൨. അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ

൨൪൩. തം പടിച്ചസമുപ്പാദം. ഏകേകചിത്താവരുദ്ധന്തി അഭിധമ്മഭാജനീയേ വിയ ഏകേകസ്മിം ചിത്തേ അവരുദ്ധം അന്തോഗധം അകത്വാ. അസഹജാതാനഞ്ച ‘‘അസഹജാതാനം, സഹജാതാനഞ്ചാ’’തി ഏവം പഠമപദേ ഏകസേസനിദ്ദേസോ ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണ’’ന്തി അസഹജാതായേവ പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നാ ദസ്സിതാ വിപാകവിഞ്ഞാണസ്സേവ അധിപ്പേതത്താ. ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ, വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപ’’ന്തി (വിഭ. ൨൨൫) ച ഏവമാദീസു അസഹജാതാ, സഹജാതാ ച. ‘‘ഏകേകേന നയേനാ’’തി പുരാതനോ പാഠോ, ഏതരഹി പന ‘‘ഏകേകേന ചതുക്കേന’’ ഇച്ചേവ ബഹൂസു പോത്ഥകേസു പാഠോ. നയചതുക്കവാരാതി നയേസു ചതുക്കാനം വാരാ, അവിജ്ജാമൂലകാദീസു നവസു നയേസു പച്ചേകം പച്ചയചതുക്കാദീനം ചതുന്നം ചതുക്കാനം ‘‘നാമപച്ചയാ ഛട്ഠായതന’’ന്തിആദിവിസേസഭിന്നാ ചത്താരോ വാരാതി അത്ഥോ. വവത്ഥിതാതി യഥാവുത്തവിസേസേന അസംകിണ്ണാ. ചതുക്കാനന്തി വാരചതുക്കാനം വാരസോളസകസ്സ നയഭാവതോതി അധിപ്പായോ.

൧. പച്ചയചതുക്കവണ്ണനാ

പച്ചയസഹിതപച്ചയുപ്പന്നാനി അങ്ഗഭാവേന വുത്താനി, ന കേവലം പച്ചയാ. തസ്മാ ‘‘ഛട്ഠായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ’’തി ഏത്ഥ ന ഛട്ഠായതനസ്സ അങ്ഗതാ. തേന വുത്തം ‘‘ന, തസ്സ അനങ്ഗത്താ’’തി. ഏവഞ്ച കത്വാതി പച്ചയസഹിതസ്സ പച്ചയുപ്പന്നസ്സ അങ്ഗഭാവതോ. തീസു പകാരേസൂതി ‘‘പഠമോ സബ്ബസങ്ഗാഹികട്ഠേനാ’’തിആദിനാ (വിഭ. അട്ഠ. ൨൪൩) അട്ഠകഥായം വുത്തേസു തീസുപി പകാരേസു. പച്ചയവിസേസാദീതി ഏത്ഥ നാമം, ഛട്ഠായതനഞ്ച പച്ചയവിസേസോ. ആദി-സദ്ദേന യോനിവിസേസോ, ആയതനാനം അപാരിപൂരിപാരിപൂരിഭവവിസേസോ ച ഗഹിതോ. തേ ഹി ദുതിയവാരാദീനം നാനത്തകരാ. അത്ഥവിസേസേനാതി യദിപി അഞ്ഞത്ഥ ‘‘സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ’’തി സളായതനപച്ചയോ വുത്തോ, തഥാപി സഹജാതാദിനാമസന്നിസ്സയേന പവത്തനതോ നാമമത്തപച്ചയാപി സോ ഹോതീതി പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ നാനാനയവിചിത്തതാനുമിതസ്സ ഗമ്ഭീരഭാവസ്സ വിഭാവനസങ്ഖാതേന, അനവസേസനാമപച്ചയദസ്സനസങ്ഖാതേന ച അത്ഥവിസേസേന. തഥാ ഹി ‘‘യേഹി, ആനന്ദ, ആകാരേഹി യേഹി ലിങ്ഗേഹി യേഹി നിമിത്തേഹി യേഹി ഉദ്ദേസേഹി നാമകായസ്സ പഞ്ഞത്തി ഹോതി, തേസു ആകാരേസു…പേ… ഉദ്ദേസേസു അസതി അപി നു ഖോ രൂപകായേ അധിവചനസമ്ഫസ്സോ പഞ്ഞായേഥാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൧൪) ഫസ്സസ്സ നാമപച്ചയതാവിഭാവനവസേന മഹാനിദാനദേസനാ പവത്താ. തഥാ ‘‘നാമരൂപപച്ചയാ ഫസ്സോതി ഇച്ചസ്സ വചനീയ’’ന്തി (ദീ. നി. ൨.൯൭) ‘‘നാമരൂപപച്ചയാ’’തി വദന്തേന ‘‘നാമപച്ചയാ’’തിപി വുത്തമേവ ഹോതീതി.

