നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

അഭിധമ്മപിടകേ

പഞ്ചപകരണ-മൂലടീകാ

ധാതുകഥാപകരണ-മൂലടീകാ

ഗന്ഥാരമ്ഭവണ്ണനാ

ധാതുകഥാപകരണം ദേസേന്തോ ഭഗവാ യസ്മിം സമയേ ദേസേസി, തം സമയം ദസ്സേതും, വിഭങ്ഗാനന്തരം ദേസിതസ്സ പകരണസ്സ ധാതുകഥാഭാവം ദസ്സേതും വാ ‘‘അട്ഠാരസഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ബലവിധമനവിസയാതിക്കമനവസേന ദേവപുത്തമാരസ്സ, അപ്പവത്തികരണവസേന കിലേസാഭിസങ്ഖാരമാരാനം, സമുദയപ്പഹാനപരിഞ്ഞാവസേന ഖന്ധമാരസ്സ, മച്ചുമാരസ്സ ച ബോധിമൂലേ ഏവ ഭഞ്ജിതത്താ പരൂപനിസ്സയരഹിതം നിരതിസയം തം ഭഞ്ജനം ഉപാദായ ഭഗവാ ഏവ ‘‘മാരഭഞ്ജനോ’’തി ഥോമിതോ. തത്ഥ മാരേ അഭഞ്ജേസി, മാരഭഞ്ജനം വാ ഏതസ്സ, ന പരരാജാദിഭഞ്ജനന്തി മാരഭഞ്ജനോ. മഹാവിക്കന്തോ മഹാവീരിയോതി മഹാവീരോ.

ഖന്ധാദയോ അരണന്താ ധമ്മാ സഭാവട്ഠേന ധാതുയോ, അഭിധമ്മകഥാധിട്ഠാനട്ഠേന വാതി കത്വാ തേസം കഥനതോ ഇമസ്സ പകരണസ്സ ധാതുകഥാതി അധിവചനം. യദിപി അഞ്ഞേസു ച പകരണേസു തേ സഭാവാ കഥിതാ, ഏത്ഥ പന തേസം സബ്ബേസം സങ്ഗഹാസങ്ഗഹാദീസു ചുദ്ദസസു നയേസു ഏകേകസ്മിം കഥിതത്താ സാതിസയം കഥനന്തി ഇദമേവ ഏവംനാമകം. ഏകദേസകഥനമേവ ഹി അഞ്ഞത്ഥ കതന്തി. ഖന്ധായതനധാതൂഹി വാ ഖന്ധാദീനം അരണന്താനം സങ്ഗഹാസങ്ഗഹാദയോ നയാ വുത്താതി തത്ഥ മഹാവിസയാനം ധാതൂനം വസേന ധാതൂഹി കഥാ ധാതുകഥാതി ഏവം അസ്സ നാമം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ദ്വിധാ തിധാ ഛധാ അട്ഠാരസധാതി അനേകധാ ധാതുഭേദം പകാസേസീതി ധാതുഭേദപ്പകാസനോതി. തസ്സത്ഥന്തി തസ്സാ ധാതുകഥായ അത്ഥം. അ-കാരേ ആ-കാരസ്സ ലോപോ ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘യം ധാതുകഥ’’ന്തി വാ ഏത്ഥ പകരണന്തി വചനസേസോ സത്തന്നം പകരണാനം കമേന വണ്ണനായ പവത്തത്താതി തേന യോജനം കത്വാ തസ്സ പകരണസ്സ അത്ഥം തസ്സത്ഥന്തി അ-കാരലോപോ വാ. തന്തി തം ദീപനം സുണാഥ, തം വാ അത്ഥം തംദീപനവചനസവനേന ഉപധാരേഥാതി അത്ഥോ. സമാഹിതാതി നാനാകിച്ചേഹി അവിക്ഖിത്തചിത്താ, അത്തനോ ചിത്തേ ആഹിതാതി വാ അത്ഥോ.

ഗന്ഥാരമ്ഭവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧. മാതികാവണ്ണനാ

൧. നയമാതികാവണ്ണനാ

൧. കോ പനേതസ്സ പകരണസ്സ പരിച്ഛേദോതി? ന സോ ഇധ വത്തബ്ബോ, അട്ഠസാലിനിയം (ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ) പകരണപരിച്ഛേദോ വുത്തോ ഏവാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ചുദ്ദസവിധേന വിഭത്തന്തി വുത്ത’’ന്തി. ഖന്ധാദീനം ദേസനാ നീയതി പവത്തീയതി ഏതേഹി, ഖന്ധാദയോ ഏവ വാ നീയന്തി ഞായന്തി ഏതേഹി പകാരേഹീതി നയാ, നയാനം മാതികാ ഉദ്ദേസോ, നയാ ഏവ വാ മാതികാതി നയമാതികാ. ഏതേസം പദാനം മൂലഭൂതത്താതി ‘‘മൂലമാതികാ’’തി വത്തബ്ബാനം സങ്ഗഹാസങ്ഗഹാദീനം ചുദ്ദസന്നം പദാനം ഖന്ധാദിധമ്മവിഭജനസ്സ ഇമസ്സ പകരണസ്സ മൂലഭൂതത്താ നിസ്സയഭൂതത്താതി അത്ഥോ.

൨. അബ്ഭന്തരമാതികാവണ്ണനാ

൨. ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധാ’’തിആദീഹി രൂപക്ഖന്ധാദിപദാനി ദസ്സിതാനി, പടിച്ചസമുപ്പാദവചനേന ച യേസു ദ്വാദസസു അങ്ഗേസു പച്ചേകം പടിച്ചസമുപ്പാദസദ്ദോ വത്തതി, തദത്ഥാനി ദ്വാദസ പദാനി ദസ്സിതാനീതി തേസം തഥാദസ്സിതാനം സരൂപേനേവ ദസ്സിതാനം ഫസ്സാദീനഞ്ച പദാനം വസേന ആഹ ‘‘പഞ്ചവീസാധികേന പദസതേനാ’’തി. തത്ഥ കമ്മുപപത്തികാമഭവാദീനം ഇധ വിഭത്താനം ഭാവനഭവനഭാവേന ഭവേ വിയ സോകാദീനം ജരാമരണസ്സ വിയ അനിട്ഠത്താ തന്നിദാനദുക്ഖഭാവേന ച ജരാമരണേ അന്തോഗധതായ പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ ദ്വാദസപദതാ ദട്ഠബ്ബാ. ഏത്ഥ ച പാളിയം ഭിന്ദിത്വാ അവിസ്സജ്ജിതാനമ്പി സതിപട്ഠാനാദീനം ഭിന്ദിത്വാ ഗഹണം കരോന്തോ തേസം ഭിന്ദിത്വാപി വിസ്സജ്ജിതബ്ബതം ദസ്സേതീതി വേദിതബ്ബം.

നയമാതികാദികാ ലക്ഖണമാതികന്താ മാതികാ പകരണന്തരാസാധാരണതായ ധാതുകഥായ മാതികാ നാമ, തസ്സാ അബ്ഭന്തരേ വുത്തോ വിഭജിതബ്ബാനം ഉദ്ദേസോ അബ്ഭന്തരമാതികാ നാമാതി ഇമമത്ഥം പകാസേന്തോ ‘‘അയഞ്ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏവം അവത്വാതി യഥാ ‘‘സബ്ബാപി…പേ… മാതികാ’’തി അയം ധാതുകഥാമാതികതോ ബഹിദ്ധാ വുത്താ, ഏവം അവത്വാതി അത്ഥോ. ധാതുകഥായ അബ്ഭന്തരേയേവാതി ച ധാതുകഥാമാതികായ അബ്ഭന്തരേയേവാതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തദാവേണികമാതികാഅബ്ഭന്തരേ ഹി ഠപിതാ തസ്സായേവ അബ്ഭന്തരേ ഠപിതാതി വുത്താ. അഥ വാ ഏവം അവത്വാതി യഥാ ‘‘സബ്ബാപി…പേ… മാതികാ’’തി ഏതേന വചനേന ധാതുകഥാതോ ബഹിഭൂതാ കുസലാദിഅരണന്താ മാതികാ പകരണന്തരഗതാ വുത്താ, ഏവം അവത്വാതി അത്ഥോ. ധാതുകഥായ അബ്ഭന്തരേയേവാതി ച ഇമസ്സ പകരണസ്സ അബ്ഭന്തരേ ഏവ സരൂപതോ ദസ്സേത്വാ ഠപിതത്താതി അത്ഥോ. സബ്ബസ്സ അഭിധമ്മസ്സ മാതികായ അസങ്ഗഹിതത്താ വികിണ്ണഭാവേന പകിണ്ണകതാ വേദിതബ്ബാ.

൩. നയമുഖമാതികാവണ്ണനാ

൩. നയാനം പവത്തിദ്വാരഭൂതാ സങ്ഗഹാസങ്ഗഹവിയോഗീസഹയോഗീധമ്മാ നയമുഖാനീതി തേസം ഉദ്ദേസോ നയമുഖമാതികാ. ചുദ്ദസപി ഹി സങ്ഗഹാസങ്ഗഹസമ്പയോഗവിപ്പയോഗാനം വോമിസ്സകതാവസേന പവത്താതി യേഹി തേ ചത്താരോപി ഹോന്തി, തേ ധമ്മാ ചുദ്ദസന്നമ്പി നയാനം മുഖാനി ഹോന്തീതി. തത്ഥ സങ്ഗഹിതേനഅസങ്ഗഹിതപദാദീസു സച്ചാദീഹിപി യഥാസമ്ഭവം സങ്ഗഹാസങ്ഗഹോ യദിപി വുത്തോ, സോ പന സങ്ഗാഹകഭൂതേഹി തേഹി വുത്തോ, ന സങ്ഗഹഭൂതേഹി, സോപി ‘‘ചക്ഖായതനേന യേ ധമ്മാ ഖന്ധസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാ ആയതനസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതാ’’തിആദിനാ പുച്ഛിതബ്ബവിസ്സജ്ജിതബ്ബധമ്മുദ്ധാരേ തത്ഥാപി ഖന്ധാദീഹേവ സങ്ഗഹേഹി നിയമേത്വാ വുത്തോ, തസ്മാ ‘‘തീഹി സങ്ഗഹോ, തീഹി അസങ്ഗഹോ’’തി വുത്തം. പുച്ഛിതബ്ബവിസ്സജ്ജിതബ്ബധമ്മുദ്ധാരേപി പന പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനേസു ച രൂപക്ഖന്ധാദീനം അരണന്താനം യഥാസമ്ഭവം സമ്പയോഗവിപ്പയോഗാ ചതൂഹേവ ഖന്ധേഹി ഹോന്തീതി ‘‘ചതൂഹി സമ്പയോഗോ,ചതൂഹി വിപ്പയോഗോ’’തി വുത്തം.

നനു ച വിപ്പയോഗോ രൂപനിബ്ബാനേഹിപി ഹോതി, കസ്മാ ‘‘ചതൂഹി വിപ്പയോഗോ’’തി വുത്തന്തി? രൂപനിബ്ബാനേഹി ഭവന്തസ്സപി ചതൂഹേവ ഭാവതോ. ന ഹി രൂപം രൂപേന നിബ്ബാനേന വാ വിപ്പയുത്തം ഹോതി, നിബ്ബാനം വാ രൂപേന, ചതൂഹേവ പന ഖന്ധേഹി ഹോതീതി ചതുന്നം ഖന്ധാനം രൂപനിബ്ബാനേഹി വിപ്പയോഗോപി വിപ്പയുജ്ജമാനേഹി ചതൂഹി ഖന്ധേഹി നിയമിതോ തേഹി വിനാ വിപ്പയോഗാഭാവതോ. സോ ചായം വിപ്പയോഗോ അനാരമ്മണസ്സ, അനാരമ്മണഅനാരമ്മണമിസ്സകേഹി മിസ്സകസ്സ ച ന ഹോതി, അനാരമ്മണസ്സ പന മിസ്സകസ്സ ച സാരമ്മണേന, സാരമ്മണസ്സ സാരമ്മണേന അനാരമ്മണേന മിസ്സകേന ച ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ.

൪. ലക്ഖണമാതികാവണ്ണനാ

൪. സങ്ഗഹോയേവ സങ്ഗഹനയോ. സഭാഗോ. വിസഭാഗോതി ഏതസ്സ ‘‘തീഹി സങ്ഗഹോ, തീഹി അസങ്ഗഹോ’’തി ഏതേന, ‘‘ചതൂഹി സമ്പയോഗോ, ചതൂഹി വിപ്പയോഗോ’’തി ഏതേനപി വിസും യോജനാ കാതബ്ബാ. തേന സങ്ഗഹോ അസങ്ഗഹോ ച സഭാഗോ വിസഭാഗോ ച ഭാവോ, തഥാ സമ്പയോഗോ വിപ്പയോഗോ ചാതി അയമത്ഥോ വിഞ്ഞായതി. യസ്സ വാ സങ്ഗഹോ ച അസങ്ഗഹോ ച, സോ ധമ്മോ സഭാഗോ വിസഭാഗോ ച, തഥാ യസ്സ സമ്പയോഗോ വിപ്പയോഗോ ച, സോപി സഭാഗോ വിസഭാഗോ ചാതി. തത്ഥ യേന രൂപക്ഖന്ധോ…പേ… മനോവിഞ്ഞാണധാതൂതി ധമ്മാ ഗണനം ഗച്ഛന്തി, സോ രുപ്പനാദികോ സമാനഭാവോ സങ്ഗഹേ സഭാഗതാ, ഏകുപ്പാദാദികോ സമ്പയോഗേ വേദിതബ്ബോ.

൫. ബാഹിരമാതികാവണ്ണനാ

൫. ഏവം ധാതുകഥായ മാതികതോ ബഹി ഠപിതത്താതി ‘‘സബ്ബാപി…പേ… മാതികാ’’തി ഏതേന ഠപനാകാരേന ബഹി പിട്ഠിതോ ഠപിതത്താതി അത്ഥോ. ഏതേന വാ ഠപനാകാരേന കുസലാദീനം അരണന്താനം ഇധ അട്ഠപേത്വാ ധാതുകഥായ മാതികതോ ബഹി പകരണന്തരമാതികായ ഇമസ്സ പകരണസ്സ മാതികാഭാവേന ഠപിതത്താ തഥാ പകാസിതത്താതി അത്ഥോ.

സങ്ഗഹോ അസങ്ഗഹോതിആദീസു സങ്ഗഹോ ഏകവിധോവ, സോ കസ്മാ ‘‘ചതുബ്ബിധോ’’തി വുത്തോതി? സങ്ഗഹോതി അത്ഥം അവത്വാ അനിദ്ധാരിതത്ഥസ്സ സദ്ദസ്സേവ വുത്തത്താ. സങ്ഗഹോ അസങ്ഗഹോതിആദീസു സദ്ദേസു സങ്ഗഹസദ്ദോ താവ അത്തനോ അത്ഥവസേന ചതുബ്ബിധോതി അയഞ്ഹേത്ഥത്ഥോ. അത്ഥോപി വാ അനിദ്ധാരിതവിസേസോ സാമഞ്ഞേന ഗഹേതബ്ബതം പത്തോ ‘‘സങ്ഗഹോ അസങ്ഗഹോ’’തിആദീസു ‘‘സങ്ഗഹോ’’തി വുത്തോതി ന കോചി ദോസോ. നിദ്ധാരിതേ ഹി വിസേസേ തസ്സ ഏകവിധതാ സിയാ, ന തതോ പുബ്ബേതി. ജാതിസദ്ദസ്സ സാപേക്ഖസദ്ദത്താ ‘‘ജാതിയാ സങ്ഗഹോ’’തി വുത്തേ ‘‘അത്തനോ ജാതിയാ’’തി വിഞ്ഞായതി സമ്ബന്ധാരഹസ്സ അഞ്ഞസ്സ അവുത്തത്താതി ജാതിസങ്ഗഹോതി രൂപകണ്ഡേ വുത്തോ സജാതിസങ്ഗഹോ വുത്തോ ഹോതി.

