൪. അഞ്ഞമഞ്ഞചതുക്കവണ്ണനാ

൨൪൬. പച്ചയുപ്പന്നസ്സാതി പച്ചയുപ്പന്നഭാവിനോ. വിസും ഠിതസ്സാതി ഭവേന അസങ്ഗഹിതസ്സ. സപ്പദേസമേവ ഗഹിതം ഇധ വേദനാദിക്ഖന്ധത്തയസ്സേവ അധിപ്പേതത്താ നിരുള്ഹത്താ ച. പച്ചയുപ്പന്നം ഠപേത്വാ പച്ചയഭൂതംയേവ നാമം ഗഹിതം, അവിഗതപച്ചയനിയമാഭാവോ വിയ ഭവേ ഉപാദാനസ്സ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയനിയമാഭാവോതി യോജനാ. വുത്തനയേനാതി ‘‘സങ്ഖതലക്ഖണാനം പനാ’’തിആദിനാ വുത്തനയേന.

അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ വിയ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോതി അയമത്ഥോ ഇധാധിപ്പേതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞ…പേ… അധിപ്പേതോ സിയാ’’തി ആഹ. തഥാ ച വദന്തി ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞഞ്ചേത്ഥ ന പട്ഠാനേ ആഗതഅഞ്ഞമഞ്ഞവസേന ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി. ചക്ഖായതനുപചയാദീനന്തി ഉപരൂപരി ചിതാനി വിയ ഉപ്പന്നചക്ഖായതനാദീനി, ചക്ഖായതനാദീനം വാ ഉപത്ഥമ്ഭകാനി ചക്ഖായതനുപചയാദീനി.

അഞ്ഞമഞ്ഞചതുക്കവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സങ്ഖാരാദിമൂലകനയമാതികാവണ്ണനാ

൨൪൭. യദിപി സാമഞ്ഞതോ ഗതവിസേസോ, തഥാപി സാമഞ്ഞഗ്ഗഹണേന നയഗതോ വിസേസോ സരൂപതോ ദസ്സിതോ ഹോതീതി ‘‘നാമപച്ചയാ അവിജ്ജാ’’തി വത്വാപി നാമവിസേസാനം തസ്സാ പച്ചയഭാവോ ദസ്സേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘നാമവിസേസാനം…പേ… വുത്താ’’തി. ‘‘യദേവ പന നാമ’’ന്തിആദി കസ്മാ വുത്തം, നനു നാമഗ്ഗഹണേന അഗ്ഗഹിതോപി ജാതിആദി ഭവഗ്ഗഹണേന ഗഹിതോതി ദസ്സിതോവായമത്ഥോതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ഭവഗ്ഗഹണേന ചാ’’തിആദി. ഇധാപീതി ‘‘ഭവപച്ചയാ അവിജ്ജാ’’തി ഇധാപി. ന സിയാതി ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ അവിജ്ജാ’’തി വുത്തം ന സിയാ. തസ്മാതി യസ്മാ സാമഞ്ഞചോദിതം വിസേസചോദിതമേവ ന ഹോതി, തസ്മാ. സോതി ഭവോ. തേനാതി സഭാവാസഭാവധമ്മസങ്ഗഹണേന.

ഉപാദാനസ്സപി ഭവേകദേസത്താ വുത്തം ‘‘ഉപാദാനപച്ചയാ…പേ… അഗ്ഗഹിതേ’’തി. ‘‘ഭവപച്ചയാ ജാതീ’’തി ഇദം വചനം സന്ധായാഹ ‘‘ഭവസദ്ദോ…പേ… വുച്ചമാനോ’’തി. ‘‘നാമപച്ചയാ അവിജ്ജാ’’തി ഏത്ഥ പച്ചയുപ്പന്നം ഠപേത്വാ പച്ചയസ്സ ഗഹണതോ അവിജ്ജാവിനിമുത്താ ഏവ ചത്താരോ ഖന്ധാ നാമസദ്ദേന വുച്ചന്തീതി ആഹ ‘‘ന നാമസദ്ദോ നിരവസേസബോധകോ’’തി. ന ചേത്ഥ ഏകംസതോ കാരണം മഗ്ഗിതബ്ബം. യേന ഭവ-സദ്ദോ നിരവസേസബോധകോ, ന നാമ-സദ്ദോതി ആഹ ‘‘ഏവംസഭാവാ ഹി ഏതാ നിരുത്തിയോ’’തി. ഇമിനാ അധിപ്പായേനാതി ഭവസദ്ദോ നിരവസേസബോധകോ ഉപാദിന്നചതുക്ഖന്ധവിസയത്താതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന. ജായമാനാദിധമ്മവികാരഭാവതോ ജായമാനാദിക്ഖന്ധപടിബദ്ധാ ജാതിആദയോ വുച്ചേയ്യും, ന പന ജാതിആദിപടിബദ്ധാ ജായമാനാദിക്ഖന്ധാതി ന ഏകചിത്തക്ഖണേ ജാതിആദീനം അവിജ്ജായ പച്ചയഭാവോ സമ്ഭവതീതി ഇമമത്ഥമാഹ ‘‘ജായമാനാനം പനാ’’തിആദിനാ. നാനാചിത്തക്ഖണേ പന ജാതിആദയോ അവിജ്ജായ ഉപനിസ്സയപച്ചയോ ഹോന്തീതി ‘‘ഏകചിത്തക്ഖണേ’’തി വിസേസിതം. തേനേവാതി അസമ്ഭവേനേവ.

മാതികാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അകുസലനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൪൮-൯. തന്തി ദിട്ഠുപാദാനം. ഇതരസ്സാതി കാമുപാദാനസ്സ. തണ്ഹാഗഹണേനാതി ‘‘തണ്ഹാപച്ചയാ’’തി ഏത്ഥ തണ്ഹാഗഹണേന ഗഹിതത്താ. യദി ഏവം നാമഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാ തണ്ഹാ കസ്മാ പുന വുത്താതി ആഹ ‘‘നാമേ വിയ വിസേസപച്ചയത്താഭാവാ’’തി. ‘‘നാമപച്ചയാ ഛട്ഠായതന’’ന്തി ഏത്ഥ ഹി കാമതണ്ഹാപി നാമേ സങ്ഗഹിതാതി നാമസ്സ യഥാരഹം ഛട്ഠായതനസ്സ പച്ചയഭാവോ വുത്തോതി അത്ഥി തത്ഥ വിസേസപച്ചയത്തം, ഉപാദാനസ്സ പന ഭവസങ്ഗഹോപി അത്ഥീതി ‘‘തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാന’’ന്തി ഏതേന ‘‘കാമുപാദാനപച്ചയാ ഭവോ’’തി ഏതസ്സ നത്ഥേവ വിസേസോതി വുത്തം ‘‘നാമേ വിയ വിസേസപച്ചയത്താഭാവാ’’തി. തണ്ഹാ ഏതിസ്സാ പച്ചയോതി തണ്ഹാപച്ചയാ, ദിട്ഠി. ഭവസ്സ പച്ചയഭൂതാതി ദുവിധസ്സപി ഭവസ്സ കാരണഭൂതാ. ഉഭയേനപി ഉപാദാനസ്സ ഭവനിദ്ദേസേ ഠപേതബ്ബതംയേവ വിഭാവേതി. പച്ചയുപ്പന്നം പച്ചയോ ച ഏകമേവാതി ‘‘തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാന’’ന്തി ഏത്ഥ വുത്തപച്ചയുപ്പന്നം, ‘‘ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ’’തി ഏത്ഥ വുത്തപച്ചയോ ച ഏകോ ഏവത്ഥോ, തസ്മാ പച്ചയോ വിസും പച്ചയുപ്പന്നതോ ഭിന്നം കത്വാ ന വിഭത്തോ.

൨൫൨. ഉപത്ഥമ്ഭകസമുട്ഠാപനപച്ഛാജാതപച്ചയവസേനാതി ഉപത്ഥമ്ഭകസ്സ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ സമുട്ഠാപനവസേന, പച്ഛാജാതപച്ചയവസേന ച.

൨൫൪. പഞ്ചന്നന്തി ചക്ഖായതനാദീനം പഞ്ചന്നം. സഹജാതാദിപച്ചയോതി സഹജാതനിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതാദിപച്ചയോ. വത്ഥുസങ്ഖാതം രൂപം. പുരേജാതാദിപച്ചയോതി പുരേജാതനിസ്സയവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയോ. പച്ഛാജാതാദിപച്ചയോതി പച്ഛാജാതവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയോ. ഛട്ഠസ്സ സഹജാതാദീതി ആദി-സദ്ദേന അഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയസമ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതാദയോ ഗഹിതാ.

൨൬൪. യസ്സാതി ‘‘യസ്സ ച ഹോതീ’’തി ഏത്ഥ വുത്തം ‘‘യസ്സാ’’തി പദം സന്ധായ വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ഹോതീതി യോജേതബ്ബ’’ന്തി.

൨൮൦. തസ്സാതി ‘‘ബലവകിലേസഭൂതായ വിചികിച്ഛായാ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൨൮൦) പദസ്സ. തേനാതി ‘‘തണ്ഹാട്ഠാനേ’’തി പദേന. ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡാദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന ഇമസ്മിം പടിച്ചസമുപ്പാദവിഭങ്ഗേ സുത്തന്തഭാജനീയാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി.

അകുസലനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കുസലാബ്യാകതനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൩൦൬. സബ്യാപാരാനീതി സഉസ്സാഹാനി, വിപാകധമ്മാനീതി അത്ഥോ. പരിഹീനം അവിജ്ജാട്ഠാനം ഏതേസന്തി പരിഹീനാവിജ്ജാട്ഠാനാ.

സന്ധായാതി അധിപ്പായം വിഭാവേന്തോ വിയ വദതി, സരൂപേനേവ പന ‘‘ന ച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി രൂപം സമുട്ഠാപേന്തീ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൩൦൬) അട്ഠകഥായം വുത്തം. നാമരൂപം ന ന ലബ്ഭതീതി യോജനാ.

കുസലാബ്യാകതനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അവിജ്ജാമൂലകകുസലനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൩൩൪. കുസലഫലേതി കുസലവിപാകപടിസന്ധിവിഞ്ഞാണസ്സ ഗഹിതത്താ തസ്സ സാദുരസവിസരുക്ഖബീജസദിസതാ വുത്താ.

യദിപി ‘‘സങ്ഖാരഹേതുക’’ന്തിആദിനാ യോജനാ ലബ്ഭതി, അവിഗതചതുക്കാദീനി പന ന ലബ്ഭന്തി യഥാലാഭയോജനായ ദസ്സിതത്താ.

അവിജ്ജാമൂലകകുസലനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കുസലമൂലകവിപാകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൩൪൩. കമ്മം വിയ പച്ചയോ ഹോതി വിപാകഭാവതോതി അധിപ്പായോ. വിപാകസ്സ കമ്മം പച്ചയോ ഹോന്തം സാതിസയം ഹോതീതി തസ്സ നിപ്പരിയായതാ, തംസമ്പയുത്താനം പരിയായതാ സിയാതി അധിപ്പായേന ‘‘പരിയായേന ഉപനിസ്സയപച്ചയോതി വുത്താനീ’’തി ആഹ. ‘‘കുസലോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സ ധമ്മസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൨൩), അകുസലോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സ ധമ്മസ്സ (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൨൩), വിപാകധമ്മധമ്മോ നേവവിപാകനവിപാകധമ്മധമ്മസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൩.൧൦൩) പന വചനതോ നിപ്പരിയായേന സബ്ബേപി കുസലാകുസലാ ധമ്മാ വിപാകസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയോ ഹോതീതി അയമത്ഥോ ദിസ്സതി. ‘‘കുസലമൂലം അകുസലമൂല’’ന്തി ഇമേസം അന്വാദേസോപി പച്ചയസദ്ദാപേക്ഖായ ‘‘ഏസാ’’തി പുല്ലിങ്ഗവസേന വുത്തോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഏസാതി…പേ… യോജേതബ്ബ’’ന്തി.

‘‘മനസികാരോപീ’’തിആദിനാ അപ്പഹീനാവിജ്ജാനമ്പി കിരിയായ കുസലാകുസലമൂലാനി, അവിജ്ജാ ച ഉപനിസ്സയാ ന ഹോന്തീതി ദസ്സേതി. കമ്മവട്ടവിപാകവട്ടഭൂതാനിയേവ സങ്ഖാരവിഞ്ഞാണാനി പച്ഛിമനയേ അധിപ്പേതാനീതി വുത്തം ‘‘കിരിയാനി പന…പേ… ഗച്ഛന്തീ’’തി. തേസം പച്ചയാനം വസേന അനേകപ്പകാരതോതി അധിപ്പായോതി യോജനാ.

നവാദിഭേദാനന്തി നവഅട്ഠസത്തഛാതി ഏവംപഭേദാനം. ചതുന്നം ചതുക്കാനന്തി പുരിമനയേ പച്ഛിമനയേ ച ആഗതാനം യഥാലാഭം ചതുന്നം ചതുന്നം ചതുക്കാനം. ‘‘കുസലാകുസലാനം പന വിപാകേ ചാ’’തി ച-സദ്ദേന കുസലാകുസലേ ചാതി സമുച്ചേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘കുസല…പേ… വത്തബ്ബ’’ന്തി. മൂലപദേകപച്ചയതാവസേനാതി മൂലപദസ്സ ഏകപച്ചയഭാവവസേന ഉപനിസ്സയപച്ചയതാവസേന. ഏകസ്സേവ നയസ്സാതി കുസലാകുസലേസു അവിജ്ജാമൂലകസ്സ, വിപാകേസു കുസലാകുസലമൂലകസ്സാതി ഏവം ഏകസ്സേവ നയസ്സ വസേന. ധമ്മപച്ചയഭേദേതി ധമ്മസ്സ പച്ചയഭൂതസ്സ, പച്ചയുപ്പന്നസ്സ വാ പച്ചയഭാവേന ഭേദേതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘അവിജ്ജാദീന’’ന്തിആദിം വത്വാ പുന തമേവ ‘‘തംതംചിത്തുപ്പാദാ’’തിആദിനാ പകാരന്തരേന വിഭാവേതി.

കുസലമൂലകവിപാകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പടിച്ചസമുപ്പാദവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.