വാരചതുക്കേ ‘‘സങ്ഖാരോ’’തി വുത്തം, സോകാദയോ ന വുത്താ, പുരിമസ്മിം വാരദ്വയേ രൂപം ന വുത്തം, വാരത്തയേ സളായതനം ന വുത്തന്തി യോജേതബ്ബം.

സബ്ബ…പേ… രണതോതി സബ്ബസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ പവത്തിട്ഠാനഭൂതസബ്ബഭവസാധാരണതോ, വിഞ്ഞാണസ്സ വാ പവത്തിട്ഠാനഭൂതസബ്ബഭവസാധാരണതോ. സമാനം ഫലം സമാനോ പച്ചയോ സഹജാതാദിപച്ചയേഹി ഉപകത്തബ്ബതോ, ഉപകാരകതോ ച. തസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ. വിഞ്ഞാണാഹരണന്തി വിപാകവിഞ്ഞാണനിബ്ബത്തനം. അസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ.

ഗതിസൂചകോതി ഹി-സദ്ദം ലോകേ ഗതിഅത്ഥം വദന്തീതി കത്വാ വുത്തം. ‘‘വിഗത’’ന്തി ഏത്ഥ വി-സദ്ദോ പടിസേധദീപകോതി ദ്വേ പടിസേധാ പകതിം ഞാപേന്തീതി ആഹ ‘‘വിഗതതാനിവാരണവസേന ഗതി ഏവ ഹോതീ’’തി.

തിധാ ചതുധാ പഞ്ചധാ വാതി ഏത്ഥ സഞ്ഞാമനസികാരാദയോ സഹജാതനിസ്സയഅത്ഥിപച്ചയവസേന തിധാ, ഫസ്സചേതനാദയോ തേസഞ്ചേവ ആഹാരാദീനഞ്ച വസേന ചതുധാ, വേദനാവിതക്കാദയോ തേസഞ്ചേവ ഝാനിന്ദ്രിയാദീനഞ്ച വസേന പഞ്ചധാ. യഥാ സമാധി, ഏവം വീരിയമ്പി ദട്ഠബ്ബം. തമ്പി ഹി അധിപതിന്ദ്രിയമഗ്ഗപച്ചയേഹി ഛധാ പച്ചയോ ഹോതി.

‘‘വചനവസേനാ’’തി ഇമിനാ ഇമസ്മിം ചതുക്കേ സഹജാതപച്ചയം ധുരം കത്വാ ദേസനാ പവത്താതി തേസം അധിപ്പായോതി ദസ്സേതി. അത്ഥോതി പച്ചയധമ്മോ. കത്ഥചീതി കിസ്മിഞ്ചി വാരേ അത്തനോ പച്ചയുപ്പന്നസ്സ യഥാസകേഹി പച്ചയോ ന ന ഹോതി. ‘‘അത്ഥതോ’’തി ച പാഠോ. ‘‘ഭവപച്ചയാ ജാതീ’’തിആദി ന വത്തബ്ബം സിയാ, വുത്തഞ്ച തം. തസ്മാ സഹജാതപച്ചയവസേനേവ പഠമചതുക്കോ വുത്തോതി ന ഗഹേതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘ന ച തം ന വുത്ത’’ന്തിആദി. ഇമസ്സ ച ‘‘ഭവപച്ചയാ ജാതീതിആദി ന വത്തബ്ബം സിയാ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. പച്ചയവചനമേവാതി ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ’’തിആദീസു വുത്തപച്ചയവചനമേവ ച. തേസന്തി തേസം ആചരിയാനം. അയോജേത്വാ വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. കഥം പന വുത്തന്തി ആഹ ‘‘സാമഞ്ഞേന…പേ… സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി. ഏത്ഥ ച ‘‘സഹജാതസൂചക’’ന്തിആദിനാ യഥാധിപ്പേതസ്സ അത്ഥസ്സ വചനതോ അസിദ്ധിമാഹ, ‘‘സഹജാതതോ’’തിആദിനാ പന അത്ഥാപത്തിതോ. അസമ്ഭവേ ഹി അഞ്ഞസ്സ അത്ഥതോ സിജ്ഝേയ്യ വചനതോ വാ അത്ഥതോ വാ അധിപ്പേതത്ഥസാധനാതി.

