വിഭങ്ഗ-അനുടീകാ

൧. ഖന്ധവിഭങ്ഗോ

൧. സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ

ചതുസച്ചന്തോഗധത്താ ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം ഗാഥായം ‘‘ചതുസച്ചദസോ’’തി നിപ്പദേസതോ സച്ചാനി ഗഹിതാനീതി നിപ്പദേസതോ ഏവ തദത്ഥം വിഭാവേന്തോ ‘‘ചത്താരി സച്ചാനീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സമാഹടാനീതി സമാനീതാനി, ചിത്തേന ഏകതോ ഗഹിതാനീതി അധിപ്പായോ. ‘‘സമാഹടാനീ’’തി ച ഏതേന സമാഹാരേ അയം സമാസോതി ദസ്സേതി. തേനേവസ്സ കതേകത്തസ്സ ചതുസച്ചന്തി നപുംസകനിദ്ദേസോ ‘‘തിവട്ട’’ന്തിആദീസു വിയ. പത്താദിപക്ഖേപേന ഹിസ്സ ന ഇത്ഥിലിങ്ഗതാ യഥാ പഞ്ചപത്തം, ചതുയുഗം, തിഭുവനന്തി, തം ചതുസച്ചം പസ്സി അദക്ഖി, പരിഞ്ഞാപഹാനസച്ഛികിരിയാഭാവനാഭിസമയവസേന പടിവിജ്ഝീതി അത്ഥോ. കസ്മാ പനേത്ഥ അനന്താപരിമാണേസു അനഞ്ഞസാധാരണേസു മഹാകരുണാസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാദീസു ബുദ്ധഗുണേസു സംവിജ്ജമാനേസു സാവകേഹി, പച്ചേകബുദ്ധേഹി ച സാധാരണേന ചതുസച്ചദസ്സനേന ഭഗവന്തം ഥോമേതീതി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘സതിപി സാവകാന’’ന്തിആദി. തത്ഥ ‘‘അനഞ്ഞപുബ്ബകത്താ’’തി ഇമിനാ സാവകേഹി, ‘‘തത്ഥ ചാ’’തിആദിനാ പച്ചേകബുദ്ധേഹി ച ഭഗവതോ ചതുസച്ചദസ്സനസ്സ അസാധാരണതം, നിരതിസയതഞ്ച ദസ്സേതി. പരസന്താനേസു പസാരിതഭാവേന സുപാകടത്താതി ദേസനാനുഭാവേന വേനേയ്യസന്താനേസു ചതുസച്ചദസ്സനസ്സ വിത്ഥാരിതഭാവേന യാവ ദേവമനുസ്സേസു സുപ്പകാസിതത്താ. നാഥസദ്ദം ലോകേ യാചനുപതാപിസ്സരിയാസീസാസു പഠന്തീതി തമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘നാഥതീതി നാഥോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യസ്മാ ഭഗവാ ചതുസച്ചദസ്സനഭാവേനേവ അത്തനോ ഹിതസുഖാസീസായ കിലേസബ്യസനുപതാപനസ്സ, ഹിതപടിപത്തിയാചനസ്സ ച മത്ഥകം പത്തോ, തസ്മാ തം തേനേവ പകാസിതന്തി അത്ഥുദ്ധാരം അനാമസിത്വാ പദുദ്ധാരവസേന നാഥസദ്ദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘വേനേയ്യാനം ഹിതസുഖം ആസീസതീ’’തിആദിമാഹ. ‘‘ചതുസച്ചദസോ’’തി വാ ഇമിനാ അനഞ്ഞസാധാരണോ ഭഗവതോ ഞാണാനുഭാവോ പകാസിതോതി ‘‘നാഥോ’’തി ഇമിനാ അനഞ്ഞസാധാരണം കരുണാനുഭാവം വിഭാവേതും ‘‘വേനേയ്യാന’’ന്തിആദി വുത്തം. പരമേന ചിത്തിസ്സരിയേന സമന്നാഗതോ ഭഗവാ നാഥോതി വുച്ചതീതി യോജനാ. തഥാ പരമേന ചിത്തിസ്സരിയേന സമന്നാഗതോ സബ്ബസത്തേ ഗുണേഹി ഈസതീതി യോജേതബ്ബം. ചിത്തിസ്സരിയേനാതി അരിയിദ്ധിആദിനാ ചിത്തേ വസീഭാവേന. ഗുണേഹി ഈസതീതി പരമുക്കംസഗതേഹി അത്തനോ സീലാദിഗുണേഹി ധമ്മേന ഇസ്സരിയം വത്തേതീതി അത്ഥോ. ഏവംഭൂതോ യസ്മാ സബ്ബാഭിഭൂ നാമ ഹോതി, തേന വുത്തം ‘‘അഭിഭവതീ’’തി. തഥാ ചാഹ ‘‘സദേവകേ, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ…പേ… അഭിഭൂ അനഭിഭൂതോ, തസ്മാ ‘തഥാഗതോ’തി വുച്ചതീ’’തി (അ. നി. ൪.൨൩; ദീ. നി. ൧.൧൮൮). ദുവിധേനാപി ഇസ്സരിയത്ഥം നാഥസദ്ദം ദസ്സേതി.

അട്ഠാരസപ്പഭേദായ ദേസനായ ഥോമനമേവാതി യോജനാ. സമാനഗണനഗുണേഹീതി സമാനഗണനേഹി ഗുണേഹി കരണഭൂതേഹി. യഥാവുത്തേന നിരതിസയേന ചതുസച്ചദസ്സനേനാതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ, ദസബലേസു വസീഭാവസ്സ ച പദട്ഠാനഭൂതേന. സച്ചാഭിസമ്ബോധേന ഹി അഭിനീഹാരാനുരൂപം രൂപാരൂപധമ്മേസു ഛത്തിംസകോടിസതസഹസ്സമുഖപ്പവത്തേന സാതിസയം സന്തതിസമൂഹകിച്ചാരമ്മണഘനപ്പഭേദേന മഹാവജിരഞാണസങ്ഖാതേന ബുദ്ധാവേണികേന സമ്മസനേന സമ്ഭൂതേന ഭഗവാ സമ്മാസമ്ബോധിയം പതിട്ഠിതോവ കുസലാദിഭേദേന, ഫസ്സാദിഭേദേന ച ധമ്മേ വിഭജന്തോ ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡാദിവസേന ധമ്മസങ്ഗഹം ചതുധാ ദേസേതും സമത്ഥോ അഹോസി. തഥാ അതീതംസേ അപ്പടിഹതഞാണതാദിബുദ്ധധമ്മസമന്നാഗതോ ഭഗവാ അതീതാദിഭേദതോ ഖന്ധാദികേ വിഭജിത്വാ ദേസേതും സമത്ഥോ അഹോസി. തേന വുത്തം ‘‘യഥാവുത്തേന…പേ… വിഭങ്ഗ’’ന്തി. ‘‘സബ്ബഞ്ഞുഭാസിതത്താ’’തി വത്വാ പുന ‘‘അസബ്ബഞ്ഞുനാ ദേസേതും അസക്കുണേയ്യതം ദസ്സേന്തോ’’തി ഏതേന ധമ്മസങ്ഗണീവിഭങ്ഗാനം അന്വയതോ ബ്യതിരേകതോ ച സമ്മാസമ്ബുദ്ധപ്പവേദിതതഞ്ഞേവ വിഭാവേതി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധതാദിഗുണേതി ബുദ്ധരതനസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധതാ, ധമ്മസങ്ഘരതനാനം സ്വാക്ഖാതതാ, സുപ്പടിപന്നതാതി ഏവമാദിഗുണേ പകാസേതി.

നനു ച ‘‘ചതുസച്ചദസോ’’തിആദിനാ ഭഗവതോവ ഗുണാ വിഭാവിതാതി? സച്ചം, തേനേവ ധമ്മസങ്ഘാനമ്പി ഗുണാ വിഭാവിതാ ഹോന്തി തപ്പഭവസ്സ അനഞ്ഞഥാഭാവതോ, തദപദേസേന വാ ധമ്മോ, തദാധാരോ ച സങ്ഘോ വുത്തോവ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ബുദ്ധാദീനം…പേ… വിഭാവേതീ’’തി.

അതീതംസേതി അതീതകോട്ഠാസേ, പുബ്ബന്തേതി അത്ഥോ. അപ്പടിഹതന്തി നപ്പടിഹതം, ഞാണസ്സ പടിഘാതോ നാമ അഞ്ഞാണം, സബ്ബമ്പി വാ കിലേസജാതം. തം യസ്മാ ഭഗവതോ സഹ വാസനായ പഹീനം, തസ്മാസ്സ അതീതംസേ സബ്ബത്ഥകമേവ ഞേയ്യാവരണപ്പഹാനേന ഞാണം അപ്പടിഹതന്തി വുച്ചതി. ഏസ നയോ സേസേസുപി. കിം പനേതാനി പാടിയേക്കം വിസും ഞാണാനി, ഉദാഹു അതീതാദീസു പവത്തനകഞാണാനി ഏവ? തീസു കാലേസു അപ്പടിഹതഞാണാനി നാമ പാടിയേക്കം ഭഗവതോ തീണി ഞാണാനേവാതി വദന്തി. ഏകംയേവ ഹുത്വാ തീസു കാലേസു അപ്പടിഹതഞാണം നാമ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമേവ. സബ്ബം കായകമ്മന്തി യം കിഞ്ചി ഭഗവതാ കത്തബ്ബം കായകമ്മം. ഞാണപുബ്ബങ്ഗമന്തി ഞാണപുരേചാരികം. ഞാണാനുപരിവത്തന്തി ഞാണസ്സ അനുപരിവത്തനകം, സബ്ബം കായപയോഗം പവത്തേന്തോ ഭഗവാ ഞാണേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഞാണസഹിതമേവ പവത്തേതീതി അത്ഥോ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ഛന്ദസ്സാതി കത്തുകമ്യതായ, മഹാകരുണാസമായോഗതോ സത്താനം ഏകന്തഹിതേസിതായ ഹിതകിരിയാഛന്ദസ്സാതി അത്ഥോ. ധമ്മദേസനായാതി ധമ്മകഥായ. അപരിക്ഖയാപരിമേയ്യപടിഭാനതായ ഹി ഭഗവതോ കരണസമ്പത്തിയാ ച ധമ്മദേസനാ നിരന്തരം പവത്തിയമാനാപി ന കദാചിപി പരിക്ഖയം ഗച്ഛതി, അഞ്ഞദത്ഥു ഉപരൂപരി വഡ്ഢതേവ. വീരിയസ്സാതി പരഹിതപടിപത്തിയം ഉസ്സാഹസ്സ. വിമുത്തിയാതി ഫലവിമുത്തിയാ. ഏത്ഥ ച സമാധിആദീനം അഹാനി തംതംപടിപക്ഖസ്സ സവാസനപഹീനത്താ അനഞ്ഞസാധാരണതായ വേദിതബ്ബാ. ഛന്ദാദീനം പന മഹാകരുണാസമായോഗതോപി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

൧. തേ ഏവ ധമ്മേതി തേ ഏവ കുസലാദികേ തികദുകേഹി സങ്ഗഹിതേ ധമ്മേ. സുത്തന്തേ ഖന്ധാദിവസേന വുത്തേ ഖന്ധാദിവസേന വിഭജിതുന്തി യോജനാ. നനു സുത്തന്തേ പടിസമ്ഭിദാവസേന തേ ന വുത്താതി? യദിപി സരൂപതോ ന വുത്താ, ‘‘ജരാമരണേ ഞാണം, ജരാമരണസമുദയേ ഞാണ’’ന്തിആദിനാ (സം. നി. ൨.൩൩) പന ഹേതുഹേതുഫലാദീസു ഞാണവിഭാഗസ്സ വുത്തത്താ അത്ഥതോ വുത്താ ഏവ ഹോന്തി, പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ (പടി. മ. ൨.൩൦) വാ പടിസമ്ഭിദാനം ആഗതത്താ സുത്തന്തേ പടിസമ്ഭിദാവസേനപി തേ ധമ്മാ വുത്താ ഏവ. തത്ഥാതി തസ്മിം സുത്തന്തേ. സങ്ഖേപേനാതി സമാസേന. ഉദ്ദേസനിദ്ദേസമത്തേനേവ ഹി സുത്തന്തേ ഖന്ധാദയോ ദേസിതാ, ന പടിനിദ്ദേസാദിനാതി സങ്ഖേപേന തേ തത്ഥ വുത്താതി വുത്താ. തത്ഥാതി വാ ധമ്മസങ്ഗഹേ. തത്ഥാപി ഹി ‘‘തസ്മിം ഖോ പന സമയേ ചത്താരോ ഖന്ധാ ഹോന്തീ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൫൮) ഖന്ധാദയോ സങ്ഖേപേന വുത്താതി. വിഭജീയന്തി ഏത്ഥ, ഏതേന വാ ഖന്ധാദയോതി വിഭങ്ഗോ, തേ ഏവ പകിരീയന്തി പട്ഠപീയന്തി ഏത്ഥ, ഏതേന വാതി പകരണം, വിഭങ്ഗോ ച സോ പകരണഞ്ചാതി വിഭങ്ഗപ്പകരണം. ആദിസദ്ദത്ഥജോതകേനാതി ‘‘ഇതി വാ, ഇതി ഏവരൂപാ നച്ചഗീതവാദിതവിസൂകദസ്സനാ പടിവിരതോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൧൩) വിയ ആദിസദ്ദസ്സ അത്ഥദീപകേന. പകാരത്ഥജോതകേനാതി ‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സപ്പടിഭയോ ബാലോ, അപ്പടിഭയോ പണ്ഡിതോ’’തിആദീസു (അ. നി. ൩.൧) വിയ പകാരത്ഥവിഭാവകേന. ‘‘ഏകദേസേന സമുദായം നിദസ്സേതീ’’തി ഏതേന ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’’തി ഏത്ഥ ഇതിസദ്ദസ്സ നിദസ്സനത്ഥതം ദസ്സേതി. നിദസ്സനത്ഥോപി ഹി ഇതി-സദ്ദോ ദിട്ഠോ യഥാ ‘‘അത്ഥീതി ഖോ, കച്ചാന, അയമേകോ അന്തോ’’തിആദീസു (സം. നി. ൨.൧൫; ൩.൯൦). പരിസമാപനത്ഥോ വാ ‘‘തസ്മാതിഹ മേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മദായാദാ ഭവഥ, നോ ആമിസദായാദാ. അത്ഥി മേ തുമ്ഹേസു അനുകമ്പാ ‘കിന്തി മേ സാവകാ ധമ്മദായാദാ ഭവേയ്യും, നോ ആമിസദായാദാ’തി’’ (മ. നി. ൧.൨൯) ഏവമാദീസു വിയ. പരിസമാപനഞ്ഹേതം സുത്തന്തഭാജനീയസ്സ ഏകദേസദസ്സനേന യദിദം ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധാ രൂപക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’’തി താവ തദത്ഥസ്സ സങ്ഗഹിതത്താ. തത്ഥാതി വിഭങ്ഗപ്പകരണേ. ‘‘നിബ്ബാനവജ്ജാന’’ന്തി ഏത്ഥ യദി നിബ്ബാനവജ്ജാനം…പേ… അപ്പകതരപദത്താ ഖന്ധാനം ഖന്ധവിഭങ്ഗോ ആദിമ്ഹി വുത്തോ, നനു സഹ നിബ്ബാനേന സബ്ബധമ്മസങ്ഗാഹകത്താ, സബ്ബധമ്മസങ്ഗാഹകേഹി ച ആയതനാദീഹി ഖന്ധേഹി ച അപ്പകതരപദത്താ സച്ചവിഭങ്ഗോ ആദിമ്ഹി വത്തബ്ബോതി? ന, തത്ഥാപി ദുക്ഖസച്ചവിഭങ്ഗേ ഏകദേസേന ഖന്ധാനം ഏവ വിഭജിതബ്ബതോ. യഥാഹ ‘‘തത്ഥ കതമം ദുക്ഖം അരിയസച്ചം? ജാതിപി ദുക്ഖാ…പേ… സംഖിത്തേന പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ദുക്ഖാ’’തി (വിഭ. ൧൯൦; ദീ. നി. ൨.൩൮൭; മ. നി. ൧.൧൨൦; ൩.൩൭൩). ഇധ പന അനവസേസതോവ ഖന്ധാ വിഭജീയന്തീതി നിബ്ബാനവജ്ജാനം…പേ… അപ്പകതരപദത്താ ഖന്ധാനം ഖന്ധവിഭങ്ഗോ ആദിമ്ഹി വുത്തോ.

അപിച രൂപസമ്മൂള്ഹാ അരൂപസമ്മൂള്ഹാ ഉഭയസമ്മൂള്ഹാതി തിവിധാ ബോധനേയ്യപുഗ്ഗലാ, തഥാ സംഖിത്തരുചിനോ വിത്ഥാരരുചിനോ നാതിസങ്ഖേപവിത്ഥാരരുചിനോ, തിക്ഖിന്ദ്രിയാ മുദിന്ദ്രിയാ മജ്ഝിമിന്ദ്രിയാതി ച. തേസു അരൂപസമ്മൂള്ഹാനം ഉപകാരായ ഖന്ധദേസനാ, രൂപസമ്മൂള്ഹാനം ആയതനദേസനാ, ഉഭയസമ്മൂള്ഹാനം ധാതുദേസനാ. തഥാ സംഖിത്തരുചീനം ഖന്ധദേസനാ, നാതിസങ്ഖേപവിത്ഥാരരുചീനം ആയതനദേസനാ, വിത്ഥാരരുചീനം ധാതുദേസനാ. തിക്ഖിന്ദ്രിയാനം ഖന്ധദേസനാ, മജ്ഝിമിന്ദ്രിയാനം ആയതനദേസനാ, മുദിന്ദ്രിയാനം ധാതുദേസനാതി ഇമിനാ പയോജനേന അനുക്കമേന ച ഖന്ധായതനധാതുവിഭങ്ഗാനം ദേസനാക്കമോവ വേദിതബ്ബോ. തം പനേതം ഖന്ധാദിത്തയം പവത്തിനിവത്തിതദുഭയഹേതുമുഖേനേവ ഞായമാനം യഥാഭൂതാവബോധായ ഹോതി, നാഞ്ഞഥാതി ദസ്സനത്ഥം സച്ചവിഭങ്ഗദേസനാ പവത്താ. സോ ച യഥാഭൂതാവബോധോ വിസേസതോ ഇന്ദ്രിയസന്നിസ്സയേനാതി ഇന്ദ്രിയവിഭങ്ഗദേസനാ. ഇന്ദ്രിയാനഞ്ച ഇന്ദട്ഠോ തംതംപച്ചയധമ്മഭൂതാനം യഥാസകം പച്ചയുപ്പന്നേസു പച്ചയഭാവവിസേസേനേവാതി പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നവിഭാഗസന്ദസ്സനീ പച്ചയാകാരവിഭങ്ഗദേസനാ. പച്ചയാകാരസ്സ ഖന്ധാദീനഞ്ച അവിപരീതസഭാവാവബോധോ സതിപട്ഠാനാദീസു സമ്മാമനസികാരേനാതി സതിപട്ഠാനസമ്മപ്പധാനഇദ്ധിപാദബോജ്ഝങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗവിഭങ്ഗദേസനാ. സ്വായം സതിപട്ഠാനാദീസു സമ്മാമനസികാരോ ഇമായ പടിപത്തിയാ ഹോതീതി ഝാനഅപ്പമഞ്ഞാവിഭങ്ഗദേസനാ, സാ സമ്മാപടിപത്തി ഏത്തകേ സീലേ പതിട്ഠിതസ്സ സമ്ഭവതീതി സിക്ഖാപദവിഭങ്ഗദേസനാ, യഥാവുത്തായ ച സമ്മാപടിപത്തിയാ ഇമേ ആനിസംസാതി പടിസമ്ഭിദാഞാണവിഭങ്ഗദേസനാ, തേ ചിമേ ഞാണവിസേസാ ഇമേസു കിലേസേസു പഹീയന്തേസു ച സമ്ഭവന്തി, നാഞ്ഞഥാതി കിലേസവിഭങ്ഗദേസനാ, ഏവം വിത്ഥാരതോ ദേസിതേ ഖന്ധാദികേ സങ്ഖേപതോപി ജാനന്തസ്സ അത്ഥസിദ്ധി ഹോതി ഏവാതി ദസ്സനത്ഥം പരിയോസാനേ ധമ്മഹദയവിഭങ്ഗദേസനാ പവത്താതി ഏവമേതേസം അട്ഠാരസന്നം മഹാവിഭങ്ഗാനം ദേസനാക്കമകാരണം വേദിതബ്ബം.

രൂപാദീനന്തി രൂപവേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണാനം. വേദയിതാദിസഭാവത്താഭാവാതി യഥാക്കമം അനുഭവനസഞ്ജാനനാഭിസങ്ഖരണാദിസഭാവത്താഭാവാ. ന ഹി രൂപം വേദയിതാദിസഭാവം, വേദനാദി വാ രുപ്പനാദിസഭാവം. യതോ രൂപാദീനം വേദനാസമവരോധനേന ‘‘ചത്താരോ ഖന്ധാ’’തിആദിനാ സങ്ഖിപിത്വാ ഖന്ധാ ൦൬ ദേസേതബ്ബാ സിയും. രുപ്പനാദിതോ അഞ്ഞസ്സാഭാവാതി രുപ്പനാനുഭവനാദിസഭാവതോ അഞ്ഞസ്സ അതീതാദികേ ഗഹേത്വാ രാസിവസേന വത്തബ്ബസ്സ സംഖിത്തസ്സ സഭാവസ്സ അഭാവാ. ന ഹി ചേതസികാദിഭാവോ വേദനാദീനം സഭാവോ. ഹേട്ഠാ ഗണനേസൂതി പഞ്ചതോ ഹേട്ഠാ ഗണനേസു. അനിട്ഠാനന്തി അപരിയോസാനം. രൂപാദീസു ഹി കതിപയേ, ഏകമ്പി വാ അഗ്ഗഹേത്വാ വുച്ചമാനാ ഖന്ധവസേന ദേസനാ അനവസേസസങ്ഖതധമ്മസങ്ഗാഹിനീ ന സമ്ഭവതി. ഖന്ധസ്സാതി രാസട്ഠസ്സ ഖന്ധസ്സ. തേനേവാഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദി. സവിഭാഗധമ്മേഹീതി സപ്പഭേദധമ്മേഹി.

