൬. പടിച്ചസമുപ്പാദവിഭങ്ഗോ

൧. സുത്തന്തഭാജനീയം

ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൨൨൫. ‘‘വുത്തത്താ’’തി ഇദം നിസ്സക്കം കിം ലക്ഖണം? ഹേതുലക്ഖണം. യദി ഏവം തംഹേതുകോ വിഭജ്ജവാദിഭാവോ ആപജ്ജതി. ന ഹി മോഗ്ഗലിപുത്തതിസ്സത്ഥേരേന വുത്തത്താ ബുദ്ധസാവകാ വിഭജ്ജവാദിനോ അഹേസുന്തി? നയിദമേവം. തിവിധോ ഹി ഹേതു ഞാപകോ, കാരകോ, സമ്പാപകോതി. തേസു ഞാപകഹേതു ഇധാധിപ്പേതോ, തസ്മാ തേന മഹാഥേരേന ‘‘കിം വാദീ, ഭന്തേ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി പുട്ഠേന ‘‘വിഭജ്ജവാദീ, മഹാരാജാ’’തി തദാ വുത്തവചനേന ഞായതി ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധസാവകാ വിഭജ്ജവാദിനോ’’തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി കിം…പേ… വുത്തത്താ…പേ… വിഭജ്ജവാദിനോ’’തി. ‘‘അഹഞ്ഹി, ബ്രാഹ്മണ, വിനയായ ധമ്മം ദേസേമി രാഗസ്സാ’’തിആദിം വത്വാ ‘‘നോ ച ഖോ യം ത്വം സന്ധായ വദേസീ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൫-൯) വേരഞ്ജബ്രാഹ്മണസ്സ ഭഗവതാ വേനയികാദിഭാവോ വിഭജ്ജ വുത്തോതി തം അനുവദന്താ സാവകാപി തഥാ വദന്തീതി ആഹ ‘‘തേ ഹി വേനയികാദിഭാവം വിഭജ്ജ വദന്തീ’’തി. ചീവരാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന സോമനസ്സാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. താനിപി ഹി സേവിതബ്ബാസേവിതബ്ബഭാവേന വിഭജ്ജ വുത്താനി. വിഭജ്ജവാദിപരിസാ വിഭജ്ജവാദിമണ്ഡലന്തി ഏതസ്മിം അത്ഥേ യഥാ തം ഓതിണ്ണോ നാമ ഹോതി, തംദസ്സനത്ഥം ‘‘ആചരിയേ അനബ്ഭാചിക്ഖന്തേനാ’’തിആദി വുത്തം. സകസമയാവോക്കമാദി ഹി പരമത്ഥതോ തദോതാരോ. ‘‘അസംകിലിട്ഠാപി അവിജ്ജാ അത്ഥി അമഗ്ഗവജ്ഝാ, യായ നിവുതാ ഖീണാസവാപി നാമഗോത്താദീസു ഏകച്ചം ന ജാനന്തി, സാ കുസലചിത്തുപ്പാദേസുപി പവത്തതീ’’തി നികായന്തരിയാ. തം സന്ധായാഹ ‘‘അവിജ്ജാ പുഞ്ഞാനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരാനം ഹേതുപച്ചയോ ഹോതീതിആദിം വദന്തോ’’തി. ഉപലക്ഖണഞ്ഹേതം സഹജാതകോടിയാ. ആദി-സദ്ദേന അകുസലചിത്തേനപി ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, യാ സംകിലിട്ഠാ പഞ്ഞാതി, അചേതസികം സീലം, അവിഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതം രൂപഭാവം ദുസ്സില്യന്തി ഏവമാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. പരസമയായൂഹനം പരസമയേ ബ്യാപാരാപത്തിയാ. യോ തത്ഥ സകസമയേന വിരുദ്ധോ അത്ഥോ, തസ്സ വാ ദീപനേന സിയാ, പരസമയേ വാദാരോപനേന വാ. തേസു പുരിമം ‘‘ആചരിയേ അനബ്ഭാചിക്ഖന്തേനാ’’തി ഇമിനാ അപനീതന്തി ഇതരം ദസ്സേതി ‘‘പരസമയം…പേ… അനായൂഹന്തേനാ’’തി. അസമ്പിണ്ഡേന്തേനാതി ഉപചയത്ഥം സന്ധായ വദന്തി. ആയൂഹന-സദ്ദോ പന ഉപചയത്ഥോ ന ഹോതീതി കേചിവാദോ ന സാരതോ ഗഹേതബ്ബോ.

തബ്ബിപരിയായേനാതി യഥാവിനയം അവട്ഠാനേന. സാവജ്ജസ്സ അനവജ്ജതാദീപനാദിനാ കമ്മന്തരം ഭിന്ദന്തോ വിനാസേന്തോ, ആലോളേന്തോ വാ ധമ്മതം ധമ്മസഭാവം വിലോമേതി വിപരീതതോ ദഹതി. മഹാപദേസേതി മഹാഅപദേസേ, ബുദ്ധാദയോ മഹന്തേ മഹന്തേ അപദിസിത്വാ വുത്താനി മഹാകാരണാനി. മഹാപദേസേതി വാ മഹാഓകാസേ, മഹന്താനി ധമ്മസ്സ പതിട്ഠാനട്ഠാനാനീതി വുത്തം ഹോതി. തത്രായം വചനത്ഥോ – അപദിസീയതീതി അപദേസോ, ബുദ്ധോ അപദേസോ ഏതസ്സാതി ബുദ്ധാപദേസോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. അത്ഥതോ ചായം മഹാപദേസോ ‘‘സമ്മുഖാ മേതം ഭഗവതോ സുത’’ന്തിആദിനാ കേനചി ആഭതസ്സ ‘‘ധമ്മോ’’തി വാ ‘‘അധമ്മോ’’തി വാ വിനിച്ഛയനേ കാരണം. കിം പന തന്തി? തസ്സ യഥാഭതസ്സ സുത്തോതരണാദി ഏവ. യദി ഏവം കഥം ചത്താരോതി? ധമ്മസ്സ ദ്വേ സമ്പദായോ ഭഗവാ, സാവകാ ച. തേസു സാവകാ സങ്ഘഗണപുഗ്ഗലവസേന തിവിധാ. ഏവം ‘‘അമുമ്ഹാ മയാ അയം ധമ്മോ പടിഗ്ഗഹിതോ’’തി അപദിസിതബ്ബാനം ഭേദേന ചത്താരോ. തേനാഹ ‘‘സമ്മുഖാ മേതം ഭഗവതോ സുത’’ന്തിആദി. നേത്തിയമ്പി വുത്തം ‘‘ബുദ്ധാപദേസോ സങ്ഘാപദേസോ സമ്ബഹുലത്ഥേരാപദേസോ ഏകത്ഥേരാപദേസോ’’തി.

സുത്തസുത്താനുലോമആചരിയവാദഅത്തനോമതിമഹാപദേസേതി ഏത്ഥ തിസ്സോ സങ്ഗീതിയോ ആരുള്ഹാനി തീണി പിടകാനി അത്ഥസൂചനാദിഅത്ഥേന സുത്തം. യഥാവുത്തസ്സ സുത്തസ്സ അനുലോമതോ യഥാവുത്താ ഏവ ചത്താരോ മഹാപദേസാ സുത്താനുലോമം. പാളിയാ അത്ഥഗാഹണേന ധമ്മതായം പതിട്ഠാപനതോ അട്ഠകഥാ ആചരിയവാദോ. നയഗ്ഗാഹേന അനുബുദ്ധിയാ അത്തനോ പടിഭാനം അത്തനോമതി. ഏത്ഥ ച സുത്തആചരിയവാദഅത്തനോമതീനമ്പി കേനചി ആഭതസ്സ ധമ്മാധമ്മാദിഭാവവിനിച്ഛയനേ കാരണഭാവസഭാവതോ മഹാപദേസതാ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. സന്തിട്ഠതി അപ്പടിബാഹന്തോ, അവിലോമേന്തോ ച. തബ്ബിപരിയായേന അതിധാവതി. ഏകസ്സ പദസ്സ ഏകേന പകാരേന അത്ഥം വത്വാ തസ്സേവ പുന പകാരന്തരേന അത്ഥം വദന്തോ വാ അപരേഹി പരിയായേഹി നിദ്ദിസതി നാമ യഥാ ‘‘അവിജ്ജാ ദുക്ഖസച്ചസ്സ യാഥാവസരസലക്ഖണം പടിവിജ്ഝിതും ന ദേതീ’’തിആദിം വത്വാ പുന ‘‘അയം അവിജ്ജാ ദുക്ഖാദീസു അഞ്ഞാണ’’ന്തി വുത്താപി ‘‘ദുക്ഖസച്ചസ്സ ഏകദേസോ ഹോതീ’’തിആദിവചനം. അഥ വാ ഹേതുഭാവേന വുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ പുന ഫലഭാവേന വചനം തമേവത്ഥം പുനരാവത്തേത്വാ നിദ്ദിസനം യഥാ ‘‘വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപ’’ന്തി വത്വാ പുന ‘‘നാമരൂപപച്ചയാ സളായതന’’ന്തി വചനം. അഥ വാ ‘‘സബ്ബമേതം ഭവചക്കം കമ്മഞ്ചേവ വിപാകോ ച. കിലേസകമ്മവിപാകവസേന തിവിധ’’ന്തി ച ആദിനാ വുത്തസ്സേവത്ഥസ്സ ദുവിധതിവിധാദിവിഭാഗദസ്സനം തമേവത്ഥം പുനരാവത്തേത്വാ നിദ്ദിസനന്തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

സത്തവോഹാരോതി ‘‘സത്തോ’’തി സമഞ്ഞാ. യേ ഹി ധമ്മേ സമൂഹഭൂതേ സന്താനവസേന വത്തമാനേ ഉപാദായ സത്തപഞ്ഞത്തി, തസ്സാ തതോ അഞ്ഞഥാനാഞ്ഞഥാഅച്ചന്താഭാവസങ്ഖാതേ അന്തേ അനുപഗമ്മ യാഥാവതോ സങ്ഗഹണം, ബോധനഞ്ച ധമ്മതായം അകുസലസ്സ ദുക്കരം ദുരഭിസമ്ഭവന്തി. അവിജ്ജാദികസ്സ പച്ചയധമ്മസ്സ സങ്ഖാരാദിപച്ചയുപ്പന്നധമ്മം പതി ഹേതുആദിനാ പച്ചയേന പച്ചയഭാവോ പച്ചയാകാരോ, പടിച്ചസമുപ്പാദോതി അത്ഥോ.

വുത്തനയേനാതി ‘‘ആചരിയേ അനബ്ഭാചിക്ഖന്തേനാ’’തിആദിനാ വുത്തനയേന. കാമഞ്ചേത്ഥ സബ്ബാപി അത്ഥവണ്ണനാ ഇമിനാവ നയേന കാതബ്ബാ, പടിച്ചസമുപ്പാദവണ്ണനായ പന ഗരുതരഭാവം ദസ്സേന്തോ ഏവം വദതി.

പാളിധമ്മന്തി തേപിടകബുദ്ധവചനം. പടിച്ചസമുപ്പാദന്തി പടിച്ചസമുപ്പാദപാളിം.

അത്ഥം കത്വാതി ഹിതം കത്വാ. യഥായം ഹിതാവഹോ ഹോതി, ഏവം കത്വാ. അട്ഠിം കത്വാതി വാ അത്താനം അത്ഥികം കത്വാ. സുതചിന്താമയാദിം ഞാണവിസേസം. തദങ്ഗവിക്ഖമ്ഭനാദിനാ കിലേസക്ഖയവിസേസം.

ഭവാദീസു ആദീനവപ്പടിച്ഛാദനതോ, ബലവൂപനിസ്സയതോ, കമ്മസ്സ വിസേസഹേതുഭാവതോ ച വട്ടസ്സ മൂലകാരണം അവിജ്ജാ. വിപാകവട്ടനിമിത്തസ്സ കമ്മവട്ടസ്സ കാരണഭൂതമ്പി കിലേസവട്ടം അവിജ്ജാമൂലകന്തി ദസ്സനത്ഥം അവിജ്ജാ ആദിതോ വുത്താ. തണ്ഹാപി ഹി അവിജ്ജായ പടിച്ഛാദിതാദീനവേ ഏവ വിസയേ അസ്സാദാനുപസ്സിനോ പവത്തതി, ന അഞ്ഞഥാ. മൂലാദിദസ്സനസാമഞ്ഞഞ്ചാതി വല്ലിയാ മൂലമജ്ഝപരിയോസാനസ്സ ദസ്സനേന പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ തംദസ്സനസാമഞ്ഞഞ്ച യോജേതബ്ബം, സമന്തചക്ഖുനാ സബ്ബസ്സ ദിട്ഠത്തേപി ദേസനാകാലേ ദേസനാഞാണചക്ഖുനാ ബോധേതബ്ബതാവസേന ഏകദേസദസ്സനസ്സ അധിപ്പേതത്താ.

ദിട്ഠിസഹിതായ മാനസഹിതായ വാ തണ്ഹായ ‘‘അഹ’’ന്തി, ഇതരായ ‘‘മമ’’ന്തി അഭിവദതോ. ‘‘അഭിനന്ദനതോ’’തി ഹി ഇമിനാ സപ്പീതികായ തണ്ഹായ പവത്തി ദസ്സിതാ. ‘‘അഭിവദതോ’’തി ഇമിനാ തതോ ബലവതരായ ദിട്ഠിസഹിതായ മാനസഹിതായ വാ. ‘‘അജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ’’തി ഇമിനാ പന തതോപി ബലവതമായ ദിട്ഠിസഹിതായ, കേവലായ വാ തണ്ഹായ പവത്തി ദസ്സിതാ. ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠാപേത്വാ ഠാനഞ്ഹി അജ്ഝോസാനം. തപ്പച്ചയന്തി തണ്ഹാപച്ചയം. കഥം പന നന്ദിവചനേന ചതുബ്ബിധമ്പി ഉപാദാനം വുത്തന്തി ആഹ ‘‘നന്ദിതാ’’തിആദി. തത്ഥ നന്ദിതാതദവിപ്പയോഗതാഹീതി നന്ദിഭാവേന സഭാവതോ തണ്ഹുപാദാനം, തായ നന്ദിയാ തണ്ഹായ അവിപ്പയോഗേന അവിനാഭാവേന ദിട്ഠുപാദാനം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘ദിട്ഠാഭിനന്ദനഭാവേനാ’’തി ഇമിനാ ദിട്ഠിയാപി നന്ദിഭാവമാഹ.

പടിസന്ധിപവത്തിഫസ്സാദയോതി പടിസന്ധിയം പവത്തേ ച ഉപ്പന്നഫസ്സമനോസഞ്ചേതനാവിഞ്ഞാണാനി. ‘‘വിപാകവട്ടഭൂതേ’’തി ച ഇദം പവത്തവിസേസനം ദട്ഠബ്ബം. വട്ടൂപത്ഥമ്ഭകാതി വട്ടത്തയൂപനിസ്സയാ. ഇതരേതി അകമ്മജാ. തസ്മിന്തി യഥാവുത്തേ ആഹാരചതുക്കേ. വത്തും വട്ടന്തീതി തണ്ഹാനിദാനൂപനിസ്സയതോ ‘‘തണ്ഹാനിദാനാ’’തി വത്തും യുജ്ജന്തി.

യഥാ അരിയമഗ്ഗോ അന്തദ്വയവജ്ജിതമജ്ഝിമപടിപദാഭാവതോ ‘‘ഞായോ’’തി വുച്ചതി, ഏവം പടിച്ചസമുപ്പാദോപീതി ആഹ ‘‘ഞായോതി മഗ്ഗോ, സോയേവ വാ പടിച്ചസമുപ്പാദോ’’തി. അത്തനോ പടിവേധായ സംവത്തതി അസമ്മോഹപടിവേധേന പടിവിജ്ഝിതബ്ബത്താ. സംവത്തതീതി ച നിമിത്തസ്സ കത്തൂപചാരവസേനേതം വുത്തം യഥാ ‘‘അരിയഭാവകരാനി സച്ചാനി അരിയസച്ചാനീ’’തി. പകതിആദയോ ഹേട്ഠാ സച്ചവിഭങ്ഗേ ഹേതുവിപ്പടിപത്തികഥായം ദസ്സിതാ ഏവ. അകാരണം ‘‘കാരണ’’ന്തി ഗണ്ഹന്തി യഥാ കാപിലാദയോ. ന കിഞ്ചി കാരണം ബുജ്ഝന്തി യഥാ തം അഞ്ഞേ ബാലപുഥുജ്ജനാ. ഇതരാസന്തി മജ്ഝതോ പട്ഠായ യാവ പരിയോസാനാ ദേസനാദീനം തിസ്സന്നം. തദത്ഥതാസമ്ഭവേപീതി യഥാസകേഹി കാരണേഹി പവത്തിദസ്സനത്ഥതാസമ്ഭവേപി. അത്ഥന്തരസബ്ഭാവതോതി പയോജനന്തരസബ്ഭാവതോ. വുത്താനി ഹി അട്ഠകഥായം (വിഭ. അട്ഠ. ൨൨൫) ‘‘ജരാമരണാദികസ്സ ദുക്ഖസ്സ അത്തനാ അധിഗതകാരണസന്ദസ്സനത്ഥം. ആഹാരനിദാനവവത്ഥാപനാനുസാരേന യാവ അതീതം അദ്ധാനം അതിഹരിത്വാ പുന അതീതദ്ധതോ പഭുതി ഹേതുഫലപടിപാടിസന്ദസ്സനത്ഥം. അനാഗതദ്ധഹേതുസമുട്ഠാനതോ പഭുതി അനാഗതദ്ധസന്ദസ്സനത്ഥ’’ന്തി തിസ്സന്നം യഥാക്കമം തീണി പയോജനാനി.

തംതംഫലപടിവേധോതി ജാതിആദീനം ജരാമരണാദിതംതംഫലാവഗമോ. അനുവിലോകയതോതി പുരിമേ വികപ്പേ വിപസ്സനാനിമിത്തം അനുവിലോകനം, ദുതിയേ ദേസനാനിമിത്തം. കാമുപാദാനഭൂതാ തണ്ഹാ മനോസഞ്ചേതനാഹാരസങ്ഖാതസ്സ ഭവസ്സ, തംസമ്പയുത്താനം, തന്നിമിത്താനഞ്ച സേസാഹാരാനം വിസേസപച്ചയോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ആഹാരതണ്ഹാദയോ പച്ചുപ്പന്നദ്ധാ’’തി. ആദി-സദ്ദേന യാവ വിഞ്ഞാണം ഗഹേതബ്ബം. ആഹാരതണ്ഹാദയോതി ഏത്ഥ പച്ചുപ്പന്നകമ്മവട്ടപരിയാപന്നേ ആഹാരേ ഗഹേത്വാ അദ്ധയോജനം കത്വാ അനാഗതവിപാകവട്ടപരിയാപന്നേ ഗഹേത്വാ യോജേതും വുത്തം ‘‘ആഹാരാ വാ തണ്ഹായ പഭാവേതബ്ബാ അനാഗതോ അദ്ധാ’’തി. പഭാവേതബ്ബാതി ആയതിം ഉപ്പാദേതബ്ബാ. യുജ്ജതീതി ഫലഭൂതേ ആഹാരേ പച്ചുപ്പന്നേ പച്ചക്ഖതോ ദസ്സേത്വാ ‘‘തംനിദാനം തണ്ഹം തസ്സാ നിദാന’’ന്തിആദിനാ ഫലപരമ്പരായ കാരണപരമ്പരായ ച ദസ്സനം തഥാബുജ്ഝനകാനം പുഗ്ഗലാനം അജ്ഝാസയാനുലോമതോ, ധമ്മസഭാവാവിലോമനതോ ച യുത്തിയാ സങ്ഗയ്ഹതി. യദി തണ്ഹാദയോ അതീതോ അദ്ധാ, തണ്ഹാഗ്ഗഹണേനേവ സങ്ഖാരാവിജ്ജാ ഗഹിതാതി കിമത്ഥം പുന തേ ഗഹിതാതി ആഹ ‘‘സങ്ഖാരാവിജ്ജാ തതോപി അതീതതരോ അദ്ധാ വുത്തോ സംസാരസ്സ അനാദിഭാവദസ്സനത്ഥ’’ന്തി. അതീതന്തി വാ അതീതതാസാമഞ്ഞേന അതീതതരമ്പി സങ്ഗഹിതം ദട്ഠബ്ബം.

പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തിആഹാരകാതി പുനബ്ഭവൂപപത്തിപച്ചയാ. ഇതി വചനതോതി ഏവം വുത്തവചനസബ്ഭാവതോ. വിഞ്ഞാണാഹാരോ താവ പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തിയാ ഹേതു, ഇതരേ പന കഥന്തി ആഹ ‘‘തംസമ്പയുത്തത്താ…പേ… കബളീകാരാഹാരസ്സാ’’തി. തസ്സ ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തിആഹാരകാ ചത്താരോ ആഹാരാതി സമ്ബന്ധോ. സദ്ധാദീനം ഉപനിസ്സയതാ പരിച്ചാഗാദികാലേ, രാഗാദീനം ഗധിതസ്സ ഭോജനാദികാലേ. തേന യഥാക്കമം കുസലാകുസലകമ്മവിഞ്ഞാണായൂഹനം ദസ്സിതം. തസ്മാതി യസ്മാ ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തിആഹാരകാ ചത്താരോ ആഹാരാ ഗയ്ഹന്തി, തസ്മാ. പുരിമോയേവത്ഥോതി ‘‘ആഹാരതണ്ഹാദയോ പച്ചുപ്പന്നദ്ധാ’’തിആദിനാ വുത്തഅത്ഥോ. അതീതേതി അതീതേ അദ്ധനി. തതോ പരന്തി തതോ അതീതദ്ധതോ പരം പച്ചുപ്പന്നേ അനാഗതേ ച അദ്ധനി ‘‘സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണ’’ന്തിആദിനാ. പച്ചക്ഖാനന്തി പച്ചുപ്പന്നഭവപരിയാപന്നതായ പച്ചക്ഖഭൂതാനം. പച്ചുപ്പന്നം ഹേതുന്തി ഏതരഹി വത്തമാനം തണ്ഹാദികം ആഹാരാദീനം ഹേതും.

സുത്തം ആഹരതി ‘‘ആസവസമുദയാ അവിജ്ജാസമുദയോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൦൩). വട്ടഹേതുനോതി വിപാകവട്ടഹേതുനോ, സകലവട്ടഹേതുനോ വാ. അകുസലഞ്ഹി കമ്മം കമ്മവട്ടസ്സ കിലേസവട്ടസ്സ ച പച്ചയോ ഹോതിയേവ. ‘‘ഭവതണ്ഹായപി ഹേതുഭൂതാ’’തി ഇമിനാ കിലേസവട്ടസ്സാപി അവിജ്ജായ പച്ചയഭാവമാഹ. ഏവഞ്ചേതം, ഭിക്ഖവേ, വുച്ചതീ’’തിആദിനാ വട്ടസീസാനമ്പി അവിജ്ജാതണ്ഹാനം സപ്പച്ചയതാദസ്സനാപദേസേന സബ്ബേസമ്പി സങ്ഖതധമ്മാനം ഹേതുഫലപരമ്പരാവിച്ഛേദവുത്തിയാ പുരിമായ കോടിയാ അപഞ്ഞായനം വിഭാവേതി.

അവിജ്ജം തണ്ഹാ അനുവത്തതീതി ദുക്ഖേ തണ്ഹം അഭിഭവിത്വാ പവത്തിയാ തതോ അവിജ്ജായ ബലവഭാവമാഹ. അവിജ്ജാഭിഭൂതാ ഹി സത്താ സതിപി തണ്ഹാപരിതസ്സിതേ ഏകന്താനത്ഥസഞ്ഞിതം അത്തകിലമഥാനുയോഗദുക്ഖമനുയുഞ്ജന്തി. തണ്ഹം അവിജ്ജാ അനുവത്തതീതി സുഖേ അവിജ്ജം അഭിഭവിത്വാ പവത്തിയാ തതോ തണ്ഹായ ബലവഭാവമാഹ. യദിപി സാവജ്ജസുഖാനുഭവേ ബലവതീയേവ അവിജ്ജാ വിജ്ജമാനആദീനവം പടിച്ഛാദേന്തീ തിട്ഠതി, തണ്ഹാ പന തതോപി ബലവതരതായ സത്തേ വിപുലാനത്ഥസഞ്ഹിതേ അനരിയേ സുഖേ നിയോജേതീതി അവിജ്ജായ തദനുവത്തനം വുത്തം.