അഞ്ഞത്ഥാതി അഞ്ഞസ്മിം സുത്തേ. അതീതദ്ധം നിദ്ധാരേത്വാ പച്ചുപ്പന്നാനാഗതേഹി സദ്ധിം അദ്ധത്തയദസ്സനത്ഥം. തംദേസനാപരിഗ്ഗഹത്ഥന്തി മഹാനിദാനദേസനാപരിഗ്ഗഹത്ഥം. സോ ച ഉഭിന്നം ദേസനാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം സംസന്ദനഭാവദസ്സനത്ഥം. ഏവം സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധഭാസിതാ ദേസനാ അഞ്ഞദത്ഥു സംസന്ദതീതി.

ഇമസ്സാതി ഇമസ്സ തതിയവാരസ്സ.

അപരാപേക്ഖതായ, അപരികിലിട്ഠുപപത്തിതായ, അസുചിഅമക്ഖിതതായ കാമാവചരദേവാനം, സബ്ബേസഞ്ച ബ്രഹ്മാനം തഥാ ഉപപജ്ജനതോ ച ഓപപാതികയോനിയാ പധാനതാ വേദിതബ്ബാ. സങ്ഗഹനിദസ്സനവസേനാതി ഓപപാതികയോനിയാ ഏവ സംസേദജയോനിയാ സങ്ഗഹസ്സ നിദസ്സനവസേന ഉദാഹരണവസേന. ആരമ്മണപച്ചയസ്സാപി ഫസ്സസ്സ സതിപി പവത്തിഹേതുഭാവേ സോ പന സഹജാതാദിപച്ചയഭൂതസ്സ അജ്ഝത്തികസ്സ ഛട്ഠായതനസ്സ വിയ ന സാതിസയോതി വുത്തം ‘‘ആരമ്മണപച്ചയോ ചേത്ഥ പവത്തകോ ന ഹോതീ’’തി.

കേസഞ്ചീതി പരിപുണ്ണായതനാനം ഗബ്ഭസേയ്യകാനം. ‘‘പച്ഛിമ…പേ… സദാ സമ്ഭവതീ’’തി ഇദം ഗബ്ഭസേയ്യകാനം വിയ ഇതരയോനികാനം കമേന ആയതനുപ്പത്തി നത്ഥീതി വുത്തം. തഥാ ചാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘സഹുപ്പത്തിദീപനതോ’’തി.

പച്ചയചതുക്കവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഹേതുചതുക്കവണ്ണനാ

൨൪൪. അഭാവതോതി ഭാവാഭാവതോ. യഞ്ഹി ജാതിക്ഖണമത്തേയേവ ഭവതി, ന തതോ പരം, തം ജാതിയാ അവിഗതപച്ചയോ സിയാ അവിഗതപച്ചയനിയമസബ്ഭാവതോ. ഭവോ പന യസ്മാ ജാതിക്ഖണതോ പരമ്പി ഭവതി, തസ്മാ ന സോ തസ്സാ അവിഗതപച്ചയോ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘തതോ ഉദ്ധം ഭാവതോതി അത്ഥോ’’തി. ഭവേതി ഭവപദേ, ഭവേ വാ നിപ്ഫാദേതബ്ബേ. ഏസ നയോ ജാതിആദീസൂതി ഏത്ഥാപി. ‘‘യഥാ പനാ’’തിആദിനാ ‘‘അവിഗതപച്ചയസ്സ അഭാവതോ, നിയമാഭാവതോ ചാ’’തി വുത്താനം ഹേതൂനം വുത്തനയേന അബ്യാപിഭാവവിഭാവനേന അകാരണതം ദസ്സേതി അയാവഭാവിനോ പച്ചയുപ്പന്നസ്സ, പച്ചയധമ്മസ്സ ച അവിഗതപച്ചയഭാവദസ്സനതോ. സങ്ഖാരക്ഖന്ധേതിആദി മഗ്ഗസോധനവസേന വുത്തം. തസ്സ പരിഹാരം സയമേവ വദതി. സോ ഖണോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി തങ്ഖണികോ, ന തങ്ഖണികോ അതങ്ഖണികോ, തസ്സ സബ്ഭാവാ, അയാവഭാവികസബ്ഭാവാതി അത്ഥോ. യഥാ പന ഹേതൂ ഹോന്തി, തം ദസ്സേതും ‘‘സങ്ഖതലക്ഖണാനം പനാ’’തിആദിമാഹ.