ഏത്ഥ നയമാതികായ ‘‘സങ്ഗഹോ അസങ്ഗഹോ, സമ്പയോഗോ വിപ്പയോഗോ’’തി ഇമേ ദ്വേ പുച്ഛിതബ്ബവിസ്സജ്ജിതബ്ബധമ്മവിസേസം അനിദ്ധാരേത്വാ സാമഞ്ഞേന ധമ്മാനം പുച്ഛനവിസ്സജ്ജനനയഉദ്ദേസാ, അവസേസാ നിദ്ധാരേത്വാ. ‘‘സങ്ഗഹിതേന അസങ്ഗഹിത’’ന്തി ഹി ‘‘സങ്ഗഹിതേന അസങ്ഗഹിതം അസങ്ഗഹിത’’ന്തി വത്തബ്ബേ ഏകസ്സ അസങ്ഗഹിതസദ്ദസ്സ ലോപോ ദട്ഠബ്ബോ. തേന സങ്ഗഹിതവിസേസവിസിട്ഠോ യോ അസങ്ഗഹിതോ ധമ്മവിസേസോ, തന്നിസ്സിതോ അസങ്ഗഹിതതാസങ്ഖാതോ പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനനയോ ഉദ്ദിട്ഠോ ഹോതി, ‘‘സങ്ഗഹിതേനാ’’തി ച വിസേസനേ കരണവചനം ദട്ഠബ്ബം. ഏസ നയോ തതിയാദീസു ദസമാവസാനേസു നയുദ്ദേസേസു ഛട്ഠവജ്ജേസു. തേസുപി ഹി വുത്തനയേന ദ്വീഹി ദ്വീഹി പദേഹി പുച്ഛിതബ്ബവിസ്സജ്ജിതബ്ബധമ്മവിസേസനിദ്ധാരണം കത്വാ തത്ഥ തത്ഥ അന്തിമപദസദിസേന തതിയപദേന പുച്ഛനവിസ്സജ്ജനനയാ ഉദ്ദിട്ഠാതി. തത്ഥ ചതുത്ഥപഞ്ചമേസു കത്തുഅത്ഥേ കരണനിദ്ദേസോ, സത്തമാദീസു ച ചതൂസു സഹയോഗേ ദട്ഠബ്ബോ, ന ദുതിയതതിയേസു വിയ സമാനാധികരണേ വിസേസനേ. തത്ഥ ഹി സഭാവന്തരേന സഭാവന്തരസ്സ വിസേസനം കതം, ഏതേസു ധമ്മന്തരേന ധമ്മന്തരസ്സാതി. ഏകാദസമാദീസു പന ചതൂസു ആദിപദേനേവ ധമ്മവിസേസനിദ്ധാരണം കത്വാ ഇതരേഹി പുച്ഛനവിസ്സജ്ജനനയാ ഉദ്ദിട്ഠാ. വിസേസനേ ഏവ ചേത്ഥ കരണവചനം ദട്ഠബ്ബം. പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനാനഞ്ഹി നിസ്സയഭൂതാ ധമ്മാ സങ്ഗഹിതതാദിവിസേസേന കരണഭൂതേന സമ്പയുത്തവിപ്പയുത്താദിഭാവം അത്തനോ വിസേസേന്തീതി.

വികപ്പതോതി വിവിധകപ്പനതോ, വിഭാഗതോതി അത്ഥോ. സന്നിട്ഠാനവസേനാതി അധിമോക്ഖസമ്പയോഗവസേന. സന്നിട്ഠാനവസേന വുത്താ ച സബ്ബേ ച ചിത്തുപ്പാദാ സന്നിട്ഠാനവസേന വുത്തസബ്ബചിത്തുപ്പാദാ, തേസം സാധാരണവസേനാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അധിമോക്ഖോ ഹി സന്നിട്ഠാനവസേന വുത്താനം ചിത്തുപ്പാദാനം സാധാരണവസേന വുത്തോ, ഇതരേ സബ്ബേസന്തി. തത്ഥ സാധാരണാ പസടാ പാകടാ ചാതി ആദിതോ പരിഗ്ഗഹേതബ്ബാ, തസ്മാ തേസം സങ്ഗഹാദിപരിഗ്ഗഹത്ഥം ഉദ്ദേസോ കതോ, അസാധാരണാപി പന പരിഗ്ഗഹേതബ്ബാവാതി തേസു മഹാവിസയേന അഞ്ഞേസമ്പി സങ്ഗഹാദിപരിഗ്ഗഹം ദസ്സേതും അധിമോക്ഖോ ഉദ്ദിട്ഠോ. ‘‘സന്നിട്ഠാനവസേന വുത്താ’’തി ച ധമ്മസങ്ഗഹവണ്ണനായം പടിച്ചസമുപ്പാദവിഭങ്ഗേ ച വചനം സന്ധായ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. സന്നിട്ഠാനവസേന യേ വുത്താ, തേസം സബ്ബേസം സാധാരണതോതി പന അത്ഥേ സതി സാധാരണാസാധാരണേസു വത്തബ്ബേസു യോ അസാധാരണേസു മഹാവിസയോ അധിമോക്ഖോ, തസ്സ വസേന വുത്തസബ്ബചിത്തുപ്പാദസാധാരണതോ ഫസ്സാദയോ സബ്ബസാധാരണാതി അധിമോക്ഖോ ച അസാധാരണേസു മഹാവിസയോതി കത്വാ വുത്തോ അഞ്ഞസ്സ താദിസസ്സ അഭാവാതി അയമധിപ്പായോ ദട്ഠബ്ബോ.

ജീവിതിന്ദ്രിയം പനേത്ഥ രൂപമിസ്സകത്താ ന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം, ചിത്തേകഗ്ഗതാ പന അസമാധിസഭാവാ സാമഞ്ഞസദ്ദേനേവ സാമഞ്ഞവിസേസസദ്ദേഹി ച സമാധിസഭാവാ വിസേസസദ്ദവചനീയം അഞ്ഞം ബ്യാപേതബ്ബം നിവത്തേതബ്ബഞ്ച നത്ഥീതി അനഞ്ഞബ്യാപകനിവത്തകസാമഞ്ഞവിസേസദീപനതോ തസ്സേവ ധമ്മസ്സ ഭേദദീപകേഹി വത്തബ്ബാ, ന സുഖാദിസഭാവാ വേദനാ വിയ വുത്തലക്ഖണവിപരീതേഹി സാമഞ്ഞവിസേസസദ്ദേഹേവ, തസ്മാ ‘‘ചിത്തേകഗ്ഗതാ’’തി അയം സാമഞ്ഞസദ്ദോ സമാധിസഭാവേ വിസേസസദ്ദനിരപേക്ഖോ പവത്തമാനോ സയമേവ വിസേസസദ്ദമാപജ്ജിത്വാ അസമാധിസഭാവമേവ പകാസേയ്യ, ഇതരോ ച സമാധിസഭാവമേവാതി ദ്വിധാ ഭിന്നാ ചിത്തേകഗ്ഗതാ അസാധാരണാ ചേവ അപ്പവിസയാ ചാതി ഇധ ഉദ്ദേസം ന അരഹതി. അഭിന്നാപി വാ ഫസ്സാദീനം വിയ പാകടത്താഭാവതോ അഞ്ഞധമ്മനിസ്സയേന വത്തബ്ബതോ ച സാ ജീവിതഞ്ച ന അരഹതീതി ന ഉദ്ദിട്ഠാതി.

മാതികാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. നിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧. പഠമനയോ സങ്ഗഹാസങ്ഗഹപദവണ്ണനാ

൧. ഖന്ധപദവണ്ണനാ

൬. ഖന്ധായതനധാതുയോമഹന്തരേ അഭിഞ്ഞേയ്യധമ്മഭാവേന വുത്താ, തേസം പന സഭാവതോ അഭിഞ്ഞാതാനം ധമ്മാനം പരിഞ്ഞേയ്യതാദിവിസേസദസ്സനത്ഥം സച്ചാനി, അധിപതിയാദികിച്ചവിസേസദസ്സനത്ഥം ഇന്ദ്രിയാദീനി ച വുത്താനീതി സച്ചാദിവിസേസോ വിയ സങ്ഗഹാസങ്ഗഹവിസേസോ ച അഭിഞ്ഞേയ്യനിസ്സിതോ വുച്ചമാനോ സുവിഞ്ഞേയ്യോ ഹോതീതി ‘‘തീഹി സങ്ഗഹോ. തീഹി അസങ്ഗഹോ’’തി നയമുഖമാതികാ ഠപിതാതി വേദിതബ്ബാ. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘ചതൂഹീ’’തി വുത്താ സമ്പയോഗവിപ്പയോഗാ ച അഭിഞ്ഞേയ്യനിസ്സയേന ഖന്ധാദീഹേവ പുച്ഛിത്വാ വിസ്സജ്ജിതാതി. രൂപക്ഖന്ധോ ഏകേന ഖന്ധേനാതി യേ ധമ്മാ ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ’’തി വുച്ചന്തി, തേസം പഞ്ചസു ഖന്ധേസു രൂപക്ഖന്ധഭാവേന സഭാഗതാ ഹോതീതി രൂപക്ഖന്ധഭാവസങ്ഖാതേന, രൂപക്ഖന്ധവചനസങ്ഖാതേന വാ ഗണനേന സങ്ഗഹം ഗണനം ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘യഞ്ഹി കിഞ്ചീ’’തിആദി. രൂപക്ഖന്ധോതി ഹി സങ്ഗഹിതബ്ബധമ്മോ ദസ്സിതോ. യേന സങ്ഗഹേന സങ്ഗയ്ഹതി, തസ്സ സങ്ഗഹസ്സ ദസ്സനം ‘‘ഏകേന ഖന്ധേനാ’’തി വചനം. പഞ്ചസു ഖന്ധഗണനേസു ഏകേന ഖന്ധഗണനേന ഗണിതോതി അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ. യസ്മാ ച ഖന്ധാദിവചനേഹി സങ്ഗഹോ വുച്ചതി, തസ്മാ ഉപരി ‘‘ഖന്ധസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാ’’തിആദിം വക്ഖതീതി.

അസങ്ഗഹനയനിദ്ദേസേതി ഇദം ‘‘സങ്ഗഹോ അസങ്ഗഹോ’’തി ഏതസ്സേവ നയസ്സ ഏകദേസനയഭാവേന വുത്തം, ന നയന്തരതായാതി ദട്ഠബ്ബം. രൂപക്ഖന്ധമൂലകായേവ ചേത്ഥ ദുകതികചതുക്കാ ദസ്സിതാതി ഏതേന വേദനാക്ഖന്ധമൂലകാ പുരിമേന യോജിയമാനേ വിസേസോ നത്ഥീതി പച്ഛിമേഹേവ യോജേത്വാ തയോ ദുകാ ദ്വേ തികാ ഏകോ ചതുക്കോ, സഞ്ഞാക്ഖന്ധമൂലകാ ദ്വേ ദുകാ ഏകോ തികോ, സങ്ഖാരക്ഖന്ധമൂലകോ ഏകോ ദുകോതി ഏതേ ലബ്ഭന്തീതി ദസ്സേതി. തേസം പന ഭേദതോ പഞ്ചകപുച്ഛാവിസ്സജ്ജനാനന്തരം പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനം കാതബ്ബം സംഖിത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം, വുത്തനയേന വാ സക്കാ ഞാതുന്തി പാളിം ന ആരോപിതന്തി.

ആയതനപദാദിവണ്ണനാ

൪൦. യസ്മാ ച ദുകതികേസൂതി യദിപി ഏകകേപി സദിസം വിസ്സജ്ജനം, ഏകകേ പന സദിസവിസ്സജ്ജനാനം ചക്ഖുന്ദ്രിയസോതിന്ദ്രിയസുഖിന്ദ്രിയാദീനം ദുകാദീസു അസദിസവിസ്സജ്ജനം ദിട്ഠം. ന ഹേത്ഥ ചക്ഖുസോതചക്ഖുസുഖിന്ദ്രിയദുകാനം അഞ്ഞമഞ്ഞസദിസവിസ്സജ്ജനം, നാപി ദുകേഹി തികസ്സ, ഇധ പന ദുക്ഖസമുദയദുക്ഖമഗ്ഗദുകാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം തികേന ച സദിസം വിസ്സജ്ജനന്തി ദുകതികേസ്വേവ സദിസവിസ്സജ്ജനതം സമുദയാനന്തരം മഗ്ഗസച്ചസ്സ വചനേ കാരണം വദതി.

൬. പടിച്ചസമുപ്പാദവണ്ണനാ

൬൧. ‘‘പുച്ഛം അനാരഭിത്വാ അവിജ്ജാ ഏകേന ഖന്ധേന, അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ ഏകേന ഖന്ധേനാ’’തി ലിഖിതബ്ബേപി പമാദവസേന ‘‘അവിജ്ജാ ഏകേന ഖന്ധേനാ’’തി ഇദം ന ലിഖിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. സരൂപേകസേസം വാ കത്വാ അവിജ്ജാവചനേന അവിജ്ജാവിസ്സജ്ജനം ദസ്സിതന്തി. സബ്ബമ്പി വിപാകവിഞ്ഞാണന്തി ഏത്ഥ വിപാകഗ്ഗഹണേന വിസേസനം ന കാതബ്ബം. കുസലാദീനമ്പി ഹി വിഞ്ഞാണാനം ധാതുകഥായം സങ്ഖാരപച്ചയാവിഞ്ഞാണാദിപദേഹി സങ്ഗഹിതതാ വിപ്പയുത്തേനസങ്ഗഹിതാസങ്ഗഹിതപദനിദ്ദേസേ ‘‘വിപാകാ ധമ്മാ’’തി ഇമസ്സ വിസ്സജ്ജനാസദിസേന തേസം വിസ്സജ്ജനേന ദസ്സിതാ, ഇധ ച നാമരൂപസ്സ ഏകാദസഹായതനേഹി സങ്ഗഹവചനേന അകമ്മജാനമ്പി സങ്ഗഹിതതാ വിഞ്ഞായതീതി.