ആയതനഛക്കം വാ കായോതി സമ്ബന്ധോ. ചക്ഖാദിനിസ്സയേ സേസധമ്മേതി ചക്ഖാദിനിസ്സയഭൂതേ, തപ്പടിബദ്ധേ ച സസന്താനപരിയാപന്നേ ധമ്മേ. ചക്ഖാദിനിസ്സിതേ ഏവ കത്വാതി ചക്ഖാദിഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതേ കത്വാ. ചക്ഖാദികായന്തി ചക്ഖാദിധമ്മസമൂഹം പരേസം പഞ്ചക്ഖന്ധം. ഫസ്സേന ഫുട്ഠോതി ആരമ്മണം ഫുസന്തേന വിയ ഉപ്പന്നേന സുഖവേദനിയേന, ദുക്ഖവേദനിയേന ച ഫസ്സേന ഫുട്ഠോ. ഫസ്സേ ഹി തഥാ ഉപ്പന്നേ തംസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ ഫുട്ഠോതി വോഹാരോ ഹോതീതി.

യഥാ സളായതനാനി ഫസ്സസ്സ വിസേസപച്ചയോ, ഏവം വേദനായപീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സളായതനാനം വേദനായ വിസേസപച്ചയഭാവ’’ന്തി ആഹ. തന്നിസ്സിതന്തി സളായതനനിസ്സിതം. അതീതദ്ധാവിജ്ജാതണ്ഹാമൂലകോതി അതീതദ്ധഭൂതഅവിജ്ജാതണ്ഹാമൂലകോ. കായസ്സ ഭേദാ കായൂപഗോതി ഉഭയത്ഥാപി കായസദ്ദേന ഉപാദിന്നക്ഖന്ധപഞ്ചകോ ഗഹിതോ. തദുപഗതാ ഉപപജ്ജനം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണം. ഉഭയമൂലോതി അവിജ്ജാതണ്ഹാമൂലോ.

അനഭിസമയഭൂതത്താതി അഭിസമയസ്സ പടിപക്ഖഭൂതത്താ. അവിജ്ജായാതി അവിജ്ജായ സതി.

ഗഹണന്തി ഗഹേതബ്ബതം. തസ്മാതി യസ്മാ സതി സങ്ഖാരസദ്ദേന ആഗതസങ്ഖാരത്തേപി അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ പധാനതായ വിസും വുത്താ ഗോബലീബദ്ദഞായേന, തസ്മാ. തത്ഥ വുത്തമ്പീതി സങ്ഖാരസദ്ദേന ആഗതസങ്ഖാരേസു വുത്തമ്പി അഭിസങ്ഖരണകസങ്ഖാരം വജ്ജേത്വാ അഗ്ഗഹേത്വാ ഇതരേ സങ്ഖാരാ യോജേതബ്ബാ. ഏവഞ്ഹി അത്ഥസ്സ ഉദ്ധരണുദ്ധരിതബ്ബതാദ്വയം അസങ്കരതോ ദസ്സിതം ഹോതി. ‘‘ഇധ വണ്ണേതബ്ബഭാവേനാ’’തി ഇമിനാ അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാനം സതിപി സങ്ഖാരസദ്ദേന ആഗതസങ്ഖാരഭാവേ യഥാവുത്തമേവ പധാനഭാവം ഉല്ലിങ്ഗേതി. ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തി തദേകദേസോ വുത്തോതി സമ്ബന്ധോ. ഇമസ്മിം അത്ഥവികപ്പേ സങ്ഗണ്ഹനവസേന സങ്ഖാരസദ്ദേന ആഗതസങ്ഖാരേഹി സങ്ഗഹിതാപി അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ ഇധ വണ്ണേതബ്ബഭാവേന പധാനാതി വിസും ഗഹിതാ, പുരിമസ്മിം തേ വജ്ജേത്വാതി അയം വിസേസോ. തേനാഹ ‘‘വണ്ണേതബ്ബസബ്ബസങ്ഗഹണവസേന ദുവിധതാ വുത്താ’’തി. സാമഞ്ഞതോ സങ്ഗയ്ഹമാനമ്പി പധാനഭാവജോതനത്ഥം വിസും ഗയ്ഹതി യഥാ തം ‘‘പുഞ്ഞഞാണസമ്ഭാരാ’’തി.

യേന കുസലാകുസലധമ്മാ ‘‘വിപാകധമ്മാ’’തി വുച്ചന്തി, തം ആയൂഹനം, കിം പന തന്തി? അനുപച്ഛിന്നതണ്ഹാവിജ്ജാമാനേ സന്താനേ സബ്യാപാരതാ. തേനാഹ ‘‘പടിസന്ധി…പേ… ആയൂഹനരസാ’’തി. ചേതനാപധാനത്താ പന തസ്സ ചേതനാകിച്ചം കത്വാ വുത്തം. രാസികരണം, ആയൂഹനന്തി ച രാസിഭൂതസ്സ രൂപാരൂപസങ്ഖാതസ്സ ഫലസ്സ നിബ്ബത്തനതോ വുത്തം. ‘‘അനാരമ്മണതാ അബ്യാകതതാ’’തി ഇദം അബ്യാകതസ്സേവ അനാരമ്മണത്താ അബ്യാകതസമ്ബന്ധിനീ അനാരമ്മണതാതി കത്വാ വുത്തം. ആയതനം, ഘടനന്തി ച തംതംദ്വാരികധമ്മപ്പവത്തനമേവ ദട്ഠബ്ബം.

അനനുബോധാദയോ അവിജ്ജാപദനിദ്ദേസേ ആഗതാ. അവിജ്ജാപദസമ്ബന്ധേന ദിട്ഠിവിപ്പയുത്താതി ഇത്ഥിലിങ്ഗനിദ്ദേസോ. അസണ്ഠാനത്താതി അവിഗ്ഗഹത്താ.

സോകാദീനം സബ്ഭാവാതി ‘‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തി അനിട്ഠാപേത്വാ തദനന്തരം സോകാദീനമ്പി വുത്താനം വിജ്ജമാനത്താ തേസം വസേന അങ്ഗബഹുത്തപ്പസങ്ഗേ പടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗാനം ബഹുഭാവേ ആപന്നേ. ദ്വാദസേവാതി കഥം ദ്വാദസേവ, നനു സോകാദയോപി ധമ്മന്തരഭൂതാ പടിച്ചസമുപ്പാദദേസനായം വുത്താതി? സച്ചം വുത്താ, ന പന അങ്ഗന്തരഭാവേനാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഫലേനാതി ഫലഭൂതേന ജരാമരണങ്ഗസങ്ഗഹിതേന സോകാദിനാ. മൂലങ്ഗം ദസ്സേതുന്തി ഇമായ പടിച്ചസമുപ്പാദദേസനായ മൂലഭൂതം അവിജ്ജങ്ഗം സോചനാദീഹി സമ്മോഹാപത്തികഥനേന ദസ്സേതും തേ സോകാദയോ വുത്താ ഭവചക്കസ്സ അവിച്ഛേദദസ്സനത്ഥം. ജരാമരണം കാരണം ഏതേസന്തി ജരാമരണകാരണാ, സോകാദയോ, തബ്ഭാവോ ജരാമരണകാരണതാ. ജരാമരണം നിമിത്തം ഏതസ്സാതി ജരാമരണനിമിത്തം. തം തന്നിമിത്താനന്തി ഏത്ഥ തന്തി സുത്തം. തന്നിമിത്താനം ദുക്ഖനിമിത്താനം സോകാദീനം. തതോ പരായാതി അനാഗതേ ദുതിയത്തഭാവതോ പരായ തതിയത്തഭാവാദീസു പടിസന്ധിയാ. ഹേതുഹേതുഭൂതാതി കാരണസ്സ കാരണഭൂതാ. പടിസന്ധിയാ ഹി സങ്ഖാരാ കാരണം, തേസം അവിജ്ജാ. സുത്തന്തി ‘‘അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ’’തി (മ. നി. ൧.൨, ൧൭; സം. നി. ൨.൬൧; ധ. സ. ൧൦൦൭) ഇമം സുത്തം സന്ധായ വദതി. അവിജ്ജാ സോകാദീനം കാരണന്തി ദസ്സിതാ അസ്സുതവതായ അവിജ്ജാഭിഭവനദീപനിയാ തദുപ്പത്തിവചനതോ. ‘‘ന സോകാദീനം ബാലസ്സ ജരാമരണനിമിത്തതാമത്തസ്സ സാധകം സുത്ത’’ന്തി വുത്തമത്ഥം പാകടം കാതും ‘‘ന ചാ’’തിആദി വുത്തം. തേന ന ച ജരാമരണനിമിത്തമേവ ദുക്ഖം ദുക്ഖം, അഥ ഖോ അവിജ്ജാനിമിത്തമ്പേത്ഥ വുത്തനയേന യോജേതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. ഏവം ജരാമരണേന സോകാദീനം ഏകസങ്ഖേപം കത്വാ ദ്വാദസേവ പടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗാനി വേദിതബ്ബാനി.

കസ്മാ പനേത്ഥ ജരാമരണന്താ ഏവ ദേസനാ കതാ, കിം തതോ പരാ പവത്തി നത്ഥീതി? നോ നത്ഥി, അപ്പഹീനകിലേസസ്സ ഹി കമ്മതോ, വിഞ്ഞാണാദിപരിയോസാനഭൂതായ ച ചുതിയാ പടിസന്ധിപാതുഭാവോതി പവത്തിതദുപരമഭൂതം ജരാമരണം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തിനിമിത്തം. തം പന കമ്മൂപപത്തിഭവതോ ജാതിയാ ദസ്സിതത്താ ‘‘ഭവപച്ചയാ ജാതീ’’തി ഇമിനാവ പകാസിതന്തി ന പുന വുച്ചതി, ന തതോ പരം പവത്തിയാ അഭാവതോ. ഏകകമ്മനിബ്ബത്തസ്സ ച സന്താനസ്സ ജരാമരണം പരിയോസാനം. സതി കിലേസവട്ടേ കമ്മുനാ തതോ പുനബ്ഭവൂപപത്തി, അസതി പന തസ്മിം ‘‘ഏസേവന്തോ ദുക്ഖസ്സാ’’തി ജരാമരണപരിയോസാനാവ ദേസനാ കതാ. യസ്മാ പന ന അമരണാ ജരാ അത്ഥി സബ്ബേസം ഉപ്പത്തിമന്താനം പാകാനന്തരഭേദതോ, ന ചാജരം മരണം അപാകഭേദാഭാവാ, തസ്മാ തദുഭയമേകമങ്ഗം കതം, ന നാമരൂപം വിയ ഉഭയട്ഠാനേ ഏകജ്ഝം ഉപ്പത്തിയാ, സളായതനം വിയ വാ ആയതനഭാവേന കിച്ചസമതായ. യാ പനായം ഓസാനം ഗതാ പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി ദീപിതാ, തായ ‘‘വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപ’’ന്തിആദി, കിലേസകമ്മാഭാവേ തദഭാവതോ ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തി ഏവമാദി ഏവ വാ അത്ഥതോ പകാസിതോ ഹോതീതി വട്ടത്തയസ്സ അനവട്ഠാനേന പരിബ്ഭമനം ദസ്സിതം ഹോതി. അഥ വാ ജരാഗഹണേന പരിപക്കപരിപക്കതരാദിക്കമേന വത്തമാനം നാമരൂപാദി, സോകാദി ച ഗയ്ഹതി, തഥാസ്സ പരിപാകകാലവത്തിനീ അവിജ്ജാ ച. യഥാഹ –

‘‘സ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, കുമാരോ വുദ്ധിമന്വായ ഇന്ദ്രിയാനം പരിപാകമന്വായ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ സമങ്ഗീഭൂതോ പരിചാരേതി ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യേഹി രൂപേഹി…പേ… കായവിഞ്ഞേയ്യേഹി ഫോട്ഠബ്ബേഹി…പേ… രജനീയേഹി. സോ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ പിയരൂപേ രൂപേ സാരജ്ജതി, അപ്പിയരൂപേ രൂപേ ബ്യാപജ്ജതി, അനുപട്ഠിതകായസതി ച വിഹരതി പരിത്തചേതസോ, തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, യത്ഥസ്സ തേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തീ’’തിആദി (മ. നി. ൧.൪൦൮).

ഏത്ഥ ഹി പരിപക്കിന്ദ്രിയസ്സ ഛസു ദ്വാരേസു സരാഗാദിഗ്ഗഹണേന തദവിനാഭാവിതായ വിമുത്തിയാ അപ്പജാനനേ ച സോകാദീനം പച്ചയഭൂതാ അവിജ്ജാ പകാസിതാ. അപിച ‘‘പിയപ്പഭവാ സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ’’തി വചനതോ കാമാസവഭവാസവേഹി, ‘‘തസ്സ ‘അഹം രൂപം, മമ രൂപന്തി പരിയുട്ഠട്ഠായിനോ…പേ… രൂപവിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ ഉപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ’’തി (സം. നി. ൩.൧) വചനതോ ദിട്ഠാസവതോ, ‘‘അസ്സുതവാ’’തിആദിവചനതോ അവിജ്ജാസവതോ സോകാദീനം പവത്തി ദീപിതാതി തേസം ഹേതുതായ തഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാ ആസവാ. തേസം സയഞ്ച ജരാസഭാവതായ ജരാഗഹണേന ഗയ്ഹന്തി, തതോ ച ‘‘ആസവസമുദയാ അവിജ്ജാസമുദയോ’’തി വചനതോ ആസവനിമിത്തായ ച അവിജ്ജായ ജരാഗഹണേന ഗഹണം. തതോ ച ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തി ആവട്ടതി ഭവചക്കം. അപിച ‘‘സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണ’’ന്തി വത്വാ ‘‘ഭവപച്ചയാ ജാതീ’’തി വദന്തേനപി ഭവചക്കസ്സ അനവട്ഠാനതോ പരിബ്ഭമനം ദസ്സിതം. ഏത്ഥ ഹി വിഞ്ഞാണേന അവിജ്ജാനിവുതസ്സ പുനബ്ഭവോ ദസ്സിതോ, ജാതിയാ തണ്ഹായ സമ്പയുത്തസ്സ, ഉഭയത്ഥ ഉഭിന്നം അനുവത്തമാനത്താതി അവിജ്ജാതണ്ഹാനിമിത്തം ഭവചക്കം അനവട്ഠാനതോ പരിബ്ഭമതീതി അയമത്ഥോ ദീപിതോതി ജരാമരണന്താപി ദേസനാ ന തതോ പരം പവത്തിയാ അഭാവം സൂചേതി അതദത്ഥത്താ, ന ച പച്ചയന്തരദസ്സനത്ഥമേവ പുന വചനന്തി സക്കാ വിഞ്ഞാതും ഏകത്രേവ തദുഭയദേസനായ തസ്സ സിദ്ധത്താ. തഥാ യം കമ്മം അവിജ്ജാഹേതുകം, തം തണ്ഹാഹേതുകമ്പി. യം തണ്ഹാഹേതുകം, തം അവിജ്ജാഹേതുകമ്പി വേദിതബ്ബം. കസ്മാ? ദ്വിന്നം ഭവമൂലാനം അഞ്ഞമഞ്ഞാവിരഹതോ. യഥാ ഹി തണ്ഹാപച്ചയാ കാമുപാദാനഹേതുകം കമ്മഭവസങ്ഖാരം വദന്തോ ന വിനാ ഭവതണ്ഹായ അവിജ്ജാ സങ്ഖാരാനം പച്ചയോതി ദസ്സേതി. തഥാ തമേവ അവിജ്ജാപച്ചയം ദേസേന്തോ ന അന്തരേന അവിജ്ജായ ഭവതണ്ഹാ കമ്മഭവസ്സ പച്ചയോതി. തതോ ച പുബ്ബേ പവത്താ അവിജ്ജാദിപച്ചയാ സങ്ഖാരാദയോ, തണ്ഹുപാദാനാദിപച്ചയാ ഭവാദയോ ച, തഥാ തണ്ഹാഹേതുഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ, അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ, ഭവപച്ചയാ ജാതി, സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം, വിഞ്ഞാണാദിപച്ചയാനാമരൂപാദീതി ഏവമേതേസം അങ്ഗാനം പുബ്ബാപരസമ്ബന്ധോ ദസ്സിതോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം.

ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അവിജ്ജാപദനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൨൬. പിതാ കഥീയതീതി അസുകോ അസുകസ്സ പിതാതി പിതുഭാവേന കഥീയതി. കഥിയമാനോ ച അസന്ദേഹത്ഥം അഞ്ഞേഹി മിത്തദത്തേഹി വിസേസേത്വാ കഥീയതീതി തം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ദീഘോ…പേ… ദത്തോ’’തി.

യാഥാവോതി അവിപരീതോ. കിച്ചജാതിതോതി പടിച്ഛാദനകിച്ചതോ, ഉപ്പജ്ജനട്ഠാനതോ ച.

ഗഹണകാരണവസേനാതി ഗഹണസ്സ കാരണഭാവവസേന. അഞ്ഞസേതാദീനം നിവത്തകാനീതി പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ.

ഛാദേന്തിയാതി ഛാദനാകാരേന പവത്തന്തിയാ. തഥാ പവത്തനഹേതു തംസമ്പയുത്താ അവിജ്ജാസമ്പയുത്താ ദുക്ഖാരമ്മണാ ഹോന്തി.

തസ്മാതി സഭാവതോ അഗമ്ഭീരത്താ തേസം ദുദ്ദസഭാവകരണീ തദാരമ്മണതാ അവിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതി. ഇതരേസന്തി നിരോധമഗ്ഗാനം. സമാനേപി പണീതഅസംകിലേസികാദിഭാവേ സപ്പച്ചയതോ അപ്പച്ചയസ്സ വിസേസം ദസ്സേതും ‘‘മഗ്ഗസ്സാ’’തിആദി വുത്തം.

അവിജ്ജാപദനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സങ്ഖാരപദനിദ്ദേസവണ്ണനാ

‘‘സോധേതി അപുഞ്ഞഫലതോ’’തി ഇമിനാ പുഞ്ഞസ്സ വിപാകദുക്ഖവിവിത്തതം ആഹ, ‘‘ദുക്ഖതോ’’തി ഇമിനാ ചേതോദുക്ഖവിവിത്തതം, ‘‘സംകിലേസതോ’’തി ഇമിനാ കിലേസദുക്ഖവിവിത്തതം. ‘‘അപുഞ്ഞഫലതോ’’തി വാ ഇമിനാ പുഞ്ഞസ്സ ആയതിം ഹിതതം ദസ്സേതി. ‘‘ദുക്ഖസംകിലേസതോ’’തി ഇമിനാ പവത്തിഹിതതം പവത്തിസുഖതഞ്ച ദസ്സേതി. തംനിപ്ഫാദനേനാതി ഹിതസുഖനിബ്ബത്തനേന. പുജ്ജഭവനിബ്ബത്തകോ പുജ്ജനിബ്ബത്തകോ.

‘‘ഏവമിദം പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതീ’’തിആദീസു പുഞ്ഞഫലമ്പി പുഞ്ഞന്തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘പുഞ്ഞുപഗന്തി ഭവസമ്പത്തുപഗ’’ന്തി.

ആദിഭാവനാതി ‘‘പഥവീ പഥവീ’’തിആദിനാ കസിണേസു പവത്തഭാവനാ. പഥവീ പഥവീതി വാ ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ, പകാരത്ഥോ വാ. തേന ഇതരകസിണാനം ഗഹണം. ആദിഭാവനാതിആദിഭൂതാ ഭാവനാ. സാ ഹി ‘‘പരികമ്മ’’ന്തി വുച്ചതി. മണ്ഡലകരണം കസിണമണ്ഡലകരണം.

ദാനവസേനാതി ദേയ്യധമ്മപരിച്ചാഗവസേന. ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ ദാനം ദിയ്യതി ഏതേനാതി. തത്ഥാതി തേസു ചിത്തചേതസികേസു. ദാനം ആരബ്ഭാതി തേഹി നിബ്ബത്തിയമാനം പരിച്ചാഗം ഉദ്ദിസ്സ. യഥാ വാ സോ നിപ്പജ്ജതി, തഥാ ഠപേത്വാ. അധികിച്ചാതി തസ്സേവ വേവചനം. യഥാ വാ സമ്പയുത്തേഹി നിബ്ബത്തിയമാനാ ദാനകിരിയാ നിപ്ഫത്തിവസേന അധികതം പാപുണാതി, തഥാ കത്വാ. ചേതനാവസേനേവ ഹി ദാനാദികമ്മനിപ്ഫത്തി. ഇതരേസൂതി ‘‘സീലം ആരബ്ഭാ’’തിആദീസു.

അസരിക്ഖകമ്പീതി അത്തനാ അസദിസമ്പി കടത്താരൂപന്തി സമ്ബന്ധോ. വിനാപി ചതുത്ഥജ്ഝാനവിപാകേന. രൂപതണ്ഹാസങ്ഖാതസ്സാതി ‘‘രൂപതണ്ഹാ’’തി ഏത്ഥ വുത്തരൂപതണ്ഹമാഹ. ഗുഞ്ജന്തി ഗുഞ്ജഫലപരിമാണം ധാരണീയവത്ഥും. തഥാ തണ്ഡുലം.

‘‘വചനവിസേസമത്തമേവാ’’തി അത്ഥവിസേസാഭാവോ വുത്തോതി അത്ഥവിസേസാഭാവമാഹ ‘‘കായദ്വാരേ പവത്തി ഏവ ഹി ആദാനാദിപാപനാ’’തി. പുരിമേനാതി ‘‘കായദ്വാരേ പവത്താ’’തി ഇമിനാ. തഞ്ഹി പവത്തിമത്തകഥനതോ ദ്വാരൂപലക്ഖണം ഹോതി. പച്ഛിമേനാതി ‘‘ആദാനാ’’ദിവചനേന.