‘‘സദ്ദത്ഥസഹിതം ഖന്ധസദ്ദസ്സ വിസയം ദസ്സേതീ’’തി ഏതേന രാസിസദ്ദസ്സ വിയ രാസട്ഠേ ഖന്ധസദ്ദസ്സ വാചകഭാവേന പവത്തിം ദസ്സേതി പരിയായന്തരഭാവതോ. ഗുണാദീസു പന കേവലം തബ്ബിസയപയോഗഭാവേനേവ പവത്തി, ന വാചകഭാവേനാതി ആഹ ‘‘ഗുണേ…പേ… ന സദ്ദത്ഥ’’ന്തി. ഖന്ധസദ്ദോതി സീലാദിസദ്ദേ സന്നിധാപിതോ ഖന്ധസദ്ദോ. തേനേവാഹ ‘‘സീലാദിഗുണവിസിട്ഠം രാസട്ഠം ദീപേതീ’’തി. കേചീതി ധമ്മസിരിത്ഥേരം സന്ധായ വദതി. ഏത്ഥാതി ‘‘സീലക്ഖന്ധോ സമാധിക്ഖന്ധോ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൫൫) ഏത്ഥ. ന കേവലഞ്ച സോ ഏവ, അട്ഠകഥാചരിയേഹിപി ഏത്ഥ ഗുണത്ഥതാ ഇച്ഛിതാ ഏവ. തഥാ ഹി അട്ഠസാലിനിയം ‘‘സീലക്ഖന്ധോ സമാധിക്ഖന്ധോതിആദീസു ഗുണട്ഠേനാ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൫) വുത്തം. നനു ച കേവലോപി ഖന്ധസദ്ദോ ‘‘തിണ്ണം ഖോ, മാണവ, ഖന്ധാനം വണ്ണവാദീ, ന ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, തീഹി ഖന്ധേഹി അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ സങ്ഗഹിതോ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൨) ച ആദീസു സീലാദിവാചകോ ദിട്ഠോതി? ന, തത്ഥാപി അധികാരാദിവച്ഛേദകവസേനേവസ്സ സീലാദീസു പവത്തിദസ്സനതോ. ന ഖന്ധസദ്ദോ പഞ്ഞത്തിസദ്ദസ്സ അത്ഥേ വത്തതീതി നിരുത്തിവോഹാരാദിസദ്ദാ വിയ പഞ്ഞത്തിപരിയായോ ന ഹോതീതി അത്ഥോ. ദാരുക്ഖന്ധോതി പഞ്ഞത്തി ഹോതീതി തസ്സ ഖന്ധസദ്ദസ്സ പഞ്ഞത്തിവിസേസപ്പവത്തിതം ദസ്സേതി. വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോതി ഖന്ധസദ്ദോതി ‘‘വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’’തി (യമ. ൧.ഖന്ധയമക.൩൨) ഏത്ഥ വുത്തോ ഖന്ധസദ്ദോ. സമുദായേ നിരുള്ഹോതി അതീതാദിഭേദഭിന്നസ്സ പഞ്ഞായ അഭിസംയൂഹനേന രാസികതേ വിഞ്ഞാണസമൂഹേ നിരുള്ഹോ. തായ ഏവ രുള്ഹിയാ പവത്തതീതി തായ സമുദായേ നിരുള്ഹതായ തദവയവേ ഏകസ്മിമ്പി വിഞ്ഞാണേ പവത്തതീതി. ഏത്ഥ ച ഞാണസമ്പയുത്തേ നിരുള്ഹോ കോസല്ലസമ്ഭൂതട്ഠേന കുസലഭാവോ വിയ ഞാണവിപ്പയുത്തേ വിഞ്ഞാണസമുദായേ നിരുള്ഹോ തദേകദേസേപി രുള്ഹിയാ പവത്തതീതി വേദിതബ്ബം. അഥ വാ കിഞ്ചി നിമിത്തം ഗഹേത്വാ സതിപി അഞ്ഞസ്മിം തന്നിമിത്തയുത്തേ കിസ്മിഞ്ചിദേവ വിസയേ സമ്മുതിയാ ചിരകാലതാവസേന നിമിത്തവിരഹേപി പവത്തി രുള്ഹി നാമ, യഥാ മഹിയം സേതീതി മഹിംസോ, ഗച്ഛന്തീതി ഗാവോതി, ഏവം ഖന്ധസദ്ദസ്സാപി രുള്ഹിഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

രാസിതോ ഗുണതോതി സബ്ബത്ഥ ഭുമ്മത്ഥേ വാ നിസ്സക്കവചനം ദട്ഠബ്ബം. നിയമേത്വാതി വവത്ഥപേത്വാ. പിണ്ഡട്ഠോതി സങ്ഘാതത്ഥോ. തസ്മാതി യസ്മാ പഞ്ചേവ ഖന്ധാ വുത്താ, കോട്ഠാസട്ഠേ ച ഖന്ധട്ഠേ നിബ്ബാനസ്സ വസേന ഛട്ഠേനാപി ഖന്ധേന ഭവിതബ്ബം, തസ്മാ ഖന്ധട്ഠോ നാമ രാസട്ഠോതി യുത്തം. ‘‘യേസം വാ അതീതാദിവസേന ഭേദോ അത്ഥീ’’തിആദിനാ അതീതാദിവിഭാഗഭിന്നേസു രുപ്പനാദിസഭാവധമ്മേസു വിസും വിസും കോട്ഠാസഭാവേന ഗയ്ഹമാനേസു തബ്ബിഭാഗരഹിതസ്സ ഏകസ്സ നിബ്ബാനസ്സ രാസട്ഠതാ വിയ കോട്ഠാസട്ഠതാപി ന സമ്ഭവതീതി ദസ്സേതി. ഏതേന പഞ്ഞത്തിയാപി ഖന്ധേസു അഗ്ഗഹണേ കാരണം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

കസ്മാ പനേത്ഥ ഫസ്സാദികേ വിയ സങ്ഖാരക്ഖന്ധേ അനവരോധേത്വാ വേദനാസഞ്ഞാ വിസും ഖന്ധഭാവേന ഗഹിതാതി? വിവാദമൂലതാദിവിസേസദസ്സനത്ഥം. ഗഹട്ഠാനഞ്ഹി വിവാദകാരണം കാമജ്ഝോസാനം. വുത്തഞ്ചേതം ‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, കാമഹേതു കാമനിദാനം കാമാധികരണം കാമാനമേവ ഹേതു മാതാപി പുത്തേന വിവദതി, പുത്തോപി മാതരാ വിവദതീ’’തിആദി (മ. നി. ൧.൧൬൮, ൧൭൮). പബ്ബജിതാനം ദിട്ഠാഭിനിവേസോ. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘യേ ദിട്ഠിമുഗ്ഗയ്ഹ വിവാദയന്തി, ‘ഇദമേവ സച്ച’ന്തി (സു. നി. ൮൩൮; മഹാനി. ൬൭) ച വാദയന്തീ’’തിആദി. തേസു കാമജ്ഝോസാനം വേദനസ്സാദേന ഹോതി, ദിട്ഠാഭിനിവേസോ സഞ്ഞാവിപല്ലാസേന. സഞ്ഞാവിപല്ലാസേന ഹി ചിത്തവിപല്ലാസോ, ചിത്തവിപല്ലാസേന ദിട്ഠിമാനതണ്ഹാപപഞ്ചാനം വിപല്ലാസോതി. തഥാ വേദനാനുഗിദ്ധോ വിപല്ലത്ഥസഞ്ഞോ ച സംസരതി. വേദനാനുഗിദ്ധസ്സ ഹി വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ സിദ്ധാ ഹോതി, തതോ ച തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനന്തി ആവട്ടതി ഭവചക്കം. വിപല്ലത്ഥസഞ്ഞിസ്സ ച ‘‘സഞ്ഞാനിദാനാ ഹി പപഞ്ചസങ്ഖാ’’തി (സു. നി. ൮൮൦) വചനതോ ദിട്ഠിമാനതണ്ഹാപപഞ്ചാനം അനുപച്ഛേദതോ സംസാരസ്സ അനുപച്ഛേദോവ. ഇതി വിവാദകാരണാനം കാമജ്ഝോസാനദിട്ഠാഭിനിവേസാനം കാരണഭാവോ സംസാരഹേതുഭാവോതി ഇമസ്സ വിവാദമൂലതാദിവിസേസസ്സ ദസ്സനത്ഥം സങ്ഖാരക്ഖന്ധേ അനവരോധേത്വാ വേദനാസഞ്ഞാ വിസും ഖന്ധഭാവേന ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബം.

ഓകാസേസൂതി വിഭജനകിരിയായ പവത്തിട്ഠാനഭാവതോ അതീതാദയോ ഓകാസാതി വുത്താ. ഇതിസദ്ദേനാതി ‘‘ഉപാദായരൂപ’’ന്തി ഏവം അട്ഠകഥായം വുത്തഇതിസദ്ദേന. നിദസ്സനത്ഥേനാതി ഉദാഹരണത്ഥേന. സബ്ബോതി സകലോ ഏകാദസസു ഓകാസേസു വിഭത്തോ വിഭജനനയോ. ഇദഞ്ച വിഭജനന്തി ‘‘ചത്താരോ ച മഹാഭൂതാ…പേ… ഉപാദായരൂപ’’ന്തി ഏവം വിഭത്തം ഇദഞ്ച വിഭജനം. ഓളാരികാദീസൂതി ഓളാരികസുഖുമഹീനപണീതദൂരസന്തികേസു. ചക്ഖായതനന്തിആദിവിഭജനഞ്ചാതി ‘‘ചക്ഖായതനം…പേ… ഫോട്ഠബ്ബായതനം ഇത്ഥിന്ദ്രിയം…പേ… കബളീകാരോ ആഹാരോ രൂപാ സദ്ദാ ഗന്ധാ രസാ ഫോട്ഠബ്ബാതി ഏവം പവത്തം വിഭജനഞ്ച. യഥാസമ്ഭവന്തി യഥാരഹം. ഏകാദസസു ഓകാസേസു യം യത്ഥ വിഭജനം യുത്തം, തം തത്ഥ യോജേതബ്ബം. ഏവം വേദനാക്ഖന്ധാദീസുപീതി യഥാ രൂപക്ഖന്ധേ യഥാസമ്ഭവം ഏകാദസസു ഓകാസേസു വിഭജനം യോജേതബ്ബന്തി വുത്തം, ഏവം വേദനാക്ഖന്ധാദീസുപി യഥാസമ്ഭവം ഏകാദസസു ഓകാസേസു വിഭജനം യോജേതബ്ബന്തി അത്ഥോ.

തത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ താവ പുരിമേ ഓകാസപഞ്ചകേ സുഖാദിവേദനാത്തികവസേന വിഭത്തോ, ഇതരസ്മിം കുസലത്തികവേദനാത്തികസമാപന്നദുകസാസവദുകവസേന. സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ പന പുരിമേ ഓകാസപഞ്ചകേ ഛഫസ്സദ്വാരവസേന, ഇതരസ്മിം ഓളാരികദുകേ പടിഘസമ്ഫസ്സദുകവസേന ചേവ യഥാവുത്തകുസലത്തികാദിവസേന ച വിഭത്തോ. സേസേസു കുസലത്തികാദിവസേനേവ. തഥാ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ. പടിഘസമ്ഫസ്സദുകോ പനേത്ഥ നത്ഥേവ. ചേതനായ ഏവ ചേത്ഥ നിദ്ദേസോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധധമ്മാനം ചേതനാപ്പധാനഭാവദസ്സനത്ഥം. തഥാ ഹി സാ ‘‘സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ’’തി വുത്താ. തത്ഥാതി തസ്മിം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധസ്സ വിഭജനേ പടിനിദ്ദേസേ. തം പന ദ്വയന്തി മനോധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതുദ്വയം. യഞ്ഹി സത്തവിഞ്ഞാണധാതുദേസനായം ‘‘മനോധാതു, മനോവിഞ്ഞാണധാതൂ’’തി ദ്വയം ദേസിതം, തം ഛവിഞ്ഞാണകായദേസനായം ‘‘മനോവിഞ്ഞാണ’’ന്ത്വേവ വുച്ചതീതി.

പാളിനയേനാതി ഖന്ധവിഭങ്ഗപാളിനയേന. അഞ്ഞേന പകാരേനാതി ധമ്മസങ്ഗഹേ, തദട്ഠകഥായഞ്ച ആഗതേന പകാരന്തരേന.

൧. രൂപക്ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨. ‘‘കിഞ്ചീ’’തി പദം ‘‘ഏകച്ച’’ന്തി ഇമിനാ സമാനത്ഥന്തി ആഹ ‘‘കിഞ്ചീതി പകാരന്തരഭേദം ആമസിത്വാ അനിയമനിദസ്സന’’ന്തി. ഉഭയേനാതി പകാരഭേദം അനാമസിത്വാ ആമസിത്വാ ച അനിയമദസ്സനവസേന പവത്തേന ‘‘യം കിഞ്ചീ’’തി പദദ്വയേന. അധിപ്പേതത്ഥന്തി രൂപം. അതിച്ചാതി അതിക്കമിത്വാ. പവത്തിതോതി പവത്തനതോ. നിയമനത്ഥന്തി നിവത്തനത്ഥം.

‘‘കിഞ്ചാ’’തി ഏത്ഥ കിം-സദ്ദോ പുച്ഛായം ഹേതുഅത്ഥദീപകോ, കരണേ ചേതം പച്ചത്തവചനം, ച-സദ്ദോ വചനാലങ്കാരോതി ആഹ ‘‘കേന കാരണേന വദേഥാ’’തി. ദുതിയവികപ്പേ പന വുത്തനയേനേവ കാരണത്ഥേ പവത്തം കിം-സദ്ദം ‘‘വദേഥാ’’തി കിരിയാപദസമ്ബന്ധനേന ഉപയോഗവസേന പരിണാമേത്വാ വദതി ‘‘തം കാരണം വദേഥാ’’തി.

പുരിമസന്താനസ്സ ഭേദന്തി പുരിമസന്താനസ്സ വിനാസം, വിനാസാപദേസേന ചേത്ഥ സന്താനേ വിസദിസുപ്പാദമേവ ദസ്സേതി. തേനേവാഹ ‘‘വിസദിസസന്താനുപ്പത്തിദസ്സനതോ’’തി. നനു ച അരൂപധമ്മാനമ്പി വിരോധിപച്ചയസമവായേ വിസദിസുപ്പത്തി അത്ഥീതി? സച്ചം അത്ഥി, സാ പന ന പാകടതരാ, പാകടതരാ ച ഇധാധിപ്പേതാ. തേനേവാഹ ‘‘സീതാദിസന്നിപാതേ’’തി. തഥാ ചാഹ ഭഗവാ ‘‘സീതേനപി രുപ്പതി, ഉണ്ഹേനപി രുപ്പതീ’’തിആദി (സം. നി. ൩.൭൯). ഇദാനി ഭേദ-സദ്ദോ ഉജുകമേവ വികാരാപത്തിം വദതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഭേദോ ചാ’’തിആദിമാഹ. വിസദിസരൂപുപ്പത്തിയേവ, ന ഉപ്പന്നസ്സ അഞ്ഞഥാഭാവോതി അധിപ്പായോ. തേന കാപിലിയം പരിണാമവാദം പടിക്ഖിപതി. യദി പുരിമസന്താനതോ ഭേദോ വിസദിസുപ്പത്തി രുപ്പനം, ഏവം സന്തേ ലക്ഖണസ്സ അതിപ്പസങ്ഗോ സിയാതി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘അരൂപക്ഖന്ധാന’’ന്തിആദി. ഏത്ഥ സീതാദീഹീതി ആദി-സദ്ദേന യഥാ ഉണ്ഹജിഘച്ഛാദയോ സങ്ഗയ്ഹന്തി, ഏവം ആഹാരാദീനമ്പി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. യേനാതി യേന സീതാദീഹി സമാഗമേന. തത്ഥാതി തേസു രൂപധമ്മേസു. ആഹാരാദികസ്സ വാ ഠിതിപ്പത്തസ്സാതി സമ്ബന്ധോ. യഥാ രൂപധമ്മാനം ഠിതിക്ഖണേ സീതാദീഹി സമാഗമോ ഹോതി, ഏവം അരൂപക്ഖന്ധാനം അഞ്ഞേഹി സമാഗമോ നത്ഥി അതിലഹുപരിവത്തിതോ, തസ്മാ അരൂപധമ്മാ രൂപധമ്മാനം വിയ പാകടസ്സ വികാരസ്സ അഭാവതോ ‘‘രുപ്പന്തീ’’തി, ‘‘രുപ്പനലക്ഖണാ’’തി ച ന വുച്ചന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘രുപ്പതീ’’തി പദസ്സ കത്തുകമ്മസാധനാനം വസേന അത്ഥം ദസ്സേതും അട്ഠകഥായം ‘‘കുപ്പതി ഘട്ടീയതി പീളീയതി ഭിജ്ജതീ’’തി വുത്തന്തി തദത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘കുപ്പതീതി ഏതേനാ’’തിആദിമാഹ. കോപാദികിരിയാതി കോപസങ്ഘട്ടനപീളനകിരിയാ. കോപ-സദ്ദോ ചേത്ഥ ഖോഭപരിയായോ വേദിതബ്ബോ. കത്തുഭൂതോ കമ്മഭൂതോ ച അത്ഥോതി കത്തുകമ്മസാധനാനം വസേന വുച്ചമാനോ ഭൂതുപാദായരൂപസങ്ഖാതോ അത്ഥോ. കമ്മകത്തുത്ഥേന ഭിജ്ജതി-സദ്ദേനാതി യദാ കമ്മകത്തുത്ഥോ രുപ്പതി-സദ്ദോ, തദാ ഭിജ്ജതി-സദ്ദോപി തദത്ഥോ ഏവ വേദിതബ്ബോതി അത്ഥോ. തത്ഥ യദാ കമ്മത്ഥേ ‘‘രുപ്പതീ’’തി പദം, തദാ ‘‘സീതേനാ’’തിആദീസു കത്തുഅത്ഥേ കരണവചനം. യദാ പന ‘‘രുപ്പതീ’’തി പദം കത്തുഅത്ഥേ കമ്മകത്തുഅത്ഥേ വാ, തദാ ഹേതുമ്ഹി കരണവചനം വേദിതബ്ബം. ‘‘യം പന രുപ്പതീ’’തിആദിനാ ‘‘കുപ്പതീ’’തിആദീനം കത്തുകമ്മത്ഥാനമ്പി അത്ഥവചനാനം വചനേ കാരണം ദസ്സേതി. യദിപി അത്ഥ-സദ്ദോ ‘‘പീളനട്ഠോ’’തിആദീസു (പടി. മ. ൧.൧൭; ൨.൮) സഭാവപരിയായോപി ഹോതി, ‘‘കേനട്ഠേനാ’’തി പനേത്ഥ അഭിധേയ്യപരിയായോ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘കേനട്ഠേനാതി പുച്ഛാസഭാഗവസേന രുപ്പനട്ഠേനാ’’തി, രുപ്പനസദ്ദാഭിധേയ്യഭാവേനാതി അത്ഥോ. തേനേവാഹ ‘‘ന കേവലം സദ്ദത്ഥോയേവ രുപ്പന’’ന്തി. തസ്സ അത്ഥസ്സാതി തസ്സ ഭൂതുപാദായപ്പഭേദസ്സ സഭാവധമ്മസ്സ. രുപ്പനലക്ഖണഞ്ച നാമേതം അനിച്ചതാദി വിയ കക്ഖളത്താദിതോ അഞ്ഞന്തി ന ഗഹേതബ്ബം. പഞ്ഞത്തിവിസേസോ ഹി തന്തി, കക്ഖളത്താദീനംയേവ പന അരൂപധമ്മവിധുരോ സഭാവവിസേസോതി വേദിതബ്ബം.

മുച്ഛാപത്തിയാതി മുച്ഛായ മോഹസ്സ ആപജ്ജനേന. കപ്പസണ്ഠാനം ഉദകന്തി കപ്പസണ്ഠാപകമഹാമേഘവുട്ഠം ഉദകം. തഥാതി തപ്പകാരതായ ഖാരഭാവേ സതി ഉദകേന കപ്പവുട്ഠാനകാലേ വിയ പഥവീ വിലീയേയ്യ. ലോകന്തരിയസത്താനം പന പാപകമ്മബലേന അഖാരേപി ഖാരേ വിയ സരീരസ്സ വിലീയനാ വേദിതബ്ബാ. തേനേവാതി സഉസ്സദനിസ്സയനിരയസ്സ വുത്തത്താ ഏവ. ന ഹി അവീചിമ്ഹി പഞ്ചവിധബന്ധനാദികമ്മകാരണം കരോന്തി.

൩. പകരണപ്പത്തം രൂപം പക്ഖിപിത്വാ മാതികാ ഠപിതാതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. മഹാഭൂതു…പേ… ആപജ്ജതി തപ്പകാരഭാവേന അതീതംസേ ഗണനം ഗതന്തി വുത്തത്താതി അധിപ്പായോ. ‘‘ന ഹീ’’തിആദിനാ ധമ്മന്തരനിവത്തനത്ഥതാ പകാരന്തരനിവത്തനത്ഥതാ ച ഭൂതുപാദായഗഹണസ്സ നത്ഥീതി ദസ്സേതി. തംദസ്സനേതി ഗണനന്തരദസ്സനേ. തംസഭാവത്താതി ഭൂതുപാദായസഭാവത്താ. ‘‘ന ചാ’’തിആദിനാ ഭൂതുപാദായസഭാവോ അതീതംസഗണിതതായ തംസഭാവസ്സപി അഞ്ഞഥാ ഗണിതത്താ, അതംസഭാവസ്സ ച തഥാ ഗണിതത്താ അകാരണന്തി ദസ്സേതി. ‘‘അജ്ഝത്ത…പേ… ലബ്ഭതീ’’തി ഏതേന ദുതിയനയേ ന കേവലം യഥാവുത്തോവ ദോസോ, അഥ ഖോ അബ്യാപിതോപി ദോസോതി ദസ്സേതി. തദേതം പന അകാരണം കാരണഭാവസ്സേവ അനധിപ്പേതത്താ. ന ഹേത്ഥ ഭൂതുപാദായരൂപഭാവോ അതീതംസേ ഗണനസ്സ കാരണന്തി അധിപ്പേതം, യതോ യഥാവുത്തദോസാപത്തി സിയാ.

‘‘കിന്തീ’’തി ഏത്ഥ ‘‘കി’’ന്തി പുബ്ബേ യം ‘‘രൂപ’’ന്തി സാമഞ്ഞതോ ഗഹിതം, തസ്സ സരൂപപുച്ഛാ. ഇതി-സദ്ദോ നിദസ്സനത്ഥോ, ന കാരണത്ഥോ. തേനസ്സ യം രൂപം അതീതം നിരുദ്ധം…പേ… അതീതംസേന സങ്ഗഹിതം അതീതകോട്ഠാസേ ഗണനം ഗതം, തം കിന്തി ചേ? ‘‘ചത്താരോ ച…പേ… രൂപ’’ന്തി ഭൂതുപാദായവിഭാഗദസ്സനമുഖേന വിസേസം നിദസ്സേതി. യത്തകാ ഹി ഇധ വിസേസാ നിദ്ദിട്ഠാ ചക്ഖായതനാദയോ, തേസമിദം നിദസ്സനന്തി. ന ചേത്ഥ പുരിമനയതോ അവിസേസോ. തത്ഥ ഹി രൂപസ്സ ഭൂതുപാദായതാമത്തസഭാവദസ്സനതാ വുത്താ. തേനാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘അതീതരൂപമ്പി ഭൂതാനി ചേവാ’’തിആദി. ഇധ പന ഭൂതുപാദായേന നിദസ്സനഭൂതേന രൂപസ്സ സബ്ബവിസേസവിഭാവനതാ ദസ്സിതാ. ഏവഞ്ച കത്വാ അബ്യാപിതദോസോപി ചേത്ഥ അനോകാസോവ, യം രൂപം അജ്ഝത്തം…പേ… ഉപാദിന്നം, കിന്തി? ചത്താരോ ച…പേ… രൂപന്തി തദഞ്ഞവിസേസനിദസ്സനസ്സ അധിപ്പേതത്താ. തഥാ ചാഹ ‘‘ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ’’തി.

പരിയായദേസനത്താതി സഭാവതോ പരിയായനം പരിവത്തനം പരിയായോ, ഉജുകം അപ്പവത്തീതി അത്ഥോ. പരിയായേന, പരിയായഭൂതാ വാ ദേസനാ ഏത്ഥാതി പരിയായദേസനം, സുത്തന്തം. സുത്തന്തഞ്ഹി വേനേയ്യജ്ഝാസയവസേന ദേസേതബ്ബധമ്മേ ലേസതോ ലബ്ഭമാനഭാവകഥനം, ന ഉജുനിപ്പദേസഭാവകഥനന്തി പരിയായദേസനം നാമ. തേനേവ തം ‘‘യഥാനുലോമസാസന’’ന്തി വുച്ചതി. അഭിധമ്മോ പന ദേസേതബ്ബധമ്മേ ഉജുനിപ്പദേസകഥനന്തി നിപ്പരിയായദേസനം നാമ, യതോ ‘‘യഥാധമ്മസാസന’’ന്തി വുച്ചതി. നിച്ഛയേന ദേസോതി വവത്ഥാനതോ കഥനം. തഥാ ഭദ്ദേകരത്തസുത്താദീസു (മ. നി. ൩.൨൭൨ ആദയോ) വിയ അതീതാദിഭാവോ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നഭാവോ അദ്ധാവസേന ഇധാപി ഖന്ധവിഭങ്ഗേ സുത്തന്തഭാജനീയത്താ നിദ്ദിസിതബ്ബോ സിയാതി യോജനാ.