൭൧. ജായമാനപരിപച്ചമാനഭിജ്ജമാനാനം ജായമാനാദിഭാവമത്തത്താ ജാതിജരാമരണാനി പരമത്ഥതോ വിനിബ്ഭുജ്ജിത്വാ അനുപലബ്ഭമാനാനി പരമത്ഥാനം സഭാവമത്തഭൂതാനി, താനി രൂപസ്സ നിബ്ബത്തിപാകഭേദഭൂതാനി രുപ്പനഭാവേന ഗയ്ഹന്തീതി രൂപക്ഖന്ധധമ്മസഭാഗാനി, അരൂപാനം പന നിബ്ബത്തിആദിഭൂതാനി രൂപകലാപജാതിആദീനി വിയ സഹുപ്പജ്ജമാനചതുക്ഖന്ധകലാപനിബ്ബത്തിആദിഭാവതോ ഏകേകഭൂതാനി വേദിയനസഞ്ജാനനവിജാനനേഹി ഏകന്തപരമത്ഥകിച്ചേഹി അഗയ്ഹമാനാനി സങ്ഖതാഭിസങ്ഖരണേന അനേകന്തപരമത്ഥകിച്ചേന ഗയ്ഹന്തീതി സങ്ഖാരക്ഖന്ധധമ്മസഭാഗാനി, തഥാ ദുവിധാനിപി താനി ചക്ഖായതനാദീഹി ഏകന്തപരമത്ഥകിച്ചേഹി അഗയ്ഹമാനാനി നിസ്സത്തട്ഠേന ധമ്മായതനധമ്മധാതുധമ്മേഹി സഭാഗാനി, തേന തേഹി ഖന്ധാദീഹി സങ്ഗയ്ഹന്തീതി ‘‘ജാതി ദ്വീഹി ഖന്ധേഹീ’’തിആദിമാഹ.

പഠമനയസങ്ഗഹാസങ്ഗഹപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുതിയനയോ സങ്ഗഹിതേനഅസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ

൧൭൧. സങ്ഗഹിതേനഅസങ്ഗഹിതപദനിദ്ദേസേ യം തം ഉദ്ദേസേ അസങ്ഗഹിതതായ പുച്ഛിതബ്ബം വിസ്സജ്ജിതബ്ബഞ്ച സങ്ഗഹിതതാവിസിട്ഠം അസങ്ഗഹിതം ധമ്മജാതം നിദ്ധാരിതം, തദേവ താവ ദസ്സേന്തോ ‘‘ചക്ഖായതനേന യേ ധമ്മാ ഖന്ധസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാ ആയതനധാതുസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതാ’’തി ആഹ. സബ്ബത്ഥ ഖന്ധാദിസങ്ഗഹസാമഞ്ഞാനം നിച്ചം വിസേസാപേക്ഖത്താ ഭേദനിസ്സിതത്താ ച പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനാനം സവിസേസാവ ഖന്ധാദിഗണനാ സുദ്ധാ. തത്ഥ സങ്ഗഹിതേനഅസങ്ഗഹിതവചനമത്തേന ധമ്മവിസേസസ്സ നിദ്ധാരിതത്താ തീസു സങ്ഗഹേസു ഏകേന ദ്വീഹി വാ യേ സങ്ഗഹിതാ ഹുത്വാ അഞ്ഞേഹി അസങ്ഗഹിതാ, തേയേവ ധമ്മാ ‘‘ഖന്ധസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാ ആയതനധാതുസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതാ’’തി ഏത്തകേനേവ ദസ്സേതബ്ബാ സിയും, തേസം പന ഏവംവിധാനം അസമ്ഭവാ നയമാതികായ ച അബ്ഭന്തരബാഹിരമാതികാപേക്ഖത്താ ഉദ്ദേസേപി യം യം രൂപക്ഖന്ധാദീസു അരണന്തേസു സങ്ഗാഹകം, തം തം അപേക്ഖിത്വാ സങ്ഗഹിതേനഅസങ്ഗഹിതം നിദ്ധാരിതന്തി വിഞ്ഞായതീതി തേന തേന സങ്ഗാഹകേന യഥാനിദ്ധാരിതം ധമ്മം നിയമേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ചക്ഖായതനേനാ’’തിആദിമാഹ. യത്ഥ ഹി പുച്ഛിതബ്ബവിസ്സജ്ജിതബ്ബധമ്മവിസേസനിദ്ധാരണം നത്ഥി, തസ്മിം പഠമനയേ ഛട്ഠനയേ ച പുച്ഛിതബ്ബവിസ്സജ്ജിതബ്ബഭാവേന, ഇതരേസു ച യം യം പുച്ഛിതബ്ബവിസ്സജ്ജിതബ്ബം നിദ്ധാരിതം, തസ്സ തസ്സ നിയാമകഭാവേന രൂപക്ഖന്ധാദയോ അരണന്താ ഉദ്ദിട്ഠാതി.

തത്ഥ ‘‘ചക്ഖായതനേന…പേ… ഫോട്ഠബ്ബധാതുയാ’’തി കത്തുഅത്ഥേ കരണനിദ്ദേസോ ദട്ഠബ്ബോ, ‘‘ഖന്ധസങ്ഗഹേന ആയതനസങ്ഗഹേന ധാതുസങ്ഗഹേനാ’’തി കരണത്ഥേ. ഏത്ഥ ച യേന യേന സങ്ഗാഹകേന ഖന്ധാദിസങ്ഗഹേസു തേന തേന സങ്ഗഹേതബ്ബാസങ്ഗഹേതബ്ബം അഞ്ഞം അത്ഥി, തം തദേവ സങ്ഗാഹകാസങ്ഗാഹകഭാവേന ഉദ്ധടം. രൂപക്ഖന്ധേന പന ഖന്ധസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹേതബ്ബോ അഞ്ഞോ ധമ്മോ നത്ഥി, തഥാ വേദനാക്ഖന്ധാദീഹി, ന ച സോ ഏവ തസ്സ സങ്ഗാഹകോ അസങ്ഗാഹകോ വാ ഹോതി. യഞ്ച ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ ഏകേന ഖന്ധേന സങ്ഗഹിതോ’’തി വുത്തം, തഞ്ച ന തസ്സേവ തേന സങ്ഗഹിതതം സന്ധായ വുത്തം, രൂപക്ഖന്ധഭാവേന പന രൂപക്ഖന്ധവചനേന വാ ഗഹിതതം സന്ധായ വുത്തന്തി പകാസിതോയമത്ഥോ.

യദി ച സോ ഏവ തേന സങ്ഗയ്ഹേയ്യ, സങ്ഗഹിതേനസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തപദനിദ്ദേസേ – ‘‘വേദനാക്ഖന്ധേന യേ ധമ്മാ ഖന്ധസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാ ആയതനസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാ ധാതുസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാ, തേ ധമ്മാ തീഹി ഖന്ധേഹി ഏകേനായതനേന സത്തഹി ധാതൂഹി സമ്പയുത്താ’’തിആദി വത്തബ്ബം സിയാ, ന ച വുത്തം, തസ്മാ യഥാ ചിത്തം ചിത്തേന സമ്പയുത്തം വിപ്പയുത്തഞ്ച ന ഹോതി, ഏവം രൂപക്ഖന്ധോ രൂപക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിതോ അസങ്ഗഹിതോ ച ന ഹോതി, തഥാ വേദനാക്ഖന്ധാദയോ വേദനാക്ഖന്ധാദീഹി. ന ഹി സോ ഏവ തസ്സ സഭാഗോ വിസഭാഗോ ചാതി. തേനേവ ന ഏകദേസാ വിയ സമുദായസ്സ, സമുദായോ ഏകദേസാനം സങ്ഗാഹകോ അസങ്ഗാഹകോ ച. യഥാ രൂപക്ഖന്ധോ ചക്ഖായതനാദീനം, ധമ്മായതനം വേദനാക്ഖന്ധാദീനം, സരണാ ധമ്മാ ചതുന്നം ഖന്ധാനം. സമുദായന്തോഗധാനഞ്ഹി ഏകദേസാനം ന വിഭാഗോ അത്ഥി, യേന തേ സമുദായസ്സ സമുദായോ ച തേസം സഭാഗോ വിസഭാഗോ ച സിയാതി, തഥാ ന സമുദായോ ഏകദേസസഭാഗവിസഭാഗാനം സങ്ഗാഹകോ അസങ്ഗാഹകോ ച. യഥാ ധമ്മായതനം സുഖുമരൂപസഭാഗസ്സ വേദനാദിവിസഭാഗസ്സ ച രൂപക്ഖന്ധേകദേസസ്സ ഖന്ധസങ്ഗഹേന, ജീവിതിന്ദ്രിയം രൂപാരൂപജീവിതസഭാഗവിസഭാഗസ്സ രൂപക്ഖന്ധേകദേസസ്സ സങ്ഖാരക്ഖന്ധേകദേസസ്സ ച ജീവിതവജ്ജസ്സ ഖന്ധസങ്ഗഹേനേവ. ന ഹി ഏകദേസസഭാഗം സമുദായസഭാഗം, നാപി ഏകദേസവിസഭാഗം സമുദായവിസഭാഗന്തി, തസ്മാ സതിപി അത്തതോ അത്തനി അന്തോഗധതോ അത്തേകദേസസഭാഗതോ ച അഞ്ഞസ്സ അസങ്ഗാഹകത്തേ സങ്ഗാഹകത്തമേവ ഏതേസം നത്ഥി, യേന സങ്ഗഹിതസ്സ അസങ്ഗാഹകാ സിയുന്തി സങ്ഗാഹകത്താഭാവതോ ഏവ ഏവരൂപാനം അഗ്ഗഹണം വേദിതബ്ബം.

യം പന ‘‘ധമ്മായതനം അസങ്ഖതം ഖന്ധതോ ഠപേത്വാ ചതൂഹി ഖന്ധേഹി സങ്ഗഹിത’’ന്തി (ധാതു. ൨൫), ‘‘ചക്ഖായതനഞ്ച സോതായതനഞ്ച ഏകേന ഖന്ധേന സങ്ഗഹിത’’ന്തി (ധാതു. ൨൬) ച വുത്തം, ന തേന ഏകദേസാനം സമുദായസങ്ഗാഹകത്തം, സമുദായസ്സ ച ഏകദേസസങ്ഗാഹകത്തം ദസ്സേതി, ചതുക്ഖന്ധഗണനഭേദേഹി പന ധമ്മായതനസ്സ ഗണേതബ്ബാഗണേതബ്ബഭാവേന പഞ്ചധാ ഭിന്നതം, ചക്ഖായതനാദീനം ഏകക്ഖന്ധഗണനേന ഗണേതബ്ബതായ ഏകവിധതഞ്ച ദസ്സേതി. സങ്ഗാഹകാസങ്ഗാഹകനിരപേക്ഖാനം ഗണേതബ്ബാഗണേതബ്ബാനം തംതംഗണനേഹി ഗണനദസ്സനമത്തമേവ ഹി പഠമനയോ കമ്മകരണമത്തസബ്ഭാവാ, ദുതിയാദയോ പന സങ്ഗാഹകാസങ്ഗാഹകേഹി സങ്ഗഹിതാസങ്ഗഹിതാനം അഗണനാദിദസ്സനാനി കത്തുകരണകമ്മത്തയസബ്ഭാവാ. തഥാ പഠമനയേ തഥാ തഥാ ഗണേതബ്ബാഗണേതബ്ബഭാവസങ്ഖാതോ തംതംഖന്ധാദിഭാവാഭാവോ സഭാഗവിസഭാഗതാ, ദുതിയാദീസു യഥാനിദ്ധാരിതധമ്മദസ്സനേ സങ്ഗാഹകസങ്ഗഹേതബ്ബാനം സമാനക്ഖന്ധാദിഭാവോ സഭാഗതാ, തദഭാവോ ച വിസഭാഗതാ. പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനേസു തംതംഖന്ധാദിഭാവാഭാവോ ഏവാതി അയമേതേസം വിസേസോതി.

സമുദയസച്ചസുഖിന്ദ്രിയസദിസാനി പന തേഹി സങ്ഗഹേതബ്ബമേവ അത്ഥി, ന സങ്ഗഹിതം അസങ്ഗഹേതബ്ബന്തി അസങ്ഗാഹകത്താഭാവതോ ന ഉദ്ധടാനി. ദുക്ഖസച്ചസദിസാനി തേഹി വിസഭാഗസമുദായഭൂതേഹി അനേകക്ഖന്ധേഹി ഖന്ധസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹേതബ്ബം, ഇതരേഹി അസങ്ഗഹേതബ്ബഞ്ച നത്ഥീതി സങ്ഗാഹകത്താസങ്ഗാഹകത്താഭാവതോ. ഏവം സങ്ഗാഹകത്താഭാവതോ അസങ്ഗാഹകത്താഭാവതോ ഉഭയാഭാവതോ ച യഥാവുത്തസദിസാനി അനുദ്ധരിത്വാ സങ്ഗാഹകത്താസങ്ഗാഹകത്തഭാവതോ ചക്ഖായതനാദീനേവ ഉദ്ധടാനീതി വേദിതബ്ബാനി. തത്ഥ ‘‘ചക്ഖായതനേന യേ ധമ്മാ ഖന്ധസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാ’’തി ചക്ഖായതനവജ്ജാ രൂപധമ്മാ ഖന്ധസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ, ന രൂപക്ഖന്ധോതി. ന ഹി ഏകദേസോ സമുദായസങ്ഗാഹകോതി ദസ്സിതമേതന്തി.

അട്ഠകഥായം പന ഖന്ധപദേനാതി ഖന്ധപദസങ്ഗഹേനാതി അത്ഥോ, ന സങ്ഗാഹകേനാതി. ‘‘കേനചി സങ്ഗാഹകേനാ’’തി ഇദം പന ആനേത്വാ വത്തബ്ബം. തം പന രൂപക്ഖന്ധാദീസു ന യുജ്ജതീതി തം വിസ്സജ്ജനം രൂപക്ഖന്ധാദീസു സങ്ഗാഹകേസു ന യുജ്ജതീതി അത്ഥോ. രൂപക്ഖന്ധേന ഹി…പേ… സങ്ഗഹിതോതി ഏതേന നയേന ചക്ഖായതനേന രൂപക്ഖന്ധോവ സങ്ഗഹിതോ, സോ ച അഡ്ഢേകാദസഹി ആയതനധാതൂഹി അസങ്ഗഹിതോ നാമ നത്ഥീതി ഏവം ചക്ഖായതനാദീനിപി ന ഗഹേതബ്ബാനീതി ആപജ്ജതീതി ചേ? നാപജ്ജതി. ന ഹി അഞ്ഞമത്തനിവാരണം ഏവസദ്ദസ്സ അത്ഥോ, അഥ ഖോ സങ്ഗാഹകതോ അഞ്ഞനിവാരണം. സോ ചാതിആദി ച ന നിരപേക്ഖവചനം, അഥ ഖോ സങ്ഗാഹകാപേക്ഖന്തി. കഥം? രൂപക്ഖന്ധേന ഹി രൂപക്ഖന്ധോവ സങ്ഗഹിതോതി യഥാ ചക്ഖായതനേന ചക്ഖായതനതോ അഞ്ഞമ്പി ഖന്ധസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതം അത്ഥി, യം ആയതനധാതുസങ്ഗഹേഹി അസങ്ഗഹിതം ഹോതി, ന ഏവം രൂപക്ഖന്ധേന രൂപക്ഖന്ധതോ അഞ്ഞം ഖന്ധസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതം അത്ഥി, യം ആയതനധാതുസങ്ഗഹേഹി അസങ്ഗഹിതം സിയാ, രൂപക്ഖന്ധേന പന രൂപക്ഖന്ധോവ ഖന്ധസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതോതി അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ യുത്തോ. സിയാ പനേതം ‘‘സോ ഏവ രൂപക്ഖന്ധോ രൂപക്ഖന്ധേന ആയതനധാതുസങ്ഗഹേഹി അസങ്ഗഹിതോ ഹോതൂ’’തി, തം നിവാരേന്തോ ആഹ ‘‘സോ ച അഡ്ഢേകാദസഹി ആയതനധാതൂഹി അസങ്ഗഹിതോ നാമ നത്ഥീ’’തി. ഏത്ഥ ച ‘‘രൂപക്ഖന്ധേനാ’’തി ആനേത്വാ വത്തബ്ബം. തത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ രൂപക്ഖന്ധസ്സ വാ തദേകദേസാനം വാ ചക്ഖാദീനം ആയതനധാതുസങ്ഗഹേഹി സങ്ഗാഹകോ അസങ്ഗാഹകോ ച ന ഹോതീതി ഇമിനാ പരിയായേന അസങ്ഗഹിതതായ അഭാവോ വുത്തോതി യുജ്ജതി, ന രൂപക്ഖന്ധേന രൂപക്ഖന്ധസ്സ തദേകദേസാനം വാ അഡ്ഢേകാദസഹി ആയതനധാതുസങ്ഗഹേഹി സങ്ഗഹിതതായ. ന ഹി സാ സങ്ഗഹിതതാ അത്ഥി. യദി സിയാ, സങ്ഗഹിതേനസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തപദനിദ്ദേസേ രൂപക്ഖന്ധോപി ഉദ്ധരിതബ്ബോ സിയാ. തേന ഹി തീഹിപി സങ്ഗഹേഹി രൂപക്ഖന്ധോ തദേകദേസോ വാ സങ്ഗഹിതാ സിയും, അത്ഥി ച തേസം വിപ്പയുത്തതാതി.