കായവചീസങ്ഖാരഗ്ഗഹണേതി ഉദ്ദേസം സന്ധായാഹ. കായവചീസഞ്ചേതനാഗഹണേതി നിദ്ദേസം. വിഞ്ഞാണസ്സാതി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണസ്സ. സഹജാതസ്സ പന അനന്തരസ്സ ച പച്ചയോ ഹോതിയേവ. ‘‘കുസലാ വിപാകധമ്മാ ചാ’’തി ഇദം സേക്ഖപുഥുജ്ജനസന്താനേ അഭിഞ്ഞാചേതനാ ഇധാധിപ്പേതാ, ന ഇതരാതി കത്വാ വുത്തം. തേന യഥാവുത്തഅഭിഞ്ഞാചേതനാപി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോ സിയാ കുസലസഭാവത്താ, വിപാകധമ്മത്താ വാ തദഞ്ഞകുസലാകുസലചേതനാ വിയാതി ദസ്സേതി. തയിദം ലോകുത്തരകുസലായ അനേകന്തികം. ന ഹി സാ പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോ. അഥ വിപാകദായിനീതി വുച്ചേയ്യ, ഏവമ്പി അഹോസികമ്മേന അനേകന്തികം. ന ഹി തസ്സാ വിപാകുപ്പാദനം അത്ഥീതി ആഹ ‘‘ന വിപാകുപ്പാദനേന കുസലതാ വിപാകധമ്മതാ ചാ’’തി. കേവലഞ്ഹി യാ അഞ്ഞേസം വിപാകധമ്മാനം സബ്യാപാരാ സഉസ്സാഹാ പവത്തി, തദാകാരാവസ്സാ അപ്പഹീനകിലേസേ സന്താനേ പവത്തീതി വിപാകധമ്മതാ, അനവജ്ജട്ഠേന കുസലതാ ച വുത്താ. ഏവമ്പി യദി വിപാകധമ്മാ അഭിഞ്ഞാചേതനാ, കഥം അവിപാകാതി? അസമ്ഭവതോതി തം അസമ്ഭവം ദസ്സേതും ‘‘സാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. അഭിഞ്ഞാചേതനാ ഹി യദി വിപാകം ഉപ്പാദേയ്യ, സഭൂമികം വാ ഉപ്പാദേയ്യ അഞ്ഞഭൂമികം വാ. തത്ഥ അഞ്ഞഭൂമികസ്സ താവ ഉപ്പാദനം അയുത്തം പച്ചയാഭാവതോ, തഥാ അദസ്സനതോ ച. തേനാഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദി. സഭൂമികം നവത്തബ്ബാരമ്മണം വാ ഉപ്പാദേയ്യ പരിത്താദിആരമ്മണം വാ, തേസു അത്തനോ കമ്മസമാനാരമ്മണതായ രൂപാവചരവിപാകസ്സ ദസ്സിതത്താ, പരിത്താദിആരമ്മണത്താ ച അഭിഞ്ഞാചേതനായ നവത്തബ്ബാരമ്മണം ന ഉപ്പാദേയ്യ. തഥാ ഏകന്തനവത്തബ്ബാരമ്മണത്താ രൂപാവചരവിപാകസ്സ പരിത്താദിആരമ്മണഞ്ച ന ഉപ്പാദേയ്യാതി അയമസമ്ഭവോ. തേനാഹ ‘‘അത്തനാ സദിസാരമ്മണഞ്ചാ’’തിആദി. തത്ഥ തിട്ഠാനികന്തി പടിസന്ധിഭവങ്ഗചുതിവസേന ഠാനത്തയവന്തം. ‘‘പഥവീകസിണം ആപോകസിണ’’ന്തിആദിനാ കുസലേന അഭിന്നം കത്വാ വിപാകസ്സ ആരമ്മണം ദേസിതന്തി ആഹ ‘‘ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡേ…പേ… വുത്തത്താ’’തി. ‘‘രൂപാവചരതികചതുക്കജ്ഝാനാനി കുസലതോ ച വിപാകതോ ച കിരിയതോ ച ചതുത്ഥസ്സ ഝാനസ്സ വിപാകോ ആകാസാനഞ്ചായതനം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഇമേ ധമ്മാ നവത്തബ്ബാ ‘‘പരിത്താരമ്മണാ’’തിപി ‘മഹഗ്ഗതാരമ്മണാ’തിപി ‘അപ്പമാണാരമ്മണാ’തിപീ’’തി വചനതോ രൂപാവചരവിപാകോ ഏകന്തനവത്തബ്ബാരമ്മണോതി ആഹ ‘‘ന ച രൂപാവചരവിപാകോ പരിത്താദിആരമ്മണോ അത്ഥീ’’തി. സ്വായമസമ്ഭവോ പരിത്താദിആരമ്മണായ അഭിഞ്ഞാചേതനായ വിപാകാഭാവം സാധേതി, ന നവത്തബ്ബാരമ്മണായ. നവത്തബ്ബാരമ്മണാപി ഹി സാ അത്ഥീതി ന ബ്യാപീതി വിപാകാനുപ്പാദനേ തസ്സാ അഞ്ഞം കാരണം ദസ്സേതും ‘‘കസിണേസു ചാ’’തിആദിമാഹ. സമാധിവിജമ്ഭനഭൂതാ അഭിഞ്ഞാ സമാധിസ്സ ആനിസംസമത്തന്തി ‘‘സമാധിഫലസദിസാ’’തി വുത്തം. തസ്സ തസ്സ അധിട്ഠാനവികുബ്ബനദിബ്ബസദ്ദസവനാദികസ്സ യദിച്ഛിതസ്സ കിച്ചസ്സ നിപ്ഫാദനമത്തം പന അഭിഞ്ഞാചേതനാ, ന കാലന്തരഫലാ, ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം വിയ നാപി വിപാകഫലാ, അഥ ഖോ യഥാവുത്തആനിസംസഫലാ ദട്ഠബ്ബാ.

കേചി പന ‘‘സമാനഭൂമികതോ ആസേവനലാഭേന ബലവന്താനി ഝാനാനീതി താനി വിപാകം ദേന്തി സമാപത്തിഭാവതോ, അഭിഞ്ഞാ പന സതിപി ഝാനഭാവേ തദഭാവതോ തസ്മിം തസ്മിം ആരമ്മണേ ആഗന്തുകാവാതി ദുബ്ബലാ, തസ്മാ വിപാകം ന ദേതീ’’തി വദന്തി. തം അകാരണം പുനപ്പുനം പരികമ്മവസേന അഭിഞ്ഞായപി വസീഭാവസബ്ഭാവതോ. യം പന വദന്തി ‘‘പാദകജ്ഝാനേ അത്തനാ സമാനസഭാവേഹി ജവനേഹി ലദ്ധാസേവനേ സമ്മദേവ വസീഭാവപ്പത്തേ പരിസുദ്ധതാദിഅട്ഠങ്ഗസമന്നാഗമേന സാതിസയേ ജാതേ അഭിഞ്ഞാ നിബ്ബത്തന്തി, താസഞ്ച ചതുത്ഥജ്ഝാനികത്താ ചതുത്ഥജ്ഝാനഭൂമികോ ഏവ വിപാകോ നിബ്ബത്തേയ്യ, സോ ച യഥാവുത്തഗുണേന ബലവതാ പാദകജ്ഝാനേനേവ കതോകാസേന സിജ്ഝതീതി അനോകാസതായ അഭിഞ്ഞാ ന വിപാകം ദേതീ’’തി. തമ്പി അകാരണം അവിപാകഭാവതോ താസം. സതി ഹി വിപാകദായിഭാവേ വിപാകസ്സ അനോകാസചോദനാ യുത്താ, അവിപാകതാ ച താസം വുത്തനയാ ഏവ.

ന ഹോതീതി വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോ ന ഹോതീതി. ഉദ്ധച്ചചേതനാപി അഭിഞ്ഞാചേതനാതോ നിബ്ബിസേസേന വുത്താതി മഞ്ഞമാനോ ‘‘വിപാകേ’’തി ച വചനം ന വിപാകാരഹതാമത്തവാചകോ, അഥ ഖോ വിപാകസബ്ഭാവവാചകോതി ആഹ ‘‘വിചാരേതബ്ബ’’ന്തി. തഥാ ച വുത്തം ‘‘ന ഹി ‘വിപാകേ’തി വചനം വിപാകധമ്മവചനം വിയ വിപാകാരഹതം വദതീ’’തി. തത്ഥ യം വിചാരേതബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. ഇദം പനേത്ഥ സന്നിട്ഠാനം – യസ്മാ ഉദ്ധച്ചചേതനാ പവത്തിവിപാകമേവ ദേതി, ന പടിസന്ധിവിപാകം, തസ്മാ തസ്സാ പവത്തിവിപാകസ്സ വസേന വിഭങ്ഗേ വിപാകോ ഉദ്ധടോ. ഉഭയവിപാകദായികായ പന ചേതനായ നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയോ വുച്ചതീതി തദഭാവതോ പട്ഠാനേ തസ്സാ സോ ന വുത്തോ. യം പന അട്ഠകഥായം ‘‘വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയഭാവേ അപനേതബ്ബാ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൨൨൬ സങ്ഖാരപദനിദ്ദേസ) വുത്തം, തം പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണമേവ സന്ധായ വുത്തം. ‘‘ഏവം ഉദ്ധച്ചചേതനാപി ന ഹോതീ’’തി ഇദമ്പി വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയതാഭാവമത്തം ഗഹേത്വാ വുത്തം. ഏവഞ്ഹേത്ഥ അഞ്ഞമഞ്ഞം പാളിയാ അട്ഠകഥായ ച അവിരോധോ ദട്ഠബ്ബോ.

ഏത്ഥാതി ഉദ്ധച്ചചേതനായ വിപാകദാനേ. അമതഗ്ഗപഥേതി ഏവംനാമകേ പകരണേ. ‘‘പുഥുജ്ജനസന്താനേ അകുസലാ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ, സേക്ഖസന്താനേ ഭാവനായ പഹാതബ്ബാ’’തി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ വുത്തത്താ ‘‘പുഥുജ്ജനാനം പനാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘ന വുച്ചന്തീ’’തി ഇമിനാ പുഥുജ്ജനേ പവത്തബഹിദ്ധാസംയോജനാദീനം ഭാവനായ പഹാതബ്ബപരിയായാഭാവം ദസ്സേതി. ‘‘യദി വുച്ചേയ്യു’’ന്തിആദിനാ തമേവത്ഥം യുത്തിതോ ച ആഗമതോ ച വിഭാവേതി. തത്ഥ കേസഞ്ചീതി സകഭണ്ഡേ ഛന്ദരാഗാദീനം. കേചീതി സക്കായദിട്ഠിആദയോ. കദാചീതി അതീതാദികേ കിസ്മിഞ്ചി കാലേ. ചത്തത്താതിആദി പരിയായവചനം. ഉപനിസ്സായാതി ഉപനിസ്സയപച്ചയേ കത്വാ.

ഇതരേസന്തി നദസ്സനേനപഹാതബ്ബാനം. ന ച ന ഹോന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ഏവഞ്ച കത്വാതി യഥാവുത്തപാളിയം ഉദ്ധച്ചഗ്ഗഹണേന ഉദ്ധച്ചസഹഗതചിത്തുപ്പാദോ ഗഹിതോ, ന യത്ഥ കത്ഥചി ഉദ്ധച്ചന്തി ഏവമത്ഥേ സതി. തന്തി ദിട്ഠിം. ‘‘അതീതാദിഭാവേന നവത്തബ്ബത്തേ’’തി കസ്മാ വുത്തം, നനു അനാഗതാ ഏവ പഹാതബ്ബാതി? ന, ഉപ്പജ്ജനാരഹാ നിപ്പരിയായേന അനാഗതാ നാമ, പഹാതബ്ബാ പന ന ഉപ്പജ്ജനാരഹാതി തേസം അതീതാദിഭാവേന നവത്തബ്ബതാ വുത്താ. ദസ്സനം അപേക്ഖിത്വാതി ഭാവിതം ദസ്സനമഗ്ഗം ഉപനിധായ. സഹായവിരഹാതി ദസ്സനപഹാതബ്ബസങ്ഖാതസഹകാരികാരണാഭാവതോ. വിപാകം ന ജനയന്തീതി സകലകിലേസപരിക്ഖയേ വിയ ഏകച്ചപരിക്ഖയേപി തന്നിമിത്തം തം ഏകച്ചം കമ്മം ന വിപച്ചതീതി അധിപ്പായോ. വിപാകോ വിഭങ്ഗേ വുത്തോതി പടിസന്ധിപവത്തിഭേദം ദുവിധമ്പി വിപാകം സന്ധായാഹ.

അകുസലാനന്തി യഥാവുത്തവിസേസാനം പുഥുജ്ജനസന്താനേ അകുസലാനം. അപ്പഹാതബ്ബാനന്തി അപ്പഹാതബ്ബസഭാവാനം കുസലാദീനം. അപ്പഹാതബ്ബവിരുദ്ധസഭാവതാ സാവജ്ജതാ. ‘‘ഏവമ്പീ’’തിആദി ദോസന്തരദസ്സനം. തേന യദിപി തേസം അകുസലാനം ഇമസ്മിം തികേ തതിയപദസങ്ഗഹോ ന സിയാ, നവത്തബ്ബതാ പന ആപജ്ജതീതി ദീപേതി. സബ്ബേന സബ്ബം ധമ്മവസേന അസങ്ഗഹിതസ്സ തികദുകേസു നവത്തബ്ബതാപത്തീതി ആഹ ‘‘നാപജ്ജതീ’’തി. ഇദാനി തം നവത്തബ്ബതാനാപജ്ജനം ‘‘ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡേ’’തിആദിനാ കാരണതോ, നിദസ്സനതോ ച വിഭാവേതി. യത്ഥാതി യസ്മിം തികേ. നിയോഗതോതി നിയമതോ ഏകന്തതോ. തേസന്തി പദത്തയസങ്ഗഹിതധമ്മാനം. യഥാവുത്തപദേസു വിയാതി യഥാവുത്തേസു പഠമാദീസു തീസു പദേസു. യഥാ ഭിന്ദിതബ്ബാ ചിത്തുപ്പാദാ, ഇതരേ ച യഥാരഹം രാസിത്തയവസേന ഭിന്ദിത്വാ ഭജാപിതാ തംതംകോട്ഠാസതോ കതാ, ഏവം. തത്ഥാപീതി ചതുത്ഥകോട്ഠാസേപി. ഭജാപേതബ്ബേതി നവത്തബ്ബഭാവം ഭജാപേതബ്ബേ. തദഭാവാതി തസ്സ ചതുത്ഥകോട്ഠാസസ്സ അഭാവാ. തഥാതി നവത്തബ്ബഭാവേന.

ഉപ്പന്നത്തികേ അതീതാ, ഇധ യഥാവുത്തഅകുസലാ ന വുത്താ, അപേക്ഖിതബ്ബഭാവേനാരഹിതാപി തംസഭാവാനതിവത്തനതോ തഥാ വുച്ചന്തീതി നവത്തബ്ബതാപത്തിദോസം പരിഹരന്തോ തസ്സ ഉദാഹരണം താവ ദസ്സേതും ‘‘അഥ വാ യഥാ സപ്പടിഘേഹീ’’തിആദിമാഹ. തംസഭാവോ ചേത്ഥ സാവജ്ജതാവിസിട്ഠോ ദസ്സനപഹാതബ്ബഭാവാഭാവോ. ‘‘ഏവഞ്ച സതീ’’തിആദിനാ ഇമസ്മിം പക്ഖേ ലദ്ധഗുണം ദസ്സേതി. ഭാവനായ പഹാതബ്ബാനന്തി പരിയായേന നിപ്പരിയായേന ച ഭാവനായ പഹാതബ്ബാനം, തത്ഥ പുരിമാനം അമുഖ്യസഭാവത്താ, പച്ഛിമാനം അവിപാകത്താ നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയതാ ന വുത്താതി അധിപ്പായോ. യഥാ ച ഭാവനായ പഹാതബ്ബാനം നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയഭാവോ നത്ഥി, ഏവം ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാനം വസേന തേസം പച്ചയലാഭോപി നത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന ച…പേ… വുത്താ’’തി വത്വാ തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘യേ ഹി…പേ… പവത്തന്തീ’’തി. തത്ഥ ന തേ ദസ്സനതോ ഉദ്ധം പവത്തന്തീതി യേ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബപച്ചയാ കിലേസാ, തേ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബപക്ഖികാ ഏവാതി തേസം ഭാവനായ പഹാതബ്ബപരിയായോ ഏവ നത്ഥി, കഥം തേസം വസേന ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ ഭാവനായ പഹാതബ്ബാനം കേനചി പച്ചയേന പച്ചയോതി വുച്ചേയ്യാതി അത്ഥോ. അഥ വാ യേ പുഥുജ്ജനസന്താനേ ന ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ, ന തേ പരമത്ഥതോ ഭാവനായ പഹാതബ്ബാ. യേ പന തേ സേക്ഖസന്താനേ, ന തേസം പച്ചയഭൂതാ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ അത്ഥീതി ഏവമ്പി ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ ഭാവനായ പഹാതബ്ബാനം കേനചി പച്ചയേന പച്ചയോതി ന വുത്താതി വേദിതബ്ബം. യദി ദസ്സനേനപഹാതബ്ബപച്ചയാ കിലേസാ ദസ്സനപക്ഖികാ, തപ്പച്ചയം ഉദ്ധച്ചസഹഗതം ദസ്സനേന പഹാതബ്ബം സിയാതി കഥം തസ്സ ഏകന്തഭാവനായ പഹാതബ്ബതാ വുത്താതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ദസ്സനേന പഹാതബ്ബപച്ചയസ്സാ’’തിആദി. തസ്മാതി യസ്മാ സരാഗവീതരാഗസന്താനേസു സഹായവേകല്ലേന കമ്മസ്സ വിപാകാവിപാകധമ്മതാ വിയ പുഥുജ്ജനസേക്ഖസന്താനേസു ഉദ്ധച്ചസഹഗതസ്സ വുത്തനയേന സവിപാകാവിപാകതാ സിദ്ധാ, തസ്മാ. തസ്സാതി ഉദ്ധച്ചസഹഗതസ്സ. താദിസസ്സേവാതി ഉദ്ധച്ചസഹഗതഭാവേന ഏകസഭാവസ്സ.

ഏത്ഥ ച യം ‘‘ന ഭാവനായ പഹാതബ്ബമ്പി അത്ഥി ഉദ്ധച്ചസഹഗത’’ന്തിആദി അമതഗ്ഗപഥേ വുത്തം, തം അകാരണം, കസ്മാ? തസ്സ ഏകന്തേന ഭാവനായ പഹാതബ്ബത്താ. യഥാഹ ‘‘കതമേ ധമ്മാ ഭാവനായ പഹാതബ്ബാ? ഉദ്ധച്ചസഹഗതോ ചിത്തുപ്പാദോ’’തി (ധ. സ. ൧൫൮൩). യദി ഹി ഉദ്ധച്ചസഹഗതം ന ഭാവനായ പഹാതബ്ബമ്പി അഭവിസ്സ, യഥാ അതീതാരമ്മണത്തികേ ‘‘നിയോഗാ അനാഗതാരമ്മണാ നത്ഥീ’’തി വത്വാ ‘‘കാമാവചരകുസലസ്സ വിപാകതോ ദസ ചിത്തുപ്പാദാ’’തിആദിനാ പുന വിഭജിത്വാ വുത്തം, ഏവമിധാപി ‘‘കതമേ ധമ്മാ ഭാവനായ പഹാതബ്ബാ? നിയോഗാ ഭാവനായ പഹാതബ്ബാ നത്ഥീ’’തി വത്വാ ‘‘ഉദ്ധച്ചസഹഗതോ ചിത്തുപ്പാദോ സിയാ ഭാവനായ പഹാതബ്ബോ, സിയാ ന വത്തബ്ബോ ‘ദസ്സനേന പഹാതബ്ബോ’തിപി ‘ഭാവനായ പഹാതബ്ബോ’തിപീ’’തിആദി വത്തബ്ബം സിയാ, ന ച തഥാ വുത്തം. യാ ച തമത്ഥം പടിപാദേന്തേന ‘‘യദി വുച്ചേയ്യു’’ന്തിആദിനാ യുത്തി വുത്താ, സാപി അയുത്തി. കസ്മാ? ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാരമ്മണാനം രാഗദിട്ഠിവിചികിച്ഛുദ്ധച്ചാനം ദസ്സനേന പഹാതബ്ബഭാവസ്സേവ ഇച്ഛിതത്താ.

യഞ്ച ‘‘ഉദ്ധച്ചം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ഉദ്ധച്ചസഹഗതചിത്തുപ്പാദോ വുത്തോതി ദസ്സേതും അധിപതിപച്ചയനിദ്ദേസേ ഉദ്ധച്ചസ്സ അനുദ്ധരണം കാരണഭാവേന വുത്തം, തമ്പി അകാരണം അഞ്ഞഥാപി സാവസേസപാഠദസ്സനതോ. തഥാ ഹി ‘‘അതീതോ ധമ്മോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ ധമ്മസ്സ, അനാഗതോ ധമ്മോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ ധമ്മസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൧൮.൨) ഏതേസം വിഭങ്ഗേ ചേതോപരിയഞാണഗ്ഗഹണം കത്വാ ‘‘പച്ചുപ്പന്നോ ധമ്മോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ ധമ്മസ്സാ’’തി ഇമസ്സ വിഭങ്ഗേ ലബ്ഭമാനമ്പി ചേതോപരിയഞാണഗ്ഗഹണം ന കതം.

സഹായഭാവോ ച ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാനം ഭാവനായ പഹാതബ്ബസ്സ വിപാകദാനം പതി വിചാരേതബ്ബോ. കിം അവിജ്ജാദി വിയ ദാനാദീനം ഉപ്പത്തിയാ ഏവ വികുപ്പാദനസമത്ഥതാപാദനേന ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ ഭാവനായ പഹാതബ്ബാനം സഹകാരികാരണം ഹോന്തി, ഉദാഹു കിലേസോ വിയ കമ്മസ്സ പടിസന്ധിദാനേ സതീതി, കിഞ്ചേത്ഥ – യദി പുരിമനയോ, സോതാപന്നാദിസേക്ഖസന്താനേ ഭാവനായ പഹാതബ്ബസ്സ കിരിയഭാവോ ആപജ്ജതി, സഹായവേകല്ലേന അവിപാകസഭാവതായ ആപാദിതത്താ ഖീണതണ്ഹാവിജ്ജാമാനേ സന്താനേ ദാനാദി വിയ. അഥ ദുതിയോ, ഭാവനായ പഹാതബ്ബാഭിമതസ്സാപി ദസ്സനേന പഹാതബ്ബഭാവോ ആപജ്ജതി, പടിസന്ധിദാനേ സതി അപായഗമനീയസഭാവാനതിവത്തനതോ. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ, തസ്മാ പാളിയാ അട്ഠകഥായ ച അവിരുജ്ഝനവസേനേത്ഥ അത്ഥവിനിച്ഛയോ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

സാതി ഉദ്ധച്ചചേതനാ. വിഞ്ഞാണപച്ചയഭാവേതി സമ്പുണ്ണവിപാകവിഞ്ഞാണപച്ചയഭാവേ. കാരണം ദസ്സേന്തോതി അവികലഫലുപ്പാദനാധികാരേ തദഭാവതോ യദിപി ഉദ്ധച്ചചേതനാ വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയഭാവേ അപനേതബ്ബാ, അവിജ്ജായ പന പച്ചയുപ്പന്നഭാവേ ഗഹേതബ്ബാതി ഇമം കാരണം ദസ്സേന്തോ. സബ്ബാപീതി വീസതിപി. തേനാഹ ‘‘ഏകവീസതീതി വത്തബ്ബ’’ന്തി. തന്തി യേന കാരണേന സങ്ഖാരഗ്ഗഹണേന അഭിഞ്ഞാചേതനായ അഗ്ഗഹണം, തം കാരണം. ഇതരാവചനസ്സാപീതി ഉദ്ധച്ചചേതനാവചനസ്സാപി. കിം പന തം? വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയഭാവാഭാവോ ഏവ. ഭേദാഭാവാതി കായവചീസങ്ഖാരവസേന വിഭാഗാഭാവതോ. സംയോഗോതി തികന്തരപദവസേന സംയോജനം, തഥാ സങ്ഗഹോതി അത്ഥോ.

സുഖസഞ്ഞായ ഗഹണം അസ്സാദനന്തി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘സുഖസഞ്ഞായ…പേ… ദസ്സേതീ’’തി. ‘‘സുഖസഞ്ഞായാ’’തി ച ഇദം കരണത്ഥേ കരണവചനം. വിപല്ലാസോ ഹി ദുക്ഖേ സുഖസഞ്ഞാ. യം പന അട്ഠകഥായം ‘‘അഞ്ഞാണേനാ’’തി വുത്തം, തം ഹേതുമ്ഹി കരണവചനം വിപല്ലാസസ്സാദനാനം അവിജ്ജായ ഹേതുഭാവദസ്സനതോ. ‘‘രഥോ സേതപരിക്ഖാരോ’’തിആദീസു (സം. നി. ൫.൪) പരിവാരത്ഥോപി പരിക്ഖാരസദ്ദോ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘തണ്ഹായ പരിവാരേ’’തി. തണ്ഹാപരിവാരേതി ച തണ്ഹായ കിച്ചസാധനേന സങ്ഖാരാനം സഹകാരികാരണഭാവം സന്ധായ വുത്തം. പരിക്ഖാരട്ഠോ സങ്ഖാരട്ഠോ വിയ ഭൂസനട്ഠോ ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സങ്ഖതേ അലങ്കതേ’’തി ആഹ. പരിക്ഖരോതി യഥാ ഫലദാനസമത്ഥാ ഹോന്തി, തഥാ സങ്ഖരോതി. അമരണത്ഥാതി അമതത്ഥാ, നിബ്ബാനത്ഥാതി അത്ഥോ. ദുക്കരകിരിയാതി പഞ്ചാതപതപ്പനാദിദുക്കരചരിയാ. ദേവഭാവായ തപോ ദേവഭാവത്ഥം തപോ. മാരേതീതി മരോ ഹേതുഅത്ഥം അന്തോനീതം കത്വാ. അമങ്ഗലമ്പി മങ്ഗലപരിയായേന വോഹരന്തി മങ്ഗലികാതി വുത്തം ‘‘ദിട്ഠേ അദിട്ഠസദ്ദോ വിയാ’’തി യഥാ ‘‘അസിവേ സിവാ’’തി.

