന്തി മധുകപുപ്ഫാനി സീതുദകേ പക്ഖിപിത്വാ അമദ്ദിത്വാ പുപ്ഫരസേ ഉദകഗതേ സതി തം ഉദകം ഗഹേത്വാ പചിത്വാ കതം. ‘‘ഫാണിതഗതികമേവാ’’തി ഇമിനാ സത്താഹകാലികന്തി ദസ്സേതി, ന പന നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥുന്തി. തസ്മാ സത്താഹം അതിക്കാമയതോ ദുക്കടന്തി വേദിതബ്ബം. വുത്തമ്പി ചേതം സമന്തപാസാദികായം സീതുദകേന കതം മധുകപുപ്ഫഫാണിതം പുരേഭത്തം സാമിസം വട്ടതി, പച്ഛാഭത്തതോ പട്ഠായ സത്താഹം നിരാമിസമേവ, സത്താഹാതിക്കമേ വത്ഥുഗണനായ ദുക്കട’’ന്തി. സചേ പന ഖീരം പക്ഖിപിത്വാ കതം, യാവകാലികം. ഖണ്ഡസക്ഖരം പന ഖീരജല്ലികം അപനേത്വാ സോധേന്തി, തസ്മാ വട്ടതി, അമ്ബജമ്ബുപനസകദലിഖജ്ജുരിചിഞ്ചാദീനം സബ്ബേസം യാവകാലികഫലാനം ഫാണിതം യാവകാലികമേവാതി ആഹ ‘‘അമ്ബഫാണിതാദീനി യാവകാലികാനീ’’തി.

കായികപരിഭോഗം വട്ടതീതി കായസ്സ വാ കായേ അരുനോ വാ മക്ഖനം വട്ടതി, അജ്ഝോഹരിതും പന ന വട്ടതി. യന്തി സത്താഹാതിക്കന്തം ഭേസജ്ജം. നിരപേക്ഖോ പരിച്ചജിത്വാതി അനപേക്ഖോ സാമണേരസ്സ ദത്വാ. തന്തി ഏവം പരിച്ചജിത്വാ പുന ലദ്ധഭേസജ്ജം. ഏവഞ്ഹി ദിന്നം ഭേസജ്ജം സചേ സോ സാമണേരോ അഭിസങ്ഖരിത്വാ വാ അനഭിസങ്ഖരിത്വാ വാ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദദേയ്യ, ഗഹേത്വാ നത്ഥുകമ്മം വാ കാതബ്ബം, അഞ്ഞം വാ കഞ്ചി പരിഭോഗം. തേനാഹ ‘‘അജ്ഝോഹരിതുമ്പി വട്ടതീ’’തി. സചേ സോ ബാലോ ഹോതി, ദാതും ന ജാനാതി, അഞ്ഞേന ഭിക്ഖുനാ വത്തബ്ബോ ‘‘അത്ഥി തേ, സാമണേര, ഭേസജ്ജ’’ന്തി, ‘‘ആമ, ഭന്തേ, അത്ഥീ’’തി. ‘‘ആഹര, ഥേരസ്സ ഭേസജ്ജം കരിസ്സാമാ’’തി, ഏവമ്പി വട്ടതി. വത്ഥുഗണനായാതി സപ്പിആദിവത്ഥുഗണനായ ചേവ സപ്പിപിണ്ഡാദിവത്ഥുഗണനായ ച. മിസ്സിതേസു പന ഏകം നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം. ഏത്ഥ ച ‘‘ഇദം മേ, ഭന്തേ, ഭേസജ്ജം സത്താഹാതിക്കന്തം നിസ്സഗ്ഗിയം, ഇമാഹം സങ്ഘസ്സ നിസ്സജ്ജാമീ’’തി (പാരാ. ൬൨൩) നിസ്സജ്ജനവിധാനം വേദിതബ്ബം.

സാധാരണപഞ്ഞത്തി. സത്താഹം അനതിക്കന്തേപി അതിക്കന്തസഞ്ഞിനോ ചേവ വേമതികസ്സ ച ദുക്കടം. അതിക്കന്തേ അനതിക്കന്തസഞ്ഞിനോപി വേമതികസ്സപി നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയമേവ, തഥാ അനധിട്ഠിതാവിസ്സജ്ജിതാനട്ഠാവിനട്ഠാദഡ്ഢാവിലുത്തേസു അധിട്ഠിതാദിസഞ്ഞിനോ. അന്തോസത്താഹം അധിട്ഠിതേ, വിസ്സജ്ജിതേ, നട്ഠേ, വിനട്ഠേ, ദഡ്ഢേ, അച്ഛിന്നേ, വിസ്സാസേന ഗഹിതേ ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. ആചാരവിപത്തി. സപ്പിആദീനം അത്തനോ സന്തകതാ, ഗണനുപഗതാ, സത്താഹാതിക്കമോതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി. കഥിനസമുട്ഠാനം, അകിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനം. തേനാഹ ‘‘സേസം ചീവരവഗ്ഗസ്സ പഠമസിക്ഖാപദേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബ’’ന്തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. കഥിനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ).

ഭേസജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.