൩. പത്തവഗ്ഗോ

൧. പത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

അവികപ്പിതോതി ‘‘ഇമം പത്തം തുയ്ഹം വികപ്പേമീ’’തിആദിനാ നയേന അവികപ്പിതോ. അഡ്ഢാള്ഹകോദനം ഗണ്ഹാതീതി മഗധനാളിയാ ദ്വിന്നം തണ്ഡുലനാളീനം ഓദനം ഗണ്ഹാതി. ‘‘മഗധനാളി നാമ അഡ്ഢതേരസപലാ ഹോതീ’’തി അന്ധകട്ഠകഥായം വുത്തം. ‘‘സീഹളദീപേ പകതിനാളി മഹന്താ, ദമിളനാളി ഖുദ്ദകാ, മഗധനാളി പമാണയുത്താ, തായ മഗധനാളിയാ ദിയഡ്ഢനാളി ഏകാ സീഹളനാളി ഹോതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൦൨) മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തം. അനുത്തണ്ഡുലന്തി പാകതോ ഉക്കന്തം തണ്ഡുലം ഉത്തണ്ഡുലം, ന ഉത്തണ്ഡുലം അനുത്തണ്ഡുലം. സബ്ബസമ്ഭാരസങ്ഖതോതി ജീരകാദിസബ്ബസമ്ഭാരേഹി സങ്ഖതോ. ആലോപസ്സ ചതുത്ഥഭാഗപ്പമാണം ബ്യഞ്ജനം ആലോപസ്സ അനുരൂപബ്യഞ്ജനം.

ഏവം ഉക്കട്ഠപത്തം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി മജ്ഝിമോമകാനി ദസ്സേതും ‘‘ഉക്കട്ഠതോ’’തിആദിമാഹ. തത്രായം നയോ – സചേ നാളികോദനാദി സബ്ബമ്പി പക്ഖിത്തം വുത്തനയേനേവ ഹേട്ഠിമരാജിസമം തിട്ഠതി, അയം മജ്ഝിമോ നാമ പത്തോ. സചേ തം രാജിം അതിക്കമ്മ ഥൂപീകതം തിട്ഠതി, അയം മജ്ഝിമോമകോ നാമ പത്തോ. സചേ തം രാജിം ന സമ്പാപുണാതി, അന്തോഗധമേവ ഹോതി, അയം മജ്ഝിമുക്കട്ഠോ നാമ പത്തോ. സചേ പത്തോദനാദി സബ്ബമ്പി പക്ഖിത്തം ഹേട്ഠിമരാജിസമം തിട്ഠതി, അയം ഓമകോ നാമ പത്തോ. സചേ തം രാജിം അതിക്കമ്മ ഥൂപീകതം തിട്ഠതി, അയം ഓമകോമകോ നാമ പത്തോ. സചേ തം രാജിം ന സമ്പാപുണാതി, അന്തോഗധമേവ ഹോതി, അയം ഓമകുക്കട്ഠോ നാമ പത്തോതി. തേനാഹ ‘‘തേസമ്പി വുത്തനയേനേവ ഭേദോ വേദിതബ്ബോ’’തി.

ഇദാനി തേസു അധിട്ഠാനവികപ്പനാനധിട്ഠാനാവികപ്പനുപഗേ ദസ്സേതും ‘‘ഇച്ചേതേസൂ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഉക്കട്ഠുക്കട്ഠോതി ഉക്കട്ഠതോ ഉക്കട്ഠോ. തതോ ഹി സോ ‘‘അപത്തോ’’തി വുത്തോ. ഓമകോമകോതി ഓമകതോ ഓമകോ. തതോ ഹി സോ ‘‘അപത്തോ’’തി വുത്തോ. ഏതേ പന ഭാജനപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാ, ന അധിട്ഠാനുപഗാ ന വികപ്പനുപഗാ, ഇതരേ പന സത്ത അധിട്ഠഹിത്വാ വാ വികപ്പേത്വാ വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാ. തേനാഹ ‘‘സേസാ സത്ത പത്താ പമാണയുത്താ നാമാ’’തി.

തസ്മാതി യസ്മാ സത്ത പത്താ പമാണയുത്താ, തസ്മാ. സമണസാരുപ്പേന പക്കന്തി ഏത്ഥ അയോപത്തോ പഞ്ചഹി പാകേഹി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൦൮) പക്കോ സമണസാരുപ്പേന പക്കോ ഹോതി, മത്തികാപത്തോ ദ്വീഹി പാകേഹി. സചേ ഏകോ പാകോ ഊനോ ഹോതി, ന അധിട്ഠാനുപഗോ. യഥാ ച സമണസാരുപ്പേന പക്കോയേവ അധിട്ഠാനുപഗോ, തഥാ ഉഭോപി യം മൂലം ദാതബ്ബം, തസ്മിം ദിന്നേയേവ അധിട്ഠാനുപഗാ. യദി പന അപ്പകമ്പി അദിന്നം ഹോതി, ന അധിട്ഠാനുപഗാ. തേനാഹ ‘‘സചേ പനാ’’തിആദി. ‘‘കാകണികമത്തം നാമ ദിയഡ്ഢവീഹീ’’തി വദന്തി. സചേപി പത്തസാമികോ വദതി ‘‘യദാ തുമ്ഹാകം മൂലം ഭവിസ്സതി, തദാ ദസ്സഥ, അധിട്ഠഹിത്വാ പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി, നേവ അധിട്ഠാനുപഗോ ഹോതി. പാകസ്സ ഹി ഊനത്താ പത്തസങ്ഖം ന ഗച്ഛതി. മൂലസ്സ സകലസ്സ വാ ഏകദേസസ്സ വാ അദിന്നത്താ സകഭാവം ന ഉപേതി, അഞ്ഞസ്സേവ സന്തകോ ഹോതി. തസ്മാ പാകേ ച മൂലേ ച നിട്ഠിതേയേവ അധിട്ഠാനുപഗോ ഹോതി. യോ അധിട്ഠാനുപഗോ, സ്വേവ വികപ്പനുപഗോ ച. തേനാഹ ‘‘അപച്ചുദ്ധരന്തേനാ’’തിആദി. അപച്ചുദ്ധരന്തേന വികപ്പേതബ്ബോതി പുരാണപത്തം അപച്ചുദ്ധരന്തേന നവോ പത്തോ വികപ്പേതബ്ബോതി അത്ഥോ, ഠപേതബ്ബോതി അധിപ്പായോ. കങ്ഗുസിത്ഥന്തി സത്തന്നം ധഞ്ഞാനം ലാമകധഞ്ഞസിത്ഥന്തി ആഹ ‘‘കങ്ഗുസിത്ഥനിക്ഖമനമത്തേന ഛിദ്ദേനാ’’തി.

പത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഊനപഞ്ചബന്ധനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

അസ്സാതി ഇമസ്സ പത്തസ്സ. തേന ഊനപഞ്ചബന്ധനേനാതി തേന ഊനപഞ്ചബന്ധനേന പത്തേന ഉപലക്ഖിതോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. ഊനപഞ്ചബന്ധനോ ഹി പത്തോ ഏത്ഥ ലക്ഖണഭാവേന ഗഹിതോ. തേനേവാഹ ‘‘ഇത്ഥമ്ഭൂതസ്സ ലക്ഖണേ കരണവചന’’ന്തി. തത്ഥ ഇത്ഥമ്ഭൂതസ്സാതി കഞ്ചി പകാരം പത്തസ്സ. ലക്ഖീയതേ അനേനാതി ലക്ഖണം, തസ്മിം കരണവചനം, തതിയാവിഭത്തീതി അത്ഥോ. ‘‘പകാരോ’’തി ച സാമഞ്ഞസ്സ ഭേദകോ വിസേസോ വുച്ചതി. തഥാ ഹി ഊനപഞ്ചബന്ധനേന പത്തേനാതി ഏത്ഥ ഭിക്ഖുഭാവസാമഞ്ഞസ്സ ഊനപഞ്ചബന്ധനപത്തഭാവോ പകാരോ, തം ഭിക്ഖു ആപന്നോ, തസ്സ പത്തോ ലക്ഖണം. യദി അപരിപുണ്ണപഞ്ചബന്ധനോ പത്തോ ഊനപഞ്ചബന്ധനോ നാമ ഹോതി, അഥ കസ്മാ ഇമസ്സ പദഭാജനിയം അബന്ധനോപി വുത്തോതി ആഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. തത്ഥ തത്ഥാതി വാക്യോപഞ്ഞാസേ. ബന്ധനോകാസേ സതി വാ അസതി വാ ബന്ധനവിരഹിതോ പത്തോ അബന്ധനോ, പഞ്ചബന്ധനാനം ഓകാസോ അസ്സാതി പഞ്ചബന്ധനോകാസോ. അപത്തോതി പത്തോ നാമ ന ഹോതീതി അത്ഥോ, പാകതികം കാതും അസമത്ഥോതി വുത്തം ഹോതി. ഇദഞ്ച അഞ്ഞസ്സ വിഞ്ഞാപനേ കാരണവചനം. തേനാഹ ‘‘തസ്മാ അഞ്ഞം വിഞ്ഞാപേതും വട്ടതീ’’തി.