സന്നിപതിതന്തി സമാഗതം. സന്താനവസേനാതി പുബ്ബാപരവസേന. പുബ്ബേനാപരസ്സ സമപ്പമാണതായ അനൂനം അനധികം, തതോ ഏവ ഏകാകാരം. പവത്തികാലവസേന വാ അനൂനം അനധികം, സമാനസഭാവതായ ഏകാകാരം. തേന വിസഭാഗഉതുനാ അനന്തരിതതം ദസ്സേതി. ഏവം ആഹാരേപീതി ഏത്ഥ വിസഭാഗാഹാരേന അനന്തരിതോ അനേകവാരം അനേകദിവസമ്പി ഭുത്തോ സഭാഗേകാഹാരം നാമ. ‘‘തതോ പുബ്ബേ വിസഭാഗഉതുആഹാരസമുട്ഠാനം അതീതം, പച്ഛാ അനാഗത’’ന്തി ഹി വുത്തന്തി. ‘‘ഏകാഹാരസമുട്ഠാന’’ന്തി പന വുത്തത്താ ഏകസ്സേവ ആഹാരസ്സ യോജനാ യുത്തരൂപാതി അപരേ. പഞ്ചദ്വാരവസേനാതി ഏത്ഥ പഞ്ചദ്വാരാവജ്ജനതോ പട്ഠായ യാവ തദാരമ്മണം, യാവ ജവനം, യാവ വാ വോട്ഠബ്ബനം, താവ പവത്താ ചിത്തസന്തതി ഏകവീഥി. ഏകജവനസമുട്ഠാനന്തി ഏകജവനവാരസമുട്ഠാനം. ഏത്ഥ ച സമയം അനാമസിത്വാവ സന്തതിവസേന, സന്തതിഞ്ച അനാമസിത്വാവ സമയവസേന അതീതാദിവിഭാഗോ ഗഹേതബ്ബോ.

തേസന്തി ഹേതുപച്ചയാനം. കലാപസ്സാതി രൂപകലാപസ്സ. കമ്മാനന്തരാദീതി കമ്മാദി, അനന്തരാദീതി പച്ചേകം ആദി-സദ്ദോ യോജേതബ്ബോ. തത്ഥ പഠമേന ആദിസദ്ദേന ഉപനിസ്സയപച്ചയസ്സ ആഹാരാദിനോ ച ദുതിയേന സമനന്തരാനന്തരൂപനിസ്സയാദിനോ സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. ചിത്തുപ്പാദസ്സ ചേത്ഥ കമ്മാനന്തരാദിപച്ചയവസേന, ഇതരസ്സ കമ്മാദിവസേനേവ ജനകഭാവേ യോജനാ ദട്ഠബ്ബാ. തഥാ ചിത്തുപ്പാദസ്സ പുരേജാതവസേന, ഇതരസ്സ പച്ഛാജാതവസേന, ഉഭയേസമ്പി സഹജാതവസേന ഉപത്ഥമ്ഭനം വേദിതബ്ബം. തേനേവാഹ ‘‘യഥാസമ്ഭവം യോജേതബ്ബ’’ന്തി. ഉപ്പാദക്ഖണേതി ഹേതുകിച്ചക്ഖണേ. ഹേതുകിച്ചം നാമ തസ്സ തസ്സ ഉപ്പാദേതബ്ബസ്സ ഉപ്പത്തികരണം, തഞ്ച തസ്മിം ഖണേ ഉപ്പന്നഫലത്താ തതോ പരം കത്തബ്ബാഭാവതോ നിട്ഠിതഞ്ചാതി ദട്ഠബ്ബം. ഇതരം പന തീസുപി ഖണേസു പച്ചയകിച്ചം ദട്ഠബ്ബന്തി യോജനാ.

൬. അനിട്ഠനാമനിവത്തനസ്സാതി അനിട്ഠനാമനിവത്തിയാ അകാരണഭാവദസ്സനേന ഇട്ഠനാമലാഭാപനസ്സ അകാരണഭാവം ദസ്സേതി.

ദേവമനുസ്സസമ്പത്തിഭവേതി സമ്പത്തിയുത്തേ സമ്പന്നേ ദേവമനുസ്സഭവേ. സമിദ്ധസോഭനതാതി അഭിവുദ്ധസോഭനതാ. തതോ ഏവാതി സമ്പത്തിവിരഹതോ ഏവ, അസമ്പന്നത്താ ഏവാതി അത്ഥോ. തേസംയേവ ഹത്ഥിആദീനം സുഖസ്സ ഹേതുഭാവം ന ഗച്ഛന്തി സാരണാദിവസേന ദുക്ഖപച്ചയത്താ. തേസന്തി ഹത്ഥിരൂപാദീനം. ‘‘തസ്സ തസ്സേവാ’’തിആദിനാ യഥാവുത്തമത്ഥം വിവരതി. അകുസലേന അത്തനാ കതേന നിബ്ബത്തം ദുക്ഖസ്സ പച്ചയോ ഹോതീതി യോജനാ. തസ്മാതി യസ്മാ കമ്മം യസ്മിം സന്താനേ നിബ്ബത്തം, തത്ഥേവ സുഖദുക്ഖാനം പച്ചയോ ഹോതി, ന അഞ്ഞത്ഥ, തസ്മാ. അട്ഠകഥായം പനാതി ഏകച്ചമതദസ്സനം. തത്ഥ ‘‘അനിട്ഠം നാമ നത്ഥീ’’തി യസ്മാ പടിസേധദ്വയേന കുസലകമ്മജസ്സ ഇട്ഠഭാവോ നിയതോ, തസ്മാ ‘‘കുസലകമ്മജമേവ ഇട്ഠ’’ന്തി ഏവം അനിയമേത്വാ ‘‘കുസലകമ്മജം ഇട്ഠമേവാ’’തി ഏവമേത്ഥ നിയമോ ഗഹേതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അകുസലകമ്മജമ്പീ’’തിആദിമാഹ. കിന്തി അകുസലകമ്മജം സോഭനം, യം പരേസം ഇട്ഠം നാമ സിയാ? യദി ദുഗ്ഗതിയം കേസഞ്ചി തിരച്ഛാനാനം സണ്ഠാനാദിസമ്പത്തി സുഗതിയം സത്താനം അകുസലനിസ്സന്ദേന വിരൂപരൂപതാ വിയ കുസലനിസ്സന്ദേന, കഥം തസ്സാ അകുസലകമ്മജതാ. അഥ പന യം കേസഞ്ചി അമനാപമ്പി സമാനം രൂപം മനാപം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി, തം സന്ധായ വുത്തം, ഏവമ്പി യഥാ കേസഞ്ചി തിരച്ഛാനാദീനം കുസലകമ്മജം മനുസ്സാദിരൂപം അമനാപതോ ഉപട്ഠഹന്തമ്പി കുസലവിപാകസ്സേവ ആരമ്മണഭാവതോ അത്ഥതോ ഇട്ഠമേവ നാമ ഹോതി, ഏവം അകുസലകമ്മജം കേസഞ്ചി മനാപം ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തമ്പി അകുസലവിപാകസ്സേവ ആരമ്മണഭാവതോ അത്ഥതോ അനിട്ഠമേവ നാമ ഹോതി, ഏവഞ്ചേതം സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം. അഞ്ഞഥാ ‘‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ, യം കായദുച്ചരിതസ്സ ഇട്ഠോ കന്തോ മനാപോ വിപാകോ ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തിആദിഅട്ഠാനപാളിയാ (മ. നി. ൩.൧൩൧) വിരോധോ സിയാ. തേനേവാഹ ‘‘കുസലകമ്മജസ്സ പനാ’’തിആദി. സബ്ബേസന്തി അത്തനോ, പരേസഞ്ച. ഇട്ഠസ്സ അഭാവോ വത്തബ്ബോതി യഥാ ‘‘കുസലകമ്മജം അനിട്ഠം നാമ നത്ഥീ’’തി വുത്തം, ഏവം കിഞ്ചാപി ‘‘അകുസലകമ്മജം ഇട്ഠം നാമ നത്ഥീ’’തി അട്ഠകഥായം ന വുത്തം, തേന പന നയദസ്സനേന അകുസലകമ്മജസ്സ അഭാവോ വുത്തോ ഏവ ഹോതീതി സോ സംവണ്ണനാവസേന നിദ്ധാരേത്വാ വത്തബ്ബോതി അധിപ്പായോ. ഏതേന കുസലകമ്മജമേവ ഇട്ഠന്തി പുരിമപദാവധാരണസ്സ ഗഹേതബ്ബതം ദസ്സേതി.

ഇദാനി ‘‘ഹത്ഥിആദീനമ്പീ’’തിആദിനാ തമേവത്ഥം വിവരതി. കുസലവിപാകസ്സാതി ഏത്ഥാപി കുസലവിപാകസ്സേവ ആരമ്മണന്തി അത്ഥോ. മനുസ്സാനന്തി ച നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം. ഇതരേസമ്പി ച അകുസലകമ്മജം അകുസലവിപാകസ്സേവ, കുസലകമ്മജഞ്ച കുസലവിപാകസ്സേവ ആരമ്മണന്തി ദസ്സിതോവായം നയോതി. കസ്മാ പന ഇട്ഠാനിട്ഠമിസ്സിതേ വത്ഥുമ്ഹി മനാപതാവ സണ്ഠാതീതി ആഹ ‘‘ഇട്ഠാരമ്മണേന…പേ… സക്കാ വത്തു’’ന്തി. സുട്ഠു വുത്തന്തി ‘‘ഇട്ഠാനിട്ഠം ഏകന്തതോ വിപാകേനേവ പരിച്ഛിജ്ജതീ’’തി വദന്തേഹി ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണവവത്ഥാനം സമ്മദേവ വുത്തം. തം അനുഗന്ത്വാതി വിപാകവസേന ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണവവത്ഥാനം അനുഗന്ത്വാ. സബ്ബത്ഥാതി സുഗതിദുഗ്ഗതീസു, സബ്ബേസു വാ ആരമ്മണേസു.

‘‘അനിട്ഠാ’’തി വചനേനേവ തേസം ഇട്ഠതാ നിവത്തിതാതി ആഹ ‘‘സദിസതാ ച രൂപാദിഭാവോയേവാ’’തി. ഇട്ഠാനേവ രൂപാദീനി കാമഗുണാതി സുത്തേ വുത്താനീതി മിത്തപടിപക്ഖോ അമിത്തോ വിയ ഇട്ഠപടിപക്ഖാ അനിട്ഠാതി അധിപ്പേതാതി വുത്തം ‘‘അനിട്ഠാതി…പേ… വോഹാരോ വിയാ’’തി. സബ്ബാനി വാതി ഏത്ഥ ‘‘പിയരൂപം സാതരൂപ’’ന്തി (ദീ. നി. ൨.൪൦൦; മ. നി. ൧.൧൩൩; വിഭ. ൨൦൩) വചനതോ കഥം അനിട്ഠാനം രൂപാദീനം കാമഗുണഭാവാപത്തീതി ചേ? തേസമ്പി വിപല്ലാസവസേന തണ്ഹാവത്ഥുഭാവതോ പിയരൂപഭാവസ്സ അധിപ്പേതത്താ. യദി ഏവം കഥം ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാനി രൂപാനി ഇട്ഠാനീ’’തിആദിസുത്തപദം (മ. നി. ൧.൧൬൬; ൨.൧൫൫; ൩.൫൭; സം. നി. ൫.൩൦) നീയതീതി ആഹ ‘‘അതിസയേനാ’’തിആദി.

ഇന്ദ്രിയബദ്ധരൂപവസേന പാളിയം ഹീനദുകനിദ്ദേസോ പവത്തോതി ദസ്സേതും ‘‘ദ്വീസുപി ഹീനപണീതപദേസൂ’’തിആദിമാഹ. അവയവയോഗേ സാമിവചനം, ന കത്തരീതി അധിപ്പായോ. ‘‘തേസം തേസം സത്താന’’ന്തി ഇന്ദ്രിയബദ്ധരൂപേ നിദ്ദിട്ഠേ കസ്മാ കമ്മജവസേന അത്ഥോ വുത്തോ, ന ചതുസന്തതിവസേനാതി ആഹ ‘‘സത്തസന്താന…പേ… വുത്ത’’ന്തി. പധാനത്താ ഹി കമ്മജവസേന അത്ഥം വത്വാ സേസേസു ‘‘ഏവം ഉതുസമുട്ഠാനാദീസുപീ’’തി അട്ഠകഥായം അതിദേസോ കതോ. ‘‘തേഹി തേഹീതി ഏതസ്മിം അത്ഥേ’’തി ഇമിനാ ‘‘തേസം തേസ’’ന്തി കത്തരി സാമിവചനം ആസങ്കതി. തഥാ സതി വിസയേ വാ സാമിവചനേ ലദ്ധഗുണം ദസ്സേതി ‘‘ന കമ്മജവസേനേവാ’’തിആദിനാ, കമ്മജഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ ഉപലക്ഖണം ദട്ഠബ്ബം.

മരിയാദാഭൂതന്തി ഉത്തമമരിയാദാഭൂതം. തേനേവാഹ ‘‘യസ്സ യേവ മനാപാ, തസ്സ തേവ പരമാ’’തി. തേസന്തി കാമഗുണാനം. സഭാവതോതി ലക്ഖണതോ.

‘‘ഏകസ്മിംയേവ അസ്സാദനകുജ്ഝനതോ’’തിആദിനാ ‘‘യസ്മാ തേയേവ രൂപാദയോ ഏകോ അസ്സാദേതീ’’തിആദികം സുത്തന്തവിവരണം ഇട്ഠാനിട്ഠഭാവേ ഹേതുഭാവേന വുത്തന്തി ദസ്സേതി. ഇട്ഠാനിട്ഠഗ്ഗഹണം ഹോതീതി നിബ്ബാനേ വിയ അനിട്ഠഗ്ഗഹണം സഞ്ഞാവിപല്ലാസേന അഞ്ഞേസുപി ആരമ്മണേസു ഇട്ഠാനിട്ഠാഭിനിവേസോ ഹോതീതി അധിപ്പായോ.

വിഭാഗോ നാമ അസങ്കരോ, വിത്ഥാരോ ചാതി ‘‘വിഭത്ത’’ന്തി പദസ്സ ‘‘വവത്ഥിതം, പകാസിത’’ന്തി ച അത്ഥമാഹ. അഞ്ഞേസന്തി അതിഅഡ്ഢദലിദ്ദാനം. ഇദം ഇട്ഠം, അനിട്ഠഞ്ച ഹോതീതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദേന അനിട്ഠം, ഇട്ഠഞ്ച ഹോതീതി അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോതി വേദിതബ്ബം. അനിട്ഠം ഇട്ഠന്തി ഇട്ഠസ്സ ‘‘അനിട്ഠ’’ന്തി, അനിട്ഠസ്സ ‘‘ഇട്ഠ’’ന്തി ഗഹണേ യഥാസങ്ഖ്യം യോജനാ. ഇന്ദ്രിയവികാരാപത്തിആദിനാതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. പുരേതരം പവത്തചിത്താഭിസങ്ഖാരവസേനാപി ഹി വിനാവ സഞ്ഞാവിപല്ലാസം ഇട്ഠം ‘‘അനിട്ഠ’’ന്തി, അനിട്ഠഞ്ച ‘‘ഇട്ഠ’’ന്തി ഗയ്ഹതീതി.

തേന വിപാകേനാതി തേന കുസലാകുസലവിപാകേന. ആരമ്മണസ്സ ഇട്ഠാനിട്ഠതന്തി യത്ഥ തം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ബുദ്ധരൂപാദികസ്സ ഗൂഥാദികസ്സ ച ആരമ്മണസ്സ യഥാക്കമം ഇട്ഠതം അനിട്ഠതഞ്ച നിദസ്സേതി. വിജ്ജമാനേപി സഞ്ഞാവിപല്ലാസേ ആരമ്മണേന വിപാകനിയമദസ്സനന്തി ഇട്ഠാരമ്മണേ കുസലവിപാകോവ ഉപ്പജ്ജതി, അനിട്ഠാരമ്മണേ അകുസലവിപാകോവാതി ഏവം ആരമ്മണേന വിപാകനിയമദസ്സനം. ആരമ്മണനിയമദസ്സനത്ഥന്തി യം കുസലവിപാകസ്സ ആരമ്മണം, തം ഇട്ഠം നാമ. യം അകുസലവിപാകസ്സ ആരമ്മണം, തം അനിട്ഠം നാമാതി ദസ്സനത്ഥം. ആരമ്മണേന നിയാമിതോ ഹി വിപാകോ അത്തനോ ഉപകാരകസ്സ ആരമ്മണസ്സ നിയാമകോ ഹോതീതി.

ദ്വാരന്തരേ ദുക്ഖസ്സ പച്ചയഭൂതസ്സ ആരമ്മണസ്സ ദ്വാരന്തരേ സുഖവിപാകുപ്പാദനതോ, ദ്വാരന്തരേ സുഖസ്സ പച്ചയഭൂതസ്സ ആരമ്മണസ്സ ദ്വാരന്തരേ ദുക്ഖവിപാകുപ്പാദനതോ വിപാകേന ആരമ്മണനിയമദസ്സനേന വിപാകവസേന ഇട്ഠാനിട്ഠതാ ദസ്സിതാതി യോജനാ.

൭. ദുപ്പരിഗ്ഗഹട്ഠേന കാരണഭൂതേന ലക്ഖണസ്സ ഇന്ദ്രിയാദിസഭാവസ്സ ദുപ്പടിവിജ്ഝതാ, ഏവം സുപരിഗ്ഗഹട്ഠേന ലക്ഖണസുപ്പടിവിജ്ഝതാ വേദിതബ്ബാ. ‘‘ദൂരേ’’തി അവുത്തസ്സാതി ലക്ഖണതോ ‘‘ദൂരേ’’തി അകഥിതസ്സ. വുത്തമ്പീതി ലക്ഖണതോ ‘‘ദൂരേ’’തി വുത്തമ്പി സുഖുമരൂപം.

‘‘ഭിന്ദമാനോ’’തി സമ്ഭിന്ദമാനോതി വുത്തം ഹോതീതി ആഹ ‘‘മിസ്സകം കരോന്തോ’’തി. യസ്മാ പന ഭേദനം വിഭാഗകരണമ്പി ഹോതി, തസ്മാ ദുതിയവികപ്പേ ‘‘ഭിന്ദമാനോ’’തി പദസ്സ ‘‘വിസും കരോന്തോ’’തി അത്ഥമാഹ. തതിയവികപ്പേ പന ഭിന്ദമാനോതി വിനാസേന്തോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘സന്തികഭാവം ഭിന്ദിത്വാ ദൂരഭാവം, ദൂരഭാവഞ്ച ഭിന്ദിത്വാ സന്തികഭാവം കരോന്തോ’’തി. ന ഹി സക്കാ സന്തികസ്സ തബ്ഭാവം അവിനാസേത്വാ ദൂരഭാവം കാതും, തഥാ ഇതരസ്സാപി. സന്തികഭാവകരണേന ന ഭിന്ദതി ന വിനാസേതി, ന ച ഓകാസദൂരതോ ലക്ഖണതോ ദൂരം വിസും കരണേന ഭിന്ദതി വിഭാഗം കരോതി, നാപി ഓകാസദൂരേന ലക്ഖണതോ ദൂരം വോമിസ്സകകരണേന ഭിന്ദതി സമ്ഭിന്ദതീതി യോജനാ. ‘‘തിധാ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി സങ്ഖേപേന വുത്തമത്ഥം ‘‘ന ഹീ’’തിആദിനാ വിവരതി. വിസും കരോതി, വോമിസ്സകം കരോതീതി കരോതി-സദ്ദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഏത്ഥാപീ’’തിആദിനാ യഥാ ‘‘ഓകാസതോ ദൂരമേവ ഭിന്ദതീ’’തി ഏത്ഥ ഓകാസതോ ദൂരസ്സ ഓകാസതോ സന്തികഭാവകരണം അധിപ്പേതന്തി വിനാസനം ഭേദനം, ഏവം ‘‘ന ലക്ഖണതോ ദൂരം ഭിന്ദതീ’’തി ഏത്ഥാപി ലക്ഖണതോ ദൂരസ്സ ലക്ഖണതോ സന്തികഭാവാകരണം അഭേദനം അവിനാസനന്തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി. വോമിസ്സകകരണവിഭാഗകരണത്ഥതം സന്ധായാഹ ‘‘ഭിന്ദമാനോതി ഏത്ഥ ച അഞ്ഞഥാ ഭേദനം വുത്ത’’ന്തി. പച്ഛിമനയേ വിനാസനത്ഥമേവ സന്ധായ ‘‘ഭേദനം ഇധ ച അഞ്ഞഥാ വുത്ത’’ന്തി അവോച.

രൂപക്ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. വേദനാക്ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮. ചക്ഖാദയോ പസാദാതി ഓളാരികത്തഭാവപരിയാപന്നാ ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാപസാദാ, മനോമയത്തഭാവപരിയാപന്നാ ചക്ഖുസോതപ്പസാദാ ച. കായവോഹാരം അരഹന്തീതി കായന്തോഗധത്താ കായേകദേസത്താ ച കായോതി വത്തബ്ബതം അരഹന്തി. കായോതി ഹി അത്തഭാവോപി വുച്ചതി ‘‘സക്കായദിട്ഠീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൧.൨൧; ൩.൧൫൫), കരജകായോപി ‘‘സോ ഇമമ്ഹാ കായാ അഞ്ഞം കായം അഭിനിമ്മിനാതീ’’തിആദീസു (പടി. മ. ൩.൧൪). തബ്ബത്ഥുകാതി ചക്ഖാദിനിസ്സിതാ കായികാതി പരിയായേന വുത്താ, നിപ്പരിയായേന പന ചേതസികാവ. യഥാഹ ‘‘യം തസ്മിം സമയേ തജ്ജാചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുസമ്ഫസ്സജം ചേതസികം നേവ സാതം നാസാതം ചേതോസമ്ഫസ്സജം അദുക്ഖമസുഖം വേദയിത’’ന്തിആദി (ധ. സ. ൧൫൨). ‘‘ന ഹി ചക്ഖാദയോ കായപ്പസാദാ ഹോന്തീ’’തി ഇമിനാ കായപസാദനിസ്സിതാ വേദനാ നിപ്പരിയായേന കായികാതി ദസ്സേതി. കായികചേതസികാദിഭാവേനാതി ആദി-സദ്ദേന കുസലാകുസലാബ്യാകതാദിഭാവാ സങ്ഗയ്ഹന്തി. തേനാതി സുഖാദിവേദനേകദേസസ്സ അദ്ധാസമയവസേന അതീതാദിഭാവാഭാവേന. കേചി പനേത്ഥ ‘‘ഹേട്ഠാ ദസ്സിതനയത്താ പാകടത്താ അദ്ധാവസേന, ഏകമുഹുത്താദിപുബ്ബണ്ഹാദീസു ഉതുആദിനാ രൂപസ്സ വിയ വേദനായ വിഭാഗോ ന ഗയ്ഹതീതി സമയവസേന ച അതീതാദിഭേദോ ന ദസ്സിതോ’’തി വദന്തി. സന്താനവസേന പവത്താനമ്പി വേദനാനം ചിത്തേന സമൂഹതോ ഗഹേതബ്ബതം സന്ധായാഹ ‘‘വേദനാസമുദായോ’’തി. തേഹീതി അദ്ധാസമയവസേന അതീതാദിഭാവേഹി. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം വിഭങ്ഗേ. തേതി ‘‘വേദനേകദേസാ’’തി വുത്താ കായികചേതസികാദിഭാവേന ഭിന്നാ സുഖാദിവേദനാവിസേസാ. യദി വേദനേകദേസാ ഏത്ഥ ഗഹിതാ, ഖണപരിച്ഛിന്നാവ തേ ഗഹേതബ്ബാ, ന സന്തതിപരിച്ഛിന്നാതി ആഹ ‘‘ഏകസന്തതിയം പനാ’’തിആദി. തേസൂതി സുഖാദിഭേദേസു. ഭേദോതി വിസേസോ. തസ്സാതി സുഖാദിവിസേസസ്സ. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം ‘‘തംസഹിതതദുപ്പാദകാ’’തി ഏത്ഥാപി തം-സദ്ദേന സുഖാദിവിസേസോ പച്ചാമട്ഠോതി വേദിതബ്ബോ. സന്തതി പരിച്ഛേദികാ ഭവിതും അരഹതീതി സമ്ബന്ധോ. സന്തതിഖണവസേനേവ പരിച്ഛേദോ വുത്തോ, ന അദ്ധാസമയവസേനാതി അധിപ്പായോ.