ഏവം അസങ്ഗഹിതതായ അഭാവതോ ഏതാനി, അഞ്ഞാനി ചാതി ഏത്ഥാപി ചക്ഖായതനാദീഹി വിയ ഏതേഹി അഞ്ഞേഹി ച സങ്ഗഹിതാനം അസങ്ഗഹിതതായ അഭാവതോ ഏതാനി അഞ്ഞാനി ച യഥാ വാ തഥാ വാ ഏതാനി വിയ അയുജ്ജമാനവിസ്സജ്ജനത്താ ഏവരൂപാനി പദാനി സങ്ഗാഹകഭാവേന ന ഗഹിതാനീതി അധിപ്പായോ.

തത്ഥ യം വുത്തം ‘‘രൂപക്ഖന്ധേന ഹി രൂപക്ഖന്ധോവ സങ്ഗഹിതോ’’തി, തം തേനേവ തസ്സ സങ്ഗഹിതത്താസങ്ഗഹിതത്താഭാവദസ്സനേന നിവാരിതം. യഞ്ഹേത്ഥ അഗ്ഗഹണേ കാരണം വുത്തം, തഞ്ച സതിപി സങ്ഗഹിതത്തേ അസങ്ഗഹിതതായ അഭാവതോതി വിഞ്ഞായമാനം സമുദയസച്ചാദീസു യുജ്ജേയ്യ സതി തേഹി സങ്ഗഹിതേ തദസങ്ഗഹിതത്താഭാവതോ. രൂപക്ഖന്ധാദീഹി പന സങ്ഗഹിതമേവ നത്ഥി, കുതോ തസ്സ അസങ്ഗഹിതതാ ഭവിസ്സതി, തസ്മാ സങ്ഗാഹകത്താഭാവോ ഏവേത്ഥ അഗ്ഗഹണേ കാരണന്തി യുത്തം. സങ്ഗഹിതത്താഭാവേന അസങ്ഗഹിതത്തം യദിപി രൂപക്ഖന്ധാദിനാ അത്തനോ അത്തനി അന്തോഗധസ്സ അത്തേകദേസസഭാഗസ്സ ച നത്ഥി, അഞ്ഞസ്സ പന അത്ഥീതി ന ദുക്ഖസച്ചാദീസു വിയ ഉഭയാഭാവോ ചേത്ഥ അഗ്ഗഹണേ കാരണം ഭവിതും യുത്തോതി. ധമ്മായതനജീവിതിന്ദ്രിയാദീനഞ്ച ഖന്ധചതുക്കദുകാദിസങ്ഗാഹകത്തേ സതി ന തേസം സങ്ഗഹിതാനം തേഹി ധമ്മായതനജീവിതിന്ദ്രിയാദീഹി ആയതനധാതുസങ്ഗഹേഹി അസങ്ഗഹിതതാ നത്ഥീതി അസങ്ഗഹിതതായ അഭാവോ അനേകന്തികോ, തസ്മാ പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ അഗ്ഗഹിതാനം അഗ്ഗഹണേ, ഗഹിതാനഞ്ച ഗഹണേ കാരണം വേദിതബ്ബന്തി.

അനിദസ്സനം പുനദേവ സപ്പടിഘന്തി ഏത്ഥ അനിദസ്സനന്തി ഏതേന ‘‘സനിദസ്സനസപ്പടിഘ’’ന്തി ഏത്ഥ വുത്തേന സപ്പടിഘസദ്ദേന സദ്ധിം യോജേത്വാ അനിദസ്സനസപ്പടിഘാ ദസ്സിതാ. പുനദേവാതി ഏതേന തത്ഥേവ അവിസിട്ഠം സനിദസ്സനപദം നിവത്തേത്വാ ഗണ്ഹന്തോ സനിദസ്സനദുകപദം ദസ്സേതി. ‘‘ചക്ഖായതനേന ചക്ഖായതനമേവേകം സങ്ഗഹിത’’ന്തി ഇദം ന സക്കാ വത്തും. ന ഹി ‘‘ചക്ഖായതനേന ചക്ഖായതനം ആയതനസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിത’’ന്തി ച ‘‘അസങ്ഗഹിത’’ന്തി ച വത്തബ്ബന്തി ദസ്സിതോയം നയോതി. ഏവം സബ്ബത്ഥ തസ്സേവ സമുദായേകദേസാനഞ്ച സങ്ഗാഹകസങ്ഗഹിതന്തി വചനേസു അസങ്ഗാഹകഅസങ്ഗഹിതന്തി വചനേസു ച തദവത്തബ്ബതാ യോജേതബ്ബാ. അസങ്ഗാഹകത്താഭാവതോ ഏവ ഹി ചക്ഖായതനാദീനി ചക്ഖായതനാദീഹി അസങ്ഗഹിതാനീതി ന വുച്ചന്തി, ന സങ്ഗാഹകത്താഭാവതോതി.

ദുതിയനയസങ്ഗഹിതേനഅസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. തതിയനയോ അസങ്ഗഹിതേനസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ

൧൭൯. അസങ്ഗഹിതേനസങ്ഗഹിതപദനിദ്ദേസേ രൂപക്ഖന്ധേന ഖന്ധസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതേസു വേദനാദീനം തിണ്ണം ഖന്ധാനം നിബ്ബാനസ്സ ച സുഖുമരൂപേന സഹ ആയതനധാതുസഭാഗത്തേ സതിപി ന സുഖുമരൂപമേവ രൂപക്ഖന്ധോതി രൂപക്ഖന്ധേന ആയതനധാതുസഭാഗത്തം നത്ഥി, തസ്മാ ന തേന താനി ആയതനധാതുസങ്ഗഹേഹി സങ്ഗഹിതാനി. ന കേവലം സങ്ഗഹിതാനേവ, അസങ്ഗഹിതാനിപി തേന താനി തേഹി സങ്ഗഹേഹി ന ഹോന്തേവ തദേകദേസേന സുഖുമരൂപേന ആയതനധാതുസഭാഗത്താ, സങ്ഗഹിതാഭാവോ ഏവ പന ഇധാധിപ്പേതോ, വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധചക്ഖായതനാദീഹി പന അസങ്ഗഹിതാ ന തേ തേഹി കഥഞ്ചി സമ്മിസ്സാതി സബ്ബഥാ തേ തേഹി ന സങ്ഗഹിതാ. ദുക്ഖസച്ചാദീഹി ച പഞ്ചക്ഖന്ധസമുദായഭൂതേഹി ഖന്ധസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതം നിബ്ബാനം രൂപക്ഖന്ധേന വിയ ആയതനധാതുസങ്ഗഹേഹി സങ്ഗഹിതം തേഹി ന ഹോതി, തസ്മാ സങ്ഗാഹകത്താഭാവതോ ഏവ ഏവരൂപാനം അസങ്ഗാഹകഭാവേന അഗ്ഗഹണം വേദിതബ്ബം, സനിബ്ബാനപഞ്ചക്ഖന്ധസമുദായഭൂതാനം പന അബ്യാകതധമ്മാദീനം അസങ്ഗാഹകത്താഭാവതോവ. ന ഹി തം കഞ്ചി അത്ഥി, യസ്സ തേ ഖന്ധസങ്ഗഹേന അസങ്ഗാഹകാ സിയും, ന ച അത്തനോ ഏകദേസോ അത്തേകദേസസഭാഗോ ച അത്തനാ അസങ്ഗഹിതോ ഹോതീതി അത്തനാ അസങ്ഗഹിതസങ്ഗാഹകത്താ പന വേദനാക്ഖന്ധാദീനം ഗഹണം കതന്തി.

യം പന അട്ഠകഥായം വുത്തം ‘‘യേ ധമ്മായതനേന സങ്ഗഹിതാ’’തി, തം ന സക്കാ വത്തും. ധമ്മായതനേന ഹി ന കോചി ധമ്മോ കേനചി സങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതോ അത്ഥി വിസഭാഗക്ഖന്ധനിബ്ബാനസമുദായത്താ, ഖന്ധസങ്ഗഹേന സയമേവ അത്തനോ സങ്ഗാഹകം ന ഹോതീതി ആയതനധാതുസങ്ഗഹേഹി ച സങ്ഗാഹകത്താഭാവതോതി ദസ്സിതോയം നയോതി ഏതസ്സ ധമ്മായതനഗണനേന ഗണിതാതി അത്ഥോ. യാനി…പേ… ഗഹിതാനീതി ഏതേന വിഞ്ഞാണസമ്മിസ്സം ധമ്മായതനേകദേസം ദീപേന്താനി ഇദ്ധിപാദാദിപദാനി, ഓളാരികരൂപസമ്മിസ്സം ദീപേന്താനി രൂപക്ഖന്ധാദിപദാനി, സബ്ബേന സബ്ബം ധമ്മായതനം അദീപേന്താനി വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധചക്ഖായതനാദിപദാനി, സകലധമ്മായതനദീപകാനി ധമ്മായതനാദിപദാനി ച വജ്ജേത്വാ ധമ്മായതനേകദേസം അഞ്ഞായതനേന അസമ്മിസ്സം ദീപേന്താനി ഗഹിതാനീതി ദസ്സേതി.

തതിയനയഅസങ്ഗഹിതേനസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ചതുത്ഥനയോ സങ്ഗഹിതേനസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ

൧൯൧. സങ്ഗഹിതേനസങ്ഗഹിതപദനിദ്ദേസേ യസ്മാ യഥാ ദുതിയതതിയനയാ തിണ്ണം സങ്ഗഹാനം സങ്ഗഹണാസങ്ഗഹണപ്പവത്തിവിസേസേന ‘‘സങ്ഗഹിതേന അസങ്ഗഹിതം, അസങ്ഗഹിതേന സങ്ഗഹിത’’ന്തി ച ഉദ്ദിട്ഠാ, നേവം ചതുത്ഥപഞ്ചമാ. സങ്ഗഹണപ്പവത്തിയാ ഏവ ഹി സങ്ഗഹിതേന സങ്ഗഹിതം ഉദ്ദിട്ഠം, അസങ്ഗഹണപ്പവത്തിയാ ഏവ ച അസങ്ഗഹിതേന അസങ്ഗഹിതന്തി, തസ്മാ സങ്ഗഹണപ്പവത്തിവിസേസവിരഹേ സങ്ഗഹിതധമ്മാസങ്ഗഹിതധമ്മവിസേസേ നിസ്സിതാ ഏതേ ദ്വേ നയാതി ഏത്ഥ കേനചി സങ്ഗഹിതേന ധമ്മവിസേസേന പുന സങ്ഗഹിതോ ധമ്മവിസേസോ സങ്ഗഹിതേന സങ്ഗഹിതോ സങ്ഗഹിതതായ പുച്ഛിതബ്ബോ വിസ്സജ്ജിതബ്ബോ ച, തമേവ താവ യഥാനിദ്ധാരിതം ദസ്സേന്തോ ‘‘സമുദയസച്ചേന യേ ധമ്മാ ഖന്ധ…പേ… സങ്ഗഹിതാ, തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ ഖന്ധ…പേ… സങ്ഗഹിതാ’’തി ആഹ. ഏത്ഥ ച യേ തീഹിപി സങ്ഗഹേഹി ന സങ്ഗാഹകാ രൂപക്ഖന്ധവിഞ്ഞാണക്ഖന്ധധമ്മായതനദുക്ഖസച്ചാദീനി വിയ, യേ ച ദ്വീഹായതനധാതുസങ്ഗഹേഹി അസങ്ഗാഹകാ ചക്ഖായതനാദീനി വിയ, യേ ച ഏകേന ഖന്ധസങ്ഗഹേനേവ ധാതുസങ്ഗഹേനേവ ച ന സങ്ഗാഹകാ വേദനാദിക്ഖന്ധനിരോധസച്ചജീവിതിന്ദ്രിയാദീനി വിയ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതാദയോ വിയ ച, തേ ധമ്മാ സങ്ഗാഹകത്താഭാവസബ്ഭാവാ സങ്ഗാഹകഭാവേന ന ഉദ്ധടാ, തീഹിപി പന സങ്ഗഹേഹി യേ സങ്ഗാഹകാ, തേ സങ്ഗാഹകത്താഭാവാഭാവതോ ഇധ ഉദ്ധടാ. തേഹി സങ്ഗഹിതാപി ഹി ഏകന്തേന അത്തനോ സങ്ഗാഹകസ്സ സങ്ഗാഹകാ ഹോന്തി, യസ്സ പുന സങ്ഗഹോ പുച്ഛിതബ്ബോ വിസ്സജ്ജിതബ്ബോ ചാതി.