പപാതം പതനദുക്ഖസദിസന്തി കത്വാ വുത്തം ‘‘ജാതിആദിപപാതദുക്ഖ’’ന്തി. ഇന്ദദുദ്ദബ്രഹ്മകൂടസഞ്ഞിതപബ്ബതസിഖരപ്പപാതോ മരുപപാതോ. തം പുഞ്ഞഫലം അത്ഥോ പയോജനം ഏതസ്സാതി തദത്ഥോ.

പരിബ്ബാജികായ തരുണിയാ. അസവസോ അസേരിവിഹാരീ. കിലേസാസുചിപഗ്ഘരണേന പണ്ഡിതേഹി ജിഗുച്ഛനീയം. രാഗാദിപരിളാഹേന, കടുകവിപാകതായ ച ദുക്ഖം. ആരഭതി കരോതി. സഭയസ്സാപി പിസാചനഗരസ്സ കാമഗുണസമിദ്ധിയാ സുഖവിപല്ലാസഹേതുഭാവോ വിയാതി യോജനാ. ഭിന്നജാതിയേന അവോമിസ്സതാ നിരന്തരതാ. ജരായ മരണേന ച അഞ്ഞഥത്തം വിപരിണാമോ.

‘‘ന താവാഹം പാപിമ പരിനിബ്ബായിസ്സാമീ’’തി വചനതോ ‘‘താത ഏഹി, താവ ഇദം രജ്ജം പടിപജ്ജാഹീ’’തിആദീസു യദിപി പരിമാണനിയമനകമപദപൂരണമത്താദീസുപി താവ-സദ്ദോ ദിസ്സതി, ഇധ പന വക്ഖമാനത്താപേക്ഖോ അധിപ്പേതോതി വുത്തം ‘‘താവാതി വത്തബ്ബന്തരാപേക്ഖോ നിപാതോ’’തി. അവിജ്ജാപച്ചയാ പന…പേ… ദസ്സേതീതി പുബ്ബേനാപരം അട്ഠകഥായം അവിരുജ്ഝനമാഹ.

രാഗാദിഅസ്സാദനകാലേസൂതി രാഗാദീനം അസ്സാദനകാലേസു. ‘‘രാഗദിട്ഠിസമ്പയുത്തായാ’’തി ഏത്ഥ രാഗസമ്പയുത്തായ താവ അവിജ്ജായ യോജനാ ഹോതു രാഗസ്സ അസ്സാദനഭാവതോ, ദിട്ഠിസമ്പയുത്തായ പന കഥന്തി ആഹ ‘‘തദവിപ്പയുത്താ ച ദിട്ഠീ…പേ… വേദിതബ്ബാ’’തി. തംസമ്പയുത്തസങ്ഖാരസ്സാതി രാഗാദിസമ്പയുത്തസങ്ഖാരസ്സ. അവിജ്ജാരമ്മണാദിതന്തി അവിജ്ജായ ആരമ്മണാദിതം. ആദി-സദ്ദേന ആരമ്മണാധിപതിആരമ്മണൂപനിസ്സയപകതൂപനിസ്സയേ, അനന്തരാദികേ ച പച്ചയേ സങ്ഗണ്ഹാതി. അനവിജ്ജാരമ്മണസ്സാതി ന അവിജ്ജാരമ്മണസ്സ അവിജ്ജം അനാരബ്ഭ പവത്തസ്സ. ആരമ്മണാധിപതിഅനന്തരാദിപച്ചയവചനേസൂതി ആരമ്മണാധിപതിആരമ്മണൂപനിസ്സയപച്ചയവചനേസു അവുത്തസ്സ അനവിജ്ജാരമ്മണസ്സ, അനന്തരാദിപച്ചയവചനേസു അവുത്തസ്സ പഠമജവനസ്സ, ദ്വീസുപി വുത്തസ്സ അവിജ്ജാരമ്മണസ്സ ദുതിയാദിജവനസ്സാതി യോജേതബ്ബം. അനന്തരപച്ചയലാഭിനോ അനന്തരാദിനാ, സഹജാതസ്സ ഹേതുആദിനാ, അസഹജാതസ്സ ഉപനിസ്സയാദിനാ സങ്ഖാരസ്സ അവിജ്ജാ പച്ചയോ ഹോതീതി അയമത്ഥോ ‘‘യം കിഞ്ചീ’’തിആദിനാ ദസ്സിതോതി വേദിതബ്ബം. സമതിക്കമഭവപത്ഥനാവസേനാതി അവിജ്ജാസമതിക്കമത്ഥായ അരൂപാവചരജ്ഝാനാനി ഉപ്പാദേന്തസ്സ, അവിജ്ജാസമ്മൂള്ഹത്താ അരൂപഭവസമ്പത്തിയോ പത്ഥേത്വാ താനേവ ഝാനാനി നിബ്ബത്തേന്തസ്സാതി പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരേ വുത്തേന നയേന, വുത്തനയാനുസാരേനാതി അത്ഥോ.

ഏകകാരണവാദോ ആപജ്ജതി യഥാ പകതിഇസ്സരപജാപതിപുരിസകാലാദിവാദാ. ഏകസ്മിംയേവ ലോകസ്സ കാരണഭൂതേ സതി തതോ സകലായ പവത്തിയാ അനവസേസതോ, സബ്ബദാ ച പവത്തിതബ്ബം അപേക്ഖിതബ്ബസ്സ കാരണന്തരസ്സ അഭാവതോ. ന ചേതം അത്ഥി കമേനേവ പവത്തിയാ ദസ്സനതോ. കാരണന്തരാപേക്ഖതായ പന ഏകകാരണവാദോ അപഹതോ സിയാ ഏകസ്സ ച അനേകസഭാവതാഭാവാ. യത്തകാ തതോ നിബ്ബത്തന്തി, സബ്ബേഹി തേഹി സമാനസഭാവേഹേവ ഭവിതബ്ബം, ന വിസദിസേഹി, ഇതരഥാ തസ്സ ഏകഭാവോ ഏവ ന സിയാതി ഇമമത്ഥമാഹ ‘‘സബ്ബസ്സ…പേ… പത്തിതോ ചാ’’തി. പാരിസേസേനാതി ഏകതോ ഏകം, ഏകതോ അനേകം, അനേകതോ ഏകന്തി ഇമേസു തീസു പകാരേസു അവിജ്ജമാനേസു അനുപലബ്ഭമാനേസു പാരിസേസഞായേന. അനേകതോ അനേകന്തി ഏകസ്മിം ചതുത്ഥേ ഏവ ച പകാരേ വിജ്ജമാനേ. യദിദം ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ’’തിആദിനാ ഏകഹേതുഫലദീപനം, തം ഏത്ഥ ദേസനാവിലാസേന, വിനേയ്യജ്ഝാസയവസേന വാ ധമ്മാനം പധാനപാകടാസാധാരണഭാവവിഭാവനത്ഥന്തി ഏകഹേതുഫലദീപനം ന നുപപജ്ജതി ഉപപജ്ജതിയേവാതി ദസ്സേതി ‘‘യസ്മാ’’തിആദിനാ.

യഥാഫസ്സന്തി സുഖവേദനീയാദിചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദിതംതംഫസ്സാനുരൂപന്തി വുത്തം ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സുഖവേദനീയ’’ന്തിആദിം വത്വാ ‘‘വേദനാവവത്ഥാനതോ’’തി പദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘സമാനേസൂ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സമാനേസൂതി അവിസിട്ഠേസു. ഫസ്സവസേനാതി സുഖവേദനീയാദിഫസ്സവസേന. വിപരിയായാഭാവതോതി ബ്യത്തയാഭാവതോ. ന ഹി കദാചി സുഖവേദനീയം ഫസ്സം പടിച്ച ദുക്ഖവേദനാ, ദുക്ഖാദിവേദനീയം വാ ഫസ്സം പടിച്ച സുഖവേദനാ ഉപ്പജ്ജതി. സുഖാദിചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാദീനന്തി സുഖാദീനം, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാദീനഞ്ച വേദനാനം. ഓളാരികസുഖുമാദീതി ആദി-സദ്ദേന ഹീനപണീതാദിസങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. തത്ഥ യം ഉപാദായ യാ വേദനാ ‘‘ഓളാരികാ, ഹീനാ’’തി വാ വുച്ചതി, ന തംയേവ ഉപാദായ തസ്സാ കദാചിപി സുഖുമതാ പണീതതാ വാ അത്ഥീതി വുത്തം ‘‘ഓളാരികസുഖുമാദിസങ്കരാഭാവതോ’’തി. യഥാവുത്തസമ്ഫസ്സസ്സാതി സുഖവേദനീയാദിഫസ്സസ്സ. സുഖവേദനീയഫസ്സതോയേവ സുഖവേദനാ, ന ഇതരഫസ്സതോ. സുഖവേദനീയഫസ്സതോ സുഖവേദനാവ, ന ഇതരവേദനാ. തഥാ സേസേസുപീതി ഉഭയപദനിയമവസേന യഥാഫസ്സം വേദനാവവത്ഥാനം, യഥാവേദനം ഫസ്സവവത്ഥാനന്തി പദദ്വയേന കാരണന്തരാസമ്മിസ്സതാ ഫലസ്സ, ഫലന്തരാസമ്മിസ്സതാ ച കാരണസ്സ ദസ്സിതാ പഠമപക്ഖേ അസംകിണ്ണതാവവത്ഥാനന്തി കത്വാ. ദുതിയപക്ഖേ പന പച്ചയഭേദഭിന്നേന കാരണവിസേസേന ഫലവിസേസോ, ഫലവിസേസേന ച കാരണവിസേസോ നിച്ഛീയതീതി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ സന്നിട്ഠാനം വവത്ഥാനന്തി കത്വാ. പുരിമസ്മിഞ്ച പക്ഖേ ധമ്മാനം അസങ്കരതോ വവത്ഥാനം വുത്തം, ദുതിയസ്മിഞ്ച യഥാവവത്ഥിതഭാവജാനനന്തി അയമേതേസം വിസേസോ. ഉതുആദയോതി ആദി-സദ്ദേന ചിത്തവിസമാചാരാ പിത്തവാതാദയോപി സങ്ഗയ്ഹന്തി. ഏകസ്മിം ദോസേ കുപിതേ ഇതരേപി ഖോഭം ഗച്ഛന്തി. സന്തേസുപി തേസു സേമ്ഹപടികാരേന രോഗവൂപസമതോ സേമ്ഹോ പാകടോതി അത്ഥോ.

‘‘ഭവോ’’തി വുത്താനം സങ്ഖാരാനം കാരണസ്സ പകാരണം, കാരണമേവ വാ തണ്ഹാതി ആഹ ‘‘തണ്ഹായ സങ്ഖാരകാരണഭാവസ്സ വുത്തത്താ’’തി. തസ്സാപീതി തണ്ഹായപി. തണ്ഹാ ഹി കാമാസവോ ഭവാസവോ ച. കാമാസവഭവാസവാ കാമുപാദാനം, ദിട്ഠാസവോ ഇതരുപാദാനന്തി ആഹ ‘‘ചതുരുപാദാനഭൂതാ കാമഭവദിട്ഠാസവാ’’തി. തേ ച ‘‘ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ’’തി വചനതോ ഉപാദാനഞ്ച, ‘‘തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാന’’ന്തി വചനതോ തണ്ഹാ ച സങ്ഖാരസ്സ കാരണന്തി പാകടാ. അനസ്സാദനീയേസു അനേകാദീനവവോകിണ്ണേസു സങ്ഖാരേസു അസ്സാദാനുപസ്സനാ അവിജ്ജായ വിനാ ന ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അസ്സാദാനുപസ്സിനോ…പേ… ദസ്സിതാ ഹോതീ’’തി. ഖീണാസവസ്സ സങ്ഖാരാഭാവതോതി ബ്യതിരേകേനപി അവിജ്ജായ സങ്ഖാരകാരണഭാവം വിഭാവേതി. ഏകന്തേന ഹി ഖീണാസവോവ വിദ്ദസു. ഏതേന ബാലാനം ഏവ സമ്ഭവതോ അവിജ്ജായ അസാധാരണതാ വുത്താതി ദസ്സേതി. വത്ഥാരമ്മണാദീനി ഹി ഇതരേസമ്പി സാധാരണാനി. വത്ഥാരമ്മണതണ്ഹുപാദാനാദീനി വിയ അവിജ്ജാപി പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദീനം സാധാരണകാരണന്തി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘പുഞ്ഞഭവാദീ’’തിആദി. തത്ഥ ആദി-സദ്ദേന അപുഞ്ഞാനേഞ്ജഭവാ ഗഹേതബ്ബാ. പുഞ്ഞഭവോതി പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരഹേതുകോ ഉപപത്തിഭവോ. ഏസ നയോ സേസേസു. ഏത്ഥ ച കിച്ചകരണട്ഠാനഭേദേന കിച്ചവതീ അവിജ്ജാ ഭിന്ദിത്വാ ദസ്സിതാ. ന ഹി യദവത്ഥാ അവിജ്ജാ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാനം ഉപനിസ്സയോ, തദവത്ഥാ ഏവ ഇതരേസം ഉപനിസ്സയോതി സക്കാ വിഞ്ഞാതും. ഏത്ഥ ച ഭവാദീനവപ്പടിച്ഛാദനന്തി അത്ഥതോ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദീനം തംതംഭവസങ്ഖാതദുക്ഖഹേതുസഭാവാനഭിസമയനിമിത്തതാ.

ഠാനന്തി ധരമാനതാ അധിപ്പേതാതി വുത്തം ‘‘ഠാനവിരുദ്ധോതി അത്ഥിതാവിരുദ്ധോ’’തി. ഠാനാവിരുദ്ധാ ചക്ഖുരൂപാദയോ. ‘‘പുരിമചിത്തഞ്ഹീ’’തിആദിനാ ഠാനവിരുദ്ധോ ച ഉദാഹടോതി ആഹ ‘‘ന ഇദം ഏകന്തികം സിയാ’’തി. ‘‘ചക്ഖുരൂപാദയോ’’തിആദിനാ ഹി പരതോ ഠാനാവിരുദ്ധാ ഉദാഹരീയന്തീതി. പുരിമസിപ്പാദിസിക്ഖാ ഹി പച്ഛാ പവത്തമാനസിപ്പാദികിരിയാനം സമോധാനാസമ്ഭവാ ഠാനവിരോധോതി യഥാവുത്തമത്ഥം സമത്ഥേതും ‘‘ന ച സിപ്പാദീന’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തന്തി പടിസന്ധിആദിഠാനം. ഇധാതി ഠാനസഭാവകിച്ചാദിഗ്ഗഹണേ. ആദി-സദ്ദേന ആരമ്മണഭൂമിസന്താനാദിവിരുദ്ധാ ഗഹേതബ്ബാ, തേ ച അനുലോമതോ ഗോത്രഭുസ്സ, ഗോത്രഭുതോ മഗ്ഗസ്സ ലിങ്ഗപരിവത്തനാദിവസേന ച പവത്തിയം വേദിതബ്ബാ. നമനരുപ്പനവിരോധാ സഭാവവിരുദ്ധോ പച്ചയോതി യോജനാ. തത്ഥ നമനരുപ്പനന്തി അരൂപരൂപഭാവമേവ ദസ്സേതി. കമ്മം ചേതനാസഭാവം, രൂപം രുപ്പനസഭാവന്തി സഭാവവിരുദ്ധം. മധുരമ്ബിലരസാദീതി ഖീരം മധുരരസം പിത്തുപസമനം മധുരവിപാകസഭാവം, ദധി അമ്ബിലരസം പിത്തബ്രൂഹനം കടുകവിപാകസഭാവന്തി അതോ സഭാവവിരോധാ.

ദധിആദീനീതി ദധിപലാലാനി. ഭൂതിണകസ്സാതി ഭൂതിണകനാമകസ്സ ഓസധിവിസേസസ്സ. അവീ നാമ ഏളകാ, താ പന യേഭുയ്യേന രത്തലോമകാ ഹോന്തീതി വുത്തം ‘‘രത്താ ഏളകാ’’തി. വിപാകാനമ്പി പച്ചയഭാവതോ, അവിപാകാനമ്പി പച്ചയുപ്പന്നഭാവതോ ന വിപാകധമ്മവിപാകാപേക്ഖാ പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നതാതി വുത്തം ‘‘വിപാകായേവ തേ ച നാ’’തി. തേനാഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി. തദവിപാകാനന്തി തസ്സാ അവിജ്ജായ അവിപാകഭൂതാനം. ന ന യുജ്ജതി യുജ്ജതി ഏവ പച്ചയുപ്പന്നതാമത്തസ്സ അധിപ്പേതത്താ. തദവിരുദ്ധാനന്തി തായ അവിജ്ജായ അവിരുദ്ധാനം.

പുബ്ബാപരിയവവത്ഥാനന്തി കായപവത്തിഗതിജാതിആദീനം യഥാരഹം പുബ്ബാപരഭാവേന പവത്തി, സാ പന കേനചി അകടാ അകടവിധാ പടിനിയതസഭാവാതി ദസ്സേതും നിയതിവാദിനാ വുത്തനിദസ്സനം ആഹരന്തോ ‘‘അച്ഛേജ്ജസുത്താവുതാഭേജ്ജമണീനം വിയാ’’തി ആഹ. ദുതിയവികപ്പേ സങ്ഗതീതി അധിച്ചസമുപ്പാദോ യാദിച്ഛികതാ, യം സന്ധായ ‘‘യദിച്ഛായ പവത്തനം നിവത്തനം യദിച്ഛായാ’’തിആദി വുച്ചതി. ഭാവോതി ധമ്മാനം സഭാവസിദ്ധിതാ, യം സന്ധായ വദന്തി ‘‘കണ്ടകസ്സ കോടിതിഖിണഭാവം, കപിട്ഠഫലസ്സ വട്ടഭാവം, മിഗപക്ഖീനം വാ വിചിത്തവണ്ണസണ്ഠാനാദിതം കോ അഭിസങ്ഖരോതി, കേവലം സഭാവസിദ്ധോവായം വിസേസോ’’തി. തേനാഹ ‘‘സബ്ബേ സത്താ, സബ്ബേ പാണാ, സബ്ബേ ഭൂതാ, സബ്ബേ ജീവാ അവസാ അബലാ അവീരിയാ നിയതിസങ്ഗതിഭാവപരിണതാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൬൮). ഏതേഹി വികപ്പനേഹീതി ചുതിആദീസു സമ്മൂള്ഹതായ ‘‘സത്തോ മരതീ’’തിആദിവികപ്പനേഹി കാരണഭൂതേഹി. അകുസലം ചിത്തം കത്വാതി അയോനിസോമനസികാരപരിബ്രൂഹനേന ചിത്തം അകുസലം കത്വാ.

സുത്താദിധമ്മന്തി സുത്തഗേയ്യാദിപരിയത്തിധമ്മം. പരിയത്തിധമ്മഞ്ഹി സമ്മദേവ ജാനന്തോ പടിപത്തിധമ്മം പരിപൂരേത്വാ പടിവേധധമ്മേ പതിട്ഠഹതി. തന്തി തം ജാനനം, നിബ്ബാനാഭിസമയോതി അത്ഥോ.

സങ്ഖാരപദനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വിഞ്ഞാണപദനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൨൭. യഥാവുത്തസങ്ഖാരപച്ചയാതി പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദിവുത്തപ്പകാരസങ്ഖാരപച്ചയാ. വിഞ്ഞാണാദയോ വേദനാപരിയോസാനാ ഏതരഹി വിപാകവട്ടഭൂതാ ഇധാധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘തംകമ്മനിബ്ബത്തമേവ വിഞ്ഞാണം ഭവിതും അരഹതീ’’തി. അയഞ്ച അത്ഥവണ്ണനാ ധാതുകഥാപാളിയാ ന സമേതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ധാതുകഥായം പനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ധാതുകഥായം വചനതോ സബ്ബവിഞ്ഞാണഫസ്സവേദനാപരിഗ്ഗഹോ കതോ ധാതുകഥായന്തി യോജനാ. സപ്പദേസാതി സാവസേസാ, വിപാകാ ഏവാതി അധിപ്പായോ. വിഞ്ഞാണാദീസു ഹി വിപാകേസുയേവ അധിപ്പേതേസു യഥാ –

‘‘വിപാകേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ വിപ്പയുത്താ, തേ ധമ്മാ അസങ്ഖതം ഖന്ധതോ ഠപേത്വാ പഞ്ചഹി ഖന്ധേഹി ദ്വാദസഹായതനേഹി തേരസഹി ധാതൂഹി സങ്ഗഹിതാ. കതിഹി അസങ്ഗഹിതാ? ന കേഹിചി ഖന്ധേഹി ന കേഹിചി ആയതനേഹി പഞ്ചഹി ധാതൂഹി അസങ്ഗഹിതാ’’തി (ധാതു. ൪൭൭) –

വിപാകവിപ്പയുത്താനം സങ്ഗഹാസങ്ഗഹാ വിസ്സജ്ജിതാ, ഏവമിധാപി വിസ്സജ്ജിതബ്ബം സിയാ. തേനാഹ ‘‘വിപാകാ ധമ്മാതി ഇമസ്സ വിയ വിസ്സജ്ജനം സിയാ’’തി. തസ്മാതി യസ്മാ വിപ്പയുത്തേന സങ്ഗഹിതാസങ്ഗഹിതപദനിദ്ദേസേ നിപ്പദേസാവ വിഞ്ഞാണഫസ്സവേദനാ ഗഹിതാ, തസ്മാ. തത്ഥാതി ധാതുകഥായം. അഭിധമ്മഭാജനീയവസേനാതി ഇമസ്മിം പടിച്ചസമുപ്പാദവിഭങ്ഗേ അഭിധമ്മഭാജനീയവസേന. തേനാഹ ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ ചാ’’തിആദി. തേന യഥാവുത്തഅത്ഥവണ്ണനാ സുത്തന്തഭാജനീയവസേന വുത്താതി യഥാദസ്സിതം വിരോധം പരിഹരതി. യദി അഭിധമ്മഭാജനീയവസേന ധാതുകഥാപാളി പവത്താ, അഥ കസ്മാ ‘‘കാമഭവോ പഞ്ചഹി ഖന്ധേഹി ഏകാദസഹായതനേഹി സത്തരസഹി ധാതൂഹി സങ്ഗഹിതോ. രൂപഭവോ പഞ്ചഹി ഖന്ധേഹി പഞ്ചഹായതനേഹി അട്ഠഹി ധാതൂഹി സങ്ഗഹിതോ’’തിആദിനാ (ധാതു. ൬൭-൬൮) ഉപാദിന്നക്ഖന്ധവസേന ഭവോ വിസ്സജ്ജിതോതി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘ഭവോ പന…പേ… ന അഭിധമ്മഭാജനീയവസേന ഗഹിതോ’’തി. ഏവഞ്ച കത്വാതി അഭിധമ്മഭാജനീയവസേന അഗ്ഗഹിതത്താ ഏവ. തത്ഥാതി ധാതുകഥായം. വിപാകഞ്ഹേതന്തി ഹി-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥോ. യസ്മാ യഥാവുത്തബാത്തിംസവിധവിഞ്ഞാണം വിപാകം, തസ്മാ തം സങ്ഖാരപച്ചയന്തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘വിഞ്ഞാണസ്സ വിപാകത്താ’’തിആദിമാഹ.