‘‘പുബ്ബന്താപരന്തമജ്ഝഗതാ’’തി നിട്ഠിതഹേതുകിച്ചാ അനിട്ഠിതപച്ചയകിച്ചാതി വുത്താ, തം പന അതിക്കന്തഹേതുപച്ചയകിച്ചന്തി ഏവം വുത്തസ്സ നയസ്സ ഉപലക്ഖണന്തി ആഹ ‘‘പുബ്ബന്താപരന്തമജ്ഝഗതാതി ഏതേന ഹേതുപച്ചയകിച്ചവസേന വുത്തനയം ദസ്സേതീ’’തി. ഏത്ഥ കുസലാകുസലകിരിയവേദനാനം രൂപസ്സ വിയ, വിപാകാനം വിയ ച അയം നാമ ജനകഹേതൂതി നിപ്പരിയായേന ന സക്കാ വത്തും, പരിയായേന പന അനന്തരപച്ചയഭൂതോ ഹേതൂതി വത്തബ്ബോ.

൧൧. സന്താപനകിച്ചന്തി പരിഡഹനകിച്ചം. ജാതിആദിസങ്കരന്തി ജാതിസഭാവപുഗ്ഗലലോകിയലോകുത്തരതോ സങ്കരം സമ്ഭേദം അകത്വാ. സമാനജാതിയന്തി ഏകജാതിയം. സുഖതോ തജ്ജാതിയാ അദുക്ഖമസുഖാ പണീതാതി യോജേതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ. സമാനഭേദേതി ഭൂമന്തരാദിസമാനവിഭാഗേ. ഉപബ്രൂഹിതാനം ധാതൂനന്തി ഉളാരരൂപസമുട്ഠാപനേന പണീതാനം രൂപധമ്മാനം. വിബാധിതാനന്തി നിപ്പീളിതാനം മിലാപിതാനം. ഉഭയന്തി സുഖാദിദ്വയം. ഏത്ഥ ച ഖോഭനാ, ആലുളനാ ച കായികസുഖസ്സ വസേന വേദിതബ്ബാ. അഭിസന്ദനാ ഝാനസുഖസ്സ. മദയനാ കാമസുഖസ്സ. തഥാ ഛാദനാ. ആസിഞ്ചനാ സബ്ബസ്സ. ഛാദനാ ആസിഞ്ചനാ വാ സബ്ബസ്സ വസേന വേദിതബ്ബാ.

സഭാവാദിഭേദേന ചാതി സഭാവപുഗ്ഗലലോകിയാദിഭേദേന ച. ഏകന്തപണീതേ ലോകുത്തരേ ഹീനപണീതാനം പടിപദാനം വസേന ഹീനപണീതതാ. ഏകന്തഹീനേ അകുസലേ ഛന്ദാദിവസേന ഹീനപണീതതാ, ഓളാരികസുഖുമതാ ച. തഥാ ഹി വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘യാ ഓളാരികാ, സാ ഹീനാ. യാ സുഖുമാ, സാ പണീതാ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൧൧). അകുസലാദീസു ദോസസഹഗതാദിഅന്തരഭേദവസേന ഉപാദായുപാദായ ഓളാരികസുഖുമതാ തംതംവാപനവസേന വുച്ചതി, ന കുസലാകുസലാദിവസേനാതി ആഹ ‘‘തംതംവാപനവസേന കഥനേപി പരിവത്തനം നത്ഥീ’’തി. ദോസുസ്സന്നതായാതി കിലേസാധികതായ. തഥാതി ദോസുസ്സന്നതായ. കഥം പന കുസലേസു ദോസുസ്സന്നതാ? ഉപനിസ്സയവസേന, കിലേസാധികേഹി സന്താനേ പവത്തമാനാ കുസലാ ധമ്മാ കിലേസേഹി സമ്ബാധപ്പത്തിയാ തിണാദീഹി സമ്ബാധപ്പത്താനി വിയ സസ്സാനി വിപുലഫലഉളാരഫലാ ന ഹോന്തീതി. തഥാതി മന്ദദോസതായ. കുസലാനം മന്ദദോസതാപി വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബാ. ഓളാരികസുഖുമനികന്തീതി ഏത്ഥ അന്തോഗധവിസേസം നികന്തിയാ ഓളാരികസുഖുമതാസാമഞ്ഞം വുത്തം. യഥാ ഹേത്ഥ ഓളാരികസാമഞ്ഞേന ഓളാരികോളാരികതരോളാരികതമാ നികന്തിയോ ഗയ്ഹന്തി, തഥാ സുഖുമസുഖുമതരസുഖുമതമാ സുഖുമതാസാമഞ്ഞേന ഗയ്ഹന്തീതി. സുഖുമതമനികന്തിവത്ഥുന്തി ചേത്ഥ യാവ ഭവഗ്ഗം വിപസ്സനാഞാണഞ്ച വേദിതബ്ബം.

൧൩. യദി സിയാതി യദി അസമ്പയോഗോ വിസംസട്ഠോ സിയാ.

സന്തികതോ അകുസലതോതി അകുസലഭാവേന സന്തികതോ ലോഭസഹഗതാദിഅകുസലവേദയിതതോ. അകുസലാതി ദോസസഹഗതാദിഅകുസലവേദനാ ദൂരേതി യഥാ ഉദ്ധരീയതി. തതോ ദൂരതോ കുസലതോതി തതോ അകുസലതോ ദൂരതോ കാമാവചരാദികുസലവേദയിതതോ കുസലാ കാമാവചരാദികുസലവേദനാ. ‘‘ന സക്കാ’’തി വുത്തം ഉദ്ധരിതും അസക്കുണേയ്യതം ‘‘തഥാ ഹി സതീ’’തിആദിനാ വിവരതി. തസ്മാതി യസ്മാ ദൂരതോ സന്തികുദ്ധരണം വുത്തനയേന സന്തികതോ സന്തികുദ്ധരണമേവ ഹോതി, തഥാ സതി അത്ഥവിസേസോ ന ഹോതി, ഉപാദായുപാദായ ദൂരസന്തികതാ ഇധ വുച്ചതി. തസ്മാ സന്തികതോ സന്തികുദ്ധരണഞ്ച ന സക്കാ കാതും അത്ഥവിസേസാഭാവതോ, അനധിപ്പേതത്താ ചാതി അധിപ്പായോ.

നനു ച അതിസയവചനിച്ഛാവസേന അത്ഥേവ അത്ഥവിസേസോതി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘ദൂരദൂരതരതായ വിയ സന്തികസന്തികതരതായ ച അനധിപ്പേതത്താ’’തി. യാതി അകുസലവേദനാ. തതോതി കുസലവേദയിതതോ. ഇധ വുത്തസ്സ ദൂരസ്സാതി ഇമസ്മിം വേദനാക്ഖന്ധവിഭങ്ഗേ ‘‘അകുസലാ വേദനാ കുസലാബ്യാകതാഹി വേദനാഹി ദൂരേ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൧൩) വുത്തസ്സ ദൂരസ്സ. ദൂരതോ അച്ചന്തവിസഭാഗത്താതി യതോ യം ‘‘ദൂരേ’’തി വുത്തം, തതോ അച്ചന്തവിസദിസത്താ തസ്സ വസേന ദൂരേ സന്തികം നത്ഥീതി ന സക്കാ ദൂരതോ സന്തികം ഉദ്ധരിതും. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – ഹേട്ഠാ യാ വേദനാ യായ വേദനായ ദൂരേതി വുത്താ, സാ ഏവ തസ്സാ കേനചിപി പരിയായേന സന്തികേതി ന ഉദ്ധരിതബ്ബാതി. സന്തികേതി വുത്തവേദനംയേവ സന്ധായ വദതി. ഭിന്നേതി ലോഭസഹഗതാദിവസേന വിഭത്തേ. തത്ഥേവാതി ‘‘സന്തികേ’’തി വുത്തഅത്ഥേ ഏവ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘അകുസലാ വേദനാ അകുസലായ വേദനായ സന്തികേ’’തി ഏവം വുത്തഅകുസലായ വേദനായമേവ ലോഭസഹഗതാദിവസേന വിഭത്തായ ദൂരഭാവോപി ലബ്ഭതി. ഏവം സേസേസുപീതി.

യദി സന്തികതോ ദൂരം ലബ്ഭതി, യദഗ്ഗേന ദൂരം ലബ്ഭതി, തദഗ്ഗേന ദൂരതോ സന്തികം ഉദ്ധരിയേയ്യാതി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘ഉപാദായുപാദായ ദൂരതോ ച സന്തികം ന സക്കാ ഉദ്ധരിതു’’ന്തിആദി. തസ്സത്ഥോ – യം സന്തികതോ ദൂരം ലബ്ഭതി, യദിപി തം വിസഭാഗട്ഠേന ലബ്ഭതി, തഥാപി യം തത്ഥ സന്തികം ലബ്ഭതി, തം സഭാഗട്ഠേനേവ ലബ്ഭതീതി സന്തികതോവ സന്തികം ഉദ്ധടം സിയാതി. തസ്മാതി യസ്മാ വിസഭാഗട്ഠേന ദൂരതാ, സഭാഗട്ഠേന ച സന്തികതാ ഇച്ഛിതാ, തസ്മാ. ലോഭസഹഗതായ ദോസസഹഗതാ വിസഭാഗതായ ദൂരേ സമാനാ കഥം സന്തികേ ഭവേയ്യാതി അധിപ്പായോ. നനു താസം അകുസലസഭാഗതാ ലബ്ഭതേവാതി തത്ഥ ഉത്തരമാഹ ‘‘വിസഭാഗതാ’’തിആദി. തത്ഥ ഭേദം അഗ്ഗഹേത്വാ ന പവത്തതീതി ഭേദം വിസേസം അസദിസതം ഗഹേത്വാ ഏവ പവത്തതി വിസഭാഗതാ. ദൂരതായാതി ഇധാധിപ്പേതായ ദൂരതായ സഭാഗസ്സ അബ്യാപകത്താ ദൂരതോ സന്തികുദ്ധരണം ന സക്കാ കാതും. സതി ഹി സഭാഗബ്യാപകത്തേ സിയാ സന്തികതാതി ദൂരതോ സന്തികുദ്ധരണം സക്കാ കാതുന്തി അധിപ്പായോ. ‘‘ന ഹീ’’തിആദിനാ തമേവത്ഥം പാകടം കരോതി. സഭാഗതാതി സാമഞ്ഞം. ഭേദന്തി വിസേസം. അന്തോഗധം കത്വാവാതി അഭിബ്യാപേത്വാവ. വിസഭാഗബ്യാപകത്താ സന്തികതായാതി ഇധാധിപ്പേതവിസഭാഗം ബ്യാപേത്വാ പവത്തനതോ ഹേട്ഠാ വുത്തസന്തികതായ സന്തികതോ ദൂരുദ്ധരണം സക്കാ കാതും. തമേവത്ഥം ‘‘അകുസലതാ ഹീ’’തിആദിനാ പാകടം കരോതി.

വേദനാക്ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. സഞ്ഞാക്ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൭. തസ്സാപീതി സഞ്ഞായപി. തബ്ബത്ഥുകത്താതി ചക്ഖുവത്ഥുകത്താ. പടിഘവിഞ്ഞേയ്യോതി യഥാവുത്തപടിഘതോ വിജാനിതബ്ബോ പടിഘവസേന ഗഹേതബ്ബോ. ഉത്തരപദലോപം കത്വാതി പുരിമപദേ ഉത്തരപദലോപം കത്വാ.

വിഞ്ഞേയ്യഭാവേ, ന ഉപ്പത്തിയന്തി അധിപ്പായോ. വചനന്തി സദ്ദോ, നാമന്തി അത്ഥോ. വചനാധീനാതി ഗഹേതബ്ബതം പതി സദ്ദാധീനാ, നാമായത്തഗഹണാതി അത്ഥോ. യദേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം നാമരൂപദുകേ (ധ. സ. മൂലടീ. ൧൦൧-൧൦൮) വുത്തമേവ. അധിവചനം പഞ്ഞത്തിപകാസകം ഞാപകം ഏതേസം അത്ഥീതി അധിവചനാ യഥാ അരിസസോതി. തതോജോതി അധിവചനസങ്ഖാതതോ അരൂപക്ഖന്ധതോ ജാതോ. അരൂപക്ഖന്ധപരിയാപന്നത്താ ഫസ്സേപി യഥാവുത്തോ അത്ഥോ സമ്ഭവതീതി ദസ്സേതും ‘‘സമ്ഫസ്സോയേവ വാ’’തിആദിമാഹ. ന കേവലം മനോദ്വാരികഫസ്സേ ഏവ, അഥ ഖോ പഞ്ചദ്വാരികഫസ്സേപി ‘‘വിഞ്ഞേയ്യഭാവേ വചനം അധികിച്ച പവത്താ അധിവചനാ’’തിആദിവുത്തപ്പകാരോ അത്ഥോ സമ്ഭവതി. ഇതീതി തസ്മാ. തേന പരിയായേനാതി മനോസമ്ഫസ്സജപരിയായേന. തതോജാപീതി പഞ്ചദ്വാരികഫസ്സജാതാപി. അഞ്ഞപ്പകാരാസമ്ഭവതോതി പടിഘസമ്ഫസ്സജപരിയായസ്സ അസമ്ഭവതോ. ആവേണികം പടിഘസമ്ഫസ്സജതാ. പകാരന്തരം അധിവചനസമ്ഫസ്സജതാ.

യദി ഏവന്തി യദി പഞ്ചദ്വാരികഫസ്സേഹി ഉപ്പന്നസഞ്ഞാ പരിയായതോ നിപ്പരിയായതോ ച ‘‘അധിവചനസമ്ഫസ്സജാ’’തി വുച്ചന്തി, ഏവം ചത്താരോപി അരൂപിനോ ഖന്ധാ ഏവം വത്തും യുത്താ. ഏവം സന്തേ സഞ്ഞാവ കസ്മാ ‘‘അധിവചനസമ്ഫസ്സജാ’’തി വുത്താതി ആഹ ‘‘തിണ്ണം ഖന്ധാന’’ന്തിആദി. തത്ഥ തിണ്ണം ഖന്ധാനന്തി വേദനാസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണക്ഖന്ധാനം. അത്ഥവസേനാതി ‘‘വചനം അധികിച്ച പവത്താ അധിവചനാ’’തിആദിനാ വുത്തഅത്ഥവസേന അന്വത്ഥതാവസേന. അത്തനോ പത്തമ്പി നാമന്തി ‘‘അധിവചനസമ്ഫസ്സജാ’’തി ഏവം അത്തനോ അനുപ്പത്തമ്പി നാമം. ധമ്മാഭിലാപോതി സഭാവനിരുത്തി. പുബ്ബേ ചതുന്നം അരൂപക്ഖന്ധാനം സാധാരണോപി അധിവചനസമ്ഫസ്സജവോഹാരോ രുള്ഹിവസേന സഞ്ഞായ ഏവ പവത്തോതി വത്വാ ഇദാനി സോ തദഞ്ഞാരൂപക്ഖന്ധസാധാരണോ സഞ്ഞായ നിവേസിതോതി ദസ്സേതും ‘‘അഥ വാ’’തിആദിമാഹ. രജ്ജിത്വാ ഓലോകനാദീസൂതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന കുജ്ഝിത്വാ ഓലോകനാദി വിയ രജ്ജിത്വാ സവനാദിപി സങ്ഗയ്ഹതീതി വേദിതബ്ബം, തഥാസോതാവധാനാദിനോപി രത്തതാദിവിജാനനനിമിത്തതാസമ്ഭവതോ. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാസഞ്ഞായ പന പാകടഭാവം നിദസ്സനവസേന ദസ്സേതും ‘‘ഓലോകനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിസയസമാഗമേ’’തിആദിമാഹ.

ഓലോകനസ്സ അപാകടഭാവേ രത്തതാദിവിജാനനം ന ഹോതി, പാകടഭാവേ ച ഹോതീതി ആഹ ‘‘പസാദവത്ഥുകാ ഏവാ’’തി. ‘‘അഞ്ഞം ചിന്തേന്ത’’ന്തി യം പുബ്ബേ തേന കഥിതം, കായേന വാ പകാസിതം, തതോ അഞ്ഞം കിഞ്ചി അത്ഥം ചിന്തേന്തം. തേനേവാഹ ‘‘ഞാത’’ന്തി.

സഞ്ഞാക്ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. സങ്ഖാരക്ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൦. ‘‘ഹേട്ഠിമകോടിയാതി ഏത്ഥാ’’തി ഇദം പഠമം ‘‘ഹേട്ഠിമകോടിയാ’’തി വചനം സന്ധായ വുത്തം. തസ്സ ഹി ഭുമ്മവസേന അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘തത്ഥ ഹി പധാനം ദസ്സിത’’ന്തി. ഹേട്ഠിമകോടിയാവ പധാനം ദസ്സിതന്തി ഇമമത്ഥം ഗഹേത്വാ ‘‘യദി ഏവ’’ന്തിആദിനാ ചോദേതി. ഇതരോ ‘‘ഹേട്ഠിമകോടിയാ പധാനമേവ ദസ്സിത’’ന്തി ഏവമേത്ഥ നിയമോ ഗഹേതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഉപരിമകോടിഗതഭാവേനാ’’തിആദിനാ തം പരിഹരതി. പധാനസ്സേവ ദസ്സനം. പധാനേ ഹി ദസ്സിതേ അപ്പധാനമ്പി അത്ഥതോ ദസ്സിതമേവ ഹോതീതി. തേനാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘തംസമ്പയുത്തസങ്ഖാരാ പന തായ ഗഹിതായ ഗഹിതാവ ഹോന്തീ’’തി. യം ഹേട്ഠിമകോടിയം ലബ്ഭതി, തം ഉപരിമകോടിയമ്പി ലബ്ഭതി ഏവാതി ആഹ ‘‘ഹേട്ഠിമകോടി ഹി സബ്ബബ്യാപികാ’’തി. ദുതിയേ കരണനിദ്ദേസതം ദസ്സേതും ‘‘ആഗതാതി സമ്ബന്ധോ’’തി ആഹ. ആഗമനകിരിയാ ഹി ഹേട്ഠിമകോടിയാ കരണഭാവേന തത്ഥ വുത്താതി. യഥാ ച ആഗമനകിരിയായ, ഏവം വചനകിരിയായപി ഹേട്ഠിമകോടിയാ കരണഭാവോ സമ്ഭവതീതി ദസ്സേതും ‘‘പുരിമേപി വാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘ഏകൂനപഞ്ഞാസപ്പഭേദേ’’തി ഇദം ലോകിയചിത്തുപ്പാദേ പാളിആഗതാനം സങ്ഖാരക്ഖന്ധധമ്മാനം ഉപരിമകോടിം സന്ധായ വുത്തം. യേവാപനകധമ്മേഹി സദ്ധിം ഉപരിമകോടിയാ ഗയ്ഹമാനായ ‘‘തേപഞ്ഞാസാ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ, ലോകുത്തരചിത്തുപ്പാദവസേന പന ‘‘സത്തപഞ്ഞാസാ’’തി.

സങ്ഖാരക്ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പകിണ്ണകകഥാവണ്ണനാ

സമുഗ്ഗമ-പദസ്സ തത്വതോ പരിയായതോ ച അത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘സഞ്ജാതിയം ആദിഉപ്പത്തിയ’’ന്തി. ഭേദതോ പന സമായോഗേ ഉഗ്ഗമനന്തി. തത്ഥ കേന സമായോഗേ, കുതോ, കഥഞ്ച ഉഗ്ഗമനന്തി വിചാരണായം ആഹ ‘‘തംതംപച്ചയസമായോഗേ’’തിആദി. തത്ഥേവാതി പഞ്ചവോകാരഭവേ ഏവ. തത്ഥ ഹി പഞ്ചക്ഖന്ധാ പരിപുണ്ണാ സമുഗ്ഗച്ഛന്തി. യഥാധിഗതാനം അധിഗതപ്പകാരാനം, പടിസന്ധികാനന്തി അത്ഥോ. ഓപപാതികസമുഗ്ഗമേനേവ ചേത്ഥ സംസേദജസമുഗ്ഗമോപി ഗഹിതോതി ദട്ഠബ്ബോ പഞ്ചക്ഖന്ധപരിയാപന്നാനം തദാ ഉപ്പജ്ജനാരഹാനം ഉപ്പജ്ജനതോ. തത്ഥ സംസേദജാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ വഡ്ഢന്തി, ഇതരേ ന വഡ്ഢന്തീതി ഇദമേതേസം നാനാകരണം. സുഖുമജാതിയലോമാ ഏവ കിര കേചി ഏളകാ ഹിമവന്തേ വിജ്ജന്തി, തേസം ലോമം സന്ധായ ‘‘ജാതിമന്തഏളകലോമ’’ന്തി വുത്തം അതിസുഖുമത്താ തേസം ലോമാനം. കേചി പന ‘‘അജപാകതികേളകാദീഹി സങ്കരരഹിതാനം തേസം ഏളകവിസേസാനം നിബ്ബത്തേളകസ്സ ലോമം ജാതിഉണ്ണാ, തമ്പി തങ്ഖണനിബ്ബത്തസ്സാ’’തി വദന്തി. ഗബ്ഭം ഫാലേത്വാ ഗഹിതസ്സാതി അപരേ. ഏവംസണ്ഠാനന്തി ജാതിഉണ്ണംസുനോ പഗ്ഘരിത്വാ അഗ്ഗേ ഠിതതേലബിന്ദുസണ്ഠാനം. വണ്ണപ്പടിഭാഗോതി രൂപപടിച്ഛന്നോ സണ്ഠാനപടിച്ഛന്നോ ച.

സന്തതിമൂലാനീതി തസ്മിം ഭവേ രൂപസന്തതിയാ മൂലഭൂതാനി. അനേകിന്ദ്രിയസമാഹാരഭാവതോതി യഥാരഹം ചക്ഖാദിഅനേകിന്ദ്രിയസങ്ഘാതഭാവതോ. പധാനങ്ഗന്തി ഉത്തമങ്ഗം സിരോ.

ന തസ്സ തസ്സ ഖന്ധസ്സ പരിപുണ്ണതം, തംതംഖന്ധേകദേസസ്സേവ വുത്തത്താതി അധിപ്പായോ. കാമാവചരാനന്തി കാമാവചരസത്താനം. പരിഹീനായതനസ്സാതി പരിഹീനസ്സ ചക്ഖാദിആയതനസ്സ വസേന. തത്ഥ ദുഗ്ഗതിയം അന്ധസ്സ ചക്ഖുദസകവസേന, ബധിരസ്സ സോതദസകവസേന, അന്ധബധിരസ്സ ഉഭയവസേന സന്തതിസീസഹാനി വേദിതബ്ബാ. നപുംസകസ്സ പന ഭാവഹാനി വുത്താ ഏവ. തഥാ അന്ധബധിരാഘാനകസ്സ ചക്ഖുസോതഘാനവസേന. തം പന ധമ്മഹദയവിഭങ്ഗപാളിയാ വിരുജ്ഝതി. തം പരതോ ആവി ഭവിസ്സതി. രൂപാവചരാനം പന ചക്ഖുസോതവത്ഥുജീവിതവസേന ചത്താരി സന്തതിസീസാനീതി ഇതരേസം വസേന സന്തതിസീസഹാനി വേദിതബ്ബാ.