അട്ഠകഥായം പന സകലേന ഹി ഖന്ധാദിപദേനാതി സകലവാചകേന രൂപക്ഖന്ധാദിപദേനാതി അത്ഥോ. യം പനേതം വുത്തം ‘‘യം അത്തനോ സങ്ഗാഹകം സങ്ഗണ്ഹിത്വാ പുന തേനേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛേയ്യാ’’തി, തം തേന ഖന്ധാദിപദേനാതി ഏവം അയോജേത്വാ തം അഞ്ഞം സങ്ഗഹിതം നാമ നത്ഥീതി ഏവം ന സക്കാ വത്തും. ന ഹി യേന യം സങ്ഗഹിതം, തേനേവ തസ്സ സങ്ഗഹോ പുച്ഛിതോ വിസ്സജ്ജിതോ, ന ച തസ്സേവ, അഥ ഖോ തേന സങ്ഗഹിതസ്സാതി. യഥാ വേദനാ സദ്ദോ ച ഖന്ധോ ആയതനഞ്ച, ന ഏവം സുഖുമരൂപം, തം പന ഖന്ധായതനാനം ഏകദേസോവ, തസ്മാ ‘‘സുഖുമരൂപേകദേസം വാ’’തി അവത്വാ ‘‘സുഖുമരൂപം വാ’’തി വുത്തം. സബ്ബത്ഥ ച അഞ്ഞേന അസമ്മിസ്സന്തി യോജേതബ്ബം. യമ്പി ചേതം വുത്തം ‘‘തദേവ യേഹി ധമ്മേഹി ഖന്ധാദിവസേന സങ്ഗഹിതം, തേ ധമ്മേ സന്ധായാ’’തി, തമ്പി തഥാ ന സക്കാ വത്തും. ന ഹി സങ്ഗഹിതേന സങ്ഗഹിതസ്സ സങ്ഗഹിതേന സങ്ഗഹോ ഏത്ഥ പുച്ഛിതോ വിസ്സജ്ജിതോ ച, അഥ ഖോ സങ്ഗഹോവ, തസ്മാ ഏകേന ഖന്ധേനാതി ഏകേന ഖന്ധഗണനേനാതി അയമേവേത്ഥ അത്ഥോ, ന സങ്ഗാഹകേനാതി. ന ഹി ഏകോ ഖന്ധോ അത്തനോ ഏകദേസസ്സ സങ്ഗാഹകോതി.

ചതുത്ഥനയസങ്ഗഹിതേനസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. പഞ്ചമനയോ അസങ്ഗഹിതേനഅസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ

൧൯൩. അസങ്ഗഹിതേനഅസങ്ഗഹിതപദനിദ്ദേസേപി വുത്തനയേനേവ യഥാനിദ്ധാരിതധമ്മദസ്സനം വേദിതബ്ബം. ഏത്ഥ ച സസുഖുമരൂപവിഞ്ഞാണസഹിതധമ്മസമുദായാ യേ തേ ദുക്ഖസച്ചഅനിദസ്സനഅപ്പടിഘഅചേതസികാനുപാദാസദിസാ സതിപി ഏകേന ദ്വീഹി വാ സങ്ഗഹേഹി കേസഞ്ചി അസങ്ഗാഹകത്തേ തീഹിപി അസങ്ഗഹേതബ്ബസ്സ അഭാവതോ പരിപുണ്ണസങ്ഗഹാസങ്ഗാഹകാ ന ഹോന്തി, അബ്യാകതധമ്മസദിസാ കേനചി സങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹേതബ്ബഭാവതോ അസങ്ഗാഹകാ ഏവ ന ഹോന്തി, തേന തേ അസങ്ഗാഹകഭാവേന ന ഉദ്ധടാ, ഇതരേ പന തബ്ബിപരിയായേന ഉദ്ധടാതി.

യം പന അട്ഠകഥായം ‘‘താദിസേന ഹി പദേന നിബ്ബാനം ഖന്ധസങ്ഗഹമത്തം ന ഗച്ഛേയ്യാ’’തി വുത്തം, തം ദുക്ഖസച്ചം സന്ധായ വുത്തം. അനിദസ്സനഅപ്പടിഘേസു പന അസങ്ഗാഹകേസു നിബ്ബാനം അന്തോഗധം, ന ച തദേവ തസ്സ അസങ്ഗാഹകന്തി. സദിസവിസ്സജ്ജനാനം വസേന സമോധാനേത്വാ കതേഹി സദ്ധിന്തി ഏവം കതേഹി ദുതിയപഞ്ഹാദീഹി സദ്ധിം പഠമപഞ്ഹനാമരൂപപഞ്ഹാദയോ സബ്ബേപി ചതുത്തിംസ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. യം പുച്ഛായ ഉദ്ധടം പദം, തദേവാതി രൂപക്ഖന്ധാദിവിസേസകപദം വദതി, ന നിദ്ധാരിതേ പുച്ഛിതബ്ബധമ്മേ. തേ ഹി ലക്ഖണതോ ദസ്സിതാ, ന പദേന സരൂപതോതി. തത്ഥ തദേവാതി ഏവ-സദ്ദേന ന തം കദാചി സങ്ഗഹിതേന അസങ്ഗഹിതം ന ഹോതീതി ഉദ്ധടസ്സേവ അസങ്ഗഹിതേനഅസങ്ഗഹിതഭാവേ നിയതതം അഞ്ഞസ്സ ച അനിയതതം ദസ്സേതീതി വേദിതബ്ബം. ‘‘തദേവ യേഹി അസങ്ഗഹിത’’ന്തി ഏത്ഥ ഹി ‘‘നിയമതോ’’തി സക്കാ വചനസേസോ യോജേതുന്തി. അഥ വാ തദേവാതി പുച്ഛായ ഉദ്ധടമേവ ഏവംപകാരമേവ ഹുത്വാ യേഹി അസങ്ഗഹിതന്തി തസ്സ പുച്ഛായ ഉദ്ധടഭാവേന ഏവം അസങ്ഗഹിതേനഅസങ്ഗഹിതഭാവനിയമനത്ഥോ ഏവ-സദ്ദോ, ന അഞ്ഞസ്സ അസങ്ഗഹിതേനഅസങ്ഗഹിതതാനിവാരണത്ഥോതി ദട്ഠബ്ബോ. പുച്ഛായ ഉദ്ധടഞ്ഹി അഞ്ഞസഹിതം അസഹിതഞ്ച അസങ്ഗഹിതേന അസങ്ഗഹിതം ഹോതി. രൂപക്ഖന്ധാദീനി ഹി അഞ്ഞസഹിതാനി വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധാദീനി അസഹിതാനീതി.

അവസേസാ സങ്ഗഹിതാതി ഇദം അവസേസാ അസങ്ഗഹിതാ ന ഹോന്തീതി ഏവം ദട്ഠബ്ബം. തേഹിപി വിഞ്ഞാണധമ്മേഹി തേ രൂപധമ്മാവ തീഹി സങ്ഗഹേഹി അസങ്ഗഹിതാതി പുച്ഛായ ഉദ്ധടാ തീഹിപി സങ്ഗഹേഹി അസങ്ഗാഹകാ ഹുത്വാ അസങ്ഗഹിതാതി അധിപ്പായോ. അനുദ്ധടാ വേദനാദയോപി ഹി അസങ്ഗഹിതാ ഏവാതി. ഏത്ഥ ച പഠമേ നയേ വേദനാദയോപി വിഞ്ഞാണേന അസങ്ഗഹിതാതി വുത്താ, ദുതിയേ രൂപധമ്മാവാതി അയം വിസേസോ. വേദനാദയോ ഹി രൂപവിഞ്ഞാണേഹേവ ഖന്ധാദിസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതാതി ഓളാരികരൂപേഹി വിഞ്ഞാണേന ച തീഹിപി സങ്ഗഹേഹി അസങ്ഗഹിതാതി അത്ഥോ. രൂപേകദേസോ ഹി ഏത്ഥ രൂപഗ്ഗഹണേന ഗഹിതോതി.

൧൯൬. ചതുത്ഥപഞ്ഹേ ചക്ഖായതനം വേദനാദീഹി ചതൂഹീതി ഏത്ഥ ചക്ഖായതനന്തി ഏതേന പുച്ഛായ ഉദ്ധടം അസങ്ഗാഹകം ദസ്സേതീതി ദട്ഠബ്ബം. ചക്ഖായതനേന പന അസങ്ഗഹിതേന അസങ്ഗഹിതാനി ദസ ഓളാരികായതനാനി ന ചക്ഖായതനമേവാതി. ‘‘രൂപഞ്ച ധമ്മായതന’’ന്തിആദിനാ യേഹി ധമ്മേഹി തീഹിപി സങ്ഗഹേഹി അസങ്ഗഹിതം തം വിഞ്ഞാണമേവ ഹോതി, അസങ്ഗഹിതേന തേന അസങ്ഗഹിതഞ്ച വിഞ്ഞാണവജ്ജം സബ്ബം തേവ ധമ്മേ ഉദാനേതി. സദിസവിസ്സജ്ജനാ ഹി ഏകതോ ഉദാനേത്വാ ദസ്സേതബ്ബാ. തത്ഥ പഠമേന രൂപക്ഖന്ധേന സദിസവിസ്സജ്ജനേസു ഏകതോ ഉദാനേത്വാ ദസ്സിതേസു അഞ്ഞേ വിസദിസവിസ്സജ്ജനാ നയദാനേന ദസ്സിതാ ഹോന്തി. തേനാഹ ‘‘രൂപഞ്ച ധമ്മായതനന്തി…പേ… അഞ്ഞേനാകാരേന സങ്ഖിപിത്വാ ദസ്സിതാ’’തി. തത്ഥ ദ്വേ ഭവാതി അസഞ്ഞേകവോകാരഭവാ. ദ്വേതി ബാഹിരുപാദാധമ്മേ ഏവ സന്ധായ വുത്തം. യേന അസങ്ഗാഹകേന അസങ്ഗഹിതേന അസങ്ഗഹിതം പുച്ഛിതബ്ബം വിസ്സജ്ജിതബ്ബഞ്ച പരിച്ഛിജ്ജതി, സോ രൂപക്ഖന്ധാദികോ തസ്സ പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനാനഞ്ച നിസ്സയഭാവതോ ‘‘വിസയോ’’തി വുത്തോ, യഥാദസ്സിതസ്സ പന ഉദ്ദാനസ്സ നയദാനമത്തത്താ ‘‘നയോ’’തി വുത്തം. ‘‘ദ്വേവീസനയോ ചാ’’തിപി പാഠോ, ദ്വേവീസപദികോ ഏസ നയോ ചാതി അത്ഥോ.

പഞ്ചമനയഅസങ്ഗഹിതേനഅസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഛട്ഠനയോ സമ്പയോഗവിപ്പയോഗപദവണ്ണനാ

൨൨൮. സമ്പയോഗവിപ്പയോഗപദേ യം ലബ്ഭതി, യഞ്ച ന ലബ്ഭതി, തം സബ്ബം പുച്ഛായ ഗഹിതന്തി ഇദം ന രൂപക്ഖന്ധാദീനി പദാനി സന്ധായ വുത്തം, അഥ ഖോ സമ്പയോഗപദം വിപ്പയോഗപദഞ്ചാതി വേദിതബ്ബം. രൂപക്ഖന്ധാദീസു ഹി യം ധമ്മായതനാദിപദം ന ലബ്ഭതി, തം പുച്ഛായപി ന ഗഹിതം. സമ്പയോഗപദം പന രൂപക്ഖന്ധാദീസു അലബ്ഭമാനമ്പി ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ കതിഹി…പേ… സമ്പയുത്തോ’’തി ഏവം പുച്ഛായ ഗഹിതം, വേദനാക്ഖന്ധാദീസു ലബ്ഭമാനം, വിപ്പയോഗപദം പന സബ്ബത്ഥ ലബ്ഭമാനമേവാതി. രൂപധമ്മാനം പന രൂപേന നിബ്ബാനേന വാ, നിബ്ബാനസ്സ ച രൂപേന സദ്ധിം സമ്പയോഗോ നാമ നത്ഥീതി ഏകുപ്പാദാദിസഭാഗതായ അഭാവതോ സമ്പയോഗം നിവാരേന്തേന സാ ഏവ ഏകുപ്പാദാദിതാ ഏതേസം വിസഭാഗതാതി തദഭാവതോ വിപ്പയോഗോപി നിവാരിതോ ഏവ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബോ. ചതൂസു ഹി ഖന്ധേസു വിജ്ജമാനാ ഏകുപ്പാദാദിതാ തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം സഭാഗതാ ഹോതി രൂപനിബ്ബാനേഹി തേസം തേഹി ച രൂപനിബ്ബാനാനം വിസഭാഗതാ ച, ന ച രൂപേകദേസസ്സ നിബ്ബാനസ്സ വാ സാ ഏകുപ്പാദാദിതാ അത്ഥി, യാ രൂപേകദേസേന രൂപേകദേസനിബ്ബാനാനം നിബ്ബാനേന ച രൂപസ്സ വിസഭാഗതാ സിയാ. തേനേവ ‘‘ചതൂഹി വിപ്പയോഗോ’’തി വുത്തന്തി.

സത്തസു വിഞ്ഞാണധാതൂസു ഏകായപി അവിപ്പയുത്തേതി യഥാ രൂപഭവോ തീഹി വിഞ്ഞാണധാതൂഹി, നേവവിപാകനവിപാകധമ്മധമ്മാ പഞ്ചഹി, അവിതക്കഅവിചാരാ ഏകായ വിപ്പയുത്തേ അനാരമ്മണമിസ്സകേ ധമ്മേ ദീപേന്തി, ഏവം അദീപേത്വാ ഏകായപി വിപ്പയുത്തേ അഹോന്തേ സത്തഹിപി സമ്പയുത്തേ സത്തപി വാ താ ദീപേന്തീതി അധിപ്പായോ. അവിപ്പയുത്തേതി ഹി യേ വിപ്പയുത്താ ന ഹോന്തി, തേ ധമ്മേതി വുത്തം ഹോതി, ന സമ്പയുത്തേതി. തേന യാനി താഹി സമ്പയുത്തേ ദീപേന്തി ധമ്മായതനാദിപദാനി, യാനി ച സമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തഭാവേഹി നവത്തബ്ബം ദീപേന്തി അചേതസികാദിപദാനി, യാനി ച സമ്പയുത്തനവത്തബ്ബാനി ദീപേന്തി ദുക്ഖസച്ചാദിപദാനി, തേസം സബ്ബേസം അനാരമ്മണമിസ്സകധമ്മദീപകാനം അഗ്ഗഹണം വുത്തം ഹോതി. ന ഹി അനാരമ്മണമിസ്സകസബ്ബവിഞ്ഞാണധാതുതംസമ്പയുത്തതദുഭയസമുദായാനം ഖന്ധായതനധാതൂസു കേനചി സമ്പയോഗോ വിപ്പയോഗോ വാ അത്ഥീതി.

യദി ഏവം വിപ്പയുത്തേനവിപ്പയുത്തപദനിദ്ദേസേ ‘‘കുസലേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ വിപ്പയുത്താ, തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ വിപ്പയുത്താ’’തി ന വത്തബ്ബം. അകുസലാബ്യാകതാ ഹി അനാരമ്മണമിസ്സോഭയധമ്മാതി? ന, യഥാവുത്തസമുദായാനം ഖന്ധാദീഹേവ സമ്പയോഗവിപ്പയോഗാഭാവവചനതോ. ഖന്ധാദയോ ഹി തദേകദേസാ തദേകദേസഞ്ഞസമുദായാ ച, സമുദായേകദേസാനഞ്ച വിഭാഗാഭാവതോ ന സഭാഗവിസഭാഗതാ അത്ഥി, തേന തേസം ഖന്ധാദീഹി സമ്പയോഗവിപ്പയോഗാഭാവോ ഹോതി. കുസലാ പന ധമ്മാ അകുസലാബ്യാകതേഹി വിഭത്താ, തേ ച കുസലേഹി, ന തേസം സമുദായേകദേസഭാവോ തദേകദേസഞ്ഞസമുദായഭാവോ വാ, തസ്മാ ഖന്ധാദീനി അനാമസിത്വാ വിപ്പയുത്തതാമത്തേന യഥാനിദ്ധാരിതധമ്മദസ്സനേ കുസലേഹി ഇതരേസം, ഇതരേഹി ച കുസലാനം വിപ്പയോഗോ ന ന ഹോതി വിസഭാഗതാസബ്ഭാവതോതി തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞവിപ്പയുത്തതാ വുത്താ. ഏസ നയോ സബ്ബേസു ഏവരൂപേസു.