‘‘സോമനസ്സസഹഗതാനേവ സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി ഇദം വിചാരേതബ്ബം ഉപേക്ഖാസഹഗതകുസലാകുസലജവനാനന്തരമ്പി സോമനസ്സസഹഗതതദാരമ്മണസ്സ ഇച്ഛിതത്താ. തഥാ ഹി അട്ഠകഥായം ‘‘ചതുന്നം പന ദുഹേതുകകുസലചിത്താനം അഞ്ഞതരജവനസ്സ പരിയോസാനേ അഹേതുകചിത്തം തദാരമ്മണഭാവേന പതിട്ഠാതീ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൪൯൮ വിപാകുദ്ധാരകഥാ) വത്വാ ‘‘ഇട്ഠാരമ്മണേ പന സന്തീരണമ്പി തദാരമ്മണമ്പി സോമനസ്സസഹഗതമേവാ’’തി വുത്തം. കുസലാകുസലഞ്ഹി അഭിഇട്ഠമ്പി ആരമ്മണം തഥാഭിസങ്ഖരണേന കദാചി ന മജ്ഝത്തം കത്വാ ന പവത്തതി, വിപാകം പന യഥാസഭാവതോവ ആരമ്മണരസം അനുഭവതി. തേനാഹ ‘‘ന സക്കാ വിപാകം വഞ്ചേതു’’ന്തി. കിരിയജവനാനം പന വിസയാഭിസങ്ഖരണസ്സ ബലവഭാവതോ തദനന്തരാനം തദാരമ്മണാനം യഥാവിസയം വേദനാവസേന തദനുഗുണതാ ഇച്ഛിതാ. യേ പന കിരിയജവനാനന്തരം തദാരമ്മണം ന ഇച്ഛന്തി, തേസം വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. യം പന ‘‘ജവനേന തദാരമ്മണം നിയമേതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം, തം കുസലം സന്ധായ വുത്തന്തി ച വുത്തം. തസ്മാ യഥാവുത്തോ വിചാരേതബ്ബോ. തിഹേതുകജവനാവസാനേ ച ദുഹേതുകജവനാവസാനേ ചാതി സമുച്ചയത്ഥോ ച-സദ്ദോ. കേചി പന വിഭാഗം അകത്വാ ‘‘കുസലജവനാവസാനേപി അഹേതുകതദാരമ്മണം ഹോതീതി ‘യേഭുയ്യേനാ’തി വുത്ത’’ന്തി വദന്തി. ലോഭചിത്തസ്സ വാ സത്താനം ബഹുലം ഉപ്പജ്ജനതോ ‘‘യേഭുയ്യേനാ’’തി വുത്തം. ‘‘സകിം വാ’’തി വചനസിലിട്ഠതാവസേന വുത്തം യഥാ ‘‘അട്ഠ വാ ദസ വാ’’തി ദസ്സേതും ‘‘ദിരത്തതിരത്താദീസു വിയ വേദിതബ്ബ’’ന്തി ആഹ. വാ-സദ്ദസ്സ അഭാവാതി സുയ്യമാനസ്സ വാ-സദ്ദസ്സ അഭാവേന വുത്തം. അത്ഥതോ പന തത്ഥാപി വാ-സദ്ദോ ലബ്ഭതേവ. തിരത്തം പന വാസാദികേ ലബ്ഭമാനേ ദിരത്തേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ദിരത്തഗ്ഗഹണം വിസും ന യോജേതീതി അധിപ്പായേന ‘‘വചനസിലിട്ഠതാമത്തേനാ’’തി വുത്തം. കേവലം ‘‘തിരത്ത’’ന്തി വുത്തേ അഞ്ഞത്ഥ വാസാദിനാ അന്തരിതമ്പി തിരത്തം ഗണ്ഹേയ്യ, ദിരത്തവിസിട്ഠം പന തിരത്തം വുച്ചമാനം തേന അനന്തരിതമേവ തിരത്തം ദീപേതീതി ആഹ ‘‘നിരന്തരതിരത്തദസ്സനത്ഥം വാ’’തി. ബലവരൂപാദികേ ആരമ്മണേതി അതിമഹതി രൂപാദിആരമ്മണേ. ‘‘അധിപ്പായോ’’തി ഏതേന ഏകചിത്തക്ഖണായുകേപി വിസയേ കദാചി തദാരമ്മണം ഉപ്പജ്ജേയ്യാതി ‘‘സകിം ഏവാ’’തിആദിനാ വുത്തമത്ഥം ഉല്ലിങ്ഗേതി. ‘‘സബ്ബദ്വാരേസു തദാരമ്മണേ ദ്വേ ഏവ ചിത്തവാരാ ആഗതാ’’തി വുത്തത്താ അയമ്പി അത്ഥോ വിചാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബോ. അനുരൂപായ പടിസന്ധിയാതി അത്തനോ അത്തനോ അനുച്ഛവികേന പടിസന്ധാനകിച്ചേന.

‘‘കതി പടിസന്ധിയോ, കതി പടിസന്ധിചിത്താനീ’’തിആദിനാ പടിസന്ധിവിചാരോ പരതോ വിത്ഥാരതോ കഥീയതീതി ആഹ ‘‘പടിസന്ധികഥാ മഹാവിസയാതി കത്വാ പവത്തിമേവ താവ ദസ്സേന്തോ’’തി. അഹേതുകദ്വയാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന മഹാവിപാകമഹഗ്ഗതവിപാകേ സങ്ഗണ്ഹാതി. ദ്വാരനിയമാനിയമാവചനന്തി ദ്വാരസ്സ നിയതാനിയതാവചനം, നിയതദ്വാരം അനിയതദ്വാരന്തി വാ അവചനന്തി അത്ഥോ. അനുപ്പത്തിതോതി ന ഉപ്പജ്ജനതോ. യദിപി ‘‘അനുരൂപായ പടിസന്ധിയാ’’തി പടിസന്ധിപി ഹേട്ഠാ ഗഹിതാ, ‘‘പവത്തിയം പനാ’’തി അധികതത്താ പന പവത്തിയേവ പച്ചാമട്ഠാ. പച്ചയുപ്പന്നഭാവേന പഠമുദ്ദിട്ഠാനി സബ്ബാനിപി ലോകിയവിപാകചിത്താനി അന്വാദേസം അരഹന്തീതി ആഹ ‘‘തത്രസ്സാതി പവത്തിയം ബാത്തിംസവിധസ്സാ’’തി.

യഥാ കാമാവചരപടിസന്ധിവിഞ്ഞാണസങ്ഖാതസ്സ ബീജസ്സ അഭാവേപി രൂപഭവേ ചക്ഖുസോതിന്ദ്രിയപവത്തിആനുഭാവതോ ചക്ഖുസോതവിഞ്ഞാണാനം സമ്ഭവോ, ഏവം തേനേവ കാരണേന സമ്പടിച്ഛനാദീനമ്പി തത്ഥ സമ്ഭവോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇന്ദ്രിയപവത്തിആനുഭാവതോ ഏവാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ചക്ഖുസോതദ്വാരഭേദേനാതി ചക്ഖുസോതദ്വാരവിസേസേന ഭവിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. തസ്സാതി ചക്ഖുസോതദ്വാരസ്സ. ദ്വാരവന്താപേക്ഖോ ദ്വാരഭാവോതി ആഹ ‘‘വിഞ്ഞാണവീഥിഭേദായത്തത്താ’’തി. തസ്മിഞ്ച സതീതി തസ്മിം ദ്വാരഭേദേ വീഥിഭേദേ ച സതി. ഭാവോതി ഉപ്പത്തി. ജനകം അനുബന്ധതി നാമാതി തംസദിസേ തബ്ബോഹാരം കത്വാ വുത്തം.

ഇദം പന വത്വാതി രൂപാരൂപാവചരധമ്മേ ആരബ്ഭ തദാരമ്മണാനുപ്പത്തിം വത്വാ. ഭാവനായാതി അകുസലഭാവനായ സംകിലേസവഡ്ഢനേന, സംകിലിട്ഠസമാധാനേനാതി അത്ഥോ. തഥാ ഹി ലോഭദോസസഹഗതചിത്തുപ്പാദേപി സമാധി ‘‘അവട്ഠിതി അവിസാഹാരോ അവിക്ഖേപോ അവിസാഹടമാനസതാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൧) നിദ്ദിട്ഠോ. അവത്ഥുഭാവദസ്സനത്ഥന്തി അട്ഠാനഭാവദസ്സനത്ഥം, അനാരമ്മണഭാവദസ്സനത്ഥന്തി അത്ഥോ.

‘‘കേന കത്ഥാ’’തി പദസ്സ ‘‘കേന ചിത്തേന കസ്മിം ഭവേ’’തി സങ്ഖേപേന വുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘ഏകൂനവീസതീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തേന തേന ചിത്തേനാതി തേന തേന അഹേതുകദ്വയാദിചിത്തേന സദ്ധിം പവത്തമാനാ പടിസന്ധിക്ഖണേ രൂപാരൂപധമ്മാ ഏകൂനവീസതി പടിസന്ധിയോതി യോജനാ. തേന തേന ചിത്തേന സഹജാതാദിപച്ചയതായ ഹേതുഭൂതേന, കരണഭൂതേന വാ. തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ.

അനുസ്സരണത്ഥോ ബ്യാപാരോ അനുസ്സരണബ്യാപാരോ. കേചീതി ധമ്മസിരിത്ഥേരം സന്ധായ വദതി. തീസു ജവനവാരേസു…പേ… ഭവിതബ്ബന്തി കമ്മാദിഉപട്ഠാനസ്സ പരതോ തീഹി ജവനവാരേഹി പവത്തിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അനേക…പേ… അഭിപ്പലമ്ബനഞ്ച ഹോതീ’’തി. തസ്മാതി യസ്മാ ഏകജവനവാരസ്സേവ കമ്മാദിഉപട്ഠാനേന മരണം ന സമ്ഭവതി, തസ്മാ. ഫോട്ഠബ്ബസ്സാതി പഹാരഫോട്ഠബ്ബസ്സ. ഭവങ്ഗചിത്തേ വത്തമാനേ, അന്തരന്തരാ പഞ്ചദ്വാരവീഥിയാ വാ വത്തമാനായ ഫോട്ഠബ്ബസമായോഗേ പഠമം കായദ്വാരാവജ്ജനുപ്പത്തി യുത്താ, തഥാപി കിസ്മിഞ്ചി ചിന്തിയമാനേ തമേവാരബ്ഭ ഏകസ്മിം ജവനവാരേ പവത്തേ പച്ഛാ കായദ്വാരാവജ്ജനുപ്പത്തി സിയാ ചിത്തസ്സ ലഹുപരിവത്തിഭാവതോതി കേചിവാദസ്സ അധിപ്പായോ. യഥാ നിദ്ദായന്തസ്സ ഫോട്ഠബ്ബസമായോഗേന പബുജ്ഝനകാലേ മനോദ്വാരാവജ്ജനമേവ ആവട്ടേതി, ന കായദ്വാരാവജ്ജനം. ‘‘പഞ്ചഹി വിഞ്ഞാണേഹി ന പടിബുജ്ഝതീ’’തി (വിഭ. ൭൫൧) ഹി വുത്തം. ഏവംസമ്പദം വാ ഏതം ദട്ഠബ്ബം. ലഹുകപച്ചുപട്ഠാനന്തി ലഹുഉപട്ഠാനം. മനോദ്വാരസ്സ വിസയോ കമ്മാദികോ. ലഹുകതാതി ലഹുപട്ഠാനതാ. രൂപാനന്തി ചക്ഖാദിരൂപധമ്മാനം. വിസയഭാവേപീതി രൂപായതനാദിവിസയസബ്ഭാവേപി. യേസം വിസയോ അത്ഥീതി യേസം നിപ്പരിയായേന വിസയോ അത്ഥി. തംദസ്സനത്ഥമേവാതി തേസം സാരമ്മണാനംയേവ ദസ്സനത്ഥം. തേനാതി തസ്മാ.

‘‘ഭൂമിചിത്തുപ്പാദാദിവസേനാ’’തി ഇദം കമ്മം സന്ധായ വുത്തം, കമ്മനിമിത്തസ്സപി വസേന ലബ്ഭതേവ തസ്സ ഛളാരമ്മണഭാവതോ. ഗതിനിമിത്തസ്സ പന പഭേദോ നീലാദികോയേവ.

അനുപച്ഛിന്നേസു മഗ്ഗേന അപ്പഹീനേസു. തഞ്ച കമ്മാദിം. ഭവന്തരനിന്നാദിതാ ചിത്തസന്താനസ്സ ഭവപത്ഥനായ തഥാഭിസങ്ഖതത്താ. യസ്മിഞ്ഹി ചിത്തസന്താനേ പുഞ്ഞാദിചേതനായ വിയ ഭവപത്ഥനായ പരിഭാവനാ അനുപച്ഛിന്നാ, തത്ഥേവ ഭവന്തരപരിയാപന്നചിത്തുപ്പത്തി. തം പന ചിത്തം തഥാ ഉപ്പജ്ജമാനം തായ വിനാമിതം വിയ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘അനുപച്ഛിന്നകിലേസബലവിനാമിത’’ന്തി. സബ്ബത്ഥാതി സുഗതിദുഗ്ഗതീസു. ഇതരായാതി സുഗതിപടിസന്ധിനിന്നായ ചുതിയാ. ‘‘നിച്ഛിനന്തീ’’തി വുത്തസ്സ നിച്ഛയസ്സ നിബന്ധനം ആഗമം ദസ്സേന്തോ ‘‘നിമിത്തസ്സാദഗധിതം വാ’’തിആദിമാഹ.

അകുസലേ ഹി ദുഗ്ഗതൂപനിസ്സയേ നിയമിതേ കുസലം സുഗതൂപനിസ്സയോതി നിയമിതമേവ ഹോതീതി.

അനിട്ഠം ആരമ്മണം ആഹ യതോ ദുഗ്ഗതിപടിസന്ധി ദസ്സീയതീതി അധിപ്പായോ. യദി ഏവം ‘‘രാഗാദിഹേതുഭൂത’’ന്തി കസ്മാ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘തമ്പി ഹി…പേ… ഹോതീ’’തി. തമ്പീതി അനിട്ഠാരമ്മണമ്പി. യസ്മാ പന ഹീനം ആരമ്മണന്തി ആരമ്മണഭൂതകമ്മനിമിത്തം അധിപ്പേതം, തസ്മാ ‘‘അകുസലവിപാകജനകകമ്മസഹജാതാനം വാ’’തിആദി വുത്തം. കമ്മനിമിത്തഭൂതഞ്ഹി ആരമ്മണം യം വിപാകസ്സ ജനകം കമ്മം, തേന സഹജാതാനം, തസ്സ കമ്മസ്സ സദിസാസന്നജവനസഹജാതാനഞ്ച രാഗാദീനം ആരമ്മണപച്ചയസങ്ഖാതോ ഹേതു ഹോതി, സോ ഏവ ചസ്സ ഹീനഭാവോതി ദസ്സേതും ‘‘തഞ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം. കമ്മവസേന അനിട്ഠന്തി ഹീനസ്സ അകുസലകമ്മസ്സ ആരമ്മണതോ ആരമ്മണതാവസേന ഹീനന്തി കത്വാ അനിട്ഠം, സഭാവേന ഇട്ഠമ്പീതി അധിപ്പായോ. ‘‘അഞ്ഞഥാ ചാ’’തിആദിനാ കമ്മനിമിത്താരമ്മണസ്സ അകുസലവിപാകസ്സ ന സമ്ഭവോതി ദസ്സേതി. ആസന്നകതകമ്മാരമ്മണസന്തതിയന്തി ആസന്നകതസ്സ കമ്മസ്സ ആരമ്മണസന്താനേ. തംസദിസന്തി യഥാവുത്തകമ്മാരമ്മണസദിസം. പടിസന്ധിആരമ്മണൂപട്ഠാപകന്തി പടിസന്ധിയാ ആരമ്മണസ്സ ഉപട്ഠാപകം. ചുതിആസന്നജവനാനം പടിസന്ധിജനകത്തേ അയമത്ഥോ ലബ്ഭേയ്യാതി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘ന ച പടിസന്ധിയാ’’തിആദി. തംസമാനവീഥിയന്തി തായ പടിസന്ധിയാ ഏകവീഥിയം. ന അസ്സാദിതാനീതി അസ്സാദനഭൂതായ തണ്ഹായ ന ആമട്ഠാനി.

സമത്താതി പരിപുണ്ണാ, പരിയത്താ വാ. ‘‘മരണകാലേ…പേ… സമാദിന്നാ’’തി വചനതോ യഥാവുത്തചുതിആസന്നജവനാനം പടിസന്ധിദാനം സിദ്ധന്തി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ന ച ദുബ്ബലേഹീ’’തിആദി. ‘‘വക്ഖതി ചാ’’തിആദിനാ വുത്തമേവത്ഥം ഉപചയേന പാകടതരം കരോതി. ഞാണവത്ഥുവിഭങ്ഗവണ്ണനായഞ്ഹി ‘‘പഞ്ചഹി വിഞ്ഞാണേഹി ന കഞ്ചി ധമ്മം പടിവിജാനാതീ’’തി പദാനം അത്ഥം വിവരന്തോ വക്ഖതി ‘‘സബ്ബമ്പി…പേ… പടിക്ഖിത്താനീ’’തി. തത്ഥ പടിവിജാനനാദീതി ആദി-സദ്ദേന ഇരിയാപഥകപ്പനകായവചീകമ്മുപട്ഠാപനകുസലാകുസലധമ്മസമാദാനസമാപജ്ജനവുട്ഠാനാനി സങ്ഗണ്ഹാതി. ഉപപജ്ജനസുപിനദസ്സനാദീനം മനോദ്വാരികചിത്തേനേവ പവത്തി പാകടാതി താനി ബഹി കരോന്തോ ‘‘ചവനപരിയോസാനം കിച്ച’’ന്തി ആഹ. സഹജവനകാനീതി ജവനസഹിതാനി, പഞ്ചദ്വാരികജവനേഹി സദ്ധിന്തി അത്ഥോ.

തത്ഥാതി ‘‘പഞ്ചഹി വിഞ്ഞാണേഹി ന കഞ്ചി ധമ്മം പടിവിജാനാതീ’’തി പാളിവണ്ണനായം. ന കഞ്ചി ധമ്മം പടിവിജാനാതീതി ഏത്ഥ ന സബ്ബേ രൂപാദിധമ്മാ ധമ്മഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാതി യഥാധിപ്പേതധമ്മദസ്സനത്ഥം ‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാതി (ധ. പ. ൧-൨) ഏവം വുത്തം ഏകമ്പി കുസലം വാ അകുസലം വാ ന പടിവിജാനാതീ’’തി അട്ഠകഥായം വുത്തന്തി ദസ്സേത്വാ തസ്സ അത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘യേസ’’ന്തിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ – യേസം കുസലാകുസലധമ്മാനം പടിവിഭാവനപ്പവത്തിയാ സിദ്ധാ വിപാകധമ്മതാ യോനിസോമനസികാരഅയോനിസോമനസികാരസമുട്ഠാനാ, യായ സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ തംസന്താനേ അന്വേതി അനുഗച്ഛതി, പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനം സാ വിപാകധമ്മതാ പടിക്ഖിത്താ പടിസേധിതാതി. താദിസമേവാതി കുസലാകുസലധമ്മപടിവിജാനനസദിസമേവ. യദി പഞ്ചദ്വാരേ യഥാവുത്തകിച്ചസ്സ കരണേ സഹജവനകാനി വീഥിചിത്താനി പടിക്ഖിത്താനി, കഥം തത്ഥ ചവനുപപജ്ജനാനി സമ്ഭവന്തീതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘തദാരമ്മണാനന്തരം പനാ’’തിആദി. നിപ്പരിയായേന മനോദ്വാരികഭാവോ മനോദ്വാരാവജ്ജനുപ്പത്തിപുബ്ബകോതി തദഭാവേനാഹ ‘‘ഇമിനാ അധിപ്പായേനാ’’തി. അവസേസേകചിത്തക്ഖണായുകേ രൂപാദിമ്ഹീതി യോജനാ.

ഉപചാരോ വിയ ദട്ഠബ്ബാ സമാനാരമ്മണത്താ, ഉപപത്തിനിമിത്തത്താ ച. കേചീതി ധമ്മസിരിത്ഥേരം സന്ധായ വദതി. മഹഗ്ഗതാവസാനം വദന്തീതി യഥാപച്ചയം മഹഗ്ഗതസമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠിതസ്സ സാ വീഥി ഉപ്പജ്ജതി, തതോ ചുതിചിത്തം ഹോതീതി വദന്തി. അതീതാരമ്മണാ ഏകാദസവിധാതി നവ കാമാവചരസുഗതിചുതിയോ, ദ്വേ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനനേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനആരുപ്പചുതിയോതി ഏവം അതീതാരമ്മണാ ഏകാദസവിധാ സുഗതിചുതിയോ. പഞ്ച രൂപാവചരാ, വുത്താവസേസാ ദ്വേ അരൂപാവചരാതി നവത്തബ്ബാരമ്മണാ സത്തവിധാ ചുതിയോ. ദുഗ്ഗതിചുതി പന പരതോ വുച്ചതീതി ഇധ ന ഗഹിതാ. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘ദുഗ്ഗതിചുതിയാ പന…പേ… ന ദസ്സിതാ’’തി.

ഏവമാദികേതി ആദി-സദ്ദേന ‘‘സുദ്ധായ വാ ജവനവീഥിയാ’’തിആദിവചനം സങ്ഗണ്ഹാതി. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘സുദ്ധായ വാതി മഹഗ്ഗതകമ്മനിമിത്താരമ്മണായ ജവനവീഥിയാ’’തി. ‘‘വിഞ്ഞായതീ’’തി ഇമിനാ യദിപി ‘‘പഥവീകസിണാദീ’’തിആദിസദ്ദേന അരൂപാവചരജ്ഝാനാരമ്മണസ്സാപി സങ്ഗഹോ സമ്ഭവതി, ‘‘ചക്ഖുസോതാനം വാ’’തി പന ദ്വാരദ്വയസ്സേവ വസേന വികപ്പന്തരകരണം യഥാധിപ്പേതസ്സ അത്ഥസ്സ ഞാപകന്തി ദസ്സേതി. ഞാപകഞ്ച നാമ അഗതികാ ഗതീതി യഥാവുത്തം ഞാപകം അസമ്ഭാവേന്തോ ‘‘അഥാപീ’’തിആദിമാഹ. യോ യത്ഥ സമ്ഭവതി, തസ്സ യോജനാ യഥാസമ്ഭവയോജനാ, തായ. അയമ്പി പടിസന്ധീതി ആരുപ്പചുതിയാ അനന്തരം പടിസന്ധിം വദതി. തത്ഥേവാതി ‘‘പഥവീകസിണാദികം വാ നിമിത്ത’’ന്തി വുത്തേ പഠമേ വികപ്പേ ഏവ. ഹേട്ഠിമാ ഹേട്ഠിമാ പടിസന്ധി നത്ഥീതി യോജനാ. തേനാതി തസ്മാ. തതോതി ചതുത്ഥാരുപ്പചുതിതോ. തത്ഥേവാതി ചതുത്ഥാരുപ്പേ ഏവ. അതീതാരമ്മണാ പടിസന്ധി, തതോ ചതുത്ഥാരുപ്പചുതിതോ കാമാവചരേ അതീതപച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ പടിസന്ധി. ഇതരാഹീതി ആരുപ്പചുതീഹി. ദുതിയാ ആരുപ്പപടിസന്ധി അതീതാരമ്മണാ, ഇതരാ നവത്തബ്ബാരമ്മണാതി ആഹ ‘‘യഥാസമ്ഭവ’’ന്തി. അതീതപച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ ച കാമാവചരപടിസന്ധീതി ഏത്ഥാപി ഇതരാഹീതി സമ്ബന്ധോ. സബ്ബത്ഥ ച ‘‘യോജേതബ്ബാ’’തി സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ഇമസ്സ വിസേസസ്സാതി ‘‘തേനാ’’തിആദിനാ യഥാവുത്തസ്സ വിസേസസ്സ. വിസും ഉദ്ധരണം കതം അധികവചനമഞ്ഞമത്ഥം ബോധേതീതി.