തേസന്തി പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം. വത്ഥുഭാവേനാതി വിചാരണായ അധിട്ഠാനഭാവേന. പടിസന്ധിയം ഉപ്പന്നാ പവത്താ പഞ്ചക്ഖന്ധാതി പടിസന്ധിക്ഖണേ പവത്തിക്ഖണേ ച പഞ്ചക്ഖന്ധേ ദസ്സേതി. ഭുമ്മനിദ്ദേസോതി ‘‘പഞ്ചസു ഖന്ധേസൂ’’തി അയം ഭുമ്മനിദ്ദേസോ. അഞ്ഞഥാതി നിദ്ധാരണേ അനധിപ്പേതേ. ‘‘ഭാവേനഭാവലക്ഖണത്ഥേ’’തി ഇദം വിസയാദിഅത്ഥാനം ഇധാസമ്ഭവതോ വുത്തം. ഉഭയന്തി രൂപാരൂപം. രൂപാരൂപസന്തതിന്തി രൂപസമുട്ഠാപകം രൂപസന്തതിം അരൂപസന്തതിഞ്ച. ‘‘വത്ഥു ഉപ്പാദക്ഖണേ ദുബ്ബലം ഹോതീ’’തി ഇദം ന പടിസന്ധിക്ഖണം ഏവ, നാപി വത്ഥുരൂപം ഏവ സന്ധായ വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സബ്ബരൂപാനം ഉപ്പാദക്ഖണേ ദുബ്ബലതം സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി. ‘‘തദാ ഹീ’’തിആദി യഥാവുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ കാരണവചനം. തത്ഥ തന്തി രൂപം. ‘‘കമ്മക്ഖിത്തത്താ’’തി ഇദം ന കമ്മജതാമത്തം സന്ധായ വുത്തം, അഥ ഖോ കമ്മജസ്സ പഠമുപ്പത്തിയം അപതിട്ഠിതതം സന്ധായാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സതിപീ’’തിആദിമാഹ. തതോ പരന്തി തതോ പടിസന്ധിതോ പരം. സദിസസന്താനേ യഥാ പതിട്ഠിതം, ന തഥാ വിസദിസസന്താനേതി ആഹ ‘‘സമാനസന്തതിയ’’ന്തി.

അങ്ഗഭാവന്തി കാരണഭാവം. തേനേവാഹ ‘‘സഹായഭാവ’’ന്തി. തേസം ധമ്മാനന്തി യേഹി സദ്ധിം ഉപ്പന്നം, തേസം പടിസന്ധിയം ചിത്തചേതസികധമ്മാനം. തദാതി ഠിതിക്ഖണേ ഭങ്ഗക്ഖണേ ച രൂപുപ്പാദനമേവ നത്ഥി. അനന്തരാദിപച്ചയലാഭേന ഉപ്പാദക്ഖണേ ഏവ ചിത്തസ്സ ബലവഭാവോ, ന ഇതരത്ര. തേനാഹ ‘‘യദാ ച രൂപുപ്പാദനം, തദാ ഉപ്പാദക്ഖണേ’’തി.

യേഹാകാരേഹീതി ആഹാരിന്ദ്രിയപച്ചയാദിആകാരേഹി. യഥാസമ്ഭവം പച്ചയാ ഹോന്തീതി ഫസ്സാദയോ ആഹാരാദിവസേന യഥാരഹം പച്ചയാ ഹോന്തി. വുത്തഞ്ഹേതം പട്ഠാനേ ‘‘പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാബ്യാകതാ ആഹാരാ സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനം, കടത്താ ച രൂപാനം ആഹാരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൨൯).

ചുതിചിത്തേന സദ്ധിം ഉപ്പജ്ജമാനം, ചുതിചിത്തേന വാ കാരണഭൂതേന ഉപ്പജ്ജമാനം. തതോ പുരിമതരേഹി ഉപ്പജ്ജമാനം വിയാതി യഥാ ചുതിചിത്തതോ ആസന്നേഹി പുരിമതരേഹി ഉപ്പജ്ജമാനം രൂപം ഭവന്തരേ ന ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം ചുതിചിത്തേന ഉപ്പജ്ജമാനമ്പി അനുപച്ഛിന്നേപി വട്ടമൂലേതി അകാരണം വട്ടമൂലാവൂപസമോ ചുതിചിത്തസ്സ രൂപുപ്പാദനേതി ദസ്സേതി.

അരൂപസ്സാതി ആരുപ്പസ്സ.

ഉതുനാതി പടിസന്ധിചിത്തസ്സ ഠിതിക്ഖണേ ഉപ്പന്നേന ഉതുനാ. സമുട്ഠിതേ രൂപേതി പടിസന്ധിചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ രൂപേ സമുട്ഠിതേ പടിസന്ധിഅനന്തരം പഠമഭവങ്ഗചിത്തം രൂപം സമുട്ഠാപേതി. ഉപ്പാദനിരോധക്ഖണാതി യഥാവുത്തേസു സോളസസു ചിത്തേസു ആദിചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണോ, സോളസമചിത്തസ്സ നിരോധക്ഖണോ ചാതി വദന്തി, രൂപസ്സേവ പന ഉപ്പാദനിരോധക്ഖണാ വേദിതബ്ബാ.

ധരമാനക്ഖണേ ഏവാതി തസ്സ ഉതുനോ വിജ്ജമാനക്ഖണേ ഏവ യദി ഗഹിതാ, ‘‘സോളസചിത്തക്ഖണായുകം രൂപ’’ന്തി വുത്തം ഹോതി സോളസഹേവ ചിത്തേഹി തസ്സ ധരമാനതായ പരിച്ഛിന്നത്താ. ഉപ്പാദക്ഖണം അഗ്ഗഹേത്വാതി ഉതുനോ ധരമാനക്ഖണേ ഉപ്പാദക്ഖണം അഗ്ഗഹേത്വാ നിരോധക്ഖണോ അഥ ഗഹിതോ, ‘‘സത്തരസചിത്തക്ഖണായുകംരൂപ’’ന്തി വുത്തം ഹോതി ഉപ്പാദക്ഖണസഹിതേന ച ഏകസ്സ ചിത്തക്ഖണസ്സ ഗഹിതത്താ. ‘‘അധികസോളസചിത്തക്ഖണായുക’’ന്തി വുത്തം ഹോതി നിരോധക്ഖണസ്സ ബഹികതത്താ.

ഏവം ഉപ്പാദനിരോധക്ഖണേസു ഗഹിതേസു അഗ്ഗഹിതേസു ച സോളസസത്തരസചിത്തക്ഖണായുകതാ, തതോ അധികചിത്തക്ഖണായുകതാ ച സിയാതി ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തത്ഥ ഠിതപക്ഖം ദസ്സേന്തോ ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തസ്സ ധരമാനക്ഖണേ ഉപ്പന്നേസൂതി തസ്സ ഉതുനോ ധരമാനക്ഖണേ ഉപ്പന്നേസു സോളസസു ചിത്തേസു പടിസന്ധിപി യസ്മാ ഗഹിതാ, തസ്മാ ഉതുനോ ഉപ്പാദക്ഖണോ ധരമാനക്ഖണേ ഗഹിതോതി നിരോധക്ഖണേ അഗ്ഗഹിതേ ‘‘രൂപേ ധരന്തേയേവ സോളസ ചിത്താനി ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝന്തി, തം പന സത്തരസമേന ചിത്തേന സദ്ധിം നിരുജ്ഝതീ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൨൬ പകിണ്ണകകഥാ) ഏവം അട്ഠകഥായം വക്ഖമാനാ അധികസോളസചിത്തക്ഖണായുകതാ അധിപ്പേതാ. ഗഹിതേ വാ നിരോധക്ഖണേ സോളസചിത്തക്ഖണായുകതാ അധിപ്പേതാതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥ ച ‘‘അധികസോളസചിത്തക്ഖണായുകതാ’’തി ഇദം പടിസന്ധിചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണോ ഗഹിതോതി കത്വാ വുത്തം. യസ്മാ പന പടിച്ചസമുപ്പാദവിഭങ്ഗവണ്ണനായം ‘‘ദ്വേ ഭവങ്ഗാനി, ആവജ്ജനം, ദസ്സനം, സമ്പടിച്ഛനം, സന്തീരണം, വോട്ഠബ്ബനം, പഞ്ച ജവനാനി, ദ്വേ തദാരമ്മണാനി, ഏകം ചുതിചിത്തന്തി പഞ്ചദസ ചിത്തക്ഖണാ അതീതാ ഹോന്തി, അഥാവസേസഏകചിത്തക്ഖണായുകേ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൨൨൭), തഥാ തദാരമ്മണപരിയോസാനാനി, ‘‘ഏകം ചുതിചിത്തം, തദവസാനേ തസ്മിഞ്ഞേവ ഏകചിത്തക്ഖണട്ഠിതികേ ആരമ്മണേ പടിസന്ധിചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൨൨൭) ച വക്ഖതി. തസ്മാ രൂപസ്സ സോളസചിത്തക്ഖണായുകതായപി അത്ഥസിദ്ധി ഹോതിയേവ. തേനാഹ ‘‘സോളസചിത്തക്ഖണായുകതാ അധിപ്പേതാ’’തി. തഥാപി ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഭവങ്ഗചലനസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, ന ഉപ്പജ്ജമാനമേവാതി സത്തരസചിത്തക്ഖണായുകതാ വേദിതബ്ബാ.

ഓജായ സഭാവസുഖുമതാ ഉപാദാരൂപഭാവതോ. ഏത്ഥ ച മാതരാ അജ്ഝോഹടാ ഓജാ ബാഹിരബ്ഭഞ്ജനം വിയ ഗബ്ഭമല്ലിനാ തസ്മിം സന്താനേ ഓജട്ഠമകരൂപുപ്പത്തിയാ പച്ചയോ ഹോതി. ആഹാരസമുട്ഠാനരൂപപവേണിയാ ഓജായ വിയ സേസതിസന്തതിഓജായ രൂപുപ്പാദനന്തി ഉദരിയേ ഓജാ രൂപം ന സമുട്ഠാപേതി ഉതുസമുട്ഠാനഭാവതോ, ഉപാദിന്നകട്ഠാനേ ഏവ പന സമുട്ഠാപേതി, രസഹരണീഹി ഗന്ത്വാ കായാനുസടന്തി വേദിതബ്ബം.

ചിത്തഞ്ചേവാതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദേന പടിയോഗീനം കമ്മമേവ സമുച്ചിനോതി, ന ചിത്തേന സമ്പയുത്തധമ്മേതി കത്വാ ആഹ ‘‘ചിത്തസ്സ പുബ്ബങ്ഗമതായ വുത്ത’’ന്തി. ‘‘ചിത്തുപ്പാദം ഗണ്ഹാതി ‘ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതീ’തിആദീസു (ധ. സ. ൧) വിയ, ന കമ്മചേതനം വിയ ഏകധമ്മമേവാ’’തി വുത്തേ ‘‘യഥാ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ഹേതുആദയോ ചിത്തസമ്പയുത്തധമ്മാപി സമുട്ഠാപകാവ, ഏവം കമ്മസമുട്ഠാനരൂപസ്സ കമ്മസമ്പയുത്താപീ’’തി ചോദനം സമുട്ഠാപേത്വാ തസ്സ പരിഹാരം വത്തും ‘‘കമ്മസമുട്ഠാനഞ്ചാ’’തിആദിമാഹ.

രൂപസ്സാതി രൂപക്ഖണസ്സ, രൂപസ്സ വാ അദ്ധുനോ. നയദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം പടിസന്ധിക്ഖണേ ഏവ രൂപാരൂപധമ്മാനം ഏകക്ഖണേ പാതുഭാവോതി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ അനധിപ്പേതത്താ. തേനേവാഹ ‘‘തതോ പരമ്പി രൂപാരൂപാനം സഹുപ്പത്തിസബ്ഭാവതോ’’തി. യഥാ ച ‘‘പടിസന്ധിക്ഖണേ ഏവാ’’തി നിയമോ ന ഗഹേതബ്ബോ, ഏവം ‘‘ഏകക്ഖണേ ഏവ പാതുഭാവോ’’തിപി നിയമോ ന ഗഹേതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന പനേത’’ന്തിആദിമാഹ. തംദീപനത്ഥമേവാതി അസമാനകാലതാദീപനത്ഥമേവ, ന സഹുപ്പാദദീപനത്ഥം. അദ്ധാനപരിച്ഛേദകഥാ ഹി അയന്തി.

യദി ഏവന്തി യഥാ ഫലപത്താനി, ഏവം രൂപാരൂപധമ്മാ യദി ദന്ധലഹുപരിവത്തിനോ. അസമാനദ്ധത്താതി അതുല്യകാലത്താ. നിച്ഛിദ്ദേസൂതി നിബ്ബിവരേസു. തേന നിരന്തരപ്പവത്തിം ഏവ വിഭാവേതി. അയന്തി അദ്ധാനപരിച്ഛേദകഥാ. ചിത്തജരൂപാദീനം ന തഥാ നിരന്തരഭാവേന പവത്തി, യഥാ കമ്മജരൂപാനന്തി ആഹ ‘‘കമ്മജരൂപപ്പവത്തിം സന്ധായാ’’തി. കമ്മജരൂപാനം വാ ഇതരേസം മൂലഭാവതോ പധാനന്തി ‘‘കമ്മജരൂപപ്പവത്തിം സന്ധായാ’’തി വുത്തം. അചിത്തുപ്പാദകത്താ അബ്യാബജ്ഝതായ നിരോധസമാപത്തിയാ നിബ്ബാനപടിഭാഗതാ വേദിതബ്ബാ. പദേ പദം അക്കമിത്വാതി ലകുണ്ഡകപാദതായ അത്തനോ അക്കന്തപദസമീപേ പദം നിക്ഖിപിത്വാ. യോ ഹി സീഘപദവിക്കമോ ലകുണ്ഡകപാദോ, സോ ഇധാധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘ലഹും ലഹും അക്കമിത്വാതി അത്ഥോ’’തി. സഹേവ നിരുജ്ഝന്തീതി രൂപം കമ്മജമിധാധിപ്പേതന്തി കത്വാ വുത്തം. ഉതുജം പന ചുതിതോ ഉദ്ധമ്പി പവത്തതി ഏവ. പുബ്ബേ വുത്തന്തി ‘‘രൂപസ്സ സത്തരസചിത്തക്ഖണാ, അരൂപസ്സ തതോ ഏകഭാഗോ’’തി (വിഭ. മൂലടീ. ൨൦ പകിണ്ണകകഥാവണ്ണനാ) ഏവം വുത്തം അദ്ധാനപ്പകാരം.

ഏകുപ്പാദതോതി സമാനുപ്പാദതോ. സമാനത്ഥോ ഹി അയം ഏക-സദ്ദോ. ഏകോ ദട്ഠബ്ബാകാരോതി ഏകോ ഞാതപരിഞ്ഞായ പസ്സിതബ്ബാകാരോ. ഏവഞ്ഹി സോളസാകാരാ സിയും, ഇതരഥാ വീസതി, തതോ അധികാ വാ ഏതേ ആകാരാ ഭവേയ്യും. തസ്സാതി പച്ഛിമകമ്മജസ്സ. ഹേട്ഠാ സോളസകേതി പരിയോസാനസോളസകസ്സ അനന്തരാതീതസോളസകേ. പച്ഛിമസ്സാതി തത്ഥ പച്ഛിമചിത്തസ്സ. നാനാനിരോധഭാവം വിയ ഏകുപ്പാദഭാവമ്പി പച്ഛിമകമ്മജസ്സ ഠപനേ കാരണം അനിച്ഛന്തോ ‘‘യദി പനാ’’തി സാസങ്കം വദതി. ‘‘സബ്ബമ്പീ’’തിആദിനാ തത്ഥ അതിപ്പസങ്ഗം ദസ്സേതി. വജ്ജേതബ്ബം നാനുപ്പാദം ഏകനിരോധം. ഗഹേതബ്ബം ഏകുപ്പാദനാനാനിരോധം. ഉഭയമ്പി തദാ നത്ഥി അനുപ്പജ്ജനതോ. തേനേവാഹ ‘‘കമ്മജരൂപസ്സ അനുപ്പത്തിതോ’’തി. തതോ പുബ്ബേതി പച്ഛിമകമ്മജരൂപുപ്പജ്ജനതോ ഓരം. അഞ്ഞസ്സാതി യസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പന്നം, തതോ അഞ്ഞസ്സ ചിത്തസ്സ. ഠിതിക്ഖണേ ഉപ്പന്നസ്സ ഏകുപ്പാദതാ, ഭങ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പന്നസ്സ നാനാനിരോധതാ ച നത്ഥീതി ആഹ ‘‘ഠിതിഭങ്ഗക്ഖണേസു ഉപ്പന്നരൂപാനി വജ്ജേത്വാ’’തി. തേനാതി രൂപേന. ‘‘സങ്ഖലികസ്സ വിയ സമ്ബന്ധോ’’തി ഏതേന അവിച്ഛിന്നസമ്ബന്ധോ ഇധ ‘‘പവേണീ’’തി അധിപ്പേതോതി ദസ്സേതി. അഞ്ഞഥാതി വിച്ഛിജ്ജമാനമ്പി ഗഹേത്വാ ‘‘പവേണീ’’തി വുച്ചമാനേ. ന ഹി രൂപധമ്മാനം അരൂപധമ്മാനം വിയ അനന്തരപച്ചയഭാവോ അത്ഥീതി രൂപധമ്മാനം ഭങ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പന്നരൂപധമ്മേ അഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘അട്ഠചത്താലീസാ’’തി വുത്തം. തേസം പന ഗഹണേ ഏകൂനപഞ്ഞാസാവ സിയാതി ആഹ ‘‘ഏകൂനപഞ്ഞാസകമ്മജിയവചനം കത്തബ്ബം സിയാ’’തി.

സുദീപനത്താതി സുഖദീപനത്താ, നയദസ്സനഭാവേന വാ സുട്ഠു ദീപനത്താ. തേനേവാഹ ‘‘ഏതേന ഹി നയേനാ’’തിആദി. തത്ഥ തന്തി രൂപം. തേനാതി രൂപേന. ഉഭയത്ഥാതി പച്ഛിമകമ്മജരൂപപ്പവത്തിയം, തതോ പുബ്ബേ ച. അഞ്ഞസ്സാതി ഏകസ്സ ചിത്തസ്സ ഠിതിക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ തതോ അഞ്ഞസ്സ ചിത്തസ്സ. തസ്സാതി രൂപസ്സ. ഏത്ഥ ച പച്ഛിമകമ്മജരൂപപ്പവത്തിയം നിരുജ്ഝനകന്തി വുത്തം തതോ പുരേതരപ്പവത്തം രൂപം വേദിതബ്ബം. ചതുസന്തതികരൂപേനാതിആദി യഥാവുത്തസങ്ഗഹഗമനദസ്സനം. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം നാനുപ്പാദേകനിരോധതാദീപനേ. ഠിതിക്ഖണേതി അരൂപസ്സ രൂപസ്സ ച ഠിതിക്ഖണേ ഉപ്പന്നസ്സ രൂപസ്സ ച അരൂപസ്സ ച ദസ്സിതത്താ. അദസ്സിതസ്സാതി യഥാ ഏവ ഏത്ഥ, ഏവം തത്ഥ വിഭജിത്വാ അദസ്സിതസ്സ. കസ്മാ പനേത്ഥ പച്ഛിമകമ്മജേന ദീപനായം സമതിംസകമ്മജരൂപഗ്ഗഹണം കതന്തി ആഹ ‘‘സമതിംസ…പേ… യോജിത’’ന്തി. തതോ കമ്മതോ ജാതാ തംകമ്മജാ, തേസു. സങ്ഖരോതീതി സങ്ഖാരോ, ജീവിതഞ്ച തം സങ്ഖാരോ ചാതി ജീവിതസങ്ഖാരോ, ആയു. ജീവിതേന സങ്ഖരീയന്തീതി ജീവിതസങ്ഖാരാ, ഉസ്മാദയോ.

അഞ്ഞസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേതി യസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പന്നം രൂപം അഞ്ഞസ്സ തതോ സത്തരസമസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ, ഠിതിക്ഖണേ ഉപ്പന്നം അഞ്ഞസ്സ ഠിതിക്ഖണേതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘വുത്തന്തി അധിപ്പായോ’’തി ഇദം പാളിയാ വിരുജ്ഝന്തമ്പി അട്ഠകഥായം ആഗതഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തന്തി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോതി അത്ഥോ. കസ്മാതി ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപം സന്ധായ പാളി പവത്താ, അട്ഠകഥായം പന കമ്മജരൂപന്തി സാ തായ കേന കാരണേന വിരുജ്ഝതീതി ആഹ ‘‘ചതു…പേ… ഭവിതബ്ബത്താ’’തി, നിപ്ഫന്നസ്സാതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘യോ ചായം ചിത്തസമുട്ഠാനസ്സ…പേ… കമ്മാദിസമുട്ഠാനസ്സാപി അയമേവ ഖണനിയമോ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൨൬ പകിണ്ണകകഥാ). ഏതേഹീതി യഥാനീതോ യമകപാഠോ, ‘‘കായസങ്ഖാരോ ചിത്തസമുട്ഠാനോ’’തിആദികോ അട്ഠകഥാപദേസോതി ഏതേഹി. നത്ഥിയേവ ഏകുപ്പാദഏകനിരോധദീപനതോതി അധിപ്പായോ. തേന ഹി വുത്തം ‘‘യേന ചിത്തേന സദ്ധിം ഉപ്പജ്ജതി, തതോ പട്ഠായ സത്തരസമേന സദ്ധിം നിരുജ്ഝതീ’’തിആദി.

പുന ‘‘ഏതേഹീ’’തി ഇമിനാ ഏകുപ്പാദനാനാനിരോധനാനുപ്പാദഏകനിരോധദീപനവസേന പവത്താ അട്ഠകഥാപദേസാ ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബം, ഉഭയത്ഥാപി വാ ഏതേഹി ആചരിയേഹീതി അത്ഥോ. തതിയോ ഭാഗോ, തേന അധികാ സോളസചിത്തക്ഖണായുകതാ തതിയ…പേ… യുകതാ വുത്താതി സമ്ബന്ധോ. തതിയ ഭാഗോതി ച ഉപ്പാദട്ഠിതിക്ഖണേ ഉപാദായ ഭങ്ഗക്ഖണോ അധിപ്പേതോ. യസ്മിം ഏകാദസ ചിത്തക്ഖണാ അതീതാ, അവസേസപഞ്ചചിത്തക്ഖണായുകേ, യസ്മിം പഞ്ചദസ ചിത്തക്ഖണാ അതീതാ, അവസേസഏകചിത്തക്ഖണായുകേ തസ്മിംയേവ ആരമ്മണേതി യോജേതബ്ബം. ഉഭയഞ്ചേതം യഥാക്കമം മനോദ്വാരേ പഞ്ചദ്വാരേ ച ആപാഥഗതം വേദിതബ്ബം. ന ഖോ പനേവം സക്കാ വിഞ്ഞാതും ഏകചിത്തക്ഖണാതീതം ആരമ്മണം സന്ധായ പടിച്ചസമുപ്പാദവിഭങ്ഗട്ഠകഥായം (വിഭ. അട്ഠ. ൨൨൭) തഥാ വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന ഹി സക്കാ’’തിആദിമാഹ. പഞ്ചദസാതി അതിരേകപഞ്ചദസ ചിത്തക്ഖണാ അതീതാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘തസ്മാ’’തിആദിനാ യത്ഥ ഖണേകദേസം അഗ്ഗഹിതന്തി ന സക്കാ വത്തും, തമേവ ദസ്സേതി. ഏവം താവ ന രൂപം സത്തരസചിത്തക്ഖണായുകം, നാപി തതിയഭാഗാധികസോളസചിത്തക്ഖണായുകം, അഥ ഖോ സോളസചിത്തക്ഖണായുകമേവാതി ദസ്സിതം ഹോതി.