ഉദ്ദാനേ പന അട്ഠാരസ തതോ പരേതി ഇദം ‘‘സോളസാ’’തി വത്തബ്ബം, തേവീസന്തി ഇദഞ്ച ‘‘ഏകവീസ’’ന്തി. സബ്ബത്ഥ ച കാലസന്താനഭേദരഹിതാരഹിതബഹുധമ്മസമോധാനാനം സങ്ഖാരക്ഖന്ധധമ്മായതനധമ്മധാതൂനം ഏകദേസാ സമുദയസച്ചവേദനാക്ഖന്ധാദയോ ഏകദേസസമ്മിസ്സാ ച ഇദ്ധിപാദാദയോ അനാരമ്മണേഹി അസമ്മിസ്സാ രൂപക്ഖന്ധാദയോ ച സാരമ്മണേഹി അസമ്മിസ്സാ സമ്പയോഗീവിപ്പയോഗീഭാവേന സമാനകാലസന്താനേഹി ച ഏകദേസന്തരേഹി വിഭത്താ ഏവ ഗഹിതാതി തേഹി തേ കേഹിചി ഏകദേസന്തരേഹി വിഭത്തേഹി യഥായോഗം സമ്പയോഗം വിപ്പയോഗഞ്ച ലഭന്തി. അത്ഥി ഹി തേസം ഏകുപ്പാദാദിതാ സഭാഗതാ വിസഭാഗതാ ചാതി. തേന തത്ഥ തത്ഥ ‘‘ഏകേന ഖന്ധേന ഏകേനായതനേന ഏകായ ധാതുയാ കേഹിചി സമ്പയുത്ത’’ന്തി ച, ‘‘ഏകേനായതനേന ഏകായ ധാതുയാ കേഹിചി വിപ്പയുത്ത’’ന്തി ച വുത്തം. ഭിന്നകാലസമുദായാ ഏവ പന വേദനാസഞ്ഞാവിഞ്ഞാണക്ഖന്ധാ വത്തമാനാ ച ഏകേകധമ്മാ ഏവ, തസ്മാ തേസം സമാനകാലസ്സ വിഭജിതബ്ബസ്സ അഭാവതോ ന സുഖിന്ദ്രിയാദീനി വേദനാക്ഖന്ധസ്സ വിഭാഗം കരോന്തി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതാദയോ ച വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധസ്സ മനായതനസ്സ ച. തേന ‘‘സുഖിന്ദ്രിയം ഏകേന ഖന്ധേന കേഹിചി വിപ്പയുത്ത’’ന്തി, ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു ഏകേന ഖന്ധേന ഏകേനായതനേന കേഹിചി വിപ്പയുത്താ’’തി ച ഏവമാദി ന വുത്തം, ഖന്ധായതനവിഭാഗവിരഹിതമ്പി പന വിഞ്ഞാണം ധാതുവിഭാഗേന വിഭത്തമേവ വുത്തന്തി ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു…പേ… മനോവിഞ്ഞാണധാതു സോളസഹി ധാതൂഹി വിപ്പയുത്താ’’തി വുത്തം, ഏവമേവം ഇന്ദ്രിയവിഭാഗേന വിഭത്താനം സുഖിന്ദ്രിയാദീനം ‘‘സുഖിന്ദ്രിയേന യേ ധമ്മാ വിപ്പയുത്താ’’തിആദീസു യഥായോഗം വിപ്പയോഗോ ദട്ഠബ്ബോ, നാവിഭത്തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധസ്സാതി.

൨൩൫. യഥാ തംസമ്പയോഗീഭാവം സന്ധായ ‘‘സമുദയസച്ചം തീഹി ഖന്ധേഹി സമ്പയുത്ത’’ന്തി വുത്തം, ഏവം തംവിപ്പയോഗീഭാവം സന്ധായ ‘‘തീഹി ഖന്ധേഹി വിപ്പയുത്ത’’ന്തി കസ്മാ ന വുത്തന്തി ചേ? അവിഭാഗേഹി തേഹി വിപ്പയോഗവചനസ്സ അയുത്തത്താ. വിഭാഗേ ഹി സതി സമുദയസച്ചം സുഖദുക്ഖദോമനസ്സിന്ദ്രിയേഹി മനോവിഞ്ഞാണധാതുതോ അഞ്ഞവിഞ്ഞാണധാതൂഹി വിപ്പയുത്തന്തി യുത്തം വത്തും വിഭാഗേനേവ വിസഭാഗതായ സങ്ഗഹിതത്താ, വിഭാഗരഹിതേഹി പന വേദനാക്ഖന്ധാദീഹി ന യുത്തം, തേഹി വിജ്ജമാനേഹി വിജ്ജമാനസ്സ സമുദയസ്സ വിസഭാഗഭാവാഭാവതോ. യഞ്ഹി അനുപ്പന്നാ ധമ്മാ വിയ ആമട്ഠകാലഭേദം ന ഹോതി സങ്ഖതം ഉദ്ധരിതബ്ബം, തം പച്ചുപ്പന്നഭാവം നിസ്സായ സമ്പയോഗീവിപ്പയോഗീഭാവേന ഉദ്ധരീയതി, തഞ്ച വിഭാഗരഹിതേഹി ഖന്ധാദീഹി സങ്ഖതേഹി പച്ചുപ്പന്നഭാവമേവ നിസ്സായ അനാമട്ഠകാലഭേദേ അത്ഥിതായ ഏവ നിസ്സിതബ്ബത്താ. അവിജ്ജമാനസ്സ ഹി അവിജ്ജമാനേന, അവിജ്ജമാനസ്സ ച വിജ്ജമാനേന, വിജ്ജമാനസ്സ ച അവിജ്ജമാനേന സമ്പയോഗോ നത്ഥി, വിപ്പയോഗോ പന അവിജ്ജമാനതാദീപകേ ഭേദേ ഗഹിതേ തേനേവ വിസഭാഗതാപി ഗഹിതാ ഏവാതി ഹോതി. ഭേദേ പന അഗ്ഗഹിതേ തേന തേന ഗഹണേന വിസഭാഗതായ അഗ്ഗഹിതത്താ സതി സഭാഗത്തേ വിജ്ജമാനതായ ഏവ ധമ്മാനം സഭാഗസ്സ പരിച്ഛിന്ദനതോ വിജ്ജമാനതാ ദസ്സിതാതി ഏകുപ്പാദാദിഭാവസങ്ഖാതാ സഭാഗതാപി ഗഹിതാ ഏവ ഹോതി. തസ്സാ ച ഗഹിതത്താ സമ്പയോഗോവ ലബ്ഭതി, ന വിപ്പയോഗോ, തസ്മാ സമുദയസച്ചം വേദനാക്ഖന്ധാദീഹി സമ്പയുത്തത്തേന വുത്തം, ന വിപ്പയുത്തത്തേനാതി. ഏസ നയോ മഗ്ഗസച്ചാദീസുപീതി.

൨൬൨. ‘‘ദുതിയജ്ഝാനവിചാരഞ്ഹി ഠപേത്വാ സേസാ അവിതക്കവിചാരമത്താ’’തി അട്ഠകഥാവചനം യേ പധാനാ വിതക്കോ വിയ കോട്ഠാസന്തരചിത്തുപ്പാദേസു അലീനാ, തേ ഏവ ഇധ അവിതക്കവിചാരമത്താതി അധിപ്പേതാതി ദസ്സേതി. തേനേവ ഹി അനന്തരനയേ സമുദയസച്ചേന സമാനഗതികാ ന സവിതക്കസവിചാരേഹീതി തേ ന ഗഹിതാ. ദസമോസാനനയേസു ച തേഹി വിപ്പയുത്തേഹി വിപ്പയുത്താനം തേഹി വിപ്പയുത്താനഞ്ച സോളസഹി ധാതൂഹി വിപ്പയോഗോ അട്ഠാരസസങ്ഗഹിതോ ച വുത്തോ. വിതക്കസഹിതേസുപി പന തേസു ഗഹിതേസു സബ്ബേപി തേ വിചാരേന സമ്പയുത്താതി ‘‘ഏകേന ഖന്ധേന കേഹിചി സമ്പയുത്താ’’തി സക്കാ വത്തും. സോ ഹി സമുദായോ വിചാരം വജ്ജേത്വാ അഞ്ഞേന കേനചി സമ്പയുത്തോ ന ഹോതി. ന ഹി തദേകദേസസ്സ വിതക്കസ്സ വിചാരതോ അഞ്ഞേന സമ്പയോഗോ സമുദായസ്സ ഹോതി. യഥാ നാനാചിത്തുപ്പാദേസു ഉപ്പജ്ജമാനാനം ഇദ്ധിപാദാനം സമുദായസ്സ ഇദ്ധിപാദസ്സ ഏകദേസാനം തീഹി ഖന്ധേഹി സമ്പയോഗോ സമുദായസ്സ ന ഹോതി, ഏവമിധാപി ദട്ഠബ്ബം. യഥാ പന തേസു ഏകോപി വേദനാസഞ്ഞാക്ഖന്ധേഹി സങ്ഖാരക്ഖന്ധേകദേസേന ച അസമ്പയുത്തോ നാമ നത്ഥീതി സമുദായസ്സ തേഹി സമ്പയുത്തതാ വുത്താ, ഏവമിധാപി വിചാരേന അസമ്പയുത്തസ്സ അവിതക്കവിചാരമത്തസ്സ കസ്സചി അഭാവതോ സമുദായസ്സ തേന സമ്പയുത്തതാ ന ന സക്കാ വത്തും. ന ഹി അവിതക്കവിചാരമത്താനം ദസ്സനേനപഹാതബ്ബഹേതുകാദീനം വിയ സമ്പയുത്തതാ ന വത്തബ്ബാ. യഥാ ഹി ദസ്സനേനപഹാതബ്ബഹേതുകേസു കേചി സങ്ഖാരക്ഖന്ധേകദേസേന മോഹേന സമ്പയുത്താ, കേചി അസമ്പയുത്താതി ന സമുദായോ തേന സമ്പയുത്തോ, നാപി അഞ്ഞോ കോചി ധമ്മോ അത്ഥി, യേന സോ സമുദായോ സമ്പയുത്തോ സിയാതി ‘‘ദസ്സനേനപഹാതബ്ബഹേതുകാ ധമ്മാ സമ്പയുത്താതി നത്ഥീ’’തി വുത്തം, ഏവം ഭാവനായപഹാതബ്ബഹേതുകസഹേതുകാദയോപി. ന പനേവം യേന അവിതക്കവിചാരമത്തസമുദായോ സമ്പയുത്തോ സിയാ, തം നത്ഥി അവിതക്കവിചാരമത്തേസു കസ്സചി വിചാരേന അസമ്പയുത്തസ്സ അഭാവാ, തസ്മാ തേ ‘‘സമ്പയുത്താ’’തി ന ന വത്തബ്ബാതി. സബ്ബത്ഥ ച ഏകധമ്മേപി കേഹിചീതി ബഹുവചനനിദ്ദേസോ സങ്ഖായ അനിയമിതത്താ കതോതി വേദിതബ്ബോ.

ഛട്ഠനയസമ്പയോഗവിപ്പയോഗപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സത്തമനയോ സമ്പയുത്തേനവിപ്പയുത്തപദവണ്ണനാ

൩൦൬. സമ്പയുത്തേനവിപ്പയുത്തപദനിദ്ദേസേ രൂപക്ഖന്ധാദയോ തേഹി സമ്പയുത്താഭാവതോ ന ഗഹിതാ. സമുദയസച്ചാദീനി സതിപി തേഹി സമ്പയുത്തേ, സമ്പയുത്തേഹി ച വിപ്പയുത്തേ സമ്പയുത്തേനവിപ്പയുത്താനം ഖന്ധാദീഹി വിപ്പയോഗാഭാവതോ. ന ഹി സമുദയസച്ചേന സമ്പയുത്തേഹി ലോഭസഹഗതചിത്തുപ്പാദേഹി വിപ്പയുത്താനം തതോ അഞ്ഞധമ്മാനം ഖന്ധാദീസു കേനചി വിപ്പയോഗോ അത്ഥി. നനു ച തേ ഏവ ചിത്തുപ്പാദാ ചത്താരോ ഖന്ധാ അഡ്ഢദുതിയാനി ആയതനാനി അഡ്ഢദുതിയാ ധാതുയോ ച ഹോന്തീതി തേഹി വിപ്പയോഗോ വത്തബ്ബോതി? ന, തദഞ്ഞധമ്മാനം ഖന്ധാദിഭാവതോ. ന ഹി തേ ഏവ ധമ്മാ ചത്താരോ ഖന്ധാ, അഥ ഖോ തേ ച തതോ അഞ്ഞേ ച, തഥാ അഡ്ഢദുതിയായതനധാതുയോപി. ന ച തദഞ്ഞസമുദായേഹി അഞ്ഞേ വിപ്പയുത്താ ഹോന്തി സമുദായേകദേസാനം ഏകദേസഞ്ഞസമുദായാനഞ്ച വിപ്പയോഗാഭാവതോ. ഏസ നയോ മഗ്ഗസച്ചസുഖിന്ദ്രിയാദീസു. അവിതക്കവിചാരമത്തേസുപി നിരവസേസേസു അധിപ്പേതേസു തേസം സവിതക്കസവിചാരസമാനഗതികത്താ അഗ്ഗഹണേ കാരണം ന ദിസ്സതി.

അട്ഠകഥായം പന ഏവരൂപാനീതി യഥാ രൂപക്ഖന്ധേ വിസ്സജ്ജനം ന യുജ്ജതി, ഏവം യേസു അഞ്ഞേസുപി ന യുജ്ജതി, താനി വിസ്സജ്ജനസ്സ അയോഗേന ‘‘ഏവരൂപാനീ’’തി വുത്താനി, ന സമ്പയുത്താഭാവേനാതി ദട്ഠബ്ബം. യാനി പന പദാനി ധമ്മധാതുയാ സമ്പയുത്തേ ധമ്മേ ദീപേന്തീതി ഏതേന വേദനാക്ഖന്ധാദിപദാനി ദസ്സേതി, വിഞ്ഞാണഞ്ച അഞ്ഞേന അസമ്മിസ്സന്തി വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധമനായതനാദിപദാനി. തത്ഥ അഞ്ഞേന അസമ്മിസ്സന്തി അസമ്പയുത്തേന അസമ്മിസ്സന്തി അത്ഥോ. അദുക്ഖമസുഖായവേദനായസമ്പയുത്തപദാനിപി ഹി സമ്പയുത്തേഹി സമ്മിസ്സവിഞ്ഞാണദീപകാനി ഇധ ഗഹിതാനീതി. ഏതേന ച ലക്ഖണേന ഏവരൂപാനേവ ഗഹിതാനീതി ദസ്സേതി, ന ഏവരൂപാനി ഗഹിതാനേവാതി സമുദയസച്ചാദിഇദ്ധിപാദാദിപദാനം അസങ്ഗഹിതത്താ. ‘‘അഥ ഫസ്സസത്തകം ചിത്തം സഹ യുത്തപദേഹി സത്താ’’തി പുരാണപാഠോ, അയം പന ഊനോതി കത്വാ ‘‘അഥ ഫസ്സസത്തകം, തികേ തയോ സത്ത മഹന്തരേ ചാ’’തി പാഠോ കതോ.