ബന്ധനഞ്ച നാമേതം യസ്മാ ബന്ധനോകാസേ സതി ഹോതി, അസതി ന ഹോതി, തസ്മാ തസ്സ ലക്ഖണം, ബന്ധനവിധിഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘യസ്മിം പനാ’’തിആദി വുത്തം. മുഖവട്ടിസമീപേ പന പത്തവേധകേന വിജ്ഝിയമാനേ കപാലസ്സ ബഹലത്താ ഭിജ്ജതി, തസ്മാ ഹേട്ഠാ വിജ്ഝിതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘ഹേട്ഠിമപരിയന്തേ’’തിആദി. സുഖുമം വാ ഛിദ്ദം കത്വാ ബന്ധിതബ്ബോതി സുഖുമേ ഛിദ്ദേ തിപുപട്ടാദീഹി പയോജനം നത്ഥി, സുത്തം പക്ഖിപിത്വാവ അധിട്ഠാതബ്ബോതി അധിപ്പായോ. ന കേവലം തിപുസുത്തകാദിനാവ ബന്ധിതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ഫാണിത’’ന്തിആദി. ഫാണിതം ഝാപേത്വാ പാസാണചുണ്ണേനാതി പാസാണചുണ്ണേന സദ്ധിം ഫാണിതം പചിത്വാ തഥാപക്കേന പാസാണചുണ്ണേനാതി അത്ഥോ. നിസ്സജ്ജിതബ്ബോതി ‘‘അയം മേ, ഭന്തേ, പത്തോ ഊനപഞ്ചബന്ധനേന പത്തേന ചേതാപിതോ നിസ്സഗ്ഗിയോ, ഇമാഹം സങ്ഘസ്സ നിസ്സജ്ജാമീ’’തി (പാരാ. ൬൧൩) നിസ്സജ്ജിതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘നിസ്സജ്ജന്തേനാ’’തിആദി. സമ്മതേനാതി –

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ ഇത്ഥന്നാമം ഭിക്ഖും പത്തഗ്ഗാഹാപകം സമ്മന്നേയ്യ, ഏസാ ഞത്തി. സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, സങ്ഘോ ഇത്ഥന്നാമം ഭിക്ഖും പത്തഗ്ഗാഹാപകം സമ്മന്നതി, യസ്സായസ്മതോ ഖമതി ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ പത്തഗ്ഗാഹാപകസ്സ സമ്മുതി, സോ തുണ്ഹസ്സ. യസ്സ നക്ഖമതി, സോ ഭാസേയ്യ. സമ്മതോ സങ്ഘേന ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖു പത്തഗ്ഗാഹാപകോ, ഖമതി സങ്ഘസ്സ, തസ്മാ തുണ്ഹീ, ഏവമേതം ധാരയാമീ’’തി (പാരാ. ൬൧൪) –

ഏവം പദഭാജനേ വുത്തായ ഞത്തിദുതിയകമ്മവാചായ സമ്മതേന. പത്തസ്സ വിജ്ജമാനഗുണം വത്വാതി ‘‘അയം, ഭന്തേ, പത്തോ പമാണയുത്തോ സുന്ദരോ ഥേരാനുരൂപോ’’തിആദിനാ (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൧൫) വിജ്ജമാനാനിസംസം വത്വാ. പത്തപരിയന്തോതി പരിയന്തേ ഠിതപത്തോ. അദേസേതി മഞ്ചപീഠച്ഛത്തനാഗദന്തകാദികേ അദേസേ. പത്തസ്സ ഹി നിക്ഖിപനദേസോ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ആധാരക’’ന്തിആദിനാ നയേന ഖന്ധകേ വുത്തോയേവ. അപരിഭോഗേനാതി യാഗുരന്ധനരജനപചനാദിനാ അയുത്തപരിഭോഗേന. അന്തരാമഗ്ഗേ പന ബ്യാധിമ്ഹി ഉപ്പന്നേ അഞ്ഞസ്മിം ഭാജനേ അസതി മത്തികായ ലിമ്പിത്വാ യാഗും പചിതും, ഉദകം വാ താപേതും വട്ടതി. വിസ്സജ്ജേതീതി അഞ്ഞസ്സ ദേതി. സചേ പന സദ്ധിവിഹാരികോ വാ അന്തേവാസികോ വാ അഞ്ഞം വരപത്തം ഠപേത്വാ ‘‘അയം മയ്ഹം സാരുപ്പോ, അയം ഥേരസ്സാ’’തി ഗണ്ഹാതി, വട്ടതി. അഞ്ഞോ വാ തം ഗഹേത്വാ അത്തനോ പത്തം ദേതി, വട്ടതി. ‘‘മയ്ഹമേവ പത്തം ആഹരാ’’തി വത്തബ്ബകിച്ചം നത്ഥി.

ഞാതകപ്പവാരിതേതി ഏത്ഥ സങ്ഘവസേന പവാരിതട്ഠാനേ പഞ്ചബന്ധനേനേവ വട്ടതി, പുഗ്ഗലവസേന പന പവാരിതട്ഠാനേ ഊനപഞ്ചബന്ധനേനാപി. അകതവിഞ്ഞത്തി നാമ ‘‘വദ, ഭന്തേ, പച്ചയേനാ’’തി ഏവം അകതട്ഠാനേ വിഞ്ഞത്തി.

ഊനപഞ്ചബന്ധനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഭേസജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഉഗ്ഗഹേത്വാതി ഉഗ്ഗഹിതകം കത്വാ, അപ്പടിഗ്ഗഹിതം സയമേവ ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ. സത്താഹാതിക്കമേപി അനാപത്തികതാ ചേത്ഥ അനജ്ഝോഹരണീയതം ആപന്നത്താതി വേദിതബ്ബം. കസ്മാ ഏതേന ഇദം ദസ്സിതം ഹോതീതി ആഹ ‘‘താനി ഹീ’’തിആദി. ഭിസക്കസ്സ ഇമാനി തേന അനുഞ്ഞാതത്താതി ഭേസജ്ജാനി, യേസം കേസഞ്ചി സപ്പായാനമേതം അധിവചനം. തേനാഹ ‘‘ഭേസജ്ജകിച്ചം കരോന്തു വാ, മാ വാ, ഏവം ലദ്ധവോഹാരാനീ’’തി. ഇദാനി സത്താഹകാലികം നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥുഭൂതം സപ്പിനവനീതം ദസ്സേതും ‘‘സപ്പി നാമ ഗവാദീന’’ന്തിആദി വുത്തം. ആദിസദ്ദേന അജികാദീനം ഗഹണം. ‘‘യേസം മംസം കപ്പതീ’’തി ഇമിനാ പാകടേഹി ഗോഅജികാദീഹി അഞ്ഞാനിപി മിഗരോഹിതാദീനി സങ്ഗണ്ഹാതി. യേസഞ്ഹി ഖീരം അത്ഥി, സപ്പിപി തേസം അത്ഥിയേവ. തം പന സുലഭം വാ ഹോതു, ദുല്ലഭം വാ, അസംമോഹത്ഥം വുത്തം. മക്ഖികാമധുമേവാതി ഖുദ്ദകഭമരമധുകരീഹി തീഹി മക്ഖികാഹി കതം മധുമേവ. ഉച്ഛുരസന്തി സുദ്ധോദകസമ്ഭിന്നാനം വസേന ദുവിധമ്പി ഉച്ഛുരസം. ‘‘അഗിലാനസ്സ ഗുളോദക’’ന്തി (മഹാവ. ൨൮൪) പന ഉദ്ദിസ്സ അനുഞ്ഞാതത്താ ഉദകസമ്ഭിന്നോ അഗിലാനസ്സ വട്ടതി. ‘‘അവത്ഥുകപക്കാ വാ’’തി ഇമിനാ സവത്ഥുകപക്കാ ന വട്ടതീതി ദസ്സേതി. മഹാപച്ചരിയം പന ‘‘ഏതം സവത്ഥുകപക്കം വട്ടതി, നോ വട്ടതീതി പുച്ഛം കത്വാ ഉച്ഛുഫാണിതം പച്ഛാഭത്തം നോവട്ടനകം നാമ നത്ഥീ’’തി വുത്തം, തം യുത്തന്തി സമന്തപാസാദികായം (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൨൩) വുത്തം. ഉച്ഛുവികതീതി ഉച്ഛുമ്ഹാ നിബ്ബത്താ രസലസികാദികാ. പകതത്താനം പടിനിദ്ദേസത്താ തം-സദ്ദസ്സ തേന പകതാനം ഭേസജ്ജാനം ഏവ ഗഹണം, ന തേസം വത്ഥൂനന്തി ആഹ ‘‘താനി ഭേസജ്ജാനീ’’തിആദി. ന തേസം വത്ഥൂനീതി തേസം സപ്പിആദീനം കാരണാനി ഖീരാദീനി അപ്പടിഗ്ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ.

വസാതേലന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൨൩) ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വസാനി ഭേസജ്ജാനി അച്ഛവസം മച്ഛവസം സുസുകാവസം സൂകരവസം ഗദ്രഭവസ’’ന്തി (മഹാവ. ൨൬൨) ഏവം അനുഞ്ഞാതവസാനം തേലം. യാനീതി യാനി ഭേസജ്ജാനി. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വസാനി ഭേസജ്ജാനി അച്ഛവസം മച്ഛവസം സുസുകാവസം സൂകരവസം ഗദ്രഭവസം കാലേ പടിഗ്ഗഹിതം കാലേ നിപ്പക്കം കാലേ സംസട്ഠം തേലപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജിതു’’ന്തി ഏവം തേലത്ഥം വസാപടിഗ്ഗഹണസ്സ അനുഞ്ഞാതത്താ ‘‘വസാതേലം പനാ’’തിആദി വുത്തം. കാലേതി പുരേഭത്തം. സംസട്ഠന്തി പരിസ്സാവിതം. തസ്മാതി യസ്മാ അനുഞ്ഞാതം, തസ്മാ. ‘‘അച്ഛവസ’’ന്തി വചനേന ഠപേത്വാ മനുസ്സവസം സബ്ബേസം അകപ്പിയമംസാനം വസായ അനുഞ്ഞാതത്താ ‘‘ഠപേത്വാ മനുസ്സവസ’’ന്തി വുത്തം.

സാമം പചിത്വാതി കാലേയേവ സാമം പചിത്വാ. നിബ്ബത്തിതതേലമ്പീതി കാലേയേവ അത്തനാ വിവേചിതതേലമ്പി. തിവിധമ്പി ചേതം കാലേയേവ വട്ടതി. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘കാലേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, പടിഗ്ഗഹിതം കാലേ നിപ്പക്കം കാലേ സംസട്ഠം, തം ചേ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, അനാപത്തീ’’തി. പച്ഛാഭത്തം പന പടിഗ്ഗഹേതും വാ കാതും വാ ന വട്ടതിയേവ. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘വികാലേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, പടിഗ്ഗഹിതം വികാലേ നിപ്പക്കം വികാലേ സംസട്ഠം, തം ചേ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, ആപത്തി തിണ്ണം ദുക്കടാനം. കാലേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, പടിഗ്ഗഹിതം വികാലേ നിപ്പക്കം വികാലേ സംസട്ഠം, തം ചേ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, ആപത്തി ദ്വിന്നം ദുക്കടാനം. കാലേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, പടിഗ്ഗഹിതം കാലേ നിപ്പക്കം വികാലേ സംസട്ഠം, തം ചേ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (മഹാവ. ൨൬൨). ‘‘സത്താഹം നിരാമിസപരിഭോഗേന വട്ടതീ’’തി ഇമിനാ പന ‘‘കാലേ പടിഗ്ഗഹിതം കാലേ നിപ്പക്കം കാലേ സംസട്ഠം തേലപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജിതു’’ന്തി ഇദം നിരാമിസപരിഭോഗം സന്ധായ വുത്തന്തി ദസ്സേതി.