ഏവന്തി ഏവം യഥാവുത്തനയേ സതി, ഏവം സന്തേതി അത്ഥോ. ‘‘ന ഹി…പേ… അത്ഥീ’’തി ഇമിനാ ജാതിആദീനം അവിഗതപച്ചയവസേന പച്ചയുപ്പന്നഭാവോ വിയ പച്ചയഭാവോപി നത്ഥീതി ദസ്സേതി. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘അസഭാവധമ്മത്താ’’തി.

കഥം പന അസഭാവധമ്മാനം ജാതിആദീനം പച്ചയുപ്പന്നതാ, പച്ചയതാ ചാതി ആഹ ‘‘ജായമാനാനം പനാ’’തിആദി. തസ്സാതി ജാതിജരാമരണസ്സ. വത്തബ്ബപദേസോതി ‘‘ഠപേത്വാ’’തി വത്തബ്ബപദേസോ. കോ പന സോതി? യഥാവുത്തം നാമം, നാമരൂപഞ്ച സങ്ഖാരക്ഖന്ധേന രൂപക്ഖന്ധേന ച ജരാമരണാനം സങ്ഗഹിതത്താ. ‘‘യോ ഭവോ ജാതിയാ പച്ചയോ’’തി ഏതേന ഭവസങ്ഗഹിതാനിപി ജാതിആദീനി ജാതിയാ അപ്പച്ചയത്താ ഏവ ‘‘ഠപേത്വാ’’തി ന വുത്താനീതി ദസ്സേതി, പച്ചയഭാവാസങ്കാ ഏവ നേസം തസ്സാ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. തേനേവ ഠപേതബ്ബഗഹേതബ്ബവിസേസേ സതീതി സാസങ്കം വദതി.

ഹേതുചതുക്കവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. അഞ്ഞമഞ്ഞചതുക്കവണ്ണനാ

൨൪൬. പച്ചയുപ്പന്നസ്സാതി പച്ചയുപ്പന്നഭാവിനോ. വിസും ഠിതസ്സാതി ഭവേന അസങ്ഗഹിതസ്സ. സപ്പദേസമേവ ഗഹിതം ഇധ വേദനാദിക്ഖന്ധത്തയസ്സേവ അധിപ്പേതത്താ നിരുള്ഹത്താ ച. പച്ചയുപ്പന്നം ഠപേത്വാ പച്ചയഭൂതംയേവ നാമം ഗഹിതം, അവിഗതപച്ചയനിയമാഭാവോ വിയ ഭവേ ഉപാദാനസ്സ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയനിയമാഭാവോതി യോജനാ. വുത്തനയേനാതി ‘‘സങ്ഖതലക്ഖണാനം പനാ’’തിആദിനാ വുത്തനയേന.

അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ വിയ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോതി അയമത്ഥോ ഇധാധിപ്പേതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞ…പേ… അധിപ്പേതോ സിയാ’’തി ആഹ. തഥാ ച വദന്തി ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞഞ്ചേത്ഥ ന പട്ഠാനേ ആഗതഅഞ്ഞമഞ്ഞവസേന ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി. ചക്ഖായതനുപചയാദീനന്തി ഉപരൂപരി ചിതാനി വിയ ഉപ്പന്നചക്ഖായതനാദീനി, ചക്ഖായതനാദീനം വാ ഉപത്ഥമ്ഭകാനി ചക്ഖായതനുപചയാദീനി.