ആരമ്മണവസേന ഏകവിധായാതി അതീതാരമ്മണതാവസേന ഏകവിധായ. ദുവിധാതി അതീതാരമ്മണാ, പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ ചാതി ദ്വിപ്പകാരാ. ദുഗ്ഗതിചുതിയാ ആരമ്മണവസേന ‘‘ഏകവിധായാ’’തി പദം ആനേത്വാ യോജേതബ്ബം. അതീതപച്ചുപ്പന്നാരമ്മണതായ ദ്വിപ്പകാരാ കാമാവചരപടിസന്ധി, നവത്തബ്ബാരമ്മണതായ ഏകപ്പകാരാ രൂപാവചരപടിസന്ധി, നവത്തബ്ബാതീതാരമ്മണതായ ദ്വിപ്പകാരാ ആരുപ്പപടിസന്ധീതി ആഹ ‘‘ദ്വിഏകദ്വിപ്പകാരാനം കാമരൂപാരുപ്പാനം വസേനാ’’തി. ‘‘തഥേവാ’’തി ഇമിനാ ‘‘ദ്വിഏകദ്വിപ്പകാരാനം കാമരൂപാരുപ്പാനം വസേനാ’’തി പദദ്വയം ആകഡ്ഢതി. ദുവിധായാതി നവത്തബ്ബാതീതാരമ്മണതാവസേന ദുവിധായ. പച്ചേകന്തി വിസും വിസും. ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം കാമാരുപ്പാനന്തി ഏത്ഥായം യോജനാ – നവത്തബ്ബാരമ്മണായ ആരുപ്പചുതിയാ അനന്തരാ അതീതാരമ്മണാ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ ച ദ്വേ കാമപടിസന്ധീ, നവത്തബ്ബാരമ്മണാ അതീതാരമ്മണാ ച ദ്വേ ആരുപ്പപടിസന്ധീ, തഥാ അതീതാരമ്മണായപീതി ഇമാസം വസേന അട്ഠവിധാ.

‘‘ദ്വിദ്വീ’’തി ഗാഥായ വുത്തമേവത്ഥം സുഖഗ്ഗഹണത്ഥം സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സേതി. യദിപി ‘‘കമ്മസ്സ കതത്താ’’തിആദിനാപി കമ്മസ്സ വിപാകാനം ഉപനിസ്സയപച്ചയഭാവോ ഗഹിതോയേവ ഹോതി, ‘‘കുസലാകുസലം കമ്മ’’ന്തിആദിനാ പന വിസും ഉപനിസ്സയപച്ചയഭാവോ ദസ്സീയതീതി ‘‘കാമാവചരസ്സ…പേ… ആദിനാ നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയഭാവോ ദസ്സിതപ്പകാരോ’’തി ആഹ.

ആദിനാ വിമിസ്സവിഞ്ഞാണേനാതി ഏകസ്സ ഭവസ്സ ആദിഭൂതേന രൂപവിമിസ്സേന പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണേന. അഞ്ഞത്ഥാതി സംസേദജഓപപാതികയോനിയം. അവചനം പടിക്ഖേപം മഞ്ഞമാനോ ‘‘ഗന്ധരസാഹാരാനം പടിക്ഖിത്തത്താ’’തി വത്വാ സബ്ബേന സബ്ബം രൂപഭവേ തേ നത്ഥീതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘ചക്ഖുസോതവത്ഥുസത്തകജീവിതഛക്കഭാവേപീ’’തി. പാളിയന്തി ധമ്മഹദയവിഭങ്ഗപാളിയം. പഞ്ചായതനാനീതി ചക്ഖുസോതമനരൂപധമ്മായതനാനി. പഞ്ച ധാതുയോതി താ ഏവ പഞ്ച ധാതുയോ. വുത്തഞ്ഹി – ‘‘രൂപധാതുയാ ഉപപത്തിക്ഖണേ കതമാനി പഞ്ചായതനാനി പാതുഭവന്തി? ചക്ഖായതനം രൂപായതനം സോതായതനം മനായതനം ധമ്മായതനം. ഇമാനി പഞ്ചായതനാനി പാതുഭവന്തി. കതമാ പഞ്ച ധാതുയോ പാതുഭവന്തി? ചക്ഖുധാതു…പേ… ധമ്മധാതു. ഇമാ പഞ്ച ധാതുയോ പാതുഭവന്തീ’’തി (വിഭ. ൧൦൧൬). ഛ ആയതനാനി സദ്ദായതനേന സദ്ധിം താനിയേവ. നവ ധാതുയോതി ചക്ഖുരൂപചക്ഖുവിഞ്ഞാണസോതസദ്ദസോതവിഞ്ഞാണമനോധമ്മമനോവിഞ്ഞാണധാതുയോ. സബ്ബസങ്ഗഹവസേനാതി അനവസേസപരിഗ്ഗഹവസേന. തത്ഥാതി രൂപധാതുയം. ‘‘കഥാവത്ഥുമ്ഹി ചാ’’തിആദിനാ ന കേവലം ധമ്മഹദയവിഭങ്ഗപാളിയംയേവ, അഥ ഖോ പകരണന്തരേപി ഗന്ധാദയോ പടിക്ഖിത്താതി ദസ്സേതി. തത്ഥ ഘാനായതനാദീനം വിയാതി സദിസൂദാഹരണദസ്സനം. യഥാ ഘാനായതനാദീനം തത്ഥ രൂപഭവേ ഭാവോ അത്ഥി, താ പടിക്ഖിത്താ, ഏവം ഗന്ധായതനാദീനഞ്ചാതി. അത്ഥി തത്ഥ ഘാനായതനന്തി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ. യഞ്ഹി തത്ഥ ആയതനം നത്ഥി, തസ്സ വസേനായം ചോദനാ. തതോ പരവാദീ യം തത്ഥ അജ്ഝത്തികാനം തിണ്ണം ആയതനാനം ഘാനാദികം സണ്ഠാനനിമിത്തം, തദേവ ആയതനന്തി ലദ്ധിയാ ‘‘ആമന്താ’’തി പടിജാനാതി. ബാഹിരാനം ഗന്ധായതനാദീനം വസേന പുട്ഠോ യസ്മാ ഘാനപ്പസാദാദയോ തത്ഥ ന ഇച്ഛതി, തസ്മാ തേസം ഗോചരം പടിസേധേന്തോ ‘‘ന ഹേവം വത്തബ്ബേ’’തി പടിക്ഖിപതി. ആദി-സദ്ദേന ‘‘അത്ഥി തത്ഥ ജിവ്ഹായതനന്തി? ആമന്താ. അത്ഥി തത്ഥ രസായതനന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ’’തിആദിനയപ്പവത്താനം അനുലോമപടിലോമസംസന്ദനപഞ്ഹാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. അഫോട്ഠബ്ബായതനാനന്തി ഫോട്ഠബ്ബായതനഭാവരഹിതാനം, അഫോട്ഠബ്ബസഭാവാനന്തി അത്ഥോ.

ഇദാനി അനായതനസഭാവേ ഗന്ധരസേ പടിജാനിത്വാപി ദോസം വദന്തോ ‘‘യദി ചാ’’തിആദിമാഹ. അവചനേ നത്ഥി കാരണം യഥാധമ്മസാസനേ അഭിധമ്മേ, തേസം വാ നിസത്തനിജ്ജീവസഭാവത്താതി അധിപ്പായോ. യഥാ ച ധാതുഭാവോ, ഏവം ധമ്മഭാവോ ച തേസം ഏകന്തികോ, തഥാ ആയതനഭാവോ ചാതി സബ്ബഥാപി തത്ഥ വിജ്ജമാനാനം ഗന്ധരസാനം ആയതനേസു അവചനേ കാരണം നത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ധമ്മഭാവോ ചാ’’തിആദിമാഹ. അഞ്ഞസ്സ പരമത്ഥസ്സ അഭാവാ. കോചി ആയതനസഭാവോതി ധമ്മായതനമേവ സന്ധായ വദതി. തേന യദി രൂപഭവേ ഗന്ധരസാ വിജ്ജന്തി, യഥാവുത്തകാരണതോ ഗന്ധരസായതനഭാവേന അവുച്ചമാനാപി ധമ്മായതനഭാവേന വത്തബ്ബാ സിയും, ന ച വുത്താ. തസ്മാ നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം ‘‘നത്ഥേവ രൂപഭവേ ഗന്ധരസാ’’തി ദസ്സേതി. കിഞ്ച രൂപധാതുയം ഗന്ധരസഭാവേന അവുത്താനം, കാമധാതുയം വുത്താനം തേസം കിം ഗന്ധരസഭാവതോ അഞ്ഞേന സഭാവേന രൂപധാതുയം അത്ഥിഭാവോ, ഉദാഹു ഗന്ധരസഭാവേന. യദി പുരിമോ പക്ഖോ ധമ്മായതനേ തേസം സങ്ഗഹോ സിയാ അനായതനസഭാവസ്സ സഭാവധമ്മസ്സ അഭാവാ, അഥ ദുതിയോ തേനേവ കാരണേന നേസം ഗന്ധരസായതനഭാവോ സിദ്ധോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘യദി ചാ’’തിആദിമാഹ. തസ്മാതി യസ്മാ ഗന്ധരസാ ധമ്മഹദയവിഭങ്ഗേ ന വുത്താ, കഥാവത്ഥുമ്ഹി ച തേസം ഭാവോ പടിക്ഖിത്തോ, ഫുസിതും അസക്കുണേയ്യാ പഥവീആദയോ വിയ ഘായിതും സായിതുഞ്ച അസക്കുണേയ്യാ തേ നത്ഥി, ധാതുസദ്ദേന ച തേ ഗഹിതാ, ധമ്മഭാവോ ച തേസം ഏകന്തികോ, തസ്മിഞ്ച സതി സിദ്ധോ ആയതനഭാവോ, തസ്മാ. തഥാതി പാളിയം അവുത്തധമ്മേ ഹാപേത്വാ ചക്ഖുസത്തകാദിവസേന. ഏവന്തി ചക്ഖുസത്തകാദിവസേന രൂപഗണനായ കരിയമാനായ. ധമ്മതാതി പാളിധമ്മോ, രൂപഭവേ വാ പവത്തനകരൂപധമ്മതാ. ‘‘ന വിലോമിതാ’’തി ഇമിനാ യഥാപടിഞ്ഞാതം ധമ്മം ദീപിതം ഉല്ലിങ്ഗേതി.

ഏത്ഥ ച രൂപാവചരസത്താനം ഘാനജിവ്ഹായതനാഭാവതോ വിജ്ജമാനാപി ഗന്ധരസാ ആയതനകിച്ചം ന കരോന്തീതി തേ അനാമസിത്വാ പാളിയം ‘‘പഞ്ചായതനാനി പാതുഭവന്തി, ഛ ആയതനാനീ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘തയോ ആഹാരാ’’തി ച അജ്ഝോഹരിതബ്ബസ്സ ആഹാരസ്സ അഭാവേന ഓജട്ഠമകരൂപസമുട്ഠാപനസങ്ഖാതസ്സ ആഹാരകിച്ചസ്സ അകരണതോ, ന സബ്ബേന സബ്ബം ഗന്ധരസാനം ഓജായ ച അഭാവതോ. ഇതി വിസയിനോ കിച്ചസ്സ ച അഭാവേന വിസയോ, കിച്ചവാ ച ധമ്മോ ന വുത്തോ. യസ്മിഞ്ഹി ഭവേ വിസയീ നത്ഥി, തസ്മിം തംഹേതുകോ നിപ്പരിയായേന വിസയസ്സ ആയതനഭാവോ നത്ഥീതി വിജ്ജമാനസ്സാപി അവചനം, യഥാ രൂപഭവേ പഥവീതേജോവായോധാതൂനം ഫോട്ഠബ്ബായതനഭാവേന. യസ്സ പന യത്ഥ വചനം, തസ്സ തത്ഥ വിസയീസബ്ഭാവഹേതുകോ നിപ്പരിയായേന ആയതനഭാവോ വുത്തോ ദിട്ഠോ യഥാ തത്ഥേവ രൂപായതനസ്സ. യദി വിസയീസബ്ഭാവഹേതുകോ വിസയസ്സ നിപ്പരിയായേന ആയതനഭാവോ, കഥം അസഞ്ഞസത്താനം ദേവാനം ദ്വേ ആയതനാനി പാതുഭവന്തീതി. അസഞ്ഞസത്താനഞ്ഹി ചക്ഖായതനം നത്ഥി, അചക്ഖായതനഭാവേന ച നേസം രൂപായതനം അഞ്ഞേസം അവിസയോതി? നായം വിരോധോ. യേന അധിപ്പായേന രൂപധാതുയം സഞ്ഞീനം ഗന്ധായതനാദീനം അവചനം, തേന രൂപായതനസ്സാപി അവചനന്തി അസഞ്ഞീനം ഏകം ആയതനം വത്തബ്ബം. യഥാസകഞ്ഹി ഇന്ദ്രിയഗോചരഭാവാപേക്ഖായ യേസം നിപ്പരിയായേന ആയതനഭാവോ അത്ഥി, തേസു നിദ്ദിസിയമാനേസു തദഭാവതോ രൂപധാതുയം സഞ്ഞീനം ഗന്ധാദികേ വിസും ആയതനഭാവേന അവത്വാ ധമ്മസഭാവാനതിവത്തനതോ, മനോവിഞ്ഞാണസ്സ ച വിസയഭാവൂപഗമനതോ ധമ്മായതനന്തോഗധേ കത്വാ ‘‘പഞ്ചായതനാനീ’’തി പാളിയം വുത്തം. ഏതദത്ഥഞ്ഹി ‘‘ധമ്മായതന’’ന്തി സാമഞ്ഞതോ നാമകരണം, പിട്ഠിവട്ടകാനി വാ താനി കത്വാ ‘‘പഞ്ചായതനാനീ’’തി വുത്തം. യേന ച പന അധിപ്പായേന അസഞ്ഞീനം രൂപായതനം വുത്തം, തേന സഞ്ഞീനമ്പി ഗന്ധാദീനം വിസും ഗഹണം കാതബ്ബന്തി ഇമസ്സ നയസ്സ ദസ്സനത്ഥം ‘‘അസഞ്ഞസത്താനം ദേവാനം ദ്വേ ആയതനാനി പാതുഭവന്തീ’’തി (വിഭ. ൧൦൧൭) വുത്തം. അസതിപി ഹി അത്തനോ ഇന്ദ്രിയേ രൂപസ്സ വണ്ണായതനസഭാവാതിക്കമോ നത്ഥേവാതി തം രൂപായതനന്ത്വേവ വുച്ചതി. ഇമിനാ ച നയദസ്സനേന ഗന്ധാദീനി തീണി പക്ഖിപിത്വാ സഞ്ഞീനം അട്ഠ ആയതനാനി, അസഞ്ഞീനം പഞ്ചാതി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ ഹോതി. ഏവഞ്ചേതം സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം. അഞ്ഞഥാ രൂപലോകേ ഫുസിതുമസക്കുണേയ്യതായ പഥവീആദീനം വചീഘോസോ ഏവ ന സിയാ. ന ഹി പടിഘട്ടനാനിഘംസമന്തരേന സദ്ദപ്പവത്തി അത്ഥി, ന ച ഫുസനസഭാവാനം കത്ഥചി അഫുസനസഭാവതാ സക്കാ വിഞ്ഞാതും. ഫോട്ഠബ്ബായതനസങ്ഖാതസ്സ ച ഭൂതത്തയസ്സ അഭാവേ രൂപഭവേ രൂപായതനാദീനമ്പി സമ്ഭവോ ഏവ ന സിയാ, തസ്മാ ഫുസിതും സക്കുണേയ്യതായപി പഥവീആദീനം തത്ഥ കായിന്ദ്രിയാഭാവേന തേസം ഫോട്ഠബ്ബഭാവോ ന വുത്തോ. ഏവഞ്ച കത്വാ രൂപധാതുയം തേസം സപ്പടിഘവചനഞ്ച സമത്ഥിതം ഹോതി. വുത്തഞ്ഹി ‘‘അസഞ്ഞസത്താനം അനിദസ്സനസപ്പടിഘം ഏകം മഹാഭൂതം പടിച്ച ദ്വേ മഹാഭൂതാ’’തിആദി (പട്ഠാ. ൨.൨൨.൧൭). പടിഘോ ഹേത്ഥ ഭൂതത്തയസ്സ കായപ്പസാദം പതി തംനിസ്സയഭൂതഘട്ടനദ്വാരേന അഭിമുഖഭാവോ, സോ ച ഫുസിതും അസക്കുണേയ്യസഭാവസ്സ ഘട്ടനായ അഭാവതോ നത്ഥി. നനു ‘‘ദ്വേ ആയതനാനീ’’തി ഏത്ഥ പരിയായായതനം അധിപ്പേതം, അഥ കസ്മാ ഗന്ധായതനാദീനിപി ഗഹേത്വാ ‘‘പഞ്ചായതനാനീ’’തി ന വുത്തന്തി? ‘‘നയദസ്സനവസേന ദേസനാ പവത്താ’’തി വുത്തോവായമത്ഥോ. അഥ വാ തത്ഥ രൂപായതനസ്സേവ വചനം കദാചി അഞ്ഞഭൂമികാനം പസാദസ്സ വിസയഭാവം സന്ധായ, ന പന ഇതരേസം അഭാവതോ. നാപി പരിയായേന ഗന്ധായതനാദീനം ആയതനസഭാവാഭാവതോ. അസഞ്ഞീനഞ്ഹി രൂപായതനം സമാനഭൂമികാനം വേഹപ്ഫലാനം, ഉപരിഭൂമികാനഞ്ച സുദ്ധവാസാനം പസാദസ്സ വിസയഭാവം ഗച്ഛതി, ന പന ഗന്ധരസാതി തേസംയേവ തത്ഥാവചനം യുത്തം. കഥാവത്ഥുമ്ഹി ച നിപ്പരിയായേന ഗന്ധായതനാദീനം അത്ഥിഭാവം പടിജാനന്തം സന്ധായ പടിസേധോ കതോ. യദിപി ചേതം വചനം തത്ഥ ഗന്ധായതനാദീനം അഭാവവിഭാവനം ന ഹോതി, അത്ഥിഭാവദീപനമ്പി പന അഞ്ഞവചനം നത്ഥേവാതി? നയിദമേവം അട്ഠകഥാസു തത്ഥ നേസം അത്ഥിഭാവസ്സ നിദ്ധാരേത്വാ വുത്തത്താ. യഞ്ഹി അട്ഠകഥാവചനം പാളിയാ ന വിരുജ്ഝതി, തം പാളി വിയ പമാണഭൂതം അഗരഹിതായ ആചരിയപരമ്പരായ യാവജ്ജതനാ ആഗതത്താ. തത്ഥ സിയാ – യം പാളിയാ ന വിരുജ്ഝതി അട്ഠകഥാവചനം, തം പമാണം. ഇദം പന വിരുജ്ഝതീതി? നയിദമേവം യഥാ ന വിരുജ്ഝതി, തഥാ പടിപാദിതത്താ. ചക്ഖാദീനം ആയതനാനം, തന്നിസ്സയാനഞ്ച വിഞ്ഞാണാനം സത്തസുഞ്ഞതാസന്ദസ്സനത്ഥം ഭഗവതോ ധാതുദേസനാതി ആയതനഭാവേന വുത്താനംയേവ ധാതുഭാവദീപനതോ ധാതുഭാവസ്സാപി നേസം അവചനം യുജ്ജതി ഏവ, തസ്മാ യഥാ പാളിയാ അവിരോധോ ഹോതി, തഥാ ചക്ഖുദസകാദിവസേന അട്ഠകഥായം രൂപഗണനാ കതാതി ന ഏത്ഥ ധമ്മതാവിലോമനാസങ്കായ ഓകാസോതി വേദിതബ്ബം.

ഏളകസ്സ ജാതകാലേ ഉണ്ണാ ജാതിഉണ്ണാതി പഠമോ അത്ഥോ. തതോ സുഖുമതരതം സന്ധായ ‘‘ഗബ്ഭം…പേ… ഇതിപി വദന്തീ’’തി വുത്തം. സമ്ഭവനസ്സ ഭേദോ വാ സമ്ഭവഭേദോ, പവത്തിഭേദോതി അത്ഥോ.

രൂപീബ്രഹ്മേസൂതി അധികരണേ ഭുമ്മം, ഓപപാതികയോനികേസൂതി നിദ്ധാരണേതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഓപപാതികയോനികേഹി രൂപീബ്രഹ്മേ നിദ്ധാരേതീ’’തി ആഹ. തേന ‘‘ഓപപാതികയോനികേസൂ’’തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തരാസിതോ ‘‘രൂപീബ്രഹ്മേസൂ’’തി വിസേസം നിദ്ധാരേതി. ന സമേതീതി ന സംസന്ദതി, വിരുജ്ഝതീതി അത്ഥോ. യായ പാളിയാ ന സമേതി, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ധമ്മഹദയവിഭങ്ഗേ ഹീ’’തിആദിമാഹ.

ഏകാദസാതി പരിപുണ്ണായതനസ്സ സദ്ദായതനവജ്ജാനി ഏകാദസായതനാനി. കസ്സചി ദസായതനാനീതി അന്ധസ്സ ചക്ഖായതനവജ്ജാനി. കസ്സചി അപരാനി ദസായതനാനീതി ബധിരസ്സ സോതായതനവജ്ജാനി. കസ്സചി നവായതനാനീതി അന്ധബധിരസ്സ ചക്ഖുസോതായതനവജ്ജാനി. കസ്സചി സത്തായതനാനീതി ഗബ്ഭസേയ്യകസ്സ രൂപഗന്ധരസകായഫോട്ഠബ്ബമനോധമ്മായതനവസേന വുത്തം.

‘‘ന വുത്തം അട്ഠായതനാനി പാതുഭവന്തീ’’തി ഇദം ‘‘ന ഹി പാളിയം…പേ… വുത്താ’’തി ഏതസ്സ അത്ഥവിവരണം. ചക്ഖുസോതഘാനവികലസ്സ ഹി ഉപപജ്ജമാനസ്സ അട്ഠേവ ആയതനാനി സിയുന്തി. സതി ച അഘാനകുപപത്തിയം പുനപി ‘‘കസ്സചി അപരാനി ദസായതനാനി പാതുഭവന്തീ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ. തഥാ ച സതി യഥാ അന്ധബധിരസ്സ വസേന ‘‘കസ്സചി നവായതനാനി പാതുഭവന്തീ’’തി (വിഭ. ൧൦൦൭) ഏകവാരം വുത്തം, ഏവം അന്ധാഘാനകസ്സ, ബധിരാഘാനകസ്സ ച വസേന ‘‘കസ്സചി അപരാനി നവായതനാനി, കസ്സചി അപരാനി നവായതനാനി പാതുഭവന്തീ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ, ഏവം ന വുത്തന്തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘തഥാ…പേ… ന ച തം വുത്ത’’ന്തി. ഏവം ധാതുപാതുഭാവാദിപഞ്ഹേസൂതി ‘‘കസ്സചി ഏകാദസ ധാതുയോ പാതുഭവന്തി, കസ്സചി ദസ ധാതുയോ, കസ്സചി അപരാ ദസ ധാതുയോ, കസ്സചി നവ ധാതുയോ, കസ്സചി സത്ത ധാതുയോ പാതുഭവന്തീ’’തി (വിഭ. ൧൦൦൭) ഏവം ധാതുപാതുഭാവപഞ്ഹോ വേദിതബ്ബോ. ആദി-സദ്ദേന ‘‘കസ്സചി ചുദ്ദസിന്ദ്രിയാനി പാതുഭവന്തീ’’തിആദി (വിഭ. ൧൦൦൭) നയപ്പവത്താ ഇന്ദ്രിയപഞ്ഹാദയോ സങ്ഗഹിതാ.

ഏത്ഥ ച യഥാ ‘‘സത്തതി ഉക്കംസതോ ച രൂപാനീ’’തി പദം ‘‘സംസേദജോപപാതീസൂ’’തി ഏത്ഥ യോനിദ്വയവസേന യോജീയതി, ന ഏവം ‘‘അവകംസതോ തിംസാ’’തി ഇദം, ഇദം പന സംസേദജയോനിവസേനേവ യോജേതബ്ബം, ഏകയോഗനിദ്ദിട്ഠസ്സാപി ഏകദേസോ സമ്ബന്ധം ലഭതീതി. സംസേദജസ്സേവ ച ജച്ചന്ധബധിരഅഘാനകനപുംസകസ്സ ജിവ്ഹാകായവത്ഥുദസകാനം വസേന തിംസ രൂപാനി ഉപ്പജ്ജന്തീതി വുത്തം, ന ഓപപാതികസ്സാതി അയമേത്ഥ അട്ഠകഥായ അധിപ്പായോ. യേ പന ‘‘ഓപപാതികസ്സ ജച്ചന്ധ…പേ… ഉപ്പജ്ജന്തീതി മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്ത’’ന്തി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം. സോ ഹി പമാദപാഠോ. ഏവഞ്ച കത്വാ ആയതനയമകവണ്ണനായ ‘‘കാമധാതുയം പന അഘാനകോ ഓപപാതികോ നത്ഥി. യദി ഭവേയ്യ, ‘കസ്സചി അട്ഠായതനാനി പാതുഭവന്തീ’തി വദേയ്യാ’’തി (യമ. അട്ഠ. ആയതനയമക ൧൮-൨൧) വക്ഖതി. അപരേ പനാഹു ‘‘കസ്സചി ഏകാദസായതനാനി പാതുഭവന്തി, യാവ ‘കസ്സചി നവായതനാനീ’തി പാളി ഓപപാതികേ സന്ധായ വുത്താ. തസ്മാ പുബ്ബേനാപരം അട്ഠകഥായം അവിരോധോ സിദ്ധോ ഹോതി, തഥാ ച യഥാവുത്തപാളിയാ അയമത്ഥവണ്ണനാ അഞ്ഞദത്ഥു സംസന്ദതി സമേതിയേവാ’’തി. യം പനേകേ വദന്തി ‘‘ഓപപാതികഗ്ഗഹണേന സംസേദജാപി സങ്ഗയ്ഹന്തി. തഥാ ഹി ധമ്മഹദയവിഭങ്ഗേ ‘കാമധാതുയാ ഉപപത്തിക്ഖണേ കസ്സചി ഏകാദസായതനാനി പാതുഭവന്തീ’തിആദീനം (വിഭ. ൧൦൦൭) ഉദ്ദേസേ ‘ഓപപാതികാനം പേതാന’ന്തിആദിനാ ഓപപാതികഗ്ഗഹണമേവ കതം, ന സംസേദജഗ്ഗഹണ’’ന്തി, തം പരിപുണ്ണായതനാനംയേവ സംസേദജാനം ഓപപാതികേസു സങ്ഗഹണവസേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘സംസേദജയോനികാ പരിപുണ്ണായതനാപരിപുണ്ണായതനഭാവേന ഓപപാതികസങ്ഗഹം കത്വാ വുത്താ’’തി ‘‘പധാനായ വാ യോനിയാ സബ്ബം പരിപുണ്ണായതനയോനിം ദസ്സേതും ‘ഓപപാതികാന’ന്തി വുത്ത’’ന്തി ച. അട്ഠകഥായം പന യോനിദ്വയം സരൂപേനേവ പകാസേതും, സംസേദജയോനിവസേനേവ ച അവകംസതോ പവത്തിം ദസ്സേതും ഓപപാതികയോനിയാ ഇതരം അസങ്ഗഹേത്വാ ‘‘സംസേദജോപപാതീസൂ’’തി വുത്തന്തി. സബ്ബം തം വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

ചുതിപടിസന്ധീനന്തി അനന്തരാതീതചുതിയാ, തദനന്തരായ മിസ്സാമിസ്സഭേദായ പടിസന്ധിയാ. ഖന്ധാദീഹീതി ഖന്ധാരമ്മണഗതിഹേതുവേദനാപീതിവിതക്കവിചാരേഹി. മഹഗ്ഗതഅജ്ഝത്താരമ്മണായ മഹഗ്ഗതഅജ്ഝത്താരമ്മണാ, അമഹഗ്ഗതബഹിദ്ധാരമ്മണായ അമഹഗ്ഗതബഹിദ്ധാരമ്മണാതി ഏവമാദിനോ അരൂപഭൂമീസുയേവ ചുതിപടിസന്ധീനം ഭേദാഭേദവിസേസസ്സ സമ്ഭവതോ ‘‘നയമുഖമത്തം ദസ്സേത്വാ’’തി വുത്തം. ഏകച്ചസുഗതീതി മഹഗ്ഗതവജ്ജസുഗതി അധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘രൂപാരൂപാവചരാന’’ന്തിആദി. കേചി പന ‘‘യഥാ മഹഗ്ഗതാവജ്ജാ, ഏവം ഉത്തരകുരുകവജ്ജാ’’തിപി വദന്തി. ഏകച്ചസുഗതിചുതിയാതി വുത്തസുഗതിചുതിയാ. യദിപി ‘‘അയം നാമ ദുഗ്ഗതിപടിസന്ധി ന ഹോതീ’’തി നിയമോ നത്ഥി, ദേസനാ പന സോതപതിതാ ഗതാതി വദന്തി. നിയതബോധിസത്താപേക്ഖായ വാ ഏവം വുത്തം. തേസഞ്ഹി ഏകച്ചദുഗ്ഗതിപടിസന്ധി നത്ഥി അവീചിആദീസു അനുപപജ്ജനതോ. ‘‘ഏകച്ചദുഗ്ഗതിചുതിയാ’’തി ഏത്ഥാപി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഏകച്ചസുഗതിപടിസന്ധീതി പന കാമാവചരസുഗതിപടിസന്ധി വേദിതബ്ബാ. സയമേവാതി അത്തനാ ഏവ. ‘‘ഭേദവിസേസോ ഏവ ച ഏവം വിത്ഥാരേന ദസ്സിതോ’’തി ഇദം ‘‘അമഹഗ്ഗതബഹിദ്ധാരമ്മണായാ’’തിആദിം സന്ധായ വുത്തം. ‘‘ചതുക്ഖന്ധായ…പേ… പടിസന്ധി ഹോതീ’’തി ഇദം പന അഭേദവിസേസദസ്സനമേവാതി. ഏകേകസ്മിം ഭേദേതി ‘‘അമഹഗ്ഗതബഹിദ്ധാരമ്മണായാ’’തി ഏവമാദികേ ഏകേകസ്മിം ഭാഗേ. തത്ഥ തത്ഥേവാതി ‘‘അമഹഗ്ഗതബഹിദ്ധാരമ്മണായ മഹഗ്ഗതബഹിദ്ധാരമ്മണാ, അമഹഗ്ഗതജ്ഝത്താരമ്മണായ മഹഗ്ഗതജ്ഝത്താരമ്മണാ’’തിആദിനാ തസ്മിം തസ്മിം ഭേദേ, തത്ഥ തത്ഥേവ വാ ഭവാദികേ ചവിത്വാ ഉപപജ്ജന്തസ്സ വസേന ചുതിപടിസന്ധിയോജനാ വേദിതബ്ബാ. ഭുമ്മത്ഥേ അയം തോ-സദ്ദോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തതോ ഹേതും വിനാതി തത്ഥ ഹേതും വിനാ’’തി ആഹ. തസ്സത്ഥോ – തസ്മിം പുരിമഭവേ നിപ്ഫന്നം അവിജ്ജാസങ്ഖാരാദികം കാരണം വിനാ ന ഹോതീതി.

അതിമന്ദഭാവൂപഗമനം സകിച്ചാസമത്ഥതാ. പഞ്ചദ്വാരികവിഞ്ഞാണവസേന ചുതി പടിസിദ്ധാ, ന തദനന്തരവിഞ്ഞാണവസേന. സ്വായമത്ഥോ ‘‘പഞ്ചന്നം ദ്വാരാന’’ന്തിആദിനാ ഹേട്ഠാ അട്ഠകഥായമാഗതോതി ആഹ ‘‘പഞ്ചദ്വാരികവിഞ്ഞാണാനന്തരമ്പി ഹി പുബ്ബേ ചുതി ദസ്സിതാ’’തി. തത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. ചുതിചിത്തേന സദ്ധിം ചക്ഖായതനാദീനം നിരോധോ ഹോതീതി ദസ്സേതും ‘‘യമകേ ചാ’’തിആദി വുത്തം. പരിണതത്താതി പരിപാകവസേന പരിയോസാനം ഗതത്താതി അധിപ്പായോ. ഫസ്സാദയോ യഥാവുത്തചേതനാസഹജാതഫസ്സാദയോ. യഥാഉപട്ഠിതേ കമ്മാദിആരമ്മണേ അനേകവാരം ഉപ്പത്തിയാ സന്താനസ്സ അഭിസങ്ഖരണം തത്ഥ പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണപതിട്ഠാനസ്സ ഹേതുഭാവോ.

സന്താനവസേന നിപ്പജ്ജമാനാനം നമനാദികിരിയാനം ഏകസ്മിം പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണേയേവ അത്ഥസിദ്ധീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘നമന…പേ… ദസ്സേതീ’’തി. പഥവിയം സബലപയോഗേഹീതി പഥവിയാ ആധാരണഭൂതായ അത്തനോ ബലേന പയോഗേന ച കരണഭൂതേന.

സദ്ദഹേതുകോതി സദ്ദസ്സ പധാനാദിഭാവം സന്ധായ വുത്തം. താദിസോ പബ്ബതകുച്ഛിആദിപദേസോപി തസ്സ ഹേതുയേവ. പദീപന്തരാദീതി ആദി-സദ്ദേന തേലവട്ടിആദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി. തതോ സദ്ദാദിപ്പവത്തിതോ പുബ്ബേ അഭാവാ. പടിഘോസാദീനഞ്ഹി സദ്ദാദിപ്പവത്തിതോ സതി പുരിമസിദ്ധിയം തേ സദ്ദാദിപച്ചയദേസം ഗച്ഛേയ്യും, ന പന തേ അത്ഥീതി വുത്തം ‘‘തതോ പുബ്ബേ അഭാവാ’’തി. ഉപമേയ്യേപി ഏവമേവ അത്ഥോ യോജേതബ്ബോ. യഥാ ച ഹേതുദേസം ന ഗച്ഛതി ഹേതുസമുപ്പന്നം, ഏവം തതോ നാഗച്ഛതീതി ആഹ ‘‘തസ്മാ ന…പേ… ആഗത’’ന്തി. തേ സദ്ദാദയോ പച്ചയാ ഏതേസന്തി തപ്പച്ചയാ. വുത്തനയേനാതി ഉപമായം വുത്തനയേനേവ. പുരിമഭവഹേതുദേസേ സന്നിഹിതം ഹുത്വാ പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണം തതോ അഞ്ഞത്ര ഭവന്തരേ തം ഉപഗന്ത്വാ തപ്പച്ചയം ന ഹോതീതി അത്ഥോ. പച്ചയതോ നിബ്ബത്തമാനം പച്ചയുപ്പന്നം അഞ്ഞത്ര അഗന്ത്വാ പച്ചയദേസം അനുപഗതമേവ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തതീതി പഠമോ അത്ഥോ. പഠമം പച്ചയേന സമോധാനഗതം ഹുത്വാ തതോ അഞ്ഞത്ര ഗന്ത്വാ പച്ചയുപ്പന്നവത്ഥുഭാവം നാപജ്ജതീതി ദുതിയോ അത്ഥോ. യഥാസമ്ഭവന്തി യായ ‘‘ന ഖീരതോ ദധി സമ്ഭൂതം സിയാ, ന ഖീരസാമിനോ ദധി സിയാ’’തി ച ഖീരദധീസു ഏകന്തം ഏകതായ നാനതായ ച ദോസയോജനാ കതാ. ഇമിനാ നയേന ബീജാദീസു സബ്ബഹേതൂസു, അങ്കുരാദീസു സബ്ബഹേതുസമുപ്പന്നേസു യഥാസമ്ഭവം ഹേതുഅനുരൂപം, ഹേതുസമുപന്നാനുരൂപഞ്ച ദോസയോജനാ കാതബ്ബാ. സന്താനബദ്ധേസു ധമ്മേസു ഏകന്തഏകതാപടിസേധേന സസ്സതഗാഹസ്സ പടിസേധിതത്താ വുത്തം ‘‘സയംകതം സുഖം ദുക്ഖന്തി ഇമം ദിട്ഠിം നിവാരേതീ’’തി. തഥാ ഏകന്തനാനതാപടിസേധേന ഉച്ഛേദഗാഹോ പടിസേധിതോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘പരംകതം സുഖം ദുക്ഖം അഞ്ഞോ കരോതി, അഞ്ഞോ പടിസംവേദേതീതി ഇമം ദിട്ഠിം നിവാരേതീ’’തി. തേന കതനാസോ, അകതാഗമോ ച നിവത്തിതോ ഹോതീതി അധിച്ചസമുപ്പന്നദിട്ഠിനിവാരണേനേവ നിയതിസഭാവവാദപടിസേധോപി കതോതി ദട്ഠബ്ബം.

തത്ഥാതി അങ്കുരാദിപ്പബന്ധസങ്ഖാതേ ഭൂതുപാദാരൂപസന്താനേ. തന്തി വിജ്ജാപാടവാദി. അഞ്ഞസ്സാതി ബാലകാലേ കതവിജ്ജാപരിയാപുണനാദിതോ അഞ്ഞസ്സ. സങ്ഖാരതോ അഞ്ഞോ തണ്ഹാദികോ അഞ്ഞപച്ചയോ.

നിയ്യാതനാദി ഏവ ഫലം നിയ്യാതനാദിഫലം, അഫലിതം നിയ്യാതനാദിഫലം ഏതസ്സാതി അഫലി…പേ… ഫലം, യഥാവുത്തകിരിയാകരണം.

പിണ്ഡവസേനാതി അകതാവയവവിഭാഗസ്സ സമുദായസ്സ വസേന. സബ്ബത്ഥാതി പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദികേ സബ്ബസ്മിം പച്ചയധമ്മേ, പടിസന്ധിഭേദേ വാ പച്ചയുപ്പന്നധമ്മേ. ബലവകമ്മസ്സ വസേന യോജേതബ്ബോ. ഭുസോ നിസ്സയോ ഹി ഉപനിസ്സയോ. ‘‘അവിസേസേനാ’’തി വുത്തേപി കാമാവചരപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം പഞ്ചന്നം പവത്തേ, ഇതരോ പഠമജ്ഝാനവിപാകാദീനം പവത്തേ ച പടിസന്ധിയഞ്ച പച്ചയോ ഹോതീതി പാകടോയമത്ഥോതി തം അവിഭജിത്വാ ‘‘സബ്ബപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരം സഹ സങ്ഗണ്ഹാതി’’ച്ചേവ വുത്തം. ദ്വാദസാകുസലചേതനാഭേദോതി നയിദം സമാസപദം, സന്ധിവസേന പനേതം വുത്തം. ദ്വാദസാതി ച ഭുമ്മത്ഥേ പച്ചത്തവചനം, ദ്വാദസസു അകുസലചേതനാസു. അകുസലചേതനാഭേദോതി ഏകാദസാകുസലചേതനാപഭേദോ, ദ്വാദസാകുസലചേതനാപഭേദോ ചാതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏവഞ്ഹി സതി ന ഏത്ഥ കിഞ്ചി വിചാരേതബ്ബം ഹേട്ഠാ വിത്ഥാരിതത്താ. കേചി പന ‘‘ദ്വാദസാകുസലചേതനാഭേദോതി ഇദം ‘ഛന്നം പവത്തേ’തിആദിനാ യോജേതബ്ബ’’ന്തി വദന്തി, തേസം മതേന ഉദ്ധച്ചചേതനായ ഗഹണേ പയോജനം വിചാരേതബ്ബമേവ പടിസന്ധിയാപി പച്ചയഭാവസ്സ വുത്തത്താ. ഏകസ്സാതി ഏത്ഥ ഏവ-സദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോതി ആഹ ‘‘ഏകസ്സേവ പച്ചയഭാവനിയമോ’’തി. മിലാതമാലാദീനന്തി മിലാതമാലകിലിട്ഠവത്ഥാദീനം. മനോപദോസികാനം തദഞ്ഞവത്ഥൂനമ്പി അനിട്ഠതാ കഥം ന സിയാ, സിയാ ഏവാതി അധിപ്പായോ. അട്ഠകഥായം (വിഭ. അട്ഠ. ൨൨൭) പന പചുരതാഭാവതോ തം അനാമസിത്വാ ‘‘തഥാ കാമാവചരദേവലോകേപീ’’തി വുത്തം. കേചി പന ‘‘ദേവലോകേ അനിട്ഠം നാമ പരികപ്പനവസേന, സഭാവതോ പന തത്ഥുപ്പന്നം ഇട്ഠമേവാ’’തി വദന്തി.

‘‘ഏകൂനതിംസചേതനാഭേദമ്പീ’’തി ഇമിനാ ഉദ്ധച്ചചേതനായപി പവത്തിവിപാകദായിതം അനുജാനാതി, അട്ഠകഥാഅധിപ്പായവസേന വാ ഏവമാഹ. പഞ്ചദസന്നം അഹേതുകവിപാകവിഞ്ഞാണാനം പഞ്ചട്ഠാനാനി ദ്വേ അപനേത്വാ അവസേസാനം തേരസന്നം. ദ്വേ ദ്വേ ചക്ഖുസോതസമ്പടിച്ഛനവിഞ്ഞാണാനി, തീണി സന്തീരണാനീതി നവന്നം. ഏകദേസപച്ചയഭാവേനാതി ഏകദേസസ്സ വീസതിചേതനാഭേദസ്സ കാമാവചരചിത്തസങ്ഖാരസ്സ പച്ചയഭാവേന ഏകൂനതിംസചേതനാഭേദോ സമുദായോ വുത്തോ. സ്വേവാതി അവയവഗതേനാപി വിസേസേന സമുദായോ വോഹരീയതി യഥാ ‘‘അലങ്കതോ രാജകുമാരോ’’തി.

യത്ഥാതി പഞ്ചവോകാരഭവം സന്ധായാഹ. തത്ഥ ഹി ‘‘കാമാവചരസുഗതിയം താവ ഠിതസ്സാ’’തിആദിനാ (വിഭ. അട്ഠ. ൨൨൭) പടിസന്ധിയം പവത്തിയഞ്ച വിപാകസ്സ വിത്ഥാരപ്പകാസനം കതം. ചതുത്ഥജ്ഝാനഭൂമീതി വേഹപ്ഫലഭൂമിം വദതി. തേനാഹ ‘‘അസഞ്ഞാരുപ്പവജ്ജാ’’തി. ചതുത്ഥജ്ഝാനമേവ ഹി ഭാവനാവിസേസപ്പവത്തം അസഞ്ഞഭൂമിം ആരുപ്പഭൂമിഞ്ച നിപ്ഫാദേതി, ചതുക്കനയവസേന വാ സംവണ്ണനാ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. അട്ഠ മഹാവിപാകാ, പരിത്തവിപാകേസു പച്ഛിമോ, പഞ്ച രൂപാവചരവിപാകാതി ഏവം ചുദ്ദസന്നം. സത്തന്നന്തി സേസാനം പരിത്തവിപാകാനംയേവ സത്തന്നം.

ഭവാദയോതി ഭവയോനിഗതിസത്താവാസേ. തിണ്ണം വിഞ്ഞാണാനന്തി പുരിമാനം തിണ്ണം ആരുപ്പവിപാകവിഞ്ഞാണാനം. തീസൂതി പഞ്ചമാദീസു തീസു വിഞ്ഞാണട്ഠിതീസു. വുത്തനയേനാതി ‘‘കാമഭവേ പന ദുഗ്ഗതിയം അട്ഠന്നമ്പി പരിത്തവിപാകവിഞ്ഞാണാനം തഥേവ പച്ചയോ പവത്തേ, നോ പടിസന്ധിയ’’ന്തിആദിനാ (വിഭ. അട്ഠ. ൨൨൭) വുത്തനയേനേവ.

വിഞ്ഞാണപദനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നാമരൂപപദനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൨൮. യദിപി സുത്തന്തേ അഭിധമ്മേ ച പടിച്ചസമുപ്പാദനിദ്ദേസേ രൂപപദസ്സ ദേസനാഭേദോ നത്ഥി, അഭിധമ്മേ പന ‘‘സബ്ബം രൂപം ന ഹേതൂ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൫൮൪) സുത്തന്തതോ തസ്സ ദേസനാഭേദോ അത്ഥേവാതി ആഹ ‘‘സുത്തന്താ…പേ… ഭേദോ’’തി. സങ്ഖ്യേയ്യേസു പരിച്ഛേദതോ ഗഹിതേസു അത്ഥസിദ്ധോ തത്ഥ സങ്ഖ്യാപരിച്ഛേദോതി വുത്തം ‘‘അത്ഥതോ പന വുത്തമേവ ഹോതീ’’തി.

ഓപപാതികസത്തേസൂതി വാ സാമഞ്ഞതോ സബ്ബേ ഓപപാതികാ വുത്താ. തേസു ബ്രഹ്മകായികാദിഗ്ഗഹണേന രൂപാവചരാവ വുത്താതി തദഞ്ഞേ സന്ധായ സേസഓപപാതികാനന്തി സേസഗ്ഗഹണം സാത്ഥകമേവ. വുത്തനയേനാതി ‘‘ദ്വേ വാ തയോ വാ ദസകാ, ഓമതോ ആദിനാ സഹാ’’തിആദിനാ (വിഭ. അട്ഠ. ൨൨൭) രൂപമിസ്സകവിഞ്ഞാണേ വുത്തനയേന.

‘‘ദ്വേ സന്തതിസീസാനീ’’തി ആരബ്ഭ യാവ ‘‘സത്ത സന്തതിസീസാനീ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൨൨൮) ഏത്തകം അട്ഠകഥാപാഠം സന്ധായ വുത്തം ‘‘സത്തകപരിയോസാന’’ന്തി. ഏകേകചിത്തക്ഖണേ തിക്ഖത്തും രൂപുപ്പത്തിം അനനുജാനന്തോ ആഹ ‘‘ഇമിനാധിപ്പായേനാ’’തി. ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേയേവ സബ്ബം രൂപം ഉപ്പജ്ജതീതി ഹി അത്തനോ അധിപ്പായോ.