യം പനേത്ഥ (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൨൩) സുഖുമരജസദിസം മംസം വാ ന്ഹാരു വാ അട്ഠി വാ ലോഹിതം വാ ഹോതി, തം അബ്ബോഹാരികം. സചേ പന അനുപസമ്പന്നോ തായ പടിഗ്ഗഹിതവസായ തേലം കത്വാ ദേതി, തം കഥന്തി ആഹ ‘‘അനുപസമ്പന്നേനാ’’തിആദി. തദഹൂതി യസ്മിം അഹനി പടിഗ്ഗഹിതം, തദഹു. പച്ഛാഭത്തതോ പട്ഠായ പന സത്താഹം നിരാമിസമേവ വട്ടതി. തത്രാപി അബ്ബോഹാരികം അബ്ബോഹാരികമേവ. യാവകാലികവത്ഥൂനം അഞ്ഞേസം വത്ഥും പചിതും ന വട്ടതീതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ യാവകാലികവത്ഥൂനന്തി യാവകാലികം വത്ഥു ഏതേസന്തി യാവകാലികവത്ഥൂനി, തേസം, യാവകാലികവത്ഥുമന്താനന്തി അത്ഥോ. അഞ്ഞേസന്തി വസാതേലതോ അഞ്ഞേസം സപ്പിആദീനം. വത്ഥുന്തി ഖീരാദികം യാവകാലികഭൂതം വത്ഥും, പചിതും ന വട്ടതിയേവ, സാമംപാകത്താതി അധിപ്പായോ.

നിബ്ബത്തിതസപ്പിം വാതി യാവകാലികവത്ഥുതോ വിവേചിതസപ്പിം വാ. യഥാ തത്ഥ ദധിഗതം വാ തക്കഗതം വാ ഖയം ഗമിസ്സതി, ഏവം ഝാപിതം വാതി അത്ഥോ. നവനീതം വാതി തക്കബിന്ദൂനിപി ദധിഗുളികായോപി അപനേത്വാ സുധോതനവനീതം പചിതും വട്ടതി സാമംപക്കാഭാവതോതി അധിപ്പായോ. യദി സയംപചിതസത്താഹകാലികേന സദ്ധിം ആമിസം ഭുഞ്ജതി, തം ആമിസം സയംപചിതസത്താഹകാലികേന മിസ്സിതം അത്തനോ യാവകാലികഭാവം സത്താഹകാലികേന ഗണ്ഹാപേതി. തഥാ ച യാവകാലികം അപക്കമ്പി സയംപക്കഭാവം ഉപഗച്ഛതീതി ‘‘തം പന തദഹുപുരേഭത്തമ്പി സാമിസം പരിഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതീ’’തി വുത്തം. യഥാ സയംപക്കസത്താഹകാലികം വസാതേലം, സയംഭജ്ജിതസാസപാദിയാവജീവികവത്ഥൂനം തേലഞ്ച സാമിസം തദഹുപുരേഭത്തമ്പി ന വട്ടതി, തഥാ നവനീതസപ്പീതി വേദിതബ്ബം. വുത്തഞ്ച –

‘‘യാവകാലികആദീനി, സംസട്ഠാനി സഹത്തനാ;

ഗാഹാപയന്തി സബ്ഭാവ’’ന്തി ച;

‘‘തേഹേവ ഭിക്ഖുനാ പത്തം, കപ്പതേ യാവജീവികം;

നിരാമിസംവ സത്താഹം, സാമിസേ സാമപാകതാ’’തി ച.

ഖീരാദിതോതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന തിലാദീനം ഗഹണം. സാമിസാനിപീതി ന കേവലം നിരാമിസാനേവാതി അത്ഥോ. പച്ഛാഭത്തതോ പന പട്ഠായ ന വട്ടന്തിയേവ. സത്താഹാതിക്കമേപി അനാപത്തി സവത്ഥുകാനം പടിഗ്ഗഹിതത്താ. ‘‘താനി പടിഗ്ഗഹേത്വാ’’തി (പാരാ. ൬൨൨) ഹി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘പച്ഛാഭത്തതോ പട്ഠായാ’’തിആദി. പച്ഛാഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതകേഹി കതം പന അബ്ഭഞ്ജനാദീസു ഉപനേതബ്ബം, പുരേഭത്തമ്പി ച ഉഗ്ഗഹിതകേഹി കതം. ഉഭയേസമ്പി സത്താഹാതിക്കമേപി അനാപത്തി. അന്തോസത്താഹേതി സത്താഹബ്ഭന്തരേ. അബ്ഭഞ്ജനാദീനന്തി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന മുദ്ധനിതേലഅരുമക്ഖനഘരധൂപനാദീനം ഗഹണം. അധിട്ഠഹിത്വാതി ‘‘ഇദാനി ന മയ്ഹം അജ്ഝോഹരണത്ഥായ ഭവിസ്സതി, ഇദം സപ്പി ച തേലഞ്ച വസാ ച മുദ്ധനിതേലത്ഥം വാ അബ്ഭഞ്ജനത്ഥം വാ ഭവിസ്സതി, മധു അരുമക്ഖനത്ഥം വാ ഫാണിതം ഘരധൂപനത്ഥം വാ ഭവിസ്സതീ’’തി ഏവം ചിത്തം ഉപ്പാദേത്വാ.

കോ പനേത്ഥ യാവകാലികയാവജീവികവത്ഥൂസു വിസേസോതി ആഹ ‘‘യാവജീവികാനീ’’തിആദി. യാവ അരുണസ്സ ഉഗ്ഗമനാ തിട്ഠതീതി സത്തമദിവസേ കതതേലം സചേ യാവ അരുണുഗ്ഗമനാ തിട്ഠതീതി അത്ഥോ. പാളിയം അനാഗതസപ്പിആദീനന്തി ഏത്ഥ താവ മിഗരോഹിതാദീനം സപ്പി പാളിയം അനാഗതസപ്പി, തഥാ നവനീതം, നാളികേരനിമ്ബകോസമ്ബകരമന്ദസാസപആദീനം തേലം പന പാളിയം അനാഗതതേലം, തഥാ മധുകപുപ്ഫഫാണിതം പാളിയം അനാഗതഫാണിതന്തി വേദിതബ്ബം. ന സബ്ബം മധുകപുപ്ഫഫാണിതം ഫാണിതഗതികന്തി ആഹ ‘‘സീതുദകേനാ’’തിആദി. സീതുദകേന കതന്തി മധുകപുപ്ഫാനി സീതുദകേ പക്ഖിപിത്വാ അമദ്ദിത്വാ പുപ്ഫരസേ ഉദകഗതേ സതി തം ഉദകം ഗഹേത്വാ പചിത്വാ കതം. ‘‘ഫാണിതഗതികമേവാ’’തി ഇമിനാ സത്താഹകാലികന്തി ദസ്സേതി, ന പന നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥുന്തി. തസ്മാ സത്താഹം അതിക്കാമയതോ ദുക്കടന്തി വേദിതബ്ബം. വുത്തമ്പി ചേതം സമന്തപാസാദികായം സീതുദകേന കതം മധുകപുപ്ഫഫാണിതം പുരേഭത്തം സാമിസം വട്ടതി, പച്ഛാഭത്തതോ പട്ഠായ സത്താഹം നിരാമിസമേവ, സത്താഹാതിക്കമേ വത്ഥുഗണനായ ദുക്കട’’ന്തി. സചേ പന ഖീരം പക്ഖിപിത്വാ കതം, യാവകാലികം. ഖണ്ഡസക്ഖരം പന ഖീരജല്ലികം അപനേത്വാ സോധേന്തി, തസ്മാ വട്ടതി, അമ്ബജമ്ബുപനസകദലിഖജ്ജുരിചിഞ്ചാദീനം സബ്ബേസം യാവകാലികഫലാനം ഫാണിതം യാവകാലികമേവാതി ആഹ ‘‘അമ്ബഫാണിതാദീനി യാവകാലികാനീ’’തി.

കായികപരിഭോഗം വട്ടതീതി കായസ്സ വാ കായേ അരുനോ വാ മക്ഖനം വട്ടതി, അജ്ഝോഹരിതും പന ന വട്ടതി. യന്തി സത്താഹാതിക്കന്തം ഭേസജ്ജം. നിരപേക്ഖോ പരിച്ചജിത്വാതി അനപേക്ഖോ സാമണേരസ്സ ദത്വാ. തന്തി ഏവം പരിച്ചജിത്വാ പുന ലദ്ധഭേസജ്ജം. ഏവഞ്ഹി ദിന്നം ഭേസജ്ജം സചേ സോ സാമണേരോ അഭിസങ്ഖരിത്വാ വാ അനഭിസങ്ഖരിത്വാ വാ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദദേയ്യ, ഗഹേത്വാ നത്ഥുകമ്മം വാ കാതബ്ബം, അഞ്ഞം വാ കഞ്ചി പരിഭോഗം. തേനാഹ ‘‘അജ്ഝോഹരിതുമ്പി വട്ടതീ’’തി. സചേ സോ ബാലോ ഹോതി, ദാതും ന ജാനാതി, അഞ്ഞേന ഭിക്ഖുനാ വത്തബ്ബോ ‘‘അത്ഥി തേ, സാമണേര, ഭേസജ്ജ’’ന്തി, ‘‘ആമ, ഭന്തേ, അത്ഥീ’’തി. ‘‘ആഹര, ഥേരസ്സ ഭേസജ്ജം കരിസ്സാമാ’’തി, ഏവമ്പി വട്ടതി. വത്ഥുഗണനായാതി സപ്പിആദിവത്ഥുഗണനായ ചേവ സപ്പിപിണ്ഡാദിവത്ഥുഗണനായ ച. മിസ്സിതേസു പന ഏകം നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം. ഏത്ഥ ച ‘‘ഇദം മേ, ഭന്തേ, ഭേസജ്ജം സത്താഹാതിക്കന്തം നിസ്സഗ്ഗിയം, ഇമാഹം സങ്ഘസ്സ നിസ്സജ്ജാമീ’’തി (പാരാ. ൬൨൩) നിസ്സജ്ജനവിധാനം വേദിതബ്ബം.

സാധാരണപഞ്ഞത്തി. സത്താഹം അനതിക്കന്തേപി അതിക്കന്തസഞ്ഞിനോ ചേവ വേമതികസ്സ ച ദുക്കടം. അതിക്കന്തേ അനതിക്കന്തസഞ്ഞിനോപി വേമതികസ്സപി നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയമേവ, തഥാ അനധിട്ഠിതാവിസ്സജ്ജിതാനട്ഠാവിനട്ഠാദഡ്ഢാവിലുത്തേസു അധിട്ഠിതാദിസഞ്ഞിനോ. അന്തോസത്താഹം അധിട്ഠിതേ, വിസ്സജ്ജിതേ, നട്ഠേ, വിനട്ഠേ, ദഡ്ഢേ, അച്ഛിന്നേ, വിസ്സാസേന ഗഹിതേ ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തി. ആചാരവിപത്തി. സപ്പിആദീനം അത്തനോ സന്തകതാ, ഗണനുപഗതാ, സത്താഹാതിക്കമോതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി. കഥിനസമുട്ഠാനം, അകിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനം. തേനാഹ ‘‘സേസം ചീവരവഗ്ഗസ്സ പഠമസിക്ഖാപദേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബ’’ന്തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. കഥിനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ).

ഭേസജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. വസ്സികസാടികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

പച്ഛിമമാസസ്സ പഠമദിവസതോ പട്ഠായാതി ജേട്ഠമൂലപുണ്ണമാസിയാ പച്ഛിമപാടിപദദിവസതോ പട്ഠായ. താവാതി താവ പരിമാണേ കാലേ. ജേട്ഠമൂലപുണ്ണമാസിയാ പച്ഛിമപാടിപദദിവസതോ പട്ഠായ യാവ കത്തികപുണ്ണമാ, ഇമസ്മിം പഞ്ചമാസേതി അത്ഥോ. കാലോ വസ്സികസാടികായാതിആദിനാതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന ‘‘സമയോ വസ്സികസാടികായ, അഞ്ഞേപി മനുസ്സാ വസ്സികസാടികചീവരം ദേന്തീ’’തി (പാരാ. ൬൨൮) ഇമേസം ഗഹണം. ദേഥ മേ വസ്സികസാടികചീവരന്തിആദികായാതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന പന ‘‘ആഹരഥ മേ വസ്സികസാടികചീവരം, പരിവത്തേഥ മേ വസ്സികസാടികചീവരം, ചേതാപേഥ മേ വസ്സികസാടികചീവര’’ന്തി ഇമേസം ഗഹണം. അത്തനോ അഞ്ഞാതകഅപ്പവാരിതേസു തദുഭയം കരോന്തസ്സ കിം ഹോതീതി ആഹ ‘‘അഞ്ഞാതകഅപ്പവാരിതട്ഠാനേ’’തിആദി. ‘‘വത്തഭേദേ ദുക്കട’’ന്തി ഇദം വസ്സികസാടികം പുബ്ബേ അദേന്തേ സന്ധായ വുത്തം. യേ പന പുബ്ബേപി ദേന്തി, തേസു വത്തഭേദോ നത്ഥി. വുത്തഞ്ഹി സമന്തപാസാദികായം ‘‘യേ മനുസ്സാ പുബ്ബേപി വസ്സികസാടികചീവരം ദേന്തി, ഇമേ പന സചേപി അത്തനോ അഞ്ഞാതകഅപ്പവാരിതാ ഹോന്തി, വത്തഭേദോ നത്ഥി തേസു സതുപ്പാദകരണസ്സ അനുഞ്ഞാതത്താ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൨൮). അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദേന നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയന്തി ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു അഞ്ഞാതകം ഗഹപതിം വാ ഗഹപതാനിം വാ ചീവരം വിഞ്ഞാപേയ്യ അഞ്ഞത്ര സമയാ, നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയ’’ന്തി (പാരാ. ൫൧൮) ഇമിനാ സിക്ഖാപദേന നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം. ഇദം പന പകതിയാ വസ്സികസാടികദായകേസുപി ഹോതിയേവ.

ഗിമ്ഹാനം പച്ഛിമദ്ധമാസസ്സ പഠമദിവസതോ പട്ഠായാതി ഏത്ഥ ജേട്ഠമൂലകാളപക്ഖൂപോസഥസ്സ പച്ഛിമപാടിപദദിവസതോ പട്ഠായ യാവ ആസാള്ഹിപുണ്ണമാ, അയമദ്ധമാസോ ഗിമ്ഹാനം പച്ഛിമദ്ധമാസോ നാമ, തസ്സ പഠമദിവസതോ പട്ഠായാതി അത്ഥോ, അദ്ധമാസസ്സ പഠമപാടിപദദിവസതോ പട്ഠായാതി വുത്തം ഹോതി. കത്തികമാസസ്സ പച്ഛിമദിവസോ നാമ പച്ഛിമകത്തികമാസസ്സ പുണ്ണമാ. ഏത്താവതാതി ‘‘മാസോ സേസോ ഗിമ്ഹാനന്തി ഭിക്ഖുനാ വസ്സികസാടികചീവരം പരിയേസിതബ്ബം, അദ്ധമാസോ സേസോ ഗിമ്ഹാനന്തി കത്വാ നിവാസേതബ്ബ’’ന്തി ഏത്തകേന ഗണനേന. പരിയേസനക്ഖേത്തന്തി പരിയേസനസ്സ ഖേത്തം. ഏതസ്മിഞ്ഹി മാസേ വസ്സികസാടികം അലദ്ധം പരിയേസിതും വട്ടതി. കരണനിവാസനക്ഖേത്തമ്പീതി കരണക്ഖേത്തഞ്ചേവ നിവാസനക്ഖേത്തഞ്ച. പി-സദ്ദേന പരിയേസനക്ഖേത്തം സമ്പിണ്ഡേതി. ഏതസ്മിഞ്ഹി അദ്ധമാസേ പരിയേസിതും, കാതും, നിവാസേതുഞ്ച വട്ടതി, അധിട്ഠാതുംയേവ ന വട്ടതി. യം പന സമന്തപാസാദികായം കത്ഥചി പോത്ഥകേ ‘‘ജേട്ഠമൂലപുണ്ണമാസിയാ പച്ഛിമപാടിപദദിവസതോ പട്ഠായ യാവ കാലപക്ഖുപോസഥോ, അയമേകോ അദ്ധമാസോ പരിയേസനക്ഖേത്തഞ്ചേവ കരണക്ഖേത്തഞ്ച. ഏതസ്മിഞ്ഹി അന്തരേ വസ്സികസാടികം അലദ്ധം പരിയേസിതും, ലദ്ധം കാതുഞ്ച വട്ടതി, നിവാസേതും, അധിട്ഠാതുഞ്ച ന വട്ടതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൨൮) വചനം ദിസ്സതി, തം പമാദലിഖിതം മാതികായ വിരോധതോതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘അദ്ധമാസോ സേസോ ഗിമ്ഹാനന്തി കത്വാ നിവാസേതബ്ബ’’ന്തി (പാരാ. ൬൨൭) ഹി പാളി. സബ്ബമ്പീതി പരിയേസനം, കരണം, നിവാസനം, അധിട്ഠാനഞ്ചാതി സബ്ബമ്പി. ഇമിനാ ഇമേ ചത്താരോ മാസാ പരിയേസനകരണനിവാസനാധിട്ഠാനാനം ചതുന്നമ്പി ഖേത്തന്തി ദസ്സേതി. ഏതേസു ഹി ചതൂസു മാസേസു അലദ്ധം പരിയേസിതും, ലദ്ധം കാതും, നിവാസേതും, അധിട്ഠാതുഞ്ച വട്ടതി.

വസ്സം ഉക്കഡ്ഢീയതീതി സംവച്ഛരം ഉദ്ധം കഡ്ഢീയതി വഡ്ഢീയതി, ആരുയ്ഹതീതി അത്ഥോ, വസ്സാനസ്സ പഠമമാസം ഉക്കഡ്ഢിത്വാ ഗിമ്ഹാനം പച്ഛിമമാസമേവ കരോന്തീതി വുത്തം ഹോതി. വസ്സൂപനായികദിവസേ അധിട്ഠാതബ്ബാതി വസ്സാനതോ പുബ്ബേയേവ ദസാഹസ്സ അതിക്കന്തത്താ വസ്സൂപനായികദിവസേയേവ അധിട്ഠാതബ്ബാ. തഞ്ഹി ദിവസം അതിക്കാമേതും ന വട്ടതി. അന്തോവസ്സേ പന ലദ്ധാ ചേവ നിട്ഠിതാ ച തസ്മിംയേവ അന്തോവസ്സേ ലദ്ധദിവസതോ പട്ഠായ ദസാഹം നാതിക്കാമേതബ്ബാ, ദസാഹാതിക്കമേ നിട്ഠിതാ പന തദഹേവ അധിട്ഠാതബ്ബാ. ദസാഹേ അപ്പഹോന്തേ ചീവരകാലം നാതിക്കാമേതബ്ബാ. അയം താവ കതായ പരിഹാരോ. അകതായ പന കോ പരിഹാരോതി ആഹ ‘‘സചേ’’തിആദി. ഏകാഹമ്പി ന ലഭതി ഇതോ അഞ്ഞസ്സ പരിഹാരസ്സാഭാവതോതി അധിപ്പായോ.

സോ കുതോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘യാവ ഹേമന്തസ്സ പഠമദിവസോ’’തി, ജേട്ഠമൂലപുണ്ണമാസിതോ പട്ഠായ യാവ കത്തികപുണ്ണമാസിയാ പച്ഛിമപാടിപദദിവസോ, താവാതി അത്ഥോ. ഏതേസു സത്തസു പിട്ഠിസമയമാസേസൂതി പടിലോമക്കമേന വുത്തേസു കത്തികപുണ്ണമാസിയാ പച്ഛിമപാടിപദാദീസു ജേട്ഠമൂലപുണ്ണമാസാവസാനേസു ഏതേസു സത്തസു പിട്ഠിസമയനാമകേസു മാസേസു. സതുപ്പാദകരണേനാതി ‘‘കാലോ വസ്സികസാടികായാ’’തിആദിനാ നയേന സതുപ്പാദകരണേന. വിഞ്ഞാപേന്തസ്സാതി ‘‘ദേഥ മേ വസ്സികസാടികചീവര’’ന്തിആദിനാ (പാരാ. ൬൨൮) നയേന വിഞ്ഞത്തിം കരോന്തസ്സ. തേന സിക്ഖാപദേന അനാപത്തീതി അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദേന അനാപത്തി, ഇമിനാ പന സിക്ഖാപദേന ആപത്തിയേവ അസമയത്താ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭദന്തബുദ്ധദത്താചരിയേന –

‘‘കത്വാ പന സതുപ്പാദം, വസ്സസാടികചീവരം;

നിപ്ഫാദേന്തസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ, സമയേ പിട്ഠിസമ്മതേ.

‘‘ഹോതി നിസ്സഗ്ഗിയാപത്തി, ഞാതകാഞ്ഞാതകാദിനോ;

തേസുയേവ ച വിഞ്ഞത്തിം, കത്വാ നിപ്ഫാദനേ തഥാ’’തി.

ഏത്ഥ ച ‘‘ഇദം മേ, ഭന്തേ, വസ്സികസാടികചീവരം അതിരേകമാസേ സേസേ ഗിമ്ഹാനേ പരിയിട്ഠം അതിരേകദ്ധമാസേ സേസേ ഗിമ്ഹാനേ കത്വാ പരിദഹിതം നിസ്സഗ്ഗിയ’’ന്തി ഇമിനാ (പാരാ. ൬൨൮) നയേന നിസ്സജ്ജനവിധാനം വേദിതബ്ബം.

വസ്സികസാടികപരിയേസനവത്ഥുസ്മിന്തി പടികച്ചേവ വസ്സികസാടികപരിയേസനവത്ഥുസ്മിം. തികപാചിത്തിയന്തി അതിരേകമാസദ്ധമാസേസു അതിരേകസഞ്ഞിവേമതികഊനകസഞ്ഞീനം പരിയേസനനിവാസനവസേന തീണി പാചിത്തിയാനി, ഏകസേസനിദ്ദേസോ ചായം, സാമഞ്ഞനിദ്ദേസോ വാ. ഊനകമാസദ്ധമാസേസൂതി ഊനകമാസേ ചേവ ഊനകദ്ധമാസേ ച. അതിരേകസഞ്ഞിനോ, വേമതികസ്സ വാ ദുക്കടന്തി ഏത്ഥ ‘‘പരിയേസനനിവാസനം കരോന്തസ്സാ’’തി പാഠസേസോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘ഊനകമാസേ സേസേ ഗിമ്ഹാനേ അതിരേകസഞ്ഞിനോ, വേമതികസ്സ വാ പരിയേസന്തസ്സ ദുക്കടം, ഊനകദ്ധമാസേ സേസേ ഗിമ്ഹാനേ ച അതിരേകസഞ്ഞിനോ, വേമതികസ്സ വാ നിവാസേന്തസ്സ ദുക്കട’’ന്തി. ‘‘തഥാ’’തി ഇമിനാ ദുക്കടം അതിദിസതി, തഞ്ച ദുക്കടം ഉദകഫുസിതഗണനായ അകത്വാ ന്ഹാനപരിയോസാനവസേന പയോഗേ പയോഗേ കാരേതബ്ബം, തഞ്ച ഖോ വിവടങ്ഗണേ ആകാസതോ പതിതഉദകേനേവ ന്ഹായന്തസ്സ, ന ന്ഹാനകോട്ഠകവാപിആദീസു ഘടേഹി ആസിത്തൂദകേന ന്ഹായന്തസ്സ. തേനേവാഹ ‘‘സതിയാ വസ്സികസാടികായാ’’തിആദി. പോക്ഖരണിയാദീസു പന നഗ്ഗസ്സ ന്ഹായന്തസ്സ അനാപത്തീതി സമ്ബന്ധോ, പോക്ഖരണിയാദീസു പന സതിയാപി വസ്സികസാടികായ നഗ്ഗസ്സ ന്ഹായന്തസ്സ നത്ഥി ദുക്കടാപത്തീതി അത്ഥോ.

ഏവം അന്തരാപത്തിയാ അനാപത്തിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി നിസ്സഗ്ഗിയേന അനാപത്തിം ദസ്സേതും ‘‘അച്ഛിന്നചീവരസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അച്ഛിന്നചീവരസ്സാതി അച്ഛിന്നസേസചീവരസ്സ. തസ്സാപി അസമയേ നിവാസതോ അനാപത്തി. ഏസ നയോ നട്ഠചീവരസ്സ വാതി ഏത്ഥാപി. യഥാ ചേത്ഥ നിവാസേന്താനം തേസം അനാപത്തി, ഏവം തത്ഥ പരിയേസന്താനമ്പീതി ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥ പന മഹഗ്ഘവസ്സികസാടികം ഠപേത്വാ ന്ഹായന്തസ്സ ചോരൂപദ്ദവോ ആപദാ നാമാതി ആഹ ‘‘അനിവത്ഥ’’ന്തിആദി. ആപദാസു വാ നിവാസയതോതി ആപദാസു വിജ്ജമാനാസു അസമയേ നിവാസേന്തസ്സ. യം പന സമന്തപാസാദികായം ‘‘അച്ഛിന്നചീവരസ്സാതി ഏതം വസ്സികസാടികംയേവ സന്ധായ വുത്തം. തേസഞ്ഹി നഗ്ഗാനം കായോവസ്സാപനേ അനാപത്തി. ഏത്ഥ ച മഹഗ്ഘവസ്സികസാടികം നിവാസേത്വാ ന്ഹായന്തസ്സ ചോരൂപദ്ദവോ ആപദാ നാമാ’’തി അച്ഛിന്നചീവരാദിനോ നിസ്സഗ്ഗിയേന അനാപത്തിം അദസ്സേത്വാ നഗ്ഗസ്സ ന്ഹായതോ ദുക്കടേനേവ അനാപത്തിദസ്സനം, തം യുത്തം വിയ ന ദിസ്സതി. സബ്ബസിക്ഖാപദേസു ഹി മൂലാപത്തിയാ ഏവ ആപത്തിപ്പസങ്ഗേ അനാപത്തിദസ്സനത്ഥം അനാപത്തിവാരോ ആരഭീയതി, ന അന്തരാപത്തിയാതി, തസ്മാ ഉപപരിക്ഖിതബ്ബം. സചീവരതാതി അന്തരവാസകഉത്തരാസങ്ഗേഹി സചീവരതാ.

വസ്സികസാടികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ചീവരഅച്ഛിന്ദനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

‘‘ദത്വാ’’തി യം കിഞ്ചി പച്ചാസീസമാനസ്സേവ ദാനമിഹ അധിപ്പേതം, ന നിസ്സട്ഠദാനന്തി ആഹ ‘‘വേയ്യാവച്ചാദീനീ’’തിആദി. സകസഞ്ഞായാതി ‘‘സക’’ന്തി സഞ്ഞായ. ഇമിനാ പാരാജികാഭാവം ദസ്സേതി. ചജിത്വാ ദിന്നമ്പി ഹി സകസഞ്ഞായ ഗണ്ഹതോ നത്ഥി പാരാജികം. അച്ഛിന്ദന്തസ്സാതി ഏകതോ അബദ്ധാനി, വിസും ഠപിതാനി ച ബഹൂനി അച്ഛിന്ദതോ, ‘‘സങ്ഘാടിം ആഹര, ഉത്തരാസങ്ഗം ആഹരാ’’തി ഏവം ആഹരാപയതോ ച. തേനാഹ ‘‘വത്ഥുഗണനായ ആപത്തിയോ’’തി. ‘‘മയാ ദിന്നാനി സബ്ബാനി ആഹരാ’’തി വദതോപി ഏകവചനേനേവ സമ്ബഹുലാ ആപത്തിയോ. ഏകം ചീവരം പന ഏകാബദ്ധാനി ച ബഹൂനി അച്ഛിന്ദതോ ഏകാ ആപത്തി. ‘‘അച്ഛിന്ദാ’’തി ആണത്തിയാ ദുക്കടന്തി ‘‘മയാ ദിന്നാനി സബ്ബാനി ഗണ്ഹാ’’തി ആണത്തിയാ ഏകം ദുക്കടം, അച്ഛിന്നേസു പന ഏകവചനേനേവ സമ്ബഹുലാ പാചിത്തിയോ. തേനാഹ ‘‘അച്ഛിന്നേസു വത്ഥുഗണനായ ആപത്തിയോ’’തി. അച്ഛിന്നേസൂതി തേനാണത്തേന അച്ഛിന്നേസു ചീവരേസു. യത്ഥ പന പോത്ഥകേസു ‘‘അച്ഛിന്നേസു യത്തകാനി ആണത്താനി, തേസം ഗണനായ ആപത്തിയോ’’തി പാഠോ, തത്ഥ യത്തകാനി ആണത്താനീതി യത്തകാനി ചീവരാനി ഗണ്ഹിതും ആണത്താനീതി അത്ഥോ. യം പന സമന്തപാസാദികായം ‘‘ചീവരം ‘ഗണ്ഹാ’തി ആണാപേതി, ഏകം ദുക്കടം. ആണത്തോ ബഹൂനി ഗണ്ഹാതി, ഏകം പാചിത്തിയ’’ന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൩൩) വുത്തം, തം ഏകാബദ്ധം സന്ധായ. ഏവഞ്ച കത്വാ സമന്തപാസാദികായ സദ്ധിം ഇമായ അട്ഠകഥായ ന കോചി വിരോധോ. സചേ പന ‘‘സങ്ഘാടിം ഗണ്ഹ, ഉത്തരാസങ്ഗം ഗണ്ഹാ’’തി ആണാപേതി, വാചായ വാചായ ദുക്കടം. അച്ഛിന്നേസു വത്ഥുഗണനായ ആപത്തിയോ. ഏത്ഥ ച ‘‘ഇദം മേ, ഭന്തേ, ചീവരം ഭിക്ഖുസ്സ സാമം ദത്വാ അച്ഛിന്നം നിസ്സഗ്ഗിയ’’ന്തി (പാരാ. ൬൩൩) ഇമിനാ നയേന നിസ്സജ്ജനവിധാനം വേദിതബ്ബം.

തികപാചിത്തിയന്തി ഉപസമ്പന്നേ ഉപസമ്പന്നസഞ്ഞിവേമതികഅനുപസമ്പന്നസഞ്ഞീനം വസേന തീണി പാചിത്തിയാനി. അഞ്ഞം പരിക്ഖാരന്തി പത്താദിം അഞ്ഞം പരിക്ഖാരം, അന്തമസോ സൂചിമ്പീതി അത്ഥോ. ന കേവലം അനുപസമ്പന്നസ്സ ചീവരംയേവ അച്ഛിന്ദതോ ദുക്കടന്തി ആഹ ‘‘അനുപസമ്പന്നസ്സ ചാ’’തിആദി. തത്ഥ യം കിഞ്ചീതി ചീവരം വാ ഹോതു, പത്താദി, യം കിഞ്ചി പരിക്ഖാരം വാ. തസ്സ വിസ്സാസം ഗണ്ഹന്തസ്സാതി യസ്സ ദിന്നം, തസ്സ വിസ്സാസേന ഗണ്ഹന്തസ്സ, തതിയത്ഥേ ചേതം ഉപയോഗവചനം. ഉപസമ്പന്നതാതി അച്ഛിന്ദനസമയേ ഉപസമ്പന്നഭാവോ. കിഞ്ചാപി ഉപസമ്പന്നഭാവോ പാളിയം, മാതികട്ഠകഥായഞ്ച ദാനഗ്ഗഹണേസു ദിസ്സതി, തഥാപി അനുപസമ്പന്നകാലേ ചീവരം ദത്വാ ഉപസമ്പന്നകാലേ അച്ഛിന്ദന്തസ്സ ആപത്തിതോ അച്ഛിന്ദനകാലേയേവ ഉപസമ്പന്നതാ അങ്ഗന്തി വേദിതബ്ബം.

ചീവരഅച്ഛിന്ദനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. സുത്തവിഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഛബ്ബിധം ഖോമസുത്താദിന്തി ‘‘സുത്തം നാമ ഛ സുത്താനി ഖോമം കപ്പാസികം കോസേയ്യം കമ്ബലം സാണം ഭങ്ഗ’’ന്തി (പാരാ. ൬൩൮) ഏവം വുത്തം ഛബ്ബിധം ഖോമസുത്താദിം. തത്ഥ ഖോമന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൩൬-൩൮) ഖോമവാകേഹി കതസുത്തം. കപ്പാസികന്തി കപ്പാസതോ നിബ്ബത്തം. കോസേയ്യന്തി കോസിയംസൂഹി കന്തിത്വാ കതസുത്തം. കമ്ബലന്തി ഏളകലോമസുത്തം. സാണന്തി സാണവാകേന കതസുത്തം. ഭങ്ഗന്തി പാടേക്കം വാകസുത്തമേവാതി ഏകേ. പഞ്ചഹിപി മിസ്സേത്വാ കതസുത്തം പന ‘‘ഭങ്ഗ’’ന്തി വേദിതബ്ബം. തേസം അനുലോമന്തി തേസം ഖോമാദീനം അനുലോമം ദുകൂലം പത്തുണ്ണം സോമാരപട്ടം ചീനപട്ടം ഇദ്ധിജം ദേവദിന്നന്തി ഛബ്ബിധം സുത്തം.

തുരീതി വായനൂപകരണോ ഏകോ ദണ്ഡോ, വീതവീതട്ഠാനം യത്ഥ സംഹരിത്വാ ഠപേന്തി. വേമന്തി വായനൂപകരണോ ഏകോ ദണ്ഡോ, സുത്തം പവേസേത്വാ യേന ആകോടേന്തോ ഘനഭാവം സമ്പാദേന്തി. തസ്സ സബ്ബപ്പയോഗേസു ദുക്കടന്തി തന്തവായസ്സ യേ തേ തുരിവേമസജ്ജനാദികാ പയോഗാ, തേസു സബ്ബേസു പയോഗേസു ഭിക്ഖുസ്സ ദുക്കടം, തസ്സ തന്തവായസ്സ പയോഗേ പയോഗേ ഭിക്ഖുസ്സ ദുക്കടന്തി വുത്തം ഹോതി. തുരിആദീനം അഭാവേ തേസം കരണത്ഥം വാസിഫരസുആദീനം മഗ്ഗനനിസാനരുക്ഖച്ഛേദനാദിസബ്ബപ്പയോഗേപി ഏസേവ നയോ. തന്തൂനം അത്തനോ സന്തകത്താ വീതവീതട്ഠാനം പടിലദ്ധമേവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘പടിലാഭേന നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതീ’’തി, വികപ്പനുപഗപച്ഛിമചീവരപ്പമാണേ വീതേ നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി. തേനേവ വക്ഖതി ‘‘ദീഘതോ വിദത്ഥിമത്തേ, തിരിയഞ്ച ഹത്ഥമത്തേ വീതേ നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയ’’ന്തി. ഏത്ഥ ച ‘‘ഇദം മേ, ഭന്തേ, ചീവരം സാമം സുത്തം വിഞ്ഞാപേത്വാ തന്തവായേഹി വായാപിതം നിസ്സഗ്ഗിയ’’ന്തി ഇമിനാ നയേന നിസ്സജ്ജനവിധാനം വേദിതബ്ബം.

തേനേവാതി വിഞ്ഞാപിതതന്തവായേനേവ. ഏവം ഇധ ദുക്കടന്തി ഇധാപി തന്തവായേനേവ ദീഘതോ വിദത്ഥിമത്തേ, തിരിയം ഹത്ഥമത്തേ വീതേ ദുക്കടന്തി അത്ഥോ. അകപ്പിയസുത്തമയേതി വിഞ്ഞാപിതസുത്തമയേ. ഇതരസ്മിന്തി അവിഞ്ഞത്തിസുത്തമയേ പരിച്ഛേദേ. തതോ ചേ ഊനതരാതി വുത്തപ്പമാണതോ ചേ ഊനതരാ, അന്തമസോ (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൩൬-൬൩൮) അച്ഛിമണ്ഡലപ്പമാണാപീതി അധിപ്പായോ. കപ്പിയതന്തവായേനപി അകപ്പിയസുത്തം വായാപേന്തസ്സ യഥാ പുബ്ബേ നിസ്സഗ്ഗിയം, ഏവമിധ ദുക്കടം. തേനേവ കപ്പിയഞ്ച അകപ്പിയഞ്ച സുത്തം വായാപേന്തസ്സ സചേ പച്ഛിമചീവരപ്പമാണാ വാ ഊനകാ വാ അകപ്പിയസുത്തപരിച്ഛേദാ ഹോന്തി, തേസു പരിച്ഛേദഗണനായ ദുക്കടം. കപ്പിയസുത്തപരിച്ഛേദേസു അനാപത്തി. അഥ ഏകന്തരികേന വാ സുത്തേന, ദീഘതോ വാ കപ്പിയം തിരിയം അകപ്പിയം കത്വാ വീതം ഹോതി, പമാണയുത്തേ പരിച്ഛേദേ പരിച്ഛേദേ ദുക്കടം.

യദി പന (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൩൬-൬൩൮) ദ്വേ തന്തവായാ ഹോന്തി ഏകോ കപ്പിയോ ഏകോ അകപ്പിയോ, സുത്തഞ്ച അകപ്പിയം, തേ ചേ വാരേന വിനന്തി, അകപ്പിയതന്തവായേന വീതേ പമാണയുത്തേ പരിച്ഛേദേ പരിച്ഛേദേ പാചിത്തിയം, ഊനതരേ ദുക്കടം. ഇതരേന വീതേ ഉഭയത്ഥ ദുക്കടം. സചേ ദ്വേപി വേമം ഗഹേത്വാ ഏകതോ വിനന്തി, പമാണയുത്തേ പരിച്ഛേദേ പരിച്ഛേദേ പാചിത്തിയം. അഥ സുത്തം കപ്പിയം, ചീവരഞ്ച കേദാരബദ്ധാദീഹി സപരിച്ഛേദം, അകപ്പിയതന്തവായേന വീതേ പരിച്ഛേദേ പരിച്ഛേദേ ദുക്കടം, ഇതരേന വീതേ അനാപത്തി. സചേ ദ്വേപി ഏകതോ വിനന്തി, പമാണയുത്തേ പരിച്ഛേദേ പരിച്ഛേദേ ദുക്കടം. അഥ സുത്തമ്പി കപ്പിയഞ്ച അകപ്പിയഞ്ച, തേ ചേ വാരേന വിനന്തി, അകപ്പിയതന്തവായേന അകപ്പിയസുത്തമയേസു പച്ഛിമചീവരപ്പമാണേസു പരിച്ഛേദേസു വീതേസു പരിച്ഛേദഗണനായ പാചിത്തിയം, ഊനതരേസു കപ്പിയസുത്തമയേസു ച ദുക്കടം. കപ്പിയതന്തവായേന അകപ്പിയസുത്തമയേസു പമാണയുത്തേസു വാ ഊനകേസു വാ ദുക്കടമേവ, കപ്പിയസുത്തമയേസു അനാപത്തി.

അഥ ഏകന്തരികേന വാ സുത്തേന, ദീഘതോ വാ അകപ്പിയം തിരിയം അകപ്പിയം കത്വാ വിനന്തി, ഉഭോപി വാ തേ വേമം ഗഹേത്വാ ഏകതോ വിനന്തി, അപരിച്ഛേദേ ചീവരേ പമാണയുത്തേ പരിച്ഛേദേ പരിച്ഛേദേ ദുക്കടം, സപരിച്ഛേദേ പരിച്ഛേദവസേന ദുക്കടാനി. തേനാഹ ‘‘ഏതേനേവ ഉപായേനാ’’തിആദി.

ഏത്ഥ ച തന്തവായോ താവ അഞ്ഞാതകഅപ്പവാരിതതോ വിഞ്ഞത്തിയാ ലദ്ധോ അകപ്പിയോ, സേസോ കപ്പിയോ. സുത്തമ്പി സാമം വിഞ്ഞാപിതം അകപ്പിയം, സേസം, ഞാതകാദിവസേന ഉപ്പന്നഞ്ച കപ്പിയന്തി വേദിതബ്ബം. തികപാചിത്തിയന്തി വായാപിതേ വായാപിതസഞ്ഞിവേമതികഅവായാപിതസഞ്ഞീനം വസേന തീണി പാചിത്തിയാനി. ചീവരത്ഥായ വിഞ്ഞാപിതസുത്തന്തി സാമം വാ അഞ്ഞേന വാ ചീവരത്ഥായ വിഞ്ഞാപിതസുത്തം. കിഞ്ചാപി പാളിയം ‘‘സാമം സുത്തം വിഞ്ഞാപേത്വാ’’തി വുത്തം, തഥാപി ഇധ ‘‘ചീവരത്ഥായ സാമം വിഞ്ഞാപിതസുത്ത’’ന്തി അവത്വാ കേവലം ‘‘ചീവരത്ഥായ വിഞ്ഞാപിതസുത്ത’’ന്തി അങ്ഗേസു വുത്തത്താ അഞ്ഞേന ചീവരത്ഥായ വിഞ്ഞാപിതസുത്തമ്പി സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീതി വേദിതബ്ബം. അകപ്പിയവിഞ്ഞത്തിയാതി ‘‘ചീവരം മേ, ആവുസോ, വായഥാ’’തി ഏവംഭൂതായ അകപ്പിയവിഞ്ഞത്തിയാ.

സുത്തവിഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. മഹാപേസകാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ചീവരസാമികേഹി പുബ്ബേ അപ്പവാരിതോ ഹുത്വാതി ‘‘കീദിസേന തേ, ഭന്തേ, ചീവരേന അത്ഥോ, കീദിസം തേ ചീവരം വായാപേമി, വദ, ഭന്തേ, യദിച്ഛസീ’’തി ചീവരസാമികേഹി പുബ്ബേ അവുത്തോ ഹുത്വാ. ഏത്ഥ ച ആയതാദീഹി തീഹി സുത്തവഡ്ഢനാകാരേന സഹ വായനാകാരം ദസ്സേതി, സുവീതാദീഹി ചതൂഹി വായനാകാരമേവ. ‘‘കിഞ്ചിമത്തം അനുപദജ്ജേയ്യാമാ’’തിആദി തസ്സ കത്തബ്ബാകാരമത്തദസ്സനം, ന പന അങ്ഗദസ്സനം സുത്തവഡ്ഢനവസേനേവ ആപജ്ജിതബ്ബത്താതി ആഹ ‘‘ന ഭിക്ഖുനോ പിണ്ഡപാതദാനമത്തേനാ’’തിആദി. ഏത്ഥ ച ‘‘ഇദം മേ, ഭന്തേ, ചീവരം പുബ്ബേ അപ്പവാരിതേന അഞ്ഞാതകസ്സ ഗഹപതികസ്സ തന്തവായേ ഉപസങ്കമിത്വാ ചീവരേ വികപ്പം ആപന്നം നിസ്സഗ്ഗിയ’’ന്തി (പാരാ. ൬൪൩) ഇമിനാ നയേന നിസ്സജ്ജനവിധാനം വേദിതബ്ബം. തികപാചിത്തിയന്തി അഞ്ഞാതകേ അഞ്ഞാതകസഞ്ഞിവേമതികഞാതകസഞ്ഞീനം വസേന തീണി പാചിത്തിയാനി.

മഹാപേസകാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. അച്ചേകചീവരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

പഠമപദസ്സാതി ‘‘ദസാഹാനാഗത’’ന്തി പദസ്സ. പുരിമനയേനേവാതി അച്ചന്തസംയോഗവസേനേവ. താനി ദിവസാനീതി തേസു ദിവസേസു. അച്ചന്തമേവാതി നിരന്തരമേവ, തേസു ദസാഹേസു യത്ഥ കത്ഥചി ദിവസേതി വുത്തം ഹോതി. പവാരണാമാസസ്സാതി പുബ്ബകത്തികമാസസ്സ. സോ ഹി ഇധ പഠമപവാരണായോഗതോ ‘‘പവാരണാമാസോ’’തി വുത്തോ. ജുണ്ഹപക്ഖപഞ്ചമിതോ പട്ഠായാതി സുക്കപക്ഖപഞ്ചമിം ആദിം കത്വാ. പവാരണാമാസസ്സ ജുണ്ഹപക്ഖപഞ്ചമിതോതി വാ പവാരണാമാസസ്സ പകാസനതോ പുരിമസ്സ ജുണ്ഹപക്ഖസ്സ പഞ്ചമിതോ പട്ഠായാതി അത്ഥോ. യോ പനേത്ഥ ‘‘കാമഞ്ചേസ (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൬൫൦) ‘ദസാഹപരമം അതിരേകചീവരം ധാരേതബ്ബ’ന്തി (പാരാ. ൪൬൩) ഇമിനാവ സിദ്ധോ, അട്ഠുപ്പത്തിവസേന പന അപുബ്ബം വിയ അത്ഥം ദസ്സേത്വാ സിക്ഖാപദം ഠപിത’’ന്തി പാഠോ ദിസ്സതി, സോ പമാദപാഠോ ‘‘ദസാഹാനാഗത’’ന്തി ഇമിനാ വിരോധതോതി ദട്ഠബ്ബം. കിഞ്ച ‘‘ജുണ്ഹപക്ഖപഞ്ചമിതോ പട്ഠായാ’’തി വുത്തത്താ അട്ഠകഥായേവ പുബ്ബാപരവിരോധോപി സിയാ.

അച്ചേകചീവരന്തി അച്ചായികചീവരം വുച്ചതി, സോ ച അച്ചായികഭാവോ ദായകസ്സ ഗമികാദിഭാവേനാതി ദസ്സേതും ‘‘ഗമികഗിലാനഗബ്ഭിനിഅഭിനവുപ്പന്നസദ്ധാനം പുഗ്ഗലാന’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഗമികോ നാമ ‘‘സേനായ വാ ഗന്തുകാമോ ഹോതി, പവാസം വാ ഗന്തുകാമോ ഹോതീ’’തി (പാരാ. ൬൪൯) വുത്തോ. അഞ്ഞതരേന ‘‘വസ്സാവാസികം ദസ്സാമീ’’തി ഏവം ആരോചേത്വാ ദിന്നന്തി ഗമികാദീനം അഞ്ഞതരേന ഗമനാദീഹി കാരണേഹി ദാതുകാമേന ദൂതം വാ പേസേത്വാ, സയം വാ ആഗന്ത്വാ ‘‘വസ്സാവാസികം ദസ്സാമീ’’തി ഏവം ആരോചേത്വാ ദിന്നം ചീവരം. ഏത്ഥ ച ‘‘ഇദം മേ, ഭന്തേ, അച്ചേകചീവരം ചീവരകാലസമയം അതിക്കാമിതം നിസ്സഗ്ഗിയ’’ന്തി (പാരാ. ൬൪൯) ഇമിനാ നയേന നിസ്സജ്ജനവിധാനം വേദിതബ്ബം.

സേസന്തി ‘‘സാധാരണപഞ്ഞത്തീ’’തിആദികം. അയം പന വിസേസോ – തത്ഥ അതിരേകചീവരേ അതിരേകചീവരസഞ്ഞിആദിനോ ദസാഹാതിക്കമോ, ഇധ അച്ചേകചീവരേ അച്ചേകചീവരസഞ്ഞിആദിനോ ചീവരകാലാതിക്കമോ. തഥാ അനച്ചേകചീവരേ അച്ചേകചീവരസഞ്ഞിനോ, വേമതികസ്സ ച ദുക്കടം. ജാതിപ്പമാണസമ്പന്നസ്സ അച്ചേകചീവരസ്സ അത്തനോ സന്തകതാ, ദസാഹാനാഗതായ കത്തികതേമാസികപുണ്ണമായ ഉപ്പന്നഭാവോ, അനധിട്ഠിതഅവികപ്പിതതാ, ചീവരകാലാതിക്കമോതി ചതുരങ്ഗഭാവോവ ഏത്ഥ വിസേസോ.

അച്ചേകചീവരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. സാസങ്കസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഉപസമ്പജ്ജന്തിആദീസു വിയാതി ‘‘പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി (വിഭ. ൫൦൮) ഇമസ്സ വിഭങ്ഗേ ‘‘ഉപസമ്പജ്ജാ’’തി ഉദ്ധരിതബ്ബേ ‘‘ഉപസമ്പജ്ജ’’ന്തി ഉദ്ധടം. തദിഹ നിദസ്സനം കതം. ആദിസദ്ദേന പന ‘‘അനാപുച്ഛം വാ ഗച്ഛേയ്യാ’’തിആദീനം (പാചി. ൧൧൧, ൧൧൫) സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ഉപഗന്ത്വാതി ഉപസദ്ദസ്സത്ഥമാഹ. വസിത്വാതി അക്ഖണ്ഡം വസിത്വാ. ‘‘യേന യസ്സ ഹി സമ്ബന്ധോ, ദൂരട്ഠമ്പി ച തസ്സ ത’’ന്തി വചനതോ ‘‘ഇമസ്സ…പേ… ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ’’തി വുത്തം. തത്ഥ ഇമസ്സാതി ‘‘ഉപവസ്സ’’ന്തി പദസ്സ. വിനയപരിയായേന അരഞ്ഞലക്ഖണം അദിന്നാദാനപാരാജികേ ആഗതം. തത്ഥ ഹി ‘‘ഗാമാ വാ അരഞ്ഞാ വാ’’തി അനവസേസതോ അവഹാരട്ഠാനപരിഗ്ഗഹേന തദുഭയം അസങ്കരതോ ദസ്സേതും ‘‘ഠപേത്വാ ഗാമഞ്ചാ’’തിആദി വുത്തം. ഗാമൂപചാരോ ഹി ലോകേ ഗാമസങ്ഖമേവ ഗച്ഛതീതി. ഇധ പന സുത്തന്തപരിയായേന ‘‘പഞ്ചധനുസതികം പച്ഛിമ’’ന്തി (പാരാ. ൬൫൪) ആഗതം ആരഞ്ഞകം ഭിക്ഖും സന്ധായ. ന ഹി സോ വിനയപരിയായികേ അരഞ്ഞേ വസന്തോ ‘‘ആരഞ്ഞകോ പന്ഥസേനാസനോ’’തി (മ. നി. ൧.൬൧) സുത്തേ വുത്തോ, തസ്മാ തത്ഥ ആഗതമേവ ലക്ഖണം ഗഹേതബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘സബ്ബപച്ഛിമാനി ആരോപിതേന ആചരിയധനുനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘ആചരിയധനു നാമ പകതിഹത്ഥേന നവവിദത്ഥിപമാണം. ജിയായ പന ആരോപിതായ ചതുഹത്ഥപമാണ’’ന്തി വദന്തി. ഗാമസ്സാതി പരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ. ഇന്ദഖീലതോതി ഉമ്മാരതോ. പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനതോതി പരിയന്തേ ഠിതഘരസ്സ ഉപചാരേ ഠിതസ്സ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ പഠമലേഡ്ഡുപാതതോ. കിത്തകേന മഗ്ഗേന മിനിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘സചേ’’തിആദി. മജ്ഝിമട്ഠകഥായം പന ‘‘വിഹാരസ്സാപി ഗാമസ്സേവ ഉപചാരം നീഹരിത്വാ ഉഭിന്നം ലേഡ്ഡുപാതാനം അന്തരാ മിനിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. ചോരാനം നിവിട്ഠോകാസാദിദസ്സനേനാതി ആരാമേ, ആരാമൂപചാരേ ച ചോരാനം നിവിട്ഠോകാസാദിദസ്സനേന കാരണേന. ആദിസദ്ദേന ഭുത്തോകാസട്ഠിതോകാസനിസിന്നോകാസനിപന്നോകാസാനം ഗഹണം. ചോരേഹി മനുസ്സാനം ഹതവിലുത്താകോടിതഭാവദസ്സനതോതി ആരാമേ, ആരാമൂപചാരേ ച ഹതവിലുത്താകോടിതഭാവദസ്സനതോ.

അന്തരഘരേ നിക്ഖിപേയ്യാതി അന്തരേ അന്തരേ ഘരാനി ഏത്ഥ, ഏതസ്സാതി വാ അന്തരഘരം, ഗാമോ, തസ്മിം ഠപേയ്യാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ആരഞ്ഞകസ്സാ’’തിആദി. തഞ്ചാതി നിക്ഖിപനഞ്ച. ‘‘മഹാപവാരണായ പവാരിതോ ഹോതീ’’തി ഇദം വസ്സച്ഛേദം അകത്വാ വുട്ഠഭാവം ദസ്സേതും വുത്തം, ന പന പവാരണായ അങ്ഗഭാവം. തേനേവ ഹി ബ്യതിരേകം ദസ്സേന്തേന സമന്തപാസാദികായം (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൫൩-൬൫൪) വുത്തം ‘‘സചേ പച്ഛിമികായ വാ ഉപഗതോ ഹോതി ഛിന്നവസ്സോ വാ, നിക്ഖിപിതും ന ലഭതീ’’തി. കത്തികമാസോ നാമ പുബ്ബകത്തികമാസസ്സ കാളപക്ഖപാടിപദതോ പട്ഠായ യാവ അപരകത്തികപുണ്ണമാ, താവ ഏകൂനത്തിംസ രത്തിന്ദിവാ. ഏവ-സദ്ദേന കത്തികമാസതോ പരം ന ലഭതീതി ദസ്സേതി. ഊനപ്പമാണേ താവ അരഞ്ഞലക്ഖണായോഗതോ ന ലഭതു, കസ്മാ ഗാവുതതോ അതിരേകപ്പമാണേ ന ലഭതീതി ആഹ ‘‘യത്ര ഹീ’’തിആദി. നിമന്തിതോ പന അദ്ധയോജനമ്പി യോജനമ്പി ഗന്ത്വാ വസിതും പച്ചേതി, ഇദമപ്പമാണം. സാസങ്കസപ്പടിഭയമേവ ഹോതീതി സാസങ്കഞ്ചേവ സപ്പടിഭയഞ്ച ഹോതി. ഏവ-സദ്ദേന അനാസങ്കഅപ്പടിഭയേഹി അങ്ഗയുത്തേപി സേനാസനേ വസന്തോ നിക്ഖിപിതും ന ലഭതീതി ദസ്സേതി. ഏത്താവതാ പുരിമികായ ഉപഗന്ത്വാ അക്ഖണ്ഡം കത്വാ വുട്ഠവസ്സോ യം ഗാമം ഗോചരഗാമം കത്വാ പഞ്ചധനുസതികപച്ഛിമേ ആരഞ്ഞകസേനാസനേ വിഹരതി, തസ്മിം ഗാമേ ചീവരം ഠപേത്വാ സകലകത്തികമാസം തസ്മിംയേവ സേനാസനേ തേന ചീവരേന വിനാ വത്ഥും അനുജാനിത്വാ ഇദാനി വിഹാരതോ അഞ്ഞത്ഥ വസന്തസ്സ ഛാരത്തം വിപ്പവാസം അനുജാനന്തോ ‘‘സിയാ ച തസ്സ ഭിക്ഖുനോ’’തിആദിമാഹ. അസമാദാനചാരഞ്ഹി അത്ഥതകഥിനാ ഏവ ലഭന്തി, നേതരേതി ഏത്ഥ ഇദമ്പി കാരണം ദട്ഠബ്ബം. തത്ഥ ഛാരത്തപരമം തേന ഭിക്ഖുനാ തേന ചീവരേന വിപ്പവസിതബ്ബന്തി യോ ഭിക്ഖു വിഹാരേ വസന്തോ തതോ അഞ്ഞത്ഥ ഗമനകിച്ചേ സതി അന്തരഘരേ ചീവരം നിക്ഖിപതി, തേന ഭിക്ഖുനാ തേന ചീവരേന ഛാരത്തപരമം വിപ്പവസിതബ്ബം, ഛ രത്തിയോ തമ്ഹാ വിഹാരാ അഞ്ഞത്ഥ വസിതബ്ബാതി വുത്തം ഹോതി. വുത്തഞ്ഹി ഭദന്തേന ബുദ്ധദത്താചരിയേന –

‘‘യം ഗാമം ഗോചരം കത്വാ, ഭിക്ഖു ആരഞ്ഞകേ വസേ;

തസ്മിം ഗാമേ ഠപേതും തം, മാസമേകം തു വട്ടതി.

‘‘അഞ്ഞത്ഥേവ വസന്തസ്സ, ഛാരത്തപരമം മതം;

അയമസ്സ അധിപ്പായോ, പടിച്ഛന്നോ പകാസിതോ’’തി.

തേനേവാഹ ‘‘തതോ ചേ ഉത്തരി വിപ്പവസേയ്യാതി ഛാരത്തതോ ഉത്തരി തസ്മിം സേനാസനേ സത്തമം അരുണം ഉട്ഠാപേയ്യാ’’തിആദി. തഥാ അസക്കോന്തേനാതി ഗതട്ഠാനസ്സ ദൂരതായ സേനാസനം ആഗന്ത്വാ സത്തമം അരുണം ഉട്ഠാപേതും അസക്കോന്തേന. ഏവമ്പി അസക്കോന്തേന തത്രേവ ഠിതേന പച്ചുദ്ധരിതബ്ബം ‘‘അതിരേകചീവരട്ഠാനേ ഠസ്സതീ’’തി. വസിത്വാതി അരുണം ഉട്ഠാപേത്വാ. ഭിക്ഖുസമ്മുതി ഉദോസിതസിക്ഖാപദേ വുത്താവ.

സേസന്തി ‘‘അഞ്ഞത്ര ഭിക്ഖുസമ്മുതിയാതി അയമേത്ഥ അനുപഞ്ഞത്തീ’’തിആദികം. തത്ഥ ഹി അങ്ഗേസു യം രത്തിവിപ്പവാസോ ചതുത്ഥമങ്ഗം, തം ഇധ ഛാരത്തതോ ഉത്തരി വിപ്പവാസോ ഹോതീതി അയമേവ വിസേസോ.

സാസങ്കസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. പരിണതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

നനു ചായം സങ്ഘസ്സ പരിണതോ, ന പരിച്ചത്തോ, അഥ കഥം സങ്ഘസന്തകോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സോ ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ സോതി ലാഭോ. ഏകേന പരിയായേനാതി പരിണതഭാവസങ്ഖാതേന ഏകേന പരിയായേന. ‘‘ലഭിതബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാ ലാഭസദ്ദസ്സ കമ്മസാധനമാഹ. ചീവരാദിവത്ഥുന്തി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം അന്തമസോ ചുണ്ണപിണ്ഡമ്പി ദന്തകട്ഠമ്പി ദസികസുത്തമ്പി. പരിണതന്തി സങ്ഘസ്സ നിന്നം സങ്ഘസ്സ പോണം സങ്ഘസ്സ പബ്ഭാരം ഹുത്വാ ഠിതന്തി അത്ഥോ. യേന പന കാരണേന സോ പരിണതോ ഹോതി, തം ദസ്സേത്വാ തസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ദസ്സാമ കരിസ്സാമാ’’തിആദി വുത്തം. അത്തനോ പരിണാമേന്തസ്സാതി ‘‘ഇദം മയ്ഹം ദേഹീ’’തി സങ്ഘസ്സ പരിണതഭാവം ഞത്വാ അത്തനോ പരിണാമേത്വാ ഗണ്ഹന്തസ്സ. പയോഗേതി പരിണാമനപ്പയോഗേ. ഏത്ഥ ച ‘‘ഇദം മേ, ഭന്തേ, ജാനം സങ്ഘികം ലാഭം പരിണതം അത്തനോ പരിണാമികം നിസ്സഗ്ഗിയ’’ന്തി ഇമിനാ നയേന നിസ്സജ്ജനവിധാനം വേദിതബ്ബം.

സങ്ഘചേതിയപുഗ്ഗലേസൂതി ഏത്ഥ ച അന്തമസോ സുനഖം ഉപാദായ യോ കോചി സത്തോ ‘‘പുഗ്ഗലോ’’തി വേദിതബ്ബോ. അഞ്ഞസങ്ഘാദീനന്തി അഞ്ഞസങ്ഘചേതിയപുഗ്ഗലാനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘സങ്ഘസ്സ പരിണതം അഞ്ഞസ്സ സങ്ഘസ്സ വാ ചേതിയസ്സ വാ പുഗ്ഗലസ്സ വാ, ചേതിയസ്സ പരിണതം അഞ്ഞസ്സ ചേതിയസ്സ വാ സങ്ഘസ്സ വാ പുഗ്ഗലസ്സ വാ, പുഗ്ഗലസ്സ പരിണതം അഞ്ഞസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വാ സങ്ഘസ്സ വാ ചേതിയസ്സ വാ പരിണാമേന്തസ്സ ദുക്കട’’ന്തി.

ഇദാനി അനാപത്തിം ദസ്സേതും ‘‘അപരിണതസഞ്ഞിനോ’’തിആദിമാഹ. പരിണതേ, അപരിണതേ ച അപരിണതസഞ്ഞിനോ ചാതി സമ്ബന്ധോ, പരിണതേ, അപരിണതേ ചാതി ഉഭയത്ഥാപി അനാപത്തീതി അത്ഥോ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘പരിണതേ അപരിണതസഞ്ഞീ അത്തനോ പരിണാമേതി, അനാപത്തി. അപരിണതേ അപരിണതസഞ്ഞീ അനാപത്തീ’’തി (പാരാ. ൬൬൦). ദേയ്യധമ്മോതി ചത്താരോ പച്ചയാ. ആദിസദ്ദേന ‘‘പടിസങ്ഖാരം വാ ലഭേയ്യ, ചിരട്ഠിതികോ വാ അസ്സ, യത്ഥ വാ പന തുമ്ഹാകം ചിത്തം പസീദതി, തത്ഥ ദേഥാ’’തി (പാരാ. ൬൬൧) വചനാനം ഗഹണം. സചേ പന ദായകാ ‘‘മയം സങ്ഘഭത്തം കത്തുകാമാ, ചേതിയപൂജം കത്തുകാമാ, ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ പരിക്ഖാരം ദാതുകാമാ, തുമ്ഹാകം രുചിയാ ദസ്സാമ. ഭണഥ, കത്ഥ ദേമാ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൬൦) വദന്തി, ഏവം വുത്തേ തേന ഭിക്ഖുനാ ‘‘യത്ഥ ഇച്ഛഥ, തത്ഥ ദേഥാ’’തി വത്തബ്ബാ.

പരിണതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പത്തവഗ്ഗോ തതിയോ.

ഇതി കങ്ഖാവിതരണിയാ പാതിമോക്ഖവണ്ണനായ

വിനയത്ഥമഞ്ജൂസായം ലീനത്ഥപ്പകാസനിയം

നിസ്സഗ്ഗിയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.