അഞ്ഞമഞ്ഞചതുക്കവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സങ്ഖാരാദിമൂലകനയമാതികാവണ്ണനാ

൨൪൭. യദിപി സാമഞ്ഞതോ ഗതവിസേസോ, തഥാപി സാമഞ്ഞഗ്ഗഹണേന നയഗതോ വിസേസോ സരൂപതോ ദസ്സിതോ ഹോതീതി ‘‘നാമപച്ചയാ അവിജ്ജാ’’തി വത്വാപി നാമവിസേസാനം തസ്സാ പച്ചയഭാവോ ദസ്സേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘നാമവിസേസാനം…പേ… വുത്താ’’തി. ‘‘യദേവ പന നാമ’’ന്തിആദി കസ്മാ വുത്തം, നനു നാമഗ്ഗഹണേന അഗ്ഗഹിതോപി ജാതിആദി ഭവഗ്ഗഹണേന ഗഹിതോതി ദസ്സിതോവായമത്ഥോതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ഭവഗ്ഗഹണേന ചാ’’തിആദി. ഇധാപീതി ‘‘ഭവപച്ചയാ അവിജ്ജാ’’തി ഇധാപി. ന സിയാതി ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ അവിജ്ജാ’’തി വുത്തം ന സിയാ. തസ്മാതി യസ്മാ സാമഞ്ഞചോദിതം വിസേസചോദിതമേവ ന ഹോതി, തസ്മാ. സോതി ഭവോ. തേനാതി സഭാവാസഭാവധമ്മസങ്ഗഹണേന.

ഉപാദാനസ്സപി ഭവേകദേസത്താ വുത്തം ‘‘ഉപാദാനപച്ചയാ…പേ… അഗ്ഗഹിതേ’’തി. ‘‘ഭവപച്ചയാ ജാതീ’’തി ഇദം വചനം സന്ധായാഹ ‘‘ഭവസദ്ദോ…പേ… വുച്ചമാനോ’’തി. ‘‘നാമപച്ചയാ അവിജ്ജാ’’തി ഏത്ഥ പച്ചയുപ്പന്നം ഠപേത്വാ പച്ചയസ്സ ഗഹണതോ അവിജ്ജാവിനിമുത്താ ഏവ ചത്താരോ ഖന്ധാ നാമസദ്ദേന വുച്ചന്തീതി ആഹ ‘‘ന നാമസദ്ദോ നിരവസേസബോധകോ’’തി. ന ചേത്ഥ ഏകംസതോ കാരണം മഗ്ഗിതബ്ബം. യേന ഭവ-സദ്ദോ നിരവസേസബോധകോ, ന നാമ-സദ്ദോതി ആഹ ‘‘ഏവംസഭാവാ ഹി ഏതാ നിരുത്തിയോ’’തി. ഇമിനാ അധിപ്പായേനാതി ഭവസദ്ദോ നിരവസേസബോധകോ ഉപാദിന്നചതുക്ഖന്ധവിസയത്താതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന. ജായമാനാദിധമ്മവികാരഭാവതോ ജായമാനാദിക്ഖന്ധപടിബദ്ധാ ജാതിആദയോ വുച്ചേയ്യും, ന പന ജാതിആദിപടിബദ്ധാ ജായമാനാദിക്ഖന്ധാതി ന ഏകചിത്തക്ഖണേ ജാതിആദീനം അവിജ്ജായ പച്ചയഭാവോ സമ്ഭവതീതി ഇമമത്ഥമാഹ ‘‘ജായമാനാനം പനാ’’തിആദിനാ. നാനാചിത്തക്ഖണേ പന ജാതിആദയോ അവിജ്ജായ ഉപനിസ്സയപച്ചയോ ഹോന്തീതി ‘‘ഏകചിത്തക്ഖണേ’’തി വിസേസിതം. തേനേവാതി അസമ്ഭവേനേവ.

മാതികാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അകുസലനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൪൮-൯. തന്തി ദിട്ഠുപാദാനം. ഇതരസ്സാതി കാമുപാദാനസ്സ. തണ്ഹാഗഹണേനാതി ‘‘തണ്ഹാപച്ചയാ’’തി ഏത്ഥ തണ്ഹാഗഹണേന ഗഹിതത്താ. യദി ഏവം നാമഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാ തണ്ഹാ കസ്മാ പുന വുത്താതി ആഹ ‘‘നാമേ വിയ വിസേസപച്ചയത്താഭാവാ’’തി. ‘‘നാമപച്ചയാ ഛട്ഠായതന’’ന്തി ഏത്ഥ ഹി കാമതണ്ഹാപി നാമേ സങ്ഗഹിതാതി നാമസ്സ യഥാരഹം ഛട്ഠായതനസ്സ പച്ചയഭാവോ വുത്തോതി അത്ഥി തത്ഥ വിസേസപച്ചയത്തം, ഉപാദാനസ്സ പന ഭവസങ്ഗഹോപി അത്ഥീതി ‘‘തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാന’’ന്തി ഏതേന ‘‘കാമുപാദാനപച്ചയാ ഭവോ’’തി ഏതസ്സ നത്ഥേവ വിസേസോതി വുത്തം ‘‘നാമേ വിയ വിസേസപച്ചയത്താഭാവാ’’തി. തണ്ഹാ ഏതിസ്സാ പച്ചയോതി തണ്ഹാപച്ചയാ, ദിട്ഠി. ഭവസ്സ പച്ചയഭൂതാതി ദുവിധസ്സപി ഭവസ്സ കാരണഭൂതാ. ഉഭയേനപി ഉപാദാനസ്സ ഭവനിദ്ദേസേ ഠപേതബ്ബതംയേവ വിഭാവേതി. പച്ചയുപ്പന്നം പച്ചയോ ച ഏകമേവാതി ‘‘തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാന’’ന്തി ഏത്ഥ വുത്തപച്ചയുപ്പന്നം, ‘‘ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ’’തി ഏത്ഥ വുത്തപച്ചയോ ച ഏകോ ഏവത്ഥോ, തസ്മാ പച്ചയോ വിസും പച്ചയുപ്പന്നതോ ഭിന്നം കത്വാ ന വിഭത്തോ.

൨൫൨. ഉപത്ഥമ്ഭകസമുട്ഠാപനപച്ഛാജാതപച്ചയവസേനാതി ഉപത്ഥമ്ഭകസ്സ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ സമുട്ഠാപനവസേന, പച്ഛാജാതപച്ചയവസേന ച.

൨൫൪. പഞ്ചന്നന്തി ചക്ഖായതനാദീനം പഞ്ചന്നം. സഹജാതാദിപച്ചയോതി സഹജാതനിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതാദിപച്ചയോ. വത്ഥുസങ്ഖാതം രൂപം. പുരേജാതാദിപച്ചയോതി പുരേജാതനിസ്സയവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയോ. പച്ഛാജാതാദിപച്ചയോതി പച്ഛാജാതവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയോ. ഛട്ഠസ്സ സഹജാതാദീതി ആദി-സദ്ദേന അഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയസമ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതാദയോ ഗഹിതാ.

൨൬൪. യസ്സാതി ‘‘യസ്സ ച ഹോതീ’’തി ഏത്ഥ വുത്തം ‘‘യസ്സാ’’തി പദം സന്ധായ വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ഹോതീതി യോജേതബ്ബ’’ന്തി.

൨൮൦. തസ്സാതി ‘‘ബലവകിലേസഭൂതായ വിചികിച്ഛായാ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൨൮൦) പദസ്സ. തേനാതി ‘‘തണ്ഹാട്ഠാനേ’’തി പദേന. ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡാദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന ഇമസ്മിം പടിച്ചസമുപ്പാദവിഭങ്ഗേ സുത്തന്തഭാജനീയാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി.

അകുസലനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കുസലാബ്യാകതനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൩൦൬. സബ്യാപാരാനീതി സഉസ്സാഹാനി, വിപാകധമ്മാനീതി അത്ഥോ. പരിഹീനം അവിജ്ജാട്ഠാനം ഏതേസന്തി പരിഹീനാവിജ്ജാട്ഠാനാ.

സന്ധായാതി അധിപ്പായം വിഭാവേന്തോ വിയ വദതി, സരൂപേനേവ പന ‘‘ന ച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി രൂപം സമുട്ഠാപേന്തീ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൩൦൬) അട്ഠകഥായം വുത്തം. നാമരൂപം ന ന ലബ്ഭതീതി യോജനാ.