‘‘രൂപാജനകകമ്മജ’’ന്തി ഇദം ഭൂതകഥനമത്തം ദട്ഠബ്ബം പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനം അതംസഭാവതാഭാവാ. രൂപാജനകകമ്മജന്തി വാ ചുതിചിത്തം സന്ധായ വുത്തം. പടിസന്ധിചിത്തം പന ‘‘പവത്തിയ’’ന്തി ഇമിനാവ നിവത്തിതം. ‘‘സബ്ബേസമ്പി ചുതിചിത്തം രൂപം ന സമുട്ഠാപേതീ’’തി (ധ. സ. മൂലടീ. ൬൩൬) അട്ഠസാലിനീടീകായം വുത്തോവായമത്ഥോ. പഞ്ചവിഞ്ഞാണക്ഖണേ തപ്പച്ചയാ രൂപുപ്പത്തിയാ അഭാവേന വുത്തം ‘‘പഞ്ചവിഞ്ഞാണപ്പവത്തികാലം സന്ധായാ’’തി. തത്ഥാപി അസഹജാതവിഞ്ഞാണപച്ചയാ അത്ഥേവ രൂപുപ്പത്തീതി ആഹ ‘‘സഹജാതവിഞ്ഞാണപച്ചയഞ്ചാ’’തി. ഭവങ്ഗാദീതി ഭവങ്ഗസമ്പടിച്ഛനസന്തീരണതദാരമ്മണാനി. അഞ്ഞേനാതി യഥാവുത്തകമ്മവിഞ്ഞാണതോ അഞ്ഞേന അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണേന. രൂപമേവ ഹി കുസലാകുസലകിരിയചിത്തപ്പവത്തിക്ഖണേ അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി, ന നാമം ഭവങ്ഗം. തംജനകേനാതി ഭവങ്ഗാദിജനകേന. കമ്മവിഞ്ഞാണപ്പച്ചയാ വിപാകചിത്തപ്പവത്തികാലേ വിപാകനാമസ്സ കമ്മസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ച വസേന. സഹജാതവിഞ്ഞാണപച്ചയാ പന ഇതരചിത്തപ്പവത്തികാലേപി വിപാകോ വിപാകനാമവസേന, ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപവസേന ച നാമരൂപസ്സ സമ്ഭവോ ദസ്സേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘സഹജാത…പേ… യോജേതബ്ബ’’ന്തി. രൂപസദ്ദേന ച അത്തനോ ഏകദേസേനാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘സരൂപാനം ഏകദേസോ ഏകവിഭത്തിയ’’ന്തി (പാണിനീ ൧.൨.൬൪) സദ്ദലക്ഖണം സന്ധായാഹ ‘‘സരൂപാനം ഏകദേസോ’’തി. ഇച്ഛിതോ ഹി ഏകദേസരൂപാനമ്പി ഏകദേസോ യഥാ ‘‘നിദസ്സിതവിപക്ഖേഹീ’’തി. നിദസ്സിതോ ച നിദസ്സിതവിപക്ഖോ ച നിദസ്സിതവിപക്ഖോതി അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ. ‘‘ഠാന’’ന്തി ഇമിനാ സേസസദ്ദസ്സ അത്ഥം വദതി. സരൂപേന ഠപനഞ്ഹി ഇധ സേസനം.

യം-തം-സദ്ദാനം അബ്യഭിചാരിതസമ്ബന്ധത്താ അവുത്തമ്പി തതോ-സദ്ദം ആനേത്വാ ആഹ ‘‘തതോ യുത്തമേവ ഇദന്തി യോജേതബ്ബ’’ന്തി. വിപാകസ്സ അജനകം വിപാകാജനകം, നിസ്സന്ദഫലമത്തദായകകമ്മം, തം സമുട്ഠാനം ഏതസ്സാതി വിപാകാജനകകമ്മസമുട്ഠാനം. വുത്തനയേനാതി ‘‘വത്ഥുകായവസേന രൂപതോ ദ്വേ സന്തതിസീസാനി, തയോ ച അരൂപിനോ ഖന്ധാ’’തിആദിനാ (വിഭ. അട്ഠ. ൨൨൮) വുത്തേന നയേന. ഉഭയന്തി നാമം രൂപഞ്ച.

കമ്മാരമ്മണപടിസന്ധിആദികാലേതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന സമ്മസനാദികാലസങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. തന്തി അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണം.

യദിപി ‘‘അത്ഥി രൂപം ചിത്തസമുട്ഠാന’’ന്തിആദിവചനതോ (ധ. സ. ൫൮൪) രൂപസ്സപി വിഞ്ഞാണപച്ചയതാ സുത്തതോ ജാനിതബ്ബാ, വിഞ്ഞാണസന്നിസ്സിതാ ഇട്ഠാനുഭവനാദയോ തസ്മിം സതി സബ്ഭാവതോ, അസതി ച അഭാവതോ യഥാ സദ്ധേയ്യാദിവത്ഥുമ്ഹി സദ്ധാദയോതി നാമസ്സപി യുത്തിതോ വിഞ്ഞാണപച്ചയതാ സിദ്ധാ, അട്ഠകഥായം പന വുത്തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘സുത്തതോ നാമം…പേ… ജാനിതബ്ബ’’ന്തി ആഹ. യാവദേവ പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നധമ്മമത്തതാവിഭാവനമുഖേന അവിപരീതതോ പവത്തിനിവത്തിസന്ദസ്സനം പടിച്ചസമുപ്പാദദേസനാ, താവദേവ ച ധമ്മചക്കപ്പവത്തനന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘യസ്മാ’’തിആദിമാഹ. യസ്മാ പന പവത്തിനിവത്തിവിഭാവനതോ സച്ചദേസനാവ പച്ചയാകാരദേസനാ, സച്ചദേസനാ ച ധമ്മചക്കപ്പവത്തനം. യഥാഹ ‘‘ഇദം ദുക്ഖന്തി മേ ഭിക്ഖവേ…പേ… ബാരാണസിയം ഇസിപതനേ മിഗദായേ അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തിത’’ന്തിആദി, തസ്മാ ‘‘വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപ’’ന്തി പദസ്സ സച്ചദേസനാഭാവദീപനേന ധമ്മചക്കപ്പവത്തനഭാവം ദസ്സേതും ‘‘നാമരൂപമത്തതാവചനേനേവ വാ’’തിആദി വുത്തം.

നാമരൂപപദനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സളായതനപദനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൨൯. യഥാസമ്ഭവന്തി സമ്ഭവാനുരൂപം. തേന ചതുന്നം താവ ഭൂതാനം സഹജാതനിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതവസേന ചക്ഖായതനാദീനം പഞ്ചന്നം പച്ചയഭാവോ, വത്ഥൂസു പന ഹദയവത്ഥുനോ ഛട്ഠായതനസ്സ പടിസന്ധിയം സഹജാതനിസ്സയഅഞ്ഞമഞ്ഞവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതവസേന, പവത്തിയം യസ്മാ അനന്തരചിത്തേന സദ്ധിം ഉപ്പന്നമേവ വത്ഥു ഠിതിപ്പത്തിയാ ബലവഭാവേന തസ്സ നിസ്സയോ ഭവിതും സക്കോതി, ന സഹജാതം, തസ്മാ പുരേജാതനിസ്സയവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതവസേന. ഇതരവത്ഥൂനം പഞ്ചവിഞ്ഞാണസങ്ഖാതസ്സ ഛട്ഠായതനസ്സ ഇന്ദ്രിയപച്ചയവസേന ച, ജീവിതസ്സ ഇന്ദ്രിയഅത്ഥിഅവിഗതവസേന പച്ചയഭാവോ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ. ഏകപ്പകാരേനേവാതി യഥാ ചക്ഖാദീനം മനായതനസ്സ പടിനിയതദസ്സനാദികിച്ചാനുവിധാനതോ നിയതോ ഏകപ്പകാരേനേവ പച്ചയഭാവോ, ന ഏവം രൂപായതനാദീനം, തേസം പന രൂപാരമ്മണാദിനാ പകാരന്തരേന തസ്സ പച്ചയഭാവോതി ‘‘അനിയമതോ’’തി വുത്തം. കേചി പന ‘‘നിയമതോ’’തി പദം ‘‘സസന്തതിപരിയാപന്ന’’ന്തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധിത്വാ അത്ഥം വദന്തി ‘‘ഏകന്തേന സസന്തതിപരിയാപന്ന’’ന്തി.

‘‘ഛട്ഠായതനഞ്ച മനായതനഞ്ച ഛട്ഠായതന’’ന്തി ഇമിനാ വിഗ്ഗഹേന അത്ഥതോ, ഇതരേഹി ദ്വീഹി സദ്ദതോപി അത്ഥതോപി സരൂപതം ദസ്സേതി. ‘‘ചക്ഖാദീഹി സഹ ‘സളായതന’ന്തി വുത്ത’’ന്തി വുത്തനയേന ഏകസേസം കത്വാ മനായതനം ചക്ഖാദീഹി സദ്ധിം ‘‘സളായതന’’ന്തി പാളിയം വുത്തം ‘‘നാമരൂപപച്ചയാ സളായതന’’ന്തി. യഥാവുത്തോതി ‘‘ഛട്ഠായതനഞ്ച മനായതനഞ്ചാ’’തിആദിനാ അത്തനാ വുത്തപ്പകാരോ. സബ്ബത്ഥാതി നാമരൂപസദ്ദേന സളായതനസദ്ദേന ച സദ്ദസരൂപതാസു, അത്ഥസരൂപതാസു വാ. യദി സുത്തന്തഭാജനീയേ വിപാകഛട്ഠായതനമേവ അധിപ്പേതം, അഥ കസ്മാ ‘‘ഇതരം പനാ’’തിആദി വുത്തം. അവിപാകഞ്ഹി തത്ഥ ഇതരന്തി അധിപ്പേതന്തി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘പച്ചയനയേ പനാ’’തിആദി.

സഹജാതാദീസു ഹേതുആഹാരിന്ദ്രിയപച്ചയേ പക്ഖിപിത്വാ ദസധാ, തതോ ഏകം അപനേത്വാ നവധാ, തതോ ഏകം അപനേത്വാ അട്ഠധാ പച്ചയഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ഏവമേത്ഥ സാധാരണവസേന അവകംസോ, ഹേതുആദിഅസാധാരണവസേന ഉക്കംസോതി ഝാനാദീനമ്പി വസേന വേദിതബ്ബോ.

പടിസന്ധിയം അരൂപധമ്മാ കമ്മജരൂപസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ പച്ചയാ ഹോന്തീതി ‘‘പവത്തേ’’തി വിസേസേതി. ‘‘പച്ഛാജാതവിപ്പയുത്താദയോ ഏവാ’’തി നിയമേന സഹജാതപുരേജാതവിപ്പയുത്താദയോ നിവത്തേതി.

‘‘അവസേസമനായതനസ്സാ’’തി അവസേസഗ്ഗഹണമ്പി പകരണതോ വിസിട്ഠവിസയമേവാതി ദസ്സേതും ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധഭവേ’’തിആദിമാഹ, യതോ അട്ഠകഥായം ‘‘വത്ഥുരൂപ’’ന്തിആദി വുത്തം. യഥാസമ്ഭവം യോജേതബ്ബോതി നാമരൂപസ്സ പടിസന്ധിയം സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതാദിപച്ചയഭാവോ സഹജാതാദിസാധാരണപച്ചയഭാവോ, സമ്പയുത്തവിപാകഹേതുആഹാരിന്ദ്രിയാദിപച്ചയഭാവോ സമ്പയുത്താദിഅസാധാരണപച്ചയഭാവോ നാമസ്സ, രൂപസ്സ പന വിപ്പയുത്തപച്ചയഭാവോ യോജേതബ്ബോ.

സളായതനപദനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഫസ്സപദനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൩൦. തദഭേദവസേനാതി തസ്സ ഫസ്സസ്സ അഭേദവസേന, ഫസ്സഭാവസാമഞ്ഞേനാതി അത്ഥോ. ന യുത്തം ഏകസ്സേവ വചനം. അഞ്ഞസ്സാപീതി യഥാവുത്തതോ അഞ്ഞസ്സാപി. സബ്ബായതനതോ ഹി ഏകസ്സ ഫസ്സസ്സ അസമ്ഭവചോദനായം തപ്പസങ്ഗേന ഏകായതനതോ അനേകസ്സാപി സമ്ഭവോ നത്ഥീതി ചോദനാ ‘‘ഈദിസീ ധമ്മതാ നത്ഥീ’’തി ഞാപനത്ഥാതി ദസ്സേതി ‘‘അഞ്ഞസ്സാപീ’’തിആദിനാ. നിദസ്സനവസേനാതി ഉദാഹരണദസ്സനവസേന. ഏകഫസ്സസ്സ സമ്ഭവതോതി കാരണാപദേസോ. ഏകഫസ്സസമ്ഭവസ്സ ലബ്ഭമാനത്താ ‘‘സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ’’തി ഭഗവതാ വുത്തന്തി പരിഹാരം ദസ്സേന്തോതി യോജനാ. സേസേസൂതി ഏകന്തിആദീസു. നവധാ പച്ചയത്തേ ഏകം വിപാകമനായതനം വിഭാവയേ. തഥാ ചാതി ആരമ്മണപുരേജാതഅത്ഥിഅവിഗതവസേന. യ്വായം പച്ചയഭാവോ യാദിസാനം ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘പച്ചുപ്പന്നാനി…പേ… സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി ആഹ. അതീതാനാഗതകാലവിമുത്താനമ്പി ആരമ്മണമത്തതായ സമ്ഭവതോ ആഹ ‘‘ആരമ്മണ…പേ… സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി. തത്ഥ തന്തി രൂപായതനാദിം.

ഫസ്സപദനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വേദനാപദനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൩൧. അനന്തരാദീഹീതി അനന്തരസമനന്തരൂപനിസ്സയനത്ഥിവിഗതപച്ചയേഹി. ഉപനിസ്സയേതി അനന്തരൂപനിസ്സയേ. അനന്തരസമനന്തരപച്ചയാ ഹി അനന്തരതാവസേനേവ അനന്തരൂപനിസ്സയേ അന്തോഗധാ. നത്ഥിവിഗതപച്ചയാ പന അനന്തരസമനന്തരപച്ചയധമ്മാനംയേവ തഥാഭാവതോ തദന്തോഗധാ. തസ്സാതി ഉപനിസ്സയസ്സ.

സബ്ബസ്സാതി വിപാകസ്സ, അവിപാകസ്സ ച. പടിസന്ധിഭവങ്ഗചുതിചിത്തസമ്പയുത്തായ ഹി വേദനായ സഹജാതമനോസമ്ഫസ്സോ വുത്തനയേന അട്ഠധാ പച്ചയോ ഹോതി. അനന്തരോ അനന്തരാദിനാ, അനാനന്തരോ ഉപനിസ്സയവസേനേവ പച്ചയോ ഹോതി. സമ്ഭവദസ്സനഞ്ചേതം, ന താസം മനോദ്വാരികഭാവദസ്സനന്തി ദട്ഠബ്ബം.

വേദനാപദനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തണ്ഹാപദനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൩൨. യഥാ ച രസായനജാനി ഓജാജീവിതാനി, ഏവം തംനിമിത്തം സുഖം, തദപനേയ്യം ജരാദിദുക്ഖഞ്ച ധമ്മാരമ്മണഭാവേന യോജേതബ്ബം.

കമ്മഫലാഭിപത്ഥനാവസേന സത്താ കമ്മാനിപി ആയൂഹന്തീതി സാതിസയം തണ്ഹായ വിപാകവേദനാ ഉപനിസ്സയോ, ന തഥാ ഇതരാതി ആഹ ‘‘വിപാകാ വിസേസേന…പേ… അവിസേസേന ഇതരാ ചാ’’തി. ഇതരാതി അവിപാകാതി അത്ഥോ. ‘‘സുഖമിച്ചേവ ഭാസിതാ’’തി ഇദം ഇട്ഠസഭാവംയേവ ഉപേക്ഖം സന്ധായ വുത്തം, ന അനിട്ഠസഭാവം. തേനാഹ ‘‘ഉപേക്ഖാ പനാ’’തിആദി. സബ്ബസ്സാതി അവീതരാഗസ്സ വീതരാഗസ്സ ച വേദനാവതോ പുഗ്ഗലസ്സ.

വേദനാപച്ചയാ ഏവാതി അയം നിയമോ നിയമന്തരനിവത്തനപരോതി നാസ്സ പച്ചയന്തരനിവത്തനത്ഥതാ ദട്ഠബ്ബാ. ഏതേന പച്ചയുപ്പന്നന്തരപടിക്ഖേപോപി നിവത്തിതോ ഹോതി.

തണ്ഹാപദനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉപാദാനപദനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൩൩. പുരിമദിട്ഠിന്തി ‘‘സസ്സതോ അത്താ’’തി (ദീ. നി. ൧.൩൧) പഗേവ അഭിനിവിട്ഠം സസ്സതഗാഹം സന്ധായ വുത്തം. തേനാഹ ‘‘അത്തഗ്ഗഹണം…പേ… ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി. ഉപാദിയമാനന്തി ഗണ്ഹന്തം. ലോകോതി വാ ഗഹണന്തി യം ‘‘ലോകോ സസ്സതോ’’തി ഗഹണം, സാ ദിട്ഠീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ദിട്ഠുപാദാനഭൂത’’ന്തി. ‘‘ധമ്മസങ്ഖേപ…പേ… ദിട്ഠിമത്തമേവാ’’തി ഇദം ബ്യവഹിതാനം പദാനം സമ്ബന്ധദസ്സനം. തത്ഥ സങ്ഖേപതോ തണ്ഹാദള്ഹത്തം, സങ്ഖേപതോ ദിട്ഠിമത്തമേവ ചത്താരി ഉപാദാനാനീതി അധിപ്പായോ. ധമ്മസങ്ഖേപവിത്ഥാരതോതി സമുദായഭൂതതോ ധമ്മസങ്ഖേപവിത്ഥാരതോ തദവയവഭൂതം സങ്ഖേപം വിത്ഥാരഞ്ച നിദ്ധാരേതി.

സസ്സതഗാഹപുബ്ബങ്ഗമോ, ഉച്ഛേദഗാഹപുബ്ബങ്ഗമോ ച അത്തഗാഹോതി യോജനാ. തേസന്തി യഥാവുത്തസസ്സതുച്ഛേദഗാഹാനം മൂലഭാവേന വിധായകത്താ സാമിഭൂതോ. ആദിനാ വാതി ‘‘പഠമം അത്തവാദുപാദാന’’ന്തിആദിനാ വാ വാക്യേന.

യേന ഭവസ്സാദേന ഗധിതചിത്തോ ഭവനിബ്ബത്തകം കമ്മം കത്വാ ഉപപന്നോ, സാ ഭവനികന്തി സന്താനേ ചിരാനുബന്ധാ അഭിണ്ഹുപ്പത്തികാ ഉപപന്നമത്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതീതി ആഹ ‘‘യദിപി…പേ… പവത്തിതബ്ബത്താ’’തി. അരഹത്തമഗ്ഗവജ്ഝത്താ ഭവരാഗസ്സപി കാമുപാദാനഭാവോ അത്ഥേവാതി ആഹ ‘‘തണ്ഹാദള്ഹത്തം ന ഹോതീതി മഞ്ഞമാനോ’’തി. ഭവരാഗോപി ഹി സവിസയേ ദള്ഹം പവത്തതീതി. സബ്ബാപി തണ്ഹാ കാമുപാദാനന്തി ഏത്ഥാപി തസ്സ അരഹത്തമഗ്ഗവജ്ഝതാ വുത്താതി ആനേത്വാ യോജേതബ്ബം.

ഉപ്പത്തിട്ഠാനഭൂതാ ന ആരമ്മണഭൂതാതി അധിപ്പായോ. തേനാതി ഖന്ധാനം ആലയഭാവേന. ആരമ്മണാനന്തരപകതൂപനിസ്സയാതി ആരമ്മണൂപനിസ്സയഅനന്തരൂപനിസ്സയപകതൂപനിസ്സയാ. അനന്തരപച്ചയാദീനന്തി അനന്തരസമനന്തരആരമ്മണപച്ചയാദീനം.

ഉപാദാനപദനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഭവപദനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൩൪. ‘‘ഭവതീ’’തി ഇദം ഉപപത്തിഭവനിബ്ബചനം. ദ്വയസ്സാതി കമ്മുപപത്തിഭവദ്വയസ്സ. നിപ്ഫാദനഫലം ഫലസ്സ ഉപ്പാദനസമത്ഥതാ. നിബ്ബത്തനം നിപ്ഫാദനം.

‘‘ഭഗവംമൂലകാ’’തി (അ. നി. ൮.൮൩; ൯.൧; ൧൦.൫൮; ൧൧.൧൯) വിയ ‘‘സഞ്ഞാവംഭവോ’’തി വത്തബ്ബേ അത്ഥി-അത്ഥേ വാ വം-സദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോതി ആഹ ‘‘സഞ്ഞാഭവോ’’തി. തസ്സ വാ അത്ഥേതി തസ്സ വന്തുസദ്ദസ്സ അത്ഥേ, അത്ഥി-അത്ഥേതി അത്ഥോ. അകാരം കത്വാതി യഥാ ‘‘പീതിസുഖം അസ്സ അത്ഥീ’’തി അത്ഥേ അകാരം കത്വാ ഉപ്പാദേത്വാ ഝാനം പീതിസുഖന്തി വുച്ചതി, ഏവം സഞ്ഞാ അസ്സ അത്ഥീതി സഞ്ഞോ, ഭവോ, സോവ സഞ്ഞഭവോ. ഏകസ്മിന്തി രൂപക്ഖന്ധേ ഏവ. പവത്തത്താതി പവത്തകപവത്തനട്ഠാനാനം അഭേദേപി ഉപചാരവസേന ഭിന്നം വിയ കത്വാ ദസ്സേതി.

കമ്മസങ്ഖാതതന്തി ‘‘കമ്മ’’ന്തി വത്തബ്ബതം, കമ്മകോട്ഠാസതം വാ. ‘‘ചേതനാഹം, ഭിക്ഖവേ, കമ്മം വദാമീ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൬.൬൩) സുത്തേപി ചേതനായ കമ്മഭാവോ ആഗതോവ. നിപ്പരിയായേന പന ചേതനാവ കമ്മഭവോതി വുത്തമത്ഥം അഭിധമ്മപാളിയാവ സാധേന്തോ ‘‘വുത്തഞ്ഹീ’’തിആദിമാഹ. ഇമായ ഹി വേദനാസഞ്ഞാവിഞ്ഞാണക്ഖന്ധേഹി, മനായതനമനോവിഞ്ഞാണധാതൂഹി, സങ്ഖാരക്ഖന്ധധമ്മായതനധമ്മധാതുഏകദേസേന ച കമ്മഭവസ്സ സമ്പയുത്തതം വദന്തിയാ ധാതുകഥാപാളിയാ തസ്സ ചേതനാഭാവോ ദീപിതോതി.

ധമ്മഭേദതോതി ചേതനാചേതനാസമ്പയുത്തഭാവേന, കുസലാകുസലാബ്യാകതഭാവേന ച ധമ്മവിഭാഗതോ. ‘‘പുനവചന’’ന്തി ഇമിനാവ പുനരുത്തിദോസാപത്തി പടിഞ്ഞാതാതി പരസ്സ ആസങ്കം ദസ്സേന്തോ ‘‘സാത്ഥകമേവിദം പുനവചനന്തി ഏതം ന യുത്തന്തി ചേ’’തി ആഹ. ഭവേകദേസഭാവേനാതി കമ്മഭവസ്സ ഏകദേസത്താ സങ്ഖാരാനം. തേന യേസം ധമ്മാനം സമുദായോ ഭവോ വുത്തോ, തദേകദേസാ സങ്ഖാരാ, സമുദായേകദേസാ ച അത്ഥതോ ഭിന്നാ ഏവാതി വുത്തമേവേതന്തി ദസ്സേതി. പുന യഥാവുത്തമേവ ഭേദം മനസി കത്വാ അത്ഥതോ പുനവചനാഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘പരേന വാ’’തിആദിമാഹ.

അന്തോഗധേതി കാമഭവാദിഅന്തോഗധേ സഞ്ഞാഭവാദികേ. കാമഭവാദികേതി കാമരൂപാരൂപഭവേ.

ഉപാദാനഭേദന്തി കാമുപാദാനാദിഉപാദാനവിസേസം.

തേനാതി സീലബ്ബതുപാദാനേന. വക്ഖമാനേനാതി ‘‘ഇദം സീലബ്ബതം നാമാ’’തിആദിനാ (വിഭ. അട്ഠ. ൨൩൪) അട്ഠകഥായം വക്ഖമാനേന പകാരേന. പുരാണം ബ്രഹ്മണ്ഡലിങ്ഗഖന്ദപുരാണാദി. ‘‘സേതവധയജ്ജം ആരഭതേ ഭൂതികാമോ’’തിആദിനാ (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൨.൬൫൦) പസുമാരണവിധാനയുത്തോ യഞ്ഞവിധി പസുബന്ധവിധി.

അത്തനോ സുദ്ധിമഗ്ഗപരാമാസമത്തത്താ സീലബ്ബതുപാദാനസ്സ അത്തവാദുപാദാനനിമിത്തം വുത്തം.