൩൦൯. പുച്ഛായ ഉദ്ധടപദേനേവ സദ്ധിം വിപ്പയുത്താനം വസേനാതി ഇദം പുച്ഛായ ഉദ്ധടപദേന സമ്പയുത്തേഹി വിപ്പയുത്താ തേന സദ്ധിം വിപ്പയുത്താ ഹോന്തീതി കത്വാ വുത്തം. പാളിഉദ്ദാനഗാഥായം ദ്വേ ച മനേന യുത്താ, വിതക്കവിചാരണാതി മനോധാതുയാ ഏകന്തസമ്പയുത്താ ദ്വേ വിതക്കവിചാരാതി സവിതക്കപദം സവിചാരപദഞ്ച ദസ്സേതി.

സത്തമനയസമ്പയുത്തേനവിപ്പയുത്തപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. അട്ഠമനയോ വിപ്പയുത്തേനസമ്പയുത്തപദവണ്ണനാ

൩൧൭. വിപ്പയുത്തേനസമ്പയുത്തപദനിദ്ദേസേ രൂപക്ഖന്ധാദീഹി വിപ്പയുത്തേനസമ്പയുത്തമേവ യഥാനിദ്ധാരിതം നത്ഥീതി ‘‘രൂപക്ഖന്ധേന യേ ധമ്മാ വിപ്പയുത്താ, തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ സമ്പയുത്താ’’തി അവത്വാ ‘‘രൂപക്ഖന്ധേന യേ ധമ്മാ വിപ്പയുത്താ, തേ ധമ്മാ കതിഹി ഖന്ധേഹി…പേ… സമ്പയുത്താതി നത്ഥീ’’തി വുത്തം. തേന രൂപക്ഖന്ധേന വിപ്പയുത്താനം കേനചി ഖന്ധാദിനാ സമ്പയോഗാഭാവതോ യഥാനിദ്ധാരിതം വിപ്പയുത്തേനസമ്പയുത്തമേവ നത്ഥി, കുതോ തസ്സ പുന ഖന്ധാദീഹി സമ്പയുത്തതാതി ദസ്സേതി.

അട്ഠമനയവിപ്പയുത്തേനസമ്പയുത്തപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. നവമനയോ സമ്പയുത്തേനസമ്പയുത്തപദവണ്ണനാ

൩൧൯. സമ്പയുത്തേനസമ്പയുത്തപദവണ്ണനായം യംഖന്ധാദിവസേനാതി സമാസപദം ഇദം ദട്ഠബ്ബം, യസ്സ ഖന്ധാദിനോ വസേനാതി അത്ഥോ. തസ്സേവാതി ച തസ്സേവ ഖന്ധാദിനോതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യം ഇധ സമ്പയുത്തം വുത്തം, തം രൂപക്ഖന്ധാദീസു അരണന്തേസു യേന വേദനാക്ഖന്ധാദിനാ സമ്പയുത്തം, പുന തസ്സേവ വേദനാക്ഖന്ധാദിനോ ഖന്ധാദീഹി സമ്പയോഗം പുച്ഛിത്വാ വിസ്സജ്ജനം കതം. തഞ്ഹി അത്തനാ സമ്പയുത്തേന സമ്പയുത്തത്താ ‘‘സമ്പയുത്തേന സമ്പയുത്ത’’ന്തി നിദ്ധാരിതന്തി. രൂപേന വാതി ഏതേന നിരോധസച്ചഅപ്പച്ചയഅസങ്ഖതേഹിപി അയോഗോ വുത്തോ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബോ, തഥാ രൂപമിസ്സകേഹി വാതി ഏതേന അനുപാദിന്നഅനുപാദാനിയാദീഹി നിബ്ബാനമിസ്സകേഹിപി. വക്ഖതി ഹി ‘‘നിബ്ബാനം പന സുഖുമരൂപഗതികമേവാ’’തി. സബ്ബാരൂപക്ഖന്ധസങ്ഗാഹകേഹീതി വത്തമാനാനമേവ സമ്പയോഗോ ലബ്ഭതീതി വത്തമാനേസു ഏകമ്പി ധമ്മം അനപനേത്വാ അവികലചതുക്ഖന്ധസങ്ഗാഹകേഹി അരൂപഭവാദീഹീതി അത്ഥോ. അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപോ – യേ സമ്പയോഗം ന ലഭന്തി രൂപക്ഖന്ധാദയോ, തേ സബ്ബേ ന ഗഹിതാ, ഇതരേ ച വേദനാക്ഖന്ധാദയോ സബ്ബേ ഗഹിതാതി.

നവമനയസമ്പയുത്തേനസമ്പയുത്തപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ദസമനയോ വിപ്പയുത്തേനവിപ്പയുത്തപദവണ്ണനാ

൩൫൩. വിപ്പയുത്തേനവിപ്പയുത്തപദനിദ്ദേസേ അഗ്ഗഹിതേസു ധമ്മായതനാദിധമ്മാ അനാരമ്മണമിസ്സകസബ്ബചിത്തുപ്പാദഗതധമ്മഭാവതോ തേഹി വിപ്പയുത്തസ്സ അഭാവാ ന ഗഹിതാ, ദുക്ഖസച്ചചതുമഹാഭവഅബ്യാകതാദിധമ്മാ തേഹി വിപ്പയുത്തേഹി വിപ്പയുത്താനം ഖന്ധാദീഹി വിപ്പയോഗാഭാവതോതി അയം വിസേസോ വേദിതബ്ബോതി.

ദസമനയവിപ്പയുത്തേനവിപ്പയുത്തപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൧. ഏകാദസമനയോ സങ്ഗഹിതേനസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തപദവണ്ണനാ

൪൦൯. ഏകാദസമനയവണ്ണനായം ‘‘തേ ച സേസേഹി തീഹി ഖന്ധേഹി ഏകേന മനായതനേന സത്തഹി വിഞ്ഞാണധാതൂഹീ’’തി ഏതേസം പദാനം ‘‘സമ്പയുത്താ നാമാ’’തി ഏതേന സഹ സമ്ബന്ധോ. ‘‘കേഹിചീ’’തി ഏതസ്സ പനത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘സങ്ഖാരക്ഖന്ധേ ധമ്മായതനധമ്മധാതൂസു ച ഠപേത്വാ തണ്ഹ’’ന്തി ഏതേന ‘‘തേ ചാ’’തി വുത്തേ സമുദയസച്ചേന ഖന്ധാദിസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതധമ്മേ വിസേസേത്വാ തേസം ഏവ വിസേസിതാനം അത്തവജ്ജേഹി സേസേഹി സങ്ഖാരക്ഖന്ധേ തണ്ഹായ ധമ്മായതനധമ്മധാതൂസു ച തണ്ഹായ വേദനാസഞ്ഞാക്ഖന്ധേഹി സമ്പയോഗാരഹേഹി സമ്പയുത്തതം സന്ധായാഹ ‘‘സേസേഹി സമ്പയുത്തത്താ കേഹിചി സമ്പയുത്താ നാമാ’’തി.

ഏകാദസമനയസങ്ഗഹിതേനസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൨. ദ്വാദസമനയോ സമ്പയുത്തേനസങ്ഗഹിതാസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ

൪൧൭. ദ്വാദസമനയേ ച നവമനയേ വിയ സമ്പയോഗാരഹാവ ലബ്ഭന്തീതി ആഹ ‘‘തേയേവ ഉദ്ധടാ’’തി.

ദ്വാദസമനയസമ്പയുത്തേനസങ്ഗഹിതാസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൩. തേരസമനയോ അസങ്ഗഹിതേനസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തപദവണ്ണനാ

൪൪൮. തേരസമനയവണ്ണനായം യേഹി തീഹിപി സങ്ഗഹേഹി അസങ്ഗഹിതം വിഞ്ഞാണമേവ ഹോതി, തേ പാളിയം ‘‘രൂപഞ്ച ധമ്മായതന’’ന്തിആദിഉദ്ദാനഗാഥായ ദസ്സിതാ ബാവീസ ധമ്മാ ‘‘രൂപക്ഖന്ധേന സദിസപഞ്ഹാ ധമ്മാ’’തി വുത്താ. യേഹി പന തീഹിപി സങ്ഗഹേഹി അസങ്ഗഹിതാനി അരൂപഭവേന വിയ ഓളാരികായതനാനേവ ഹോന്തി, തേ വുത്താവസേസാ സബ്ബേ ഇധ ഉദ്ധടാ ‘‘അരൂപഭവേന സദിസാ’’തി വുത്താ. സേസാതി സേസാ പഞ്ചമനയേ ആഗതാ വേദനാക്ഖന്ധാദയോ സതിപി അസങ്ഗാഹകത്തേ ഇധ വിസ്സജ്ജനം ന രുഹന്തീതി ന ഉദ്ധടാ. യേ പന അസങ്ഗാഹകാ ഏവ ന ഹോന്തി ദുക്ഖസച്ചാദിധമ്മാ, തേസു വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. യഥാ പന വേദനാക്ഖന്ധാദയോ ന രുഹന്തി, തം ദസ്സേതും ‘‘വേദനാക്ഖന്ധേന ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തേസഞ്ച സമ്പയോഗോ നാമ നത്ഥീതി രൂപാരൂപധമ്മാനം അസമ്പയോഗേഹി വോമിസ്സതായ സമ്പയോഗോ നത്ഥീതി അത്ഥോ.

യദി പന തേ കദാചി അസബ്ബവിഞ്ഞാണധാതുസമ്പയുത്താ അരൂപധമ്മാ രൂപധമ്മാ ച സിയും, ന തേസം വിപ്പയോഗോ നത്ഥീതി ‘‘വിപ്പയോഗോ ച നത്ഥീ’’തി ന വുത്തം, ന വേദനാക്ഖന്ധേന അസങ്ഗഹിതാനം വിപ്പയോഗസ്സ അത്ഥിതായാതി വേദിതബ്ബം. ഉഭയാഭാവതോ ഹി വേദനാക്ഖന്ധാദയോ ഇധ ന രുഹന്തീതി. ഏവം പനേത്ഥ സിയാ ‘‘വേദനാക്ഖന്ധേന ഹി ഖന്ധാദിവസേന അനാരമ്മണമിസ്സകാ സത്തവിഞ്ഞാണധാതുധമ്മാ അസങ്ഗഹിതാ ഹോന്തി, തേസഞ്ച സമ്പയോഗോ വിപ്പയോഗോ ച നത്ഥീ’’തി. അനാരമ്മണസഹിതാനഞ്ഹി സബ്ബവിഞ്ഞാണധാതൂനം സബ്ബവിഞ്ഞാണധാതുസമ്പയുത്താനം തദുഭയധമ്മാനഞ്ച വേദനാക്ഖന്ധാദിവിഞ്ഞാണക്ഖന്ധാദിചക്ഖായതനാദീഹി തീഹിപി സങ്ഗഹേഹി അസങ്ഗഹിതാനം സമ്പയോഗവിപ്പയോഗാഭാവോ അരുഹണേ കാരണം. ജാതിവിപ്പയോഗഭൂമികാലസന്താനവിപ്പയോഗതോ ചതുബ്ബിധോ വിപ്പയോഗോ. തത്ഥ ജാതിവിപ്പയോഗോ ‘‘കുസലാ ധമ്മാ, അകുസലാ ധമ്മാ’’തിആദി, ഭൂമിവിപ്പയോഗോ ‘‘കാമാവചരാ, രൂപാവചരാ’’തിആദി, കാലവിപ്പയോഗോ ‘‘അതീതാ ധമ്മാ, അനാഗതാ ധമ്മാ’’തിആദി, സന്താനവിപ്പയോഗോ ‘‘അജ്ഝത്താ ധമ്മാ, ബഹിദ്ധാ ധമ്മാ’’തിആദി. ഏവം വിപ്പയോഗോ ചതുധാ വേദിതബ്ബോ.

തേരസമനയഅസങ്ഗഹിതേനസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൪. ചുദ്ദസമനയോ വിപ്പയുത്തേനസങ്ഗഹിതാസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ

൪൫൬. ചുദ്ദസമനയേ ധമ്മായതനാദീനം അനാരമ്മണമിസ്സകസബ്ബചിത്തുപ്പാദഗതധമ്മഭാവതോ വിപ്പയോഗസ്സ അരുഹണം ദട്ഠബ്ബം. ജാതിആദിത്തയസ്സ ചേത്ഥ ധമ്മസഭാവമത്തത്താ ന കഥഞ്ചി സമ്പയോഗോ വിപ്പയോഗോ ച രുഹതി അജ്ഝത്തബഹിദ്ധധമ്മാനം സബ്ബധമ്മസമോധാനത്താ, അനിദസ്സനഅപ്പടിഘാദീനം അനാരമ്മണമിസ്സകസബ്ബചിത്തുപ്പാദത്താ. ദുക്ഖസച്ചാദിധമ്മാവ ഇധ തേഹി വിപ്പയുത്താനം സങ്ഗഹാസങ്ഗഹസബ്ഭാവാ ഗഹിതാതി.

പാളിഉദ്ദാനഗാഥായം സമുച്ഛേദേ ന ലബ്ഭന്തീതി പരിയോസാനേ നയേ ന ലബ്ഭന്തീതി അത്ഥോ. മോഘപുച്ഛകേന ചാതി അലബ്ഭമാനാ ച തേ മോഘപുച്ഛകേന ഹേതുനാ ന ലബ്ഭന്തി തേസം പുച്ഛായ മോഘത്താതി വുത്തം ഹോതി. അഥ വാ മോഘപുച്ഛകോ അട്ഠമോ നയോ, തേന ച സഹ ഓസാനനയേ ഏതേ ധമ്മാ വിപ്പയോഗസ്സപി അഭാവാ സബ്ബഥാപി ന ലബ്ഭന്തീതി അത്ഥോ.

ചുദ്ദസമനയവിപ്പയുത്തേനസങ്ഗഹിതാസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ധാതുകഥാപകരണ-മൂലടീകാ സമത്താ.

പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിപകരണ-മൂലടീകാ

൧. മാതികാവണ്ണനാ

൧. ധമ്മസങ്ഗഹേ തികദുകവസേന സങ്ഗഹിതാനം ധമ്മാനം വിഭങ്ഗേ ഖന്ധാദിവിഭാഗം ദസ്സേത്വാ തഥാസങ്ഗഹിതവിഭത്താനം ധാതുകഥായ സങ്ഗഹാസങ്ഗഹാദിപ്പഭേദം വത്വാ യായ പഞ്ഞത്തിയാ തേസം സഭാവതോ ഉപാദായ ച പഞ്ഞാപനം ഹോതി, തം പഭേദതോ ദസ്സേതും ‘‘ഛ പഞ്ഞത്തിയോ’’തിആദിനാ പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തി ആരദ്ധാ. തത്ഥ യേ ധമ്മേ പുബ്ബാപരിയഭാവേന പവത്തമാനേ അസഭാവസമൂഹവസേന ഉപാദായ ‘‘പുഗ്ഗലോ, ഇത്ഥീ, പുരിസോ, ദേവോ, മനുസ്സോ’’തിആദികാ പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തി ഹോതി, തേസം അഞ്ഞേസഞ്ച ബാഹിരരൂപനിബ്ബാനാനം സസഭാവസമൂഹസസഭാവഭേദവസേന പഞ്ഞാപനാ സഭാവപഞ്ഞത്തീതി ഖന്ധപഞ്ഞത്തിആദികാ പഞ്ചവിധാ വേദിതബ്ബാ. തായ ധമ്മസങ്ഗഹാദീസു വിഭത്താ സഭാവപഞ്ഞത്തി സബ്ബാപി സങ്ഗഹിതാ ഹോതി. പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തി പന അസഭാവപഞ്ഞത്തി. തായ ച സമയവിമുത്താദിപ്പഭേദായ സത്തസന്താനഗതേ പരിഞ്ഞേയ്യാദിസഭാവധമ്മേ ഉപാദായ പവത്തിതോ പധാനായ ‘‘വിഹാരോ മഞ്ചോ’’തിആദികാ ച സബ്ബാ അസഭാവപഞ്ഞത്തി സങ്ഗഹിതാ ഹോതി.