കുസലാബ്യാകതനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അവിജ്ജാമൂലകകുസലനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൩൩൪. കുസലഫലേതി കുസലവിപാകപടിസന്ധിവിഞ്ഞാണസ്സ ഗഹിതത്താ തസ്സ സാദുരസവിസരുക്ഖബീജസദിസതാ വുത്താ.

യദിപി ‘‘സങ്ഖാരഹേതുക’’ന്തിആദിനാ യോജനാ ലബ്ഭതി, അവിഗതചതുക്കാദീനി പന ന ലബ്ഭന്തി യഥാലാഭയോജനായ ദസ്സിതത്താ.

അവിജ്ജാമൂലകകുസലനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കുസലമൂലകവിപാകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൩൪൩. കമ്മം വിയ പച്ചയോ ഹോതി വിപാകഭാവതോതി അധിപ്പായോ. വിപാകസ്സ കമ്മം പച്ചയോ ഹോന്തം സാതിസയം ഹോതീതി തസ്സ നിപ്പരിയായതാ, തംസമ്പയുത്താനം പരിയായതാ സിയാതി അധിപ്പായേന ‘‘പരിയായേന ഉപനിസ്സയപച്ചയോതി വുത്താനീ’’തി ആഹ. ‘‘കുസലോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സ ധമ്മസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൨൩), അകുസലോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സ ധമ്മസ്സ (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൨൩), വിപാകധമ്മധമ്മോ നേവവിപാകനവിപാകധമ്മധമ്മസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൩.൧൦൩) പന വചനതോ നിപ്പരിയായേന സബ്ബേപി കുസലാകുസലാ ധമ്മാ വിപാകസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയോ ഹോതീതി അയമത്ഥോ ദിസ്സതി. ‘‘കുസലമൂലം അകുസലമൂല’’ന്തി ഇമേസം അന്വാദേസോപി പച്ചയസദ്ദാപേക്ഖായ ‘‘ഏസാ’’തി പുല്ലിങ്ഗവസേന വുത്തോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഏസാതി…പേ… യോജേതബ്ബ’’ന്തി.

‘‘മനസികാരോപീ’’തിആദിനാ അപ്പഹീനാവിജ്ജാനമ്പി കിരിയായ കുസലാകുസലമൂലാനി, അവിജ്ജാ ച ഉപനിസ്സയാ ന ഹോന്തീതി ദസ്സേതി. കമ്മവട്ടവിപാകവട്ടഭൂതാനിയേവ സങ്ഖാരവിഞ്ഞാണാനി പച്ഛിമനയേ അധിപ്പേതാനീതി വുത്തം ‘‘കിരിയാനി പന…പേ… ഗച്ഛന്തീ’’തി. തേസം പച്ചയാനം വസേന അനേകപ്പകാരതോതി അധിപ്പായോതി യോജനാ.

നവാദിഭേദാനന്തി നവഅട്ഠസത്തഛാതി ഏവംപഭേദാനം. ചതുന്നം ചതുക്കാനന്തി പുരിമനയേ പച്ഛിമനയേ ച ആഗതാനം യഥാലാഭം ചതുന്നം ചതുന്നം ചതുക്കാനം. ‘‘കുസലാകുസലാനം പന വിപാകേ ചാ’’തി ച-സദ്ദേന കുസലാകുസലേ ചാതി സമുച്ചേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘കുസല…പേ… വത്തബ്ബ’’ന്തി. മൂലപദേകപച്ചയതാവസേനാതി മൂലപദസ്സ ഏകപച്ചയഭാവവസേന ഉപനിസ്സയപച്ചയതാവസേന. ഏകസ്സേവ നയസ്സാതി കുസലാകുസലേസു അവിജ്ജാമൂലകസ്സ, വിപാകേസു കുസലാകുസലമൂലകസ്സാതി ഏവം ഏകസ്സേവ നയസ്സ വസേന. ധമ്മപച്ചയഭേദേതി ധമ്മസ്സ പച്ചയഭൂതസ്സ, പച്ചയുപ്പന്നസ്സ വാ പച്ചയഭാവേന ഭേദേതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘അവിജ്ജാദീന’’ന്തിആദിം വത്വാ പുന തമേവ ‘‘തംതംചിത്തുപ്പാദാ’’തിആദിനാ പകാരന്തരേന വിഭാവേതി.

കുസലമൂലകവിപാകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പടിച്ചസമുപ്പാദവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.