കസ്മാ പനേത്ഥ രൂപമേവ സമാനേപി അനിച്ചസങ്ഖതാദിഭാവേ ചിരായുകം ജാതന്തി? ദന്ധപരിവത്തിഭാവതോ. അരൂപധമ്മാ ഹി സാരമ്മണാ ചിത്തപുബ്ബങ്ഗമാ, തേ യഥാബലം അത്തനോ ആരമ്മണവിഭാവനവസേന പവത്തന്തീതി തദത്ഥനിപ്ഫത്തിസമനന്തരമേവ നിരുജ്ഝനതോ ലഹുപരിവത്തിനോ. തേനാഹ ഭഗവാ, ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞം ഏകധമ്മമ്പി സമനുപസ്സാമി ഏവം ലഹുപരിവത്തം, യദിദം, ഭിക്ഖവേ, ചിത്ത’’ന്തി (അ. നി. ൧.൪൮). രൂപധമ്മാ പന അനാരമ്മണാ, തേ ആരമ്മണവസേന അരൂപധമ്മേഹി വിഭാവേതബ്ബാ. സാ ച നേസം വോഹാരാനുഗുണാ വിഭാവേതബ്ബതാ അത്തനോ ദന്ധപരിവത്തിതായ, തേസഞ്ച ലഹുപരിവത്തിതായ സോളസഹി സത്തരസഹി വാ ചിത്തക്ഖണേഹി നിപ്പജ്ജതീതി രൂപമേവേത്ഥ ചിരായുകം ജാതം. കിഞ്ച – ലഹുവിഞ്ഞാണവിസയസന്തതിമത്താധീനവുത്തിതായ തിണ്ണം ഖന്ധാനം, ആരമ്മണൂപലദ്ധിമത്തഭാവതോ വിഞ്ഞാണസ്സ ച ലഹുപരിവത്തിതാ, ദന്ധമഹാഭൂതപ്പച്ചയതായ പന രൂപസ്സ ദന്ധപരിവത്തിതാ. നാനാധാതൂസു തഥാഗതസ്സേവ യഥാഭൂതഞാണം, തേന ച രൂപമേവ പുരേജാതപച്ചയോ വുത്തോ, പച്ഛാജാതപച്ചയോ ച തസ്സേവാതി ന ഏത്ഥ അനിച്ചസങ്ഖതാദിഭാവസാമഞ്ഞേന രൂപാരൂപം സമാനായുകം പരികപ്പേതബ്ബം. വുത്തനയേന രൂപമേവ ചിരായുകന്തി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം.

യഥാ ച രൂപസ്സ സത്തരസചിത്തക്ഖണായുകതാ, തതിയഭാഗാധികസോളസചിത്തക്ഖണായുകതാ വാ ന ഹോതി, തം ദസ്സേത്വാ യ്വായം അട്ഠകഥായം ചിത്തസ്സ ഠിതിക്ഖണേ രൂപുപ്പാദോ വുത്തോ, തത്ഥ ഠിതിക്ഖണമേവ താവ ചിത്തസ്സ അനനുജാനന്തോ ‘‘യോ ചേത്ഥ…പേ… വിചാരേതബ്ബോ’’തി വത്വാ യമകേ ഉപ്പന്നഉപ്പജ്ജമാനവാരാദിപാളിം ആഹരന്തോ ‘‘ചിത്തയമകേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പരിപുണ്ണവിസ്സജ്ജനേതി ഉഭയമ്പി യമകപദം അഹാപേത്വാ കതവിസ്സജ്ജനേ. ഉപ്പാദക്ഖണേ അനാഗതഞ്ചാതി ഉപ്പാദക്ഖണേ ച ചിത്തം, അനാഗതഞ്ച ചിത്തം ന നിരുദ്ധം, നിരുജ്ഝമാനന്തി അത്ഥോ. ഠിതിക്ഖണാഭാവം ചിത്തസ്സ ദീപേതീതി ഉപ്പന്നഉപ്പജ്ജമാനവാരാദീസു ‘‘ഠിതിക്ഖണേ’’തി അവചനം ചിത്തസ്സ ഠിതിക്ഖണം നാമ നത്ഥീതി ഇമമത്ഥം ദീപേതി ബോധേതി. ന ഹി യഥാധമ്മസാസനേ അഭിധമ്മേ ലബ്ഭമാനസ്സ അവചനേ കാരണം ദിസ്സതീതി അധിപ്പായോ. ന കേവലമഭിധമ്മേ അവചനമേവ ചിത്തസ്സ ഠിതിക്ഖണാഭാവജോതകം, അപിച ഖോ സുത്തന്തപാളിപീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സുത്തേസുപീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അഞ്ഞഥത്തം നാമ പുബ്ബാപരവിസേസോ. ഖണദ്വയസമങ്ഗിം ഠിതന്തി പച്ചുപ്പന്നസ്സ ഠിതഭാവമാഹ. അഞ്ഞഥത്തം പന സന്താനേയേവ വേദിതബ്ബം.

ഏത്ഥ ച കേചി ‘‘യഥാഭൂതോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി, കിം തഥാഭൂതോവ ഭിജ്ജതി, ഉദാഹു അഞ്ഞഥാഭൂതോ? യദി തഥാഭൂതോവ ഭിജ്ജതി, ന ജരതായ സമ്ഭവോ. അഥ അഞ്ഞഥാഭൂതോ, അഞ്ഞോ ഏവ സോതി സബ്ബഥാപി ഠിതിക്ഖണസ്സ അഭാവോയേവാ’’തി വദന്തി. തത്ഥ ഏകധമ്മാധാരഭാവേപി ഉപ്പാദനിരോധാനം അഞ്ഞോവ ഉപ്പാദക്ഖണോ, അഞ്ഞോ നിരോധക്ഖണോ. ഉപ്പാദാവത്ഥഞ്ഹി ഉപാദായ ഉപ്പാദക്ഖണോ, നിരോധാവത്ഥം ഉപാദായ നിരോധക്ഖണോ. ഉപ്പാദാവത്ഥായ ച ഭിന്നാ നിരോധാവത്ഥാതി ഏകസ്മിംയേവ സഭാവധമ്മേ യഥാ ഇച്ഛിതബ്ബാ, അഞ്ഞഥാ അഞ്ഞോവ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി, അഞ്ഞോ ധമ്മോ നിരുജ്ഝതീതി ആപജ്ജേയ്യ, ഏവം നിരോധാവത്ഥായ വിയ നിരോധാഭിമുഖാവത്ഥായപി ഭവിതബ്ബം. സാ ഠിതി, ജരതാ ചാതി സമ്പടിച്ഛിതബ്ബമേതം. യദി ഏവം കസ്മാ പാളിയം ഠിതിക്ഖണോ ന വുത്തോതി? വിനേയ്യജ്ഝാസയാനുരോധേന നയദസ്സനവസേന പാളി ഗതാതി വേദിതബ്ബാ. അഭിധമ്മദേസനാപി ഹി കദാചി വിനേയ്യജ്ഝാസയാനുരോധേന പവത്തതി. തഥാ ഹി രൂപസ്സ ഉപ്പാദോ ‘‘ഉപചയോ, സന്തതീ’’തി ഭിന്ദിത്വാ ദേസിതോ. ഹേതുസമ്പയുത്തദുകാദിദേസനാ ചേത്ഥ നിദസ്സിതബ്ബാ.

‘‘യസ്സ വാ പനാ’’തിആദി പുച്ഛാവചനം. തസ്സ ‘‘നോ’’തി വിസ്സജ്ജനം. സമുദയസച്ചം നിരുജ്ഝതീതി ചിത്തുപ്പാദസ്സ നിരോധക്ഖണോ വുത്തോ. അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ – യദി ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ രൂപം ഉപ്പജ്ജേയ്യ, തം ദുക്ഖസച്ചന്തി കത്വാ ‘‘നോ’’തി വത്തും ന സക്കാ, വുത്തഞ്ചേതം. തസ്മാ വിഞ്ഞായതി ‘‘ചിത്തസ്സ നിരോധക്ഖണേ രൂപുപ്പാദോ നത്ഥീ’’തി. തയിദമകാരണം. അരൂപലോകഞ്ഹി സന്ധായ, ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപം വാ ‘‘നോ’’തി സക്കാ വത്തുന്തി. അയഞ്ഹി യമകദേസനായ പകതി, യദിദം യഥാസമ്ഭവയോജനാ. ഏതേന ‘‘ന ച ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപമേവാ’’തിആദിവചനം പടിക്ഖിത്തം ദട്ഠബ്ബം. അഥ വാ പച്ചാസത്തിഞായേന യം സമുദയസച്ചം നിരുജ്ഝതി, തേന യം ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പാദേതബ്ബം ചിത്തചേതസികതപ്പടിബദ്ധരൂപസങ്ഖാതം, തസ്സ തദാ ഉപ്പത്തി നത്ഥീതി ‘‘നോ’’തി വിസ്സജ്ജനം, ന സബ്ബസ്സ.

സഹുപ്പാദേകനിരോധവചനതോതി ‘‘യസ്സ കായസങ്ഖാരോ നിരുജ്ഝതി, തസ്സ ചിത്തസങ്ഖാരോ നിരുജ്ഝതീതി? ആമന്താ’’തി (യമ. ൨.സങ്ഖാരയമക.൭൯) ഏവം സഹുപ്പാദസഹനിരോധവചനതോ. തേന വചനേനാതി ‘‘യസ്സ കായസങ്ഖാരോ’’തിആദിവചനേന. അഞ്ഞരൂപാനന്തി കമ്മഉതുആഹാരജരൂപാനം. സഹുപ്പാദസഹനിരോധാദികാനന്തി ഏത്ഥായം യോജനാ – അപ്പടിക്ഖിത്തസഹുപ്പാദസഹനിരോധഅനനുഞ്ഞാതനാനുപ്പാദനാനാനിരോധഅനിവാരിതഅബ്യാകതഭാവാനം കമ്മജാദീനന്തി. ഏതേനാതി ‘‘യസ്സ കുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തിആദികേന (യമ. ൩.ധമ്മയമക.൧൬൩) പാഠേന, ‘‘ന ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപമേവാ’’തി യുത്തിവചനേന ച. യമകപാളിഅനുസ്സരണേതി യഥാദസ്സിതചിത്തയമകപാളിയാ യഥാരുതവസേനേവ അനുസ്സരണേ വിജ്ജമാനേ. ഭിജ്ജമാനതാതി ചിത്തസ്സ ഭിജ്ജമാനതാ നാമ നിരുജ്ഝമാനതാ ഠിതിയാ അഭാവതോ. സഹായഭാവം നാപി ഗച്ഛതി നിസ്സയത്ഥിഭാവാദിനാ പച്ചയഭാവാഭാവതോ. ഉപ്പാദക്ഖണേ ഏവ ഹി അനന്തരാദിപച്ചയലാഭേന ചിത്തസ്സ ബലവതാ. ഏവഞ്ച സതീതി ഏവഞ്ച ഉതുനാപി ഭവങ്ഗചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേയേവ രൂപസമുട്ഠാപനേ സതി. തംചിത്തക്ഖണേതി തസ്സ ചിത്തസ്സ ഖണേ, ഖണദ്വയേപീതി അത്ഥോ. തേനേവാതി അതിലഹുപരിവത്തിഭാവേനേവ. അഥ വാ തേനേവാതി ദന്ധപരിവത്തികതായ രൂപസ്സ സകലം ഏകചിത്തക്ഖണം ഉപ്പജ്ജമാനഭാവേനേവ. തന്തി ചിത്തം. പടിസന്ധിചിത്തം സമ്പയുത്തധമ്മാനം വിയ സഹജാതരൂപധമ്മാനമ്പി സഹജാതാദിപച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘പടിസന്ധിതോ ഉദ്ധ’’ന്തി. ചിത്തസമുട്ഠാനാനം ചിത്തം സഹജാതാദിപച്ചയോ ഹോതിയേവാതി വുത്തം ‘‘അചിത്തസമുട്ഠാനാന’’ന്തി. തദനന്തരന്തി യേന ചിത്തേന സഹുപ്പന്നം, തസ്സ ചിത്തസ്സ അനന്തരം. തന്തി രൂപം. തദനന്തരം ചിത്തന്തി സഹുപ്പന്നചിത്താനന്തരം ചിത്തം. യദി ഏവന്തി യദി സകലം ചിത്തക്ഖണം രൂപം ഉപ്പജ്ജമാനമേവ ഹോതി, ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഏവ രൂപസ്സ ഉപ്പാദാരമ്ഭോതി ആഹ ‘‘ന, ചിത്തനിരോധക്ഖണേ രൂപുപ്പാദാരമ്ഭാഭാവതോ’’തി. ചിത്തക്ഖണേതി അത്തനാ സഹുപ്പന്നചിത്തസ്സ ഖണേ. തന്തി രൂപം. രൂപസമുട്ഠാപനപുരേജാതപച്ചയകിച്ചന്തി രൂപസമുട്ഠാപനകിച്ചഞ്ച പുരേജാതപച്ചയകിച്ചഞ്ച. ഠിതിപ്പത്തിവിസേസാലാഭന്തി ഠിതിപ്പത്തിയാ ലദ്ധബ്ബോ യോ വിസേസോ, തസ്സ അലാഭം. ഇദം വുത്തന്തി ‘‘യേന സഹുപ്പജ്ജതി, തംചിത്തക്ഖണേ രൂപം ഉപ്പജ്ജമാനമേവാ’’തി ഇദം പരിയായേന വുത്തം.

യം യസ്സ സമ്ബന്ധിഭാവേന വുത്തം, തം ദൂരേ ഠിതമ്പി തേന സമ്ബന്ധനീയന്തി ആഹ ‘‘തതോ പരം…പേ… ഏതേന സഹ സമ്ബന്ധോ’’തി. തസ്മാ ‘‘തതോ’’തി ഏത്ഥ തംസദ്ദേന ചുതിം പച്ചാമസതീതി വുത്തം ‘‘ചുതിതോ പരന്തി അത്ഥോ’’തി.

നത്ഥീതി കത്വാതി യദിപി യഥാ അട്ഠകഥായം വുത്തം, തഥാ ഏകുപ്പാദേകനിരോധതാ രൂപാനം അരൂപേഹി, അരൂപാനഞ്ച രൂപേഹി നത്ഥി. യഥാ ച അമ്ഹേഹി വുത്തം, തഥാ അത്ഥേവാതി അധിപ്പായോ.

ചതുത്ഥസ്സ പകാരസ്സ വുച്ചമാനത്താ ‘‘തയോ പകാരേ ആഹാ’’തി വുത്തം.

‘‘തേസംയേവ രൂപാനം കായവികാരോ’’തിആദിനാ പരിനിപ്ഫന്നാനം വികാരാദിഭാവം ദസ്സേത്വാ ‘‘സബ്ബം പരിനിപ്ഫന്നം സങ്ഖതമേവാ’’തി വദന്തേന പരിനിപ്ഫന്നതാപരിയായോ ദസ്സിതോ. പുബ്ബന്താപരന്തപരിച്ഛിന്നോതി പാതുഭാവവിദ്ധംസഭാവപരിച്ഛിന്നോ, ഉദയബ്ബയപരിച്ഛിന്നോ വാ. ‘‘അയം ദത്തോ നാമ ഹോതൂ’’തിആദിനാ നാമകരണം നാമഗ്ഗഹണം. സമാപജ്ജനം നിരോധസമാപത്തിയാ സമഥവിപസ്സനാനുക്കമേന നാമകായസ്സ നിരോധമേവ. ആദി-സദ്ദേന സത്തകസിണാദിപഞ്ഞത്തിയാ പഞ്ഞാപനം സങ്ഗണ്ഹാതി. നിപ്ഫാദിയമാനോതി സാധിയമാനോ.

പകിണ്ണകകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കമാദിവിനിച്ഛയകഥാവണ്ണനാ

ഉപ്പത്തിക്കമാദീസു ദേസനാക്കമോപി ലബ്ഭതേവാതി ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാതിആദികോ ദേസനാക്കമോവാ’’തി വുത്തം. അനുപുബ്ബുക്കംസതോതി ദാനസീലകാമാദീനവാദിദസ്സനനേക്ഖമ്മകഥാനം അനുക്കമേന ഉക്കട്ഠഭാവതോ കഥാനം അനുപുബ്ബുക്കംസതാ വുത്താ. തേന ഉക്കംസക്കമോ നാമായം വിസും കമോതി ദസ്സേതി. തഥാപി ദാനാദീനം ദേസനാക്കമാവരോധനേ കാരണമാഹ ‘‘ഉപ്പത്തിആദിവവത്ഥാനാഭാവതോ’’തി. തത്ഥ ആദി-സദ്ദേന പഹാനപടിപത്തിഭൂമിക്കമേ സങ്ഗണ്ഹാതി. ‘‘ചക്ഖുആദീനമ്പി വിസയഭൂത’’ന്തി ഇമിനാ പഞ്ചരൂപിന്ദ്രിയഗോചരതാ അധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘ഏകദേസേനാ’’തിആദി. ഏകദേസേനാതി ബാഹിരോളാരികായതനേഹി. ഏത്ഥാതി ‘‘യം വേദയതി, തം സഞ്ജാനാതീ’’തി ഏതസ്മിം പദേ വുത്തനയേന.

തംസഭാവതാനിവത്തനത്ഥന്തി അനാസവധമ്മസഭാവതാനിവത്തനത്ഥം. അനാസവാ ഖന്ധേസ്വേവ വുത്താതി അത്ഥോ സാസവാനമ്പി ഖന്ധേസു വുത്തത്താ. നനു ച അനാസവധമ്മോ ഖന്ധേസു അവുത്തോപി അത്ഥീതി? സച്ചം അത്ഥി, ഖന്ധാധികാരേ ഖന്ധപരിയാപന്നാ ഏവ അനാസവാ ഗയ്ഹന്തീതി നായം ദോസോ.

യഥാ ഫസ്സാദയോ വിസേസതോ തദനുഗുണവുത്തിതായ സങ്ഖതാഭിസങ്ഖരണസഭാവാതി സങ്ഖാരക്ഖന്ധേ സമവരുദ്ധാ, ന ഏവം വേദനാസഞ്ഞാവിഞ്ഞാണാനീതി രൂപധമ്മാ വിയ താനി വിസും ഖന്ധഭാവേന വുത്താനി. ഏതേന ഫസ്സാദീനം വിസും ഖന്ധസദ്ദവചനീയതാഭാവോ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. തേന വുത്തം ‘‘ഫുസനാദയോ പനാ’’തിആദി. ഇതിആദീനഞ്ച സുത്താനന്തി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന ‘‘രൂപേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സതി രൂപം ഉപാദായ രൂപം അഭിനിവിസ്സ ഉപ്പജ്ജന്തി സംയോജനാഭിനിവേസവിനിബന്ധാ. വേദനായ…പേ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരേസു… വിഞ്ഞാണേ സതി വിഞ്ഞാണം ഉപാദായ വിഞ്ഞാണം അഭിനിവിസ്സ ഉപ്പജ്ജന്തി സംയോജനാഭിനിവേസവിനിബന്ധാ’’തി (സം. നി. ൩.൧൫൮), തഥാ ‘‘അഹം രൂപം, മമ രൂപന്തി പരിയുട്ഠട്ഠായീ ഹോതീ’’തി (സം. നി. ൩.൧) ച ഏവമാദീനം സുത്തപദാനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏതേനാതി അത്തനാ ദസ്സിതസുത്തേന. വക്ഖമാനസുത്തവസേന ചാതി ‘‘രൂപേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സതീ’’തിആദികസ്സ അട്ഠകഥായം (വിഭ. അട്ഠ. ൨൬ പകിണ്ണകകഥാ) വക്ഖമാനസ്സ സുത്തസ്സ വസേന. ‘‘പരിത്താരമ്മണാദിവസേന ന വത്തബ്ബാ’’തി ഏതേന നവത്തബ്ബാരമ്മണാപി ദിട്ഠി ഖന്ധേ ഏവ നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജതി, പഗേവ ഖന്ധാരമ്മണാതി ദസ്സേതി.

വേദനാകാരണായാതി വേദനായാതനായ. ഛാദാപനതോതി രോചാപനതോ. ബാഹുല്ലേനാതി ബഹുലഭാവേന. ഉപാദാനക്ഖന്ധാ ഹി ബാഹുല്ലപ്പവത്തികാ, ന ഇതരേ.

പുടം കത്വാതി ച ഛത്തസദിസം പുടം ബന്ധം കത്വാ. വത്ഥുമ്ഹീതി ചക്ഖാദിവത്ഥുമ്ഹി. വട്ടഗതവേദനം സന്ധായ വുത്തം. സാ ഹി ഇധ ദട്ഠബ്ബഭാവേ ഠിതാ. ഊനേഹീതി വത്ഥുനാ, കിലേസേഹി ച ഊനേഹി.

മായായാതി ഇന്ദജാലാദിമായായ പയോഗോ മായാതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘മായായ ദസ്സിതം രൂപം ‘മായാ’തി ആഹാ’’തി. വത്ഥുഭാവാദിതോതി ആദി-സദ്ദേന ആരമ്മണസമ്പയുത്താദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി. കത്ഥചീതി രൂപക്ഖന്ധാദികേ. കോചി വിസേസോതി അസുഭാദികോവ.

തസ്സാതി അജ്ഝത്തികരൂപസ്സ. യസ്സ കാമരാഗപ്പഹാനമുഖേന സബ്ബരാഗപ്പഹാനം സമ്ഭവതി, തം സന്ധായാഹ ‘‘കാമരാഗമുഖേന വാ സബ്ബലോഭപ്പഹാനം വദതീ’’തി. യോജേതബ്ബന്തി വേദനായ ഛന്ദരാഗം പജഹന്തോ തസ്സാ സമുദയഭൂതേ ഫസ്സേപി ഛന്ദരാഗം പജഹതീതി യോജേതബ്ബന്തി. പരിഞ്ഞത്തയസ്സ യോജനാ പാകടാ ഏവ.

തതോതി ദുക്ഖുപ്പാദനസുഖവിനാസനാനം അദസ്സനതോ. ഭിന്ദതീതി വിനാസേതി. തന്തി മനോസഞ്ചേതനാഹാരം ഞാതതീരണപരിഞ്ഞാഹി പരിഗ്ഗണ്ഹാതി തീരേതി.

തം പജഹന്തോതി അവിജ്ജം പജഹന്തോ. പരാമട്ഠന്തി പരാമാസസങ്ഖാതായ ദിട്ഠിയാ നിച്ചാദിവസേന ഗഹിതം. വിഞ്ഞാണം നിച്ചതോ പസ്സന്തോ ദിട്ഠുപാദാനം ഉപാദിയതീതി അയമത്ഥോ ‘‘തദേവിദം വിഞ്ഞാണം സന്ധാവതി സംസരതി, അനഞ്ഞ’’ന്തിആദിസുത്തപദേഹി (മ. നി. ൧.൩൯൬) ദീപേതബ്ബോ.

കമാദിവിനിച്ഛയകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ

൩൪. തം വത്വാതി തം ഭൂമിവസേന ജാനിതബ്ബതം ‘‘സബ്ബാപി ചതുഭൂമികവേദനാ’’തിആദിനാ വത്വാ. സമ്പയുത്തതോ ദസ്സിതതാദീതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന ഹേതുജാതിഭൂമിഇന്ദ്രിയവത്ഥുസമ്ഫസ്സജഭേദതോ ദസ്സിതതം അനവസേസതോ സങ്ഗണ്ഹാതി.

യദിപി തം-സദ്ദോ പുബ്ബേ വുത്തസ്സ സാമഞ്ഞതോ പടിനിദ്ദേസോ, തഥാപി അനന്തരമേവ പച്ചാമസിതും യുത്തോ ഇതരത്ഥ അസമ്ഭവതോതി ആഹ ‘‘അട്ഠ…പേ… യോജനാ’’തി. ‘‘അട്ഠവിധത്താഭാവതോ’’തി ഇമിനാ തം അസമ്ഭവം ദസ്സേതി.

പൂരണത്ഥമേവ വുത്തോ, അപുബ്ബതാഭാവതോതി അത്ഥോ.

ഗഹണവഡ്ഢനവസേനാതി ഗഹണസ്സ വഡ്ഢനവസേന. ഗഹണന്തി ചേത്ഥ കഥനം ദട്ഠബ്ബം, തസ്സ വഡ്ഢനം തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ അവുത്തസ്സ കഥനം. തേനാഹ ‘‘പുബ്ബേ ഗഹിതതോ അഞ്ഞസ്സ ഗഹണം വഡ്ഢന’’ന്തി, തതോ ഏവ ച ‘‘പുരിമഗഹിതേ അഞ്ഞുപചയവസേനാ’’തി വുത്തം. ‘‘വഡ്ഢനസദ്ദോ ഛേദനത്ഥോ’’തി ഇദം യഥാ അസിവാ ‘‘സിവാ’’തി, ദിട്ഠഞ്ച ‘‘അദിട്ഠ’’ന്തി വുച്ചതി, ഏവം ദട്ഠബ്ബം. നയനീഹരണന്തി നീയതീതി നയോ, ദേസനാ, തസ്സ നീഹരണം പവത്തനം. വഡ്ഢനകനയോതി യഥാവുത്തവഡ്ഢനകവസേന പവത്തോ ദേസനാനയോ. അഞ്ഞേ ഭേദാതി ഏകവിധചതുബ്ബിധാദയോ ഭേദാ. യദി അവിസിട്ഠാ, കസ്മാ വുത്താതി ആഹ ‘‘തഥാപീ’’തിആദി. തത്ഥ പഞ്ഞാപ്പഭേദജനനത്ഥന്തി ധമ്മവിസയായ പഭേദഗതായ പഞ്ഞായ വിനേയ്യാനം നിബ്ബത്തനത്ഥം, വിജ്ജാട്ഠാനാദിവസേന വിനേയ്യാനം ധമ്മപടിസമ്ഭിദായ ഉപ്പാദനത്ഥന്തി അത്ഥോ. അഭിഞ്ഞേയ്യധമ്മവിഭാഗതായ സമ്മസനവാരസ്സ വിസയഭാവതോ വുത്തം ‘‘ഏകേകസ്സ വാരസ്സ ഗഹിതസ്സ നിയ്യാനമുഖഭാവതോ’’തി. ഇതരേപി ഭേദാ വുത്താതി ദുവിധതിവിധഭേദാനം യം നാനത്തം, തസ്സ വസേന ഇതരേ ഭേദാ അനാനത്താപി യഥാവുത്തകാരണതോ വുത്താ. ‘‘ന കേവല’’ന്തിആദിനാ ഭേദാനം അഞ്ഞമഞ്ഞപേക്ഖതം ദസ്സേത്വാ ‘‘തസ്മാ’’തിആദിനാ തേസം വിസിട്ഠതം ദസ്സേതി.

യഥാ ദുകമൂലകാദീസു ഭേദാ ഗണനാനുപുബ്ബിയാ പവത്താ പഭേദന്തരാപേക്ഖാ, ന ഏവമേതേ. ഏതേ പന സത്തവിധാദിഭേദാ പഭേദന്തരനിരപേക്ഖാ കേവലം ബഹുവിധഭാവസാമഞ്ഞേനേവ വുത്താതി ദസ്സേതി ‘‘അഞ്ഞപ്പഭേദനിരപേക്ഖാ’’തിആദിനാ. ദുകതികപദത്ഥാനം യഥാരഹം അപേക്ഖിതബ്ബാപേക്ഖകഭാവേന വുത്തത്താ യഥാ ദുകേ ഠപേത്വാ വുത്താ തികാ തത്ഥ പക്ഖിത്താ നാമ ജാതാ, ഏവം തികദുകപദത്ഥാനം അപേക്ഖിതബ്ബാപേക്ഖകഭാവേന വുത്തത്താ ദുകേ വത്വാ വുത്തേസുപി തികേസു തേ പക്ഖിത്താ നാമ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘പരതോ…പേ… യോജിതത്താ’’തി.

സമാനവീഥിയന്തി ഏകവീഥിയം. ചക്ഖുസങ്ഘട്ടനായാതി ചക്ഖുരൂപപടിഘാതേന. സോതി ചക്ഖുരൂപപടിഘാതോ. തദുപ്പാദികാതി തസ്സ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സസ്സ ഉപ്പാദികാ. സാതി ആവജ്ജനവേദനാ. നനു ച വേദനാപച്ചയോ ഫസ്സോ വുത്തോ, ന ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാതി? ന, വേദനാസീസേന ചിത്തുപ്പാദസ്സ ഗഹിതത്താതി. തപ്പയോജനത്താതി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപയോജനത്താ. പയോജയതീതി പയോജനം, ഫലം.

രൂപാവചരാരൂപാവചരാനം വിപാകാനന്തി അധിപ്പായോ. തേ ഹി ഇധ അഗ്ഗഹിതാ. തേനേവാഹ ‘‘തേസം സയമേവ മനോദ്വാരഭൂതത്താ’’തിആദി. തതോതി ഭവങ്ഗതോ. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാദികുസലാദീനന്തി ഏത്ഥ പുരിമേന ആദി-സദ്ദേന ‘‘സോതസമ്ഫസ്സപച്ചയാ’’തി ഏവമാദയോ സങ്ഗഹിതാ, ദുതിയേന അകുസലാദയോ. ‘‘കാമാവചരഅട്ഠകുസലചിത്തവസേനാ’’തിആദിനാ കുസലാബ്യാകതാനമ്പി കാമാവചരാനംയേവ യോജിതത്താ വുത്തം ‘‘സമാനവീഥിയം ലബ്ഭമാനതാ അട്ഠകഥായം വുത്താ’’തി. വേദനാപീതിസനിദസ്സനത്തികവജ്ജാനം ഏകൂനവീസതിയാ തികാനം വസേന ഏകൂനവീസതിചതുവീസതികാ. യദി അസമാനവീഥിയമ്പി കുസലാദീനം ലബ്ഭമാനതാ യോജേതബ്ബാ, അഥ കസ്മാ സമാനവീഥിയംയേവ യോജിതാതി ആഹ ‘‘അട്ഠകഥായം പനാ’’തിആദി. തേനേവാതി അസമാനവീഥിയം അപ്പടിക്ഖിത്തത്തായേവ.

ചിത്തസമ്ബന്ധോതി ചിത്തേന സമ്ബന്ധോ ചിത്തസമ്ബന്ധം കത്വാ ചിത്തസീസേന വേദനായ കഥനം. തികഭൂമിവസേനാതി കുസലത്തികാദിതികവസേന, കാമാവചരാദിഭൂമിവസേന ച. ദ്വാരതികവസേനാതി ചക്ഖാദിഉപ്പത്തിദ്വാരവസേന, കുസലത്തികാദിതികവസേന ച. യത്ഥ കത്ഥചീതി ദീപേതബ്ബസ്സ അത്ഥസ്സ വിസേസാഭാവതോ സത്തവിധഭേദാദീസു യത്ഥ കത്ഥചി. ന ച ദ്വാരം അനാമട്ഠന്തി യോജനാ. തേന സത്തവിധഭേദതോ തിംസവിധഭേദേ വിസേസം ദസ്സേതി. യദിപി ഉഭയത്ഥ ഭൂമിയോ ആഗതാ, രൂപാവചരാദിഭൂമിആമസനേന പന അസമാനവീഥിയം ലബ്ഭമാനതാ ദസ്സിതാതി ആഹ ‘‘അതിബ്യത്താ ച ഏത്ഥ സമാനാസമാനവീഥീസു ലബ്ഭമാനതാ’’തി. സുഖദീപനാനി ഹോന്തി ദ്വാരഭൂമിആമസനമുഖേന വേദനാക്ഖന്ധസ്സ വിഭത്തത്താ. ന ഭൂമിയോ അപേക്ഖിത്വാ ഠപിതാതി കഥേതബ്ബഭാവേന ഭൂമിയോ അപേക്ഖിത്വാ ന ഠപിതാ, ഭൂമിവിഭാഗേന ന കഥിതാതി അത്ഥോ. അപേക്ഖിതബ്ബരഹിതാതി ദ്വാരഭൂമീനം അഗ്ഗഹിതത്താ ആകങ്ഖിതബ്ബദ്വാരാദിവിസേസരഹിതാ.

‘‘ഉപനിസ്സയകോടിയാ’’തി ഏത്ഥ നിപ്പരിയായതോ പരിയായതോ ച ഉപനിസ്സയകോടിദസ്സനമുഖേന ഇധാധിപ്പേതഉപനിസ്സയകോടിം ദസ്സേതും ‘‘സദ്ധം ഉപനിസ്സായാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഉപനിസ്സയാനന്തി വേദനായ ഉപനിസ്സയഭൂതാനം. ദസ്സനന്തി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, ദിസ്വാ വാ ഗഹണം. ഉപനിസ്സയന്തഭാവേനാതി ലാമകൂപനിസ്സയഭാവേന. യദി ഘായനാദീനി ഉപനിസ്സയോ ഭവേയ്യും, പകതൂപനിസ്സയാനേവ സിയും. പകതൂപനിസ്സയോ ച നാനാവീഥിയംയേവാതി തദലാഭവചനം ഇധ നാനാവീഥിജോതകന്തി ദസ്സേതി ‘‘ഘാനാദിദ്വാരേസൂ’’തിആദിനാ. കസിണപരികമ്മാദീനന്തി കസിണപരികമ്മസമാപത്തിനിബ്ബത്തനവിപസ്സനാവഡ്ഢനാദീനം. തദലാഭോതി ഉപനിസ്സയാലാഭോ, സോ ച ഘായനാദീഹി പരേസം പടിപത്തിയാ ജാനിതും അസക്കുണേയ്യത്താ. അന്തിമഭവികബോധിസത്താദീനം സവനേന വിനാ തംഫുസനം സിയാ മൂലൂപനിസ്സയോതി ‘‘യേഭുയ്യേനാ’’തി വുത്തം.

സമ്പന്നജ്ഝാസയോതി വിവട്ടൂപനിസ്സയസമ്പത്തിയാ സമ്പന്നജ്ഝാസയോ. തേനാതി ‘‘ഏവം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണ’’ന്തി വചനേന. തദുപനിസ്സയന്തി തതോ പരം ഉപ്പന്നകസിണരൂപദസ്സനാദീനം ഉപനിസ്സയഭൂതം.

ഥാമഗമനം നാമ കാമരാഗാദീനംയേവ ആവേണികോ സഭാവോതി ആഹ ‘‘അപ്പഹീനകാമരാഗാദികസ്സ വാ’’തി. ‘‘രാഗോ ഉപ്പന്നോ’’തിആദിനാ ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണേ രാഗപടിഘാനം ഉപ്പത്തിവിചാരണാവ വുത്താ, ന നേസം കിച്ചവിസേസോതി കിച്ചവിസേസേന വുത്തേ ദസ്സേന്തോ ‘‘അസമപേക്ഖനായാ’’തിആദിമാഹ. പവത്താ വേദനാതി അത്ഥോ. പകാരന്തരേനാതി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പന്നകിലേസാനം സമതിക്കമനസങ്ഖാതേന പകാരന്തരേന. തഥാ ഭാവനാവസേനാതി ഏത്ഥ തഥാ-സദ്ദേന ചക്ഖുസമ്ഫസ്സസ്സ ചതുഭൂമികവേദനായ ഉപനിസ്സയഭാവോ ഏവ പകാരന്തരേന കഥിതോതി ഇമമേവത്ഥം ആകഡ്ഢതി. ഭാവനായേവേത്ഥ പകാരന്തരം.

സബ്ബം സമ്മസനം ഭാവനാതി വേദിതബ്ബാ, ന നീവരണപ്പഹാനപരിഞ്ഞാവ.

അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ചാതി ഫോട്ഠബ്ബമഹാഭൂതേസു ഇതരീതരസ്സ, ആപോധാതുയാ ച വസേന.

തേസന്തി ജാതിആദീനം, കമ്മത്ഥേ ചേതം സാമിവചനം. സഹജാതസ്സ മനോസമ്ഫസ്സസ്സ ബലവപച്ചയഭാവം ദസ്സേതീതി സമ്ബന്ധോ. തസ്സ വാ ദസ്സനസ്സാതി തസ്സ വാ ജാതിആദികേ ഭയതോ ദസ്സനവസേന പവത്തസ്സ കാമാവചരഞാണസ്സ.

തദേവ അത്തനോ ഫലസ്സേവ ഫലഭാവേനാതി ‘‘മനോസമ്ഫസ്സോ’’തി ഫസ്സസ്സ കാരണഭാവേന യം വുത്തം, തദേവ വിഞ്ഞാണം അത്തനോ ഫലസ്സ ഫലഭാവേന വുത്തസ്സ ഫസ്സസ്സ ‘‘ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജ’’ന്തിആദിനാ ഫലഭാവേന വത്തും ന യുത്തം. ‘‘മനോസമ്ഫസ്സോ’’തിആദിനാ ലബ്ഭമാനോപി വിഞ്ഞാണം പടിച്ച ഫസ്സസ്സ പച്ചയഭാവോ ഹേതുഫലസങ്കരപരിഹരണത്ഥം ന വുത്തോതി വത്വാ യദിപി ഫസ്സോ വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, ന പന ഫസ്സസ്സ വിയ വിഞ്ഞാണം സോ തസ്സ വിസേസപച്ചയോ ഹോതീതി വിഞ്ഞാണസ്സ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാദിതാ ന വുത്താതി ദസ്സേതും ‘‘യസ്മാ വാ’’തിആദി വുത്തം.

അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പഞ്ഹപുച്ഛകവണ്ണനാ

൧൫൦. തം തം സമുദായന്തി തം തം ചിത്തുപ്പാദസങ്ഖാതധമ്മസമുദായം, അനവസേസരൂപധമ്മസമുദായഞ്ച. യഥാസമ്ഭവന്തി ചോപനം പത്തോ സംവരോ ഛട്ഠദ്വാരേ, ഇതരോ ഛസുപീതി ഏവം യഥാസമ്ഭവം. തതോതി അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാദിതോ. യഥായോഗന്തി യോ സംവരിതബ്ബോ, തദനുരൂപം.

കത്ഥചീതി തേ ഏവ പരിവട്ടേ സാമഞ്ഞേന വദതി. കത്ഥചീതി വാ തേസു പരിവട്ടേസു കിസ്മിഞ്ചിപി പദേസേ. കിഞ്ചിപി അപ്പകമ്പി. ഏകോവ പരിച്ഛേദോ, ന ആയതനവിഭങ്ഗാദീസു വിയ നാനാതി അധിപ്പായോ.

പഞ്ഹപുച്ഛകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഖന്ധവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ആയതനവിഭങ്ഗോ

൧. സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ

൧൫൪. അസാധാരണതോതി ആവേണികതോ. തം നേസം അസാധാരണഭാവം വിപക്ഖവസേന പതിട്ഠാപേതും സാധാരണം ഉദാഹരണവസേന ദസ്സേതി ‘‘ആയതനസദ്ദത്ഥോ വിയാ’’തി. അഥ വാ ചക്ഖാദിഅത്ഥോ ഏവ ചക്ഖാദിസദ്ദവിസേസിതോ ആയതനത്ഥോതി തം താദിസം ആയതനത്ഥം സന്ധായാഹ ‘‘ആയതനസദ്ദത്ഥോ വിയ അസാധാരണതോ’’തി.

യദി വിസയസ്സാദനത്ഥോ ചക്ഖു-സദ്ദോ, സോതാദീനമ്പി അയം സമഞ്ഞാ സിയാതി അതിപ്പസങ്ഗം പരിഹരന്തോ ‘‘സതിപീ’’തിആദിമാഹ. ദുതിയേ അത്ഥവികപ്പേ ചക്ഖതീതി വിഞ്ഞാണാധിട്ഠിതം സമവിസമം ആചിക്ഖതി, ആചിക്ഖന്തം വിയ, വിഭാവേന്തം വിയ വാ ഹോതീതി അത്ഥോ. രൂപമിവ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യം വിയ സവിഗ്ഗഹമിവ സബിമ്ബകം വിയ വണ്ണവാചകോ രൂപ-സദ്ദോ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘വിത്ഥാരണം വാ രൂപസദ്ദസ്സ അത്ഥോ’’തി.

വചനമേവാതി സവിഞ്ഞത്തികസദ്ദമേവ. ഗമീയതീതി ഉപനീയതി. അജ്ഝോഹരണസ്സ രസഗ്ഗഹണമൂലതാവചനേന രസസ്സ പരമ്പരായ ജീവിതഹേതുതം ദസ്സേതി. രസനിമിത്തഞ്ഹി രസഗ്ഗഹണം, രസഗ്ഗഹണനിമിത്തം അജ്ഝോഹരണം, തംനിമിത്തം ജീവിതന്തി. രസഗ്ഗഹണമൂലതാ ച അജ്ഝോഹരണസ്സ യേഭുയ്യതോ വേദിതബ്ബാ. ദിസ്സതി അപദിസ്സതി ഏതേന ഫലന്തി ദേസോ, ഹേതൂതി ആഹ ‘‘ഉപ്പത്തിദേസോതി ഉപ്പത്തികാരണ’’ന്തി. തഥാതി ചക്ഖായതനാദിപ്പകാരേന. മനോഗോചരഭൂതാതി മനസോ ഏവ ഗോചരഭൂതാ. സാമഞ്ഞലക്ഖണേനേവാതി അനുഭവനാദിവിസേസലക്ഖണം അഗ്ഗഹേത്വാ ധമ്മഭാവസങ്ഖാതസാധാരണലക്ഖണേനേവ. ഏകായതനത്തം ഉപനേത്വാ വുത്താ ദ്വാദസ ഏകസഭാവത്താ ഭിന്ദിത്വാ വചനേ പയോജനാഭാവാ. ദ്വാരാലമ്ബനവിഭാഗദസ്സനത്ഥാ ഹി ആയതനദേസനാതി.

പുബ്ബന്തതോതി പുരിമഭാഗതോ പാകഭാവതോ. പാകഭാവോ ഹി സഭാവധമ്മാനം പുബ്ബന്തോ, വിദ്ധംസാഭാവോ അപരന്തോ.

നിവാസട്ഠാനാദീസു ആയതന-സദ്ദോ ന ആയതനത്ഥാദീസു വിയ പദത്ഥവിവരണമുഖേന പവത്തോ, അഥ ഖോ തസ്മിം തസ്മിം ദേവഘരാദികേ നിരുള്ഹതായ ഏവമത്ഥോതി ആഹ ‘‘രുള്ഹിവസേന ആയതനസദ്ദസ്സത്ഥം വത്തു’’ന്തി. മനോതി ദ്വാരഭൂതമനോ. നിസ്സയഭാവോതി ഏത്ഥ നിസ്സയസദിസോ നിസ്സയോ, സദിസതാ ച ഫലസ്സ തപ്പടിബദ്ധവുത്തിതായ ദട്ഠബ്ബാ. വചനീയത്ഥോ ഭാവത്ഥോ.

താവത്വതോതി തത്തകതോ. ഊനചോദനാതി ദ്വാദസതോ ഊനാനി കസ്മാ ന വുത്താനീതി ചോദനാ. യദി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം അസാധാരണം ധമ്മജാതം ധമ്മായതനം, ഏവം സന്തേ ചക്ഖാദീനമ്പി ധമ്മായതനഭാവോ സിയാതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘സതിപീ’’തിആദി. ദ്വാരാരമ്മണഭാവേഹീതി ന ആരമ്മണഭാവേനേവ അസാധാരണം, അഥ ഖോ ദ്വാരാരമ്മണഭാവേഹി അസാധാരണം സമ്ഭവതീതി വചനസേസോ.

യേഭുയ്യസഹുപ്പത്തിആദീഹീതി യേഭുയ്യേന ചക്ഖായതനാദീനി കസ്സചി കദാചി ഏകതോ ഉപ്പജ്ജന്തി. ‘‘കാമധാതുയാ ഉപപത്തിക്ഖണേ കസ്സചി ഏകാദസായതനാനി ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി ഹി വുത്തം. തസ്മാ ആയതനാനം ഉപ്പത്തിക്കമോ താവ ന യുജ്ജതി, ന പഹാനക്കമോ കുസലാബ്യാകതാനം അപ്പഹാതബ്ബതോ, ന പടിപത്തിക്കമോ അകുസലാനം, ഏകച്ചഅബ്യാകതാനഞ്ച അപ്പടിപജ്ജനീയതോ, ന ഭൂമിക്കമോ അഡ്ഢേകാദസന്നം ആയതനാനം ഏകന്തകാമാവചരത്താ, ഇതരേസം ചതുഭൂമിപരിയാപന്നത്താ, ഏകച്ചസ്സ ലോകുത്തരഭാവതോ ച. ഏവം ഉപ്പത്തിക്കമാദിഅയുത്തിയോജനാ വേദിതബ്ബാ. യേസു വിജ്ജമാനേസു അത്തഭാവസ്സ പഞ്ഞാപനാ, തേ ‘‘മയ്ഹം ചക്ഖു’’ന്തിആദിനാ അധികസിനേഹവത്ഥുഭൂതാ ചക്ഖാദയോ യഥാ അജ്ഝത്തികതായ, ഏവം ദസ്സനാദികിച്ചകരഇന്ദ്രിയതാ ച പധാനാതി ആഹ ‘‘അജ്ഝത്തികഭാവേന, വിസയിഭാവേന ചാ’’തി. ഘാനാദിക്കമേനാതി ഘാനം ജിവ്ഹാ കായോതി ഇമിനാ കമേന.

പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണത്താ വാ ചക്ഖാദീനി പഠമം വുത്താനി, മനോ പന കിഞ്ചി പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണം, കിഞ്ചി യാവനവത്തബ്ബാരമ്മണന്തി പച്ഛാ വുത്തം. പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണേസുപി ഉപാദാരൂപാരമ്മണാനി ചത്താരി പഠമം വുത്താനി, തതോ ഭൂതരൂപാരമ്മണം. ഉപാദാരൂപാരമ്മണേസുപി ദൂരതരേ ദൂരേ, സീഘതരം സീഘഞ്ച ആരമ്മണസമ്പടിച്ഛനദീപനത്ഥം ചക്ഖാദീനം ദേസനാക്കമോ. ചക്ഖുസോതദ്വയഞ്ഹി ദൂരഗോചരന്തി പഠമം വുത്തം. തത്രാപി ചക്ഖു ദൂരതരഗോചരന്തി സബ്ബപഠമം വുത്തം. പസ്സന്തോപി ഹി ദൂരതരേ നദിസോതം ന തസ്സ സദ്ദം സുണാതി. ഘാനജിവ്ഹാസുപി ഘാനം സീഘതരവുത്തീതി പഠമം വുത്തം. പുരതോ ഠപിതമത്തസ്സ ഹി ഭോജനസ്സ ഗന്ധോ ഗയ്ഹതീതി. യഥാഠാനം വാ തേസം ദേസനാക്കമോ. ഇമസ്മിഞ്ഹി സരീരേ സബ്ബുപരി ചക്ഖുസ്സ അധിട്ഠാനം, തസ്സ അധോ സോതസ്സ, തസ്സ അധോ ഘാനസ്സ, തസ്സ അധോ ജിവ്ഹായ, തഥാ കായസ്സ യേഭുയ്യേന, മനോ പന അരൂപീഭാവതോ സബ്ബപച്ഛാ വുത്തോ. തംതംഗോചരത്താ തസ്സ തസ്സാനന്തരം ബാഹിരായതനാനി വുത്താനീതി വുത്തോവായമത്ഥോതി ഏവമ്പി ഇമേസം കമോ വേദിതബ്ബോ.

തതോതി ഹദയവത്ഥുഭേദതോ. യഞ്ഹി ഹദയവത്ഥും നിസ്സായ ഏകം മനോവിഞ്ഞാണം പവത്തതി, ന തദേവ നിസ്സായ അഞ്ഞം പവത്തതി. നിദ്ദേസവസേനാതി സങ്ഖേപവിത്ഥാരനിദ്ദേസവസേന. യോജേതബ്ബം ‘‘കുസലസമുട്ഠാനം കുസലസമുട്ഠാനസ്സ സഭാഗ’’ന്തിആദിനാ.

സഭാവോതി വിസയിവിസയഭാവോ, തദഭിനിബ്ബത്തിയഞ്ച യോഗ്യതാ. കാരണസമത്ഥതാതി കാരണഭൂതാ സമത്ഥതാ പച്ചയഭാവോ. ദ്വാരാദിഭാവോതി ദ്വാരാരമ്മണേ ദ്വാരവുത്തിഭാവോ. ഇമസ്മിം അത്ഥേതി അനന്തരം വുത്തഅത്ഥേ. യസ്മാതി യായ ധമ്മതായ യേന ദ്വാരാദിഭാവേന കാരണഭൂതേന. സമ്ഭവനവിസേസനന്തി കിരിയായ പരാമസനമാഹ. യം സമ്ഭവനം, ധമ്മതാവേസാതി അത്ഥോ. രിത്തകാനേവാതി ധുവാദിഭാവരിത്തകാനേവ. വിസമാദീസു അജ്ഝാസയോ ഏതേസന്തി വിസമാദിഅജ്ഝാസയാനി, വിസമാദിഅജ്ഝാസയാനി വിയ ഹോന്തീതി വിസമാദിഅജ്ഝാസയാനി, ചക്ഖാദീനി. വിസമഭാവ…പേ… വനഭാവേഹീതി വിസമഭാവാദിസന്നിസ്സിതഅഹിആദിസദിസുപാദിന്നധമ്മേഹി ചക്ഖാദീഹി, വനസന്നിസ്സിതമക്കടസദിസേന ചിത്തേന ച അഭിരമിതത്താ. വനഭാവോതി ഹി വനജ്ഝാസയോതി അത്ഥോ.

പുരിമന്തവിവിത്തതാതി പുബ്ബഭാഗവിരഹോ. ഉപ്പാദതോ പുരിമകോട്ഠാസോ ഹി ഇധ പുരിമന്തോ. അപരന്തേതി അപരഭാഗേ, ഭങ്ഗതോ ഉദ്ധന്തി അത്ഥോ. ഉദയബ്ബയപരിച്ഛിന്നോ ഹി സഭാവധമ്മോ. യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘അനിധാനഗതാ ഭഗ്ഗാ, പുഞ്ജോ നത്ഥി അനാഗതേ’’തി (മഹാനി. ൧൦). സദാ അഭാവോതി ന സദാ അഭാവപതിട്ഠാപനം സബ്ബകാലമ്പി നത്ഥീതി, അഥ ഖോ ഉദയബ്ബയപരിച്ഛിന്നത്താ സദാഭാവപടിക്ഖേപോതി ആഹ ‘‘അനിച്ചലക്ഖണ’’ന്തി. സഭാവവിജഹനന്തി ഭങ്ഗപ്പത്തിമാഹ. വിപരിവത്തനം ഉപ്പാദജരാവത്ഥാഹി സന്താനം വിനാ ന വികാരാപത്തീതി ആഹ ‘‘സന്താനവികാരാപത്തി വാ’’തി.

ജാതിധമ്മതാദീഹീതി ജാതിജരാബ്യാധിമരണാദിസഭാവതാഹി. അനിട്ഠതാതി ന ഇട്ഠതാ, ദുക്ഖതാതി അത്ഥോ. പുരിമം സാമഞ്ഞലക്ഖണന്തി ‘‘പടിപീളനട്ഠേനാ’’തി പുബ്ബേ സാമഞ്ഞതോ വുത്തം ദുക്ഖലക്ഖണം. പച്ചയവസേന ദുക്ഖനാകാരേന പവത്തമാനാനം സഭാവധമ്മാനം ദുക്ഖനം പുഗ്ഗലസ്സേവ വസേന ദുക്ഖമതാതി ആഹ ‘‘പുഗ്ഗലസ്സ പീളനതോ ദുക്ഖമ’’ന്തി. ദുക്ഖവചനന്തി ‘‘ദുക്ഖ’’ന്തി സത്ഥു വചനം.

‘‘നത്ഥി ഏതസ്സ വസവത്തകോ’’തി ഇമിനാ നത്ഥി ഏതസ്സ അത്താതി അനത്താതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി, ‘‘നാപി ഇദം വസവത്തക’’ന്തി ഇമിനാ പന ന അത്താതി അനത്താതി. അത്തനോതി നിയകജ്ഝത്തം സന്ധായ വദതി. പരസ്മിന്തി തതോ അഞ്ഞസ്മിം. പരസ്സ ച അത്തനീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തം ഏതസ്സ നത്ഥീതി തം യഥാവുത്തപരപരികപ്പിതം വസവത്തകം ഏതസ്സ ചക്ഖാദിനോ നത്ഥി, ഏതേന ചതുകോടികസുഞ്ഞതായ സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘സുഞ്ഞം തം തേന വസവത്തനാകാരേനാ’’തി ഇമിനാ ഉഭയഥാപി അവസവത്തനട്ഠേ ദസ്സിതബ്ബേ തത്ഥ താവ ഏകം ദസ്സേതും ‘‘പരസ്സാ’’തിആദിം വത്വാ പുന ‘‘അഥ വാ’’തിആദിനാ ഇതരം ദസ്സേതി. സാമി ഏവ സാമികോ, ന സാമികോ അസ്സാമികോതി ഏവം അത്ഥേ ഗയ്ഹമാനേ ‘‘അസ്സാമികതോ’’തി പദസ്സ സുഞ്ഞവിസേസനതായ പയോജനം നത്ഥി. കാമകാരിയന്തി യഥാകാമകരണീയം. അവസവത്തനത്ഥം വിസേസേത്വാ ദസ്സേതി സമാസദ്വയത്ഥസങ്ഗഹതോ.

സസന്താനേ ധമ്മാനം വിസദിസുപ്പത്തി ഇധ ഭാവസങ്കന്തിഗമനം നാമാതി ആഹ ‘‘സന്തതിയം ഭാവന്തരുപ്പത്തിയേവാ’’തി. തഥാ വിസദിസുപ്പത്തിയം പുരിമാകാരവിഗമോ പകതിഭാവവിജഹനന്തി ആഹ ‘‘സന്തതിയാ യഥാപവത്താകാരവിജഹന’’ന്തി. ഭവതീതി വാ ഭാവോ, അവത്ഥാവിസേസോ, തസ്സ സങ്കമനം ഭാവസങ്കന്തി. സഭാവധമ്മോ ഹി ഉപ്പാദക്ഖണം ഠിതിക്ഖണഞ്ച പത്വാ ഭിജ്ജതീതി ഉപ്പാദാവത്ഥായ ജരാവത്ഥം, തതോ ഭങ്ഗാവത്ഥം സങ്കമതീതി വുച്ചതി. തഥാ സങ്കമതോ ച അത്തലാഭക്ഖണതോ ഉദ്ധം ജരാമരണേഹി തംസഭാവപരിച്ചാഗോ പകതിഭാവവിജഹനന്തി ഖണവസേന ചേതം യോജേതബ്ബം. പുബ്ബാപരവസേനാതി ച ഖണാനം പുബ്ബാപരവസേനാതി അത്ഥോ സമ്ഭവതി. ഏകത്ഥത്താതി സമാനാധികരണത്താ, ന പന വിസേസനവിസേസിതബ്ബഭാവാനം ഏകത്താ. ‘‘ചക്ഖും അനിച്ച’’ന്തി വുത്തേ ‘‘അനിച്ചം ചക്ഖു’’ന്തിപി വുത്തമേവ ഹോതീതി ‘‘യം ചക്ഖു, തം അനിച്ചം, യം അനിച്ചം, തം ചക്ഖു’’ന്തി ആപന്നമേവാതി ആഹ ‘‘അനിച്ചാനം സേസധമ്മാനമ്പി ചക്ഖുഭാവോ ആപജ്ജതീ’’തി.

തേഹി ച അനിച്ചദുക്ഖലക്ഖണേഹി ച അനത്തലക്ഖണമേവ വിസേസേന ദസ്സിതം ‘‘യദനിച്ചം, തം ദുക്ഖം, യം ദുക്ഖം, തദനത്താ’’തിആദീസു (സം. നി. ൩.൧൫, ൪൫, ൭൬, ൮൫; ൨.൪.൧, ൨; പടി. മ. ൨.൧൦) വിയ. ദോസലക്ഖണാകാരനിദസ്സനത്ഥോതി ദോസസ്സ ലക്ഖിതബ്ബാകാരനിദസ്സനത്ഥോ. ഏവം ദുക്ഖേനാതി ഏവം നാനപ്പകാരേന അക്ഖിരോഗാദിദുക്ഖേന ആബാധതായ. അനത്തലക്ഖണദീപകാനന്തി അനത്തതാപഞ്ഞാപനസ്സ ജോതകാനം ഉപായഭൂതാനം. ന ഹി ഘടഭേദകണ്ടകവേധാദിവസേന ലബ്ഭമാനാ അനിച്ചദുക്ഖതാ സത്താനം ഏകന്തതോ അനത്തതാധിഗമഹേതൂ ഹോന്തി. പച്ചയപടിബദ്ധതാഅഭിണ്ഹസമ്പടിപീളനാദിവസേന പന ലബ്ഭമാനാ ഹോന്തി. തഥാ ഹി ചക്ഖാദീനി കമ്മാദിമഹാഭൂതാദിപച്ചയപടിബദ്ധവുത്തീനി, തതോ ഏവ അഹുത്വാ സമ്ഭവന്തി, ഹുത്വാ പടിവേന്തീതി അനിച്ചാനി, അഭിണ്ഹസമ്പടിപീളിതത്താ ദുക്ഖാനി, ഏവംഭൂതാനി ച അവസവത്തനതോ അനത്തകാനീതി പരിഗ്ഗഹേ ഠിതേഹി സമുപചിതഞാണസമ്ഭാരേഹി പസ്സിതും സക്കാ.

കഥം പനേതേസം ഹുത്വാ അഭാവോ ജാനിതബ്ബോതി? ഖണേ ഖണേ അഞ്ഞഥത്തദസ്സനതോ. തം കഥം ഞായതീതി? യുത്തിതോ. കാ പനേത്ഥ യുത്തീതി? വിസേസഗ്ഗഹണം. യദി ചക്ഖാദീനം ഖണേ ഖണേ അഞ്ഞഥത്തം ന സിയാ, ബഹിപച്ചയഭേദേ യദിദം പച്ഛാ വിസേസഗ്ഗഹണം, തം ന സിയാ. യസ്സ ഹി താദിസം ഖണേ ഖണേ അഞ്ഞഥത്തം നത്ഥി, തസ്സ അസതി ബഹിപച്ചയവിസേസേ കഥം പച്ഛാ വിസേസഗ്ഗഹണം ഭവേയ്യ, ഭവതി ച വിസേസഗ്ഗഹണം. തസ്മാ അത്ഥി നേസം ഖണേ ഖണേ അഞ്ഞഥത്തം യം സണികം സണികം വഡ്ഢേന്തം പച്ഛാ പാകടതരം ജായതീതി. തഥാ ഹി സരീരസ്സ താവ ആനാപാനാനം അനവത്ഥാനതോ പരിസ്സമതോ ച വിസേസഗ്ഗഹണം. അനവത്ഥിതാ ഹി അസ്സാസപസ്സാസാ വാതാ വാരേന വാരേന പവത്തനതോ. യദി ഹി അസ്സസിതേ വാ പസ്സസ്സിതേ വാ സരീരസ്സ കോചി പച്ഛാ വിസേസോ ന സിയാ, ന നേസം കോചി ഭേദോ സിയാ, ദിട്ഠോ ച സോ. തസ്മാ അസ്സസിതം സരീരം അഞ്ഞഥാ ഹോന്തം കമേന താദിസം അവത്ഥം പാപുണാതി. യാ പസ്സാസസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, പസ്സസിതേ ച പുന തഥേവ അസ്സാസസ്സ പച്ചയോ ഹോതീതി ആനാപാനാനം അനവത്ഥാനതോപി സരീരസ്സ വിസേസഗ്ഗഹണം അഞ്ഞഥത്തസിദ്ധി. തഥാ പരിസ്സമോപി അസതി വിസേസേ പച്ഛാ സരീരസ്സ ന സിയാ, യേനായം ഇരിയാപഥന്തരാദീനി സേവനേന പരിസ്സമവിനോദനം കരോതി.

അഥ വാ രൂപാദിഭേദതോപി വിസേസഗ്ഗഹണം. രൂപഗന്ധരസഫസ്സാദീനഞ്ഹി വിസേസേന യോ സരീരേ അനിന്ദ്രിയബദ്ധേസു ച ഖീരൂദകവത്ഥപുപ്ഫഫലോസധിധഞ്ഞാദീനം പച്ഛാ വിസേസോ ഗയ്ഹതി, സോ അസതി ബഹിപച്ചയവിസേസേ നേസം ജരാദിഅവത്ഥാസു വണ്ണബലാദിഭേദോ, രസവീരിയവിപാകാനുഭാവഭേദോ ച ഖണേ ഖണേ അഞ്ഞഥത്തം വിനാ കഥമുപലബ്ഭേയ്യ. യം പന തം ധമ്മതാരൂപം സിലാദി, തത്ഥ കഥന്തി? തസ്സാപി സീതുണ്ഹസമ്ഫസ്സഭേദതോ അത്ഥേവ വിസേസഗ്ഗഹണം. തം ഖണേ ഖണേ അഞ്ഞഥത്തം വിനാ ന യുജ്ജതീതി. സതി ച രൂപാദിഭേദേ സിദ്ധോവ തംനിസ്സയമഹാഭൂതഭേദോപി. ന ഹി നിസ്സയമഹാഭൂതഭേദേന വിനാ നിസ്സിതഭേദോ സമ്ഭവതീതി. ഏവം താവ രൂപധമ്മാനം വിസേസഗ്ഗഹണതോ ഖണേ ഖണേ അഞ്ഞഥത്തം, തതോ ച ഹുത്വാ അഭാവസിദ്ധി.

അരൂപധമ്മാനം പന ആരമ്മണാദിഭേദേന വിസേസഗ്ഗഹണം. യത്ഥ യത്ഥ ഹി ആരമ്മണേ അരൂപധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തത്ഥ തത്ഥേവ തേ ഭിജ്ജന്തി, ന അഞ്ഞം സങ്കമന്തി, ആരമ്മണധമ്മാ ച യഥാസകം ഖണതോ ഉദ്ധം ന തിട്ഠന്തീതി. സ്വായമത്ഥോ പദീപാദിഉദാഹരണേന വേദിതബ്ബോ. അഞ്ഞേ ഏവ ഹി ഖണേ ഖണേ രൂപാദയോ പദീപജാലായ, തഥാ ഖീരധാരാദീസു പതന്തീസു, വായുമ്ഹി ച പഹരന്തേ സമ്ഫസ്സാനി. യഥാ ചേതേസം ഖണേ ഖണേ അഞ്ഞഥത്തം, കിമങ്ഗം പന ചിത്തചേതസികാനം. കിഞ്ച സദ്ദഭേദതോ, സദ്ദവിസേസതോപി തന്നിമിത്താനം ചിത്തചേതസികാനം ഖണേ ഖണേ അഞ്ഞഥത്തം, തതോ വിസേസഗ്ഗഹണം. പഗുണഞ്ഹി ഗന്ഥം സീഘം പരിവത്തേന്തസ്സ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം സദ്ദാനം ഭേദോ ദിട്ഠോ. ന ഹി കാരണഭേദേന വിനാ ഫലഭേദോ അത്ഥി. യഥാ തം വാദിതസദ്ദാനം, ഏവം ആരമ്മണഭേദേന അരൂപധമ്മാനം വിസേസഗ്ഗഹണം. തേനേവ നേസം ഖണേ ഖണേ അഞ്ഞഥത്തം വേദിതബ്ബം. ജാതിഭൂമിസമ്പയുത്തധമ്മഭേദേന വിസേസഗ്ഗഹണേപി ഏസേവ നയോ. ഏവം രൂപാരൂപധമ്മാനം വിസേസഗ്ഗഹണതോ ഖണേ ഖണേ അഞ്ഞഥത്തസിദ്ധി. യതോ ഹുത്വാ അഭാവതോ ചക്ഖാദീനി അനിച്ചാനീതി സിദ്ധാനി, അനിച്ചത്താ ഏവ അഭിണ്ഹസമ്പടിപീളനതോ ദുക്ഖാനി, തതോ ച അവസവത്തനതോ അനത്തകാനി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘യദനിച്ചം, തം ദുക്ഖം, യം ദുക്ഖം, തദനത്താ’’തി (സം. നി. ൩.൧൫, ൪൫, ൭൬, ൮൫; ൨.൪.൧, ൨; പടി. മ. ൨.൧൦).

നിരന്തരം പവത്തമാനസ്സാതി അഭിണ്ഹസദ്ദത്ഥം വിസേസേത്വാ വദതി. ധാതുമത്തതായാതി ധാതുമത്തഭാവേന. സമൂഹതോതി സസമ്ഭാരചക്ഖാദിപിണ്ഡതോ. ‘‘ചക്ഖാദീന’’ന്തി ഇദം ‘‘സമൂഹതോ’’തി പദം അപേക്ഖിത്വാ സമ്ബന്ധേ സാമിവചനം, ‘‘വിനിബ്ഭുജന’’ന്തി പദം അപേക്ഖിത്വാ കമ്മത്ഥേതി വേദിതബ്ബം. ചത്താരിപി ഘനാനീതി സന്തതിസമൂഹകിച്ചാരമ്മണഘനാനി. പവത്തരൂപാദിഗ്ഗഹണതോതി രുപ്പനാദിവസേന പവത്തഞ്ച തം രൂപാദിഗ്ഗഹണഞ്ചാതി പവത്തരൂപാദിഗ്ഗഹണം, തതോതി യോജേതബ്ബം. അനിച്ചാദിഗ്ഗഹണസ്സ സബ്ഭാവാതി രൂപവേദനാദിഞാണതോ ഭിന്നസ്സ അനിച്ചാദിഞാണസ്സ ലബ്ഭമാനത്താ. തേന സതിപി രൂപാദിഅത്ഥാനം അനിച്ചാദിഭാവേ രുപ്പനാദിഭാവതോ അനിച്ചാദിഭാവസ്സ ഭേദമാഹ. ഇദാനി തമേവ ഭേദം ഞാതതീരണപരിഞ്ഞാവിസയതായ പാകടം കാതും ‘‘ന ഹീ’’തിആദിമാഹ. നാതിധാവിതുന്തി ഇധ ലക്ഖണലക്ഖണവന്താ ഭിന്നാ വുത്താ. തത്ഥ ലക്ഖണാരമ്മണികവിപസ്സനായ ഖന്ധാരമ്മണതാവചനേന അഭിന്നാതി അഞ്ഞമഞ്ഞവിരോധാപാദനേന അതിധാവിതും ന യുത്തം. കസ്മാതി ചേ? വുത്തം ‘‘തേ പനാകാരാ’’തിആദി. അധിപ്പായോപി ചേത്ഥ ലക്ഖണാനം രൂപാദിആകാരമത്തതാവിഭാവനന്തി ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താ’’തി ഹി സങ്ഖാരേ സഭാവതോ സല്ലക്ഖേന്തോയേവ ലക്ഖണാനി ച സല്ലക്ഖേതീതി. യഥാ അനിച്ചാദിതോ അനിച്ചതാദീനം വുത്തനയേന ഭേദോ, ഏവം അനിച്ചതാദീനമ്പി സതിപി ലക്ഖണഭാവസാമഞ്ഞേ നാനാഞാണഗോചരതായ, നാനാപടിപക്ഖതായ, നാനിന്ദ്രിയാധികതായ ച വിമോക്ഖമുഖത്തയഭൂതാനം അഞ്ഞമഞ്ഞഭേദോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അനിച്ചന്തി ച ഗണ്ഹന്തോ’’തിആദിമാഹ. തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ

൧൫൫. പച്ചയയുഗളവസേനാതി അജ്ഝത്തികബാഹിരപച്ചയദ്വയവസേന. അജ്ഝത്തികബാഹിരവസേന അബ്ബോകാരതോതി അജ്ഝത്തികവസേന ചേവ ബാഹിരവസേന ച അസങ്കരതോ.

൧൬൭. വിസങ്ഖാരനിന്നസ്സാതി നിബ്ബാനപോണസ്സ. വിനിമുത്തസങ്ഖാരസ്സാതി സമുച്ഛേദപടിപസ്സദ്ധിവിമുത്തീഹി സമുഖേന, തപ്പടിബദ്ധഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന ച സുട്ഠു വിനിമുത്തസങ്ഖാരസ്സ പരമസ്സാസഭാവേന, ഗതിഭാവേന ച പതിട്ഠാനഭൂതേ. ‘‘നിബ്ബാനം അരഹതോ ഗതീ’’തി (പടി. ൩൩൯) ഹി വുത്തം. ഠിതിഭാവേനാതി ച പാഠോ. തംസച്ഛികരണാഭാവേതി തസ്സ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികരണാഭാവേ. നീതോതി പാപിതോ, പകാസിതോതി അത്ഥോ.

ചുണ്ണിതന്തി ഭേദിതം. ത്വമേവ കിം ന ജാനാസീതി കിം ത്വം ന ജാനാസിയേവാതി അത്ഥോ. ‘‘കിം ത്വം ഏകം നാനം ജാനാസി, കിം ത്വം ന ജാനാസി ഏവാ’’തി ഏവം വിക്ഖേപം കരോന്തം പരവാദിം ‘‘നനു ഞാതേ’’തിആദിനാ സകവാദീ നിബന്ധതി. വിഭജിത്വാതി ‘‘രാഗാദീനം ഖീണന്തേ ഉപ്പന്നത്താ’’തി ഭാവത്ഥം വിഭജിത്വാ. രാഗാദീനം ഖയാ ന ഹോന്തീതി യോജനാ. സസഭാവതാ ച നിബ്ബാനസ്സ ആപന്നാ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ.

നിബ്ബാനാരമ്മണകരണേന കാരണഭൂതേന. ഹേതുഅത്ഥേ ഹി ഇദം കരണവചനം. കിലേസക്ഖയമത്തതം വാ നിബ്ബാനസ്സ ഇച്ഛതോ കിലേസക്ഖയേന ഭവിതബ്ബന്തി യോജനാ.

ഏവം കിലേസക്ഖയമത്തേ നിബ്ബാനേ ഖേപേതബ്ബാ കിലേസാ ബഹുവിധാ നാനപ്പകാരാ, മഗ്ഗോ ച ഓധിസോ കിലേസേ ഖേപേതി. സ്വായം ‘‘കതമം കിലേസക്ഖയം നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ കതമേ കിലേസേ ഖേപേതീ’’തി പുരിമപുച്ഛാദ്വയമേവ വദതി. തദേവാതി യം ‘‘അവിജ്ജാതണ്ഹാനം കിഞ്ചി ഏകദേസമത്തമ്പീ’’തി വുത്തം, തദേവ.