ഏത്താവതാ ച പഞ്ഞത്തി നാമ വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി ച. താ ഏവ ഹി വോമിസ്സാ ഇതരാ ചതസ്സോതി. തസ്മാ താസം ദസ്സനേന ഇമസ്മിം പകരണേ സബ്ബാ പഞ്ഞത്തിയോ ദസ്സിതാതി വേദിതബ്ബാ. ഖന്ധാദിപഞ്ഞത്തീസു പന ഛസു അഞ്ഞത്ഥ അദസ്സിതപ്പഭേദം ഇധേവ ച ദസ്സിതപ്പഭേദം പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിം ഉപാദായ ഇമസ്സ പകരണസ്സ പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തീതി നാമം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. യേ ധമ്മേ ഇധ പഞ്ഞപേതുകാമോതി പഞ്ഞത്തിയാ വത്ഥുഭാവേന ദസ്സേതുകാമോതി അധിപ്പായോ. ന ഹി ഏതസ്മിം പകരണേ പഞ്ഞാപനം കരോതി, വത്ഥൂഹി പന പഞ്ഞത്തിയോ ദസ്സേതീതി.

ഖന്ധാതി പഞ്ഞാപനാതി ഇദം ഖന്ധാതി രൂപം പഥവീതിആദികാ സബ്ബാപി സാമഞ്ഞപ്പഭേദപഞ്ഞാപനാ നാമ ഹോതി, തം സന്ധായ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. പഞ്ഞാപനാതി ഏതസ്സ പന ദസ്സനാ ഠപനാതി ഏതേ ദ്വേ അത്ഥാ, തേസം പകാസനാ നിക്ഖിപനാതി. തത്ഥ ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ…പേ… അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം സമയവിമുത്തോ’’തിആദിനാ ഇദമേവംനാമകം ഇദമേവംനാമകന്തി തംതംകോട്ഠാസികകരണം ബോധനമേവ നിക്ഖിപനാ, ന പഞ്ഞപേതബ്ബാനം മഞ്ചാദീനം വിയ ഠാനസമ്ബന്ധകരണം. യോ പനായം ‘‘നാമപഞ്ഞത്തി ഹി ദസ്സേതി ച ഠപേതി ചാ’’തി കത്തുനിദ്ദേസോ കതോ, സോ ഭാവഭൂതായ കരണഭൂതായ വാ നാമപഞ്ഞത്തിയാ തേസം തേസം ധമ്മാനം ദിട്ഠതായ ഠപിതതായ ച തംനിമിത്തതം സന്ധായ കതോതി വേദിതബ്ബോ.

വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തീതിആദിനാ വചനേന പാളിയം അനാഗതതം സന്ധായ ‘‘പാളിമുത്തകേനാ’’തിആദിമാഹ. കുസലാകുസലസ്സേവാതി കുസലാകുസലസ്സ വിയ. വിജ്ജമാനസ്സാതി ഏതസ്സ അത്ഥോ സതോതി, തസ്സ അത്ഥോ സമ്ഭൂതസ്സാതി. വിജ്ജമാനസ്സ സതോതി വാ വിജ്ജമാനഭൂതസ്സാതി അത്ഥോ. തമേവത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സമ്ഭൂതസ്സാ’’തി. തേന അവിജ്ജമാനഭാവം പടിക്ഖിപതി. തഥാ അവിജ്ജമാനസ്സാതി യഥാ കുസലാദീനി അകുസലാദിസഭാവതോ, ഫസ്സാദയോ ച വേദനാദിസഭാവതോ വിനിവത്തസഭാവാനി വിജ്ജന്തി, തഥാ അവിജ്ജമാനസ്സ യേ ധമ്മേ ഉപാദായ ‘‘ഇത്ഥീ, പുരിസോ’’തി ഉപലദ്ധി ഹോതി, തേ അപനേത്വാ തേഹി വിനിവത്തസ്സ ഇത്ഥിആദിസഭാവസ്സ അഭാവതോ അസമ്ഭൂതസ്സാതി അത്ഥോ. യം പനേതസ്സ ‘‘തേനാകാരേന അവിജ്ജമാനസ്സ അഞ്ഞേനാകാരേന വിജ്ജമാനസ്സാ’’തി അത്ഥം കേചി വദന്തി, തത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം പഞ്ഞത്തിദുകേ വുത്തമേവ. അവിജ്ജമാനേപി സഭാവേ ലോകനിരുത്തിം അനുഗന്ത്വാ അനഭിനിവേസേന ചിത്തേന ‘‘ഇത്ഥീ, പുരിസോ’’തി ഗഹണസബ്ഭാവാ ‘‘ലോകനിരുത്തിമത്തസിദ്ധസ്സാ’’തി ആഹ. സാഭിനിവേസേന പന ചിത്തേന ഗയ്ഹമാനം പഞ്ചമസച്ചാദികം ന സഭാവതോ, നാപി സങ്കേതേന സിദ്ധന്തി ‘‘സബ്ബാകാരേനപി അനുപലബ്ഭനേയ്യ’’ന്തി വുത്തം. താസു ഇമസ്മിം…പേ… ലബ്ഭന്തീതി ഇമസ്മിം പകരണേ സരൂപതോ തിസ്സന്നം ആഗതതം സന്ധായ വുത്തം.

യഥാവുത്തസ്സ പന അട്ഠകഥാനയസ്സ അവിരോധേന ആചരിയവാദാ യോജേതബ്ബാ, തസ്മാ പഞ്ഞപേതബ്ബട്ഠേന ചേസാ പഞ്ഞത്തീതി ഏതസ്സ സഭാവതോ അവിജ്ജമാനത്താ പഞ്ഞപേതബ്ബമത്തട്ഠേന പഞ്ഞത്തീതി അത്ഥോ. പഞ്ഞപേതബ്ബമ്പി ഹി സസഭാവം തജ്ജപരമത്ഥനാമലാഭതോ ന പരതോ ലഭിതബ്ബം പഞ്ഞത്തിനാമം ലഭതി, നിസഭാവം പന സഭാവാഭാവതോ ന അത്തനോ സഭാവേന നാമം ലഭതീതി. സത്തോതിആദികേന നാമേന പഞ്ഞപിതബ്ബമത്തട്ഠേന പഞ്ഞത്തീതി നാമം ലഭതി, നിസഭാവാ ച സത്താദയോ. ന ഹി സസഭാവസ്സ രൂപാദീഹി ഏകത്തേന അഞ്ഞത്തേന വാ അനുപലബ്ഭസഭാവതാ അത്ഥീതി.

കിരീടം മകുടം, തം അസ്സ അത്ഥീതി കിരീടീ. ഏതസ്മിഞ്ച ആചരിയവാദേ അനൂനേന ലക്ഖണേന ഭവിതബ്ബന്തി സബ്ബസമോരോധോ കാതബ്ബോ. ദുതിയം തതിയന്തി ഏവംപകാരാ ഹി ഉപനിധാപഞ്ഞത്തി ഉപനിക്ഖിത്തകപഞ്ഞത്തി ച സങ്ഖാതബ്ബപ്പധാനത്താ ഛപി പഞ്ഞത്തിയോ ഭജതീതി യുത്തം വത്തും, ഇതരാ ച യഥായോഗം തം തം പഞ്ഞത്തിന്തി. ദുതിയം തതിയം ദ്വേ തീണീതിആദി പന സങ്ഖാ നാമ കാചി നത്ഥീതി താസം ഉപാദാസന്തതിപഞ്ഞത്തീനം അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിഭാവം, ഇതരാസഞ്ച ഉപനിധാപഞ്ഞത്തീനം യഥാനിദസ്സിതാനം അവിജ്ജമാനേനഅവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിഭാവം മഞ്ഞമാനോ ആഹ ‘‘സേസാ അവിജ്ജമാനപക്ഖഞ്ചേവ അവിജ്ജമാനേനഅവിജ്ജമാനപക്ഖഞ്ച ഭജന്തീ’’തി. ദുതിയം തതിയം ദ്വേ തീണീതിആദീനം ഉപനിധാഉപനിക്ഖിത്തകപഞ്ഞത്തീനം അവിജ്ജമാനേനഅവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിഭാവമേവ മഞ്ഞതി. യഞ്ഹി പഠമാദികം അപേക്ഖിത്വാ യസ്സ ചേകാദികസ്സ ഉപനിക്ഖിപിത്വാ പഞ്ഞാപീയതി, തഞ്ച സങ്ഖാനം കിഞ്ചി നത്ഥീതി. തഥാ സന്തതിപഞ്ഞത്തിയാ ച. ന ഹി അസീതി ആസീതികോ ച വിജ്ജമാനോതി.

ഏകച്ചാ ഭൂമിപഞ്ഞത്തീതി കാമാവചരാദിപഞ്ഞത്തിം സന്ധായാഹ. കാമാവചരാദീ ഹി സഭാവധമ്മാതി അധിപ്പായോ. കാമോതി പന ഓകാസേ ഗഹിതേ അവിജ്ജമാനേനവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി ഏസാ ഭവിതും അരഹതി, കമ്മനിബ്ബത്തക്ഖന്ധേസു ഗഹിതേസു വിജ്ജമാനേനവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി. യഥാ പന വചനസങ്ഖാതായ വചനസമുട്ഠാപകചേതനാസങ്ഖാതായ വാ കിരിയായ ഭാണകോതി പുഗ്ഗലസ്സ പഞ്ഞത്തി വിജ്ജമാനേനഅവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിപക്ഖം ഭജതി, ഏവം കിസോ ഥൂലോതി രൂപായതനസങ്ഖാതേന സണ്ഠാനേന പുഗ്ഗലാദീനം പഞ്ഞാപനാ വിജ്ജമാനേനഅവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി ഭവിതും അരഹതി. സണ്ഠാനന്തി വാ രൂപായതനേ അഗ്ഗഹിതേ അവിജ്ജമാനേനഅവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി. രൂപം ഫസ്സോതിആദികാ പന വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി രുപ്പനാദികിച്ചവസേന കിച്ചപഞ്ഞത്തിയം, പച്ചത്തധമ്മനാമവസേന പച്ചത്തപഞ്ഞത്തിയം വാ അവരോധേതബ്ബാ. വിജ്ജമാനാവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തീസു ച വുത്താസു താസം വോമിസ്സതാവസേന പവത്താ ഇതരാപി വുത്തായേവ ഹോന്തീതി അയമ്പി ആചരിയവാദോ സബ്ബസങ്ഗാഹകോതി ദട്ഠബ്ബോ.

൨. ‘‘യാവതാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ’’തിആദികസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘യത്തകേന പഞ്ഞാപനേനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ യാവതാ പഞ്ചക്ഖന്ധാതി യാവതാ രൂപക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോതി ഖന്ധാനം ഖന്ധപഞ്ഞത്തി, ഏത്താവതാ ഖന്ധാനം ഖന്ധപഞ്ഞത്തി, ഏവം പാളിയോജനം കത്വാ സങ്ഖേപപ്പഭേദവസേന അയം അത്ഥോ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. ‘‘യാവതാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ’’തി, ‘‘ഖന്ധാനം ഖന്ധപഞ്ഞത്തീ’’തി ഹി ഇമസ്സ അത്ഥോ ‘‘യത്തകേന പഞ്ഞാപനേന സങ്ഖേപതോ പഞ്ചക്ഖന്ധാതി വാ’’തി ഏതേന ദസ്സിതോ, ‘‘യാവതാ രൂപക്ഖന്ധോ’’തിആദികസ്സ പന ‘‘പഭേദതോ രൂപക്ഖന്ധോ’’തിആദികേനാതി. തത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോതി പഭേദനിദസ്സനമത്തമേതം. തേന അവുത്തോപി സബ്ബോ സങ്ഗഹിതോ ഹോതീതി ‘‘തത്രാപി രൂപക്ഖന്ധോ കാമാവചരോ’’തിആദി വുത്തം. അയം വാ ഏത്ഥ പാളിയാ അത്ഥയോജനാ – ‘‘യാവതാ’’തി ഇദം സബ്ബേഹി പദേഹി യോജേത്വാ യത്തകാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ, തത്തകാ ഖന്ധാനം ഖന്ധപഞ്ഞത്തി. യത്തകോ പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം തപ്പഭേദാനഞ്ച രൂപക്ഖന്ധാദീനം പഭേദോ, തത്തകോ ഖന്ധാനം ഖന്ധപഞ്ഞത്തിയാ പഭേദോതി പകരണന്തരേ വുത്തേന വത്ഥുഭേദേന ഖന്ധപഞ്ഞത്തിയാ പഭേദം ദസ്സേതി. ഏസ നയോ ‘‘യാവതാ ആയതനാന’’ന്തിആദീസുപി.

൭. ഏകദേസേനേവാതി ഉദ്ദേസമത്തേനേവാതി അത്ഥോ.

മാതികാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. നിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧. ഏകകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧. ഝാനങ്ഗാനേവ വിമോക്ഖോതി ഇമിനാ അധിപ്പായേനാഹ ‘‘വിമോക്ഖസഹജാതേന നാമകായേനാ’’തി. യേന ഹി സദ്ധിന്തിആദിനാ പഠമം സമങ്ഗിഭാവത്ഥം വിവരതി. ഫസ്സേനപി ഫുട്ഠായേവ നാമാതി ഏതേന ‘‘അപിചേസാ’’തിആദിനാ വുത്തം ദുതിയം സമ്ഫസ്സേന ഫുസനത്ഥം, ഇതരേഹി ഇതരേ കാരണത്ഥേ. സമങ്ഗിഭാവഫുസനകാരണഭാവാ ഹി ഫുസനാതി വുത്താതി. പുനപി പഠമത്ഥമേവ ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യത്താ വിവരന്തോ ‘‘തത്രാസ്സാ’’തിആദിമാഹ. ഠപേത്വാ താനി അങ്ഗാനി സേസാ അതിരേകപണ്ണാസധമ്മാതി ഏത്ഥ വേദനാസോമനസ്സിന്ദ്രിയാനി സങ്ഗഹിതാനീതി ആഹ ‘‘ചത്താരോ ഖന്ധാ ഹോന്തീ’’തി. ഏവം സതി വേദനാസോമനസ്സിന്ദ്രിയേഹി സുഖസ്സ ഫുസിതബ്ബത്താ തിണ്ണഞ്ച തേസം അനഞ്ഞത്താ തേനേവ തസ്സ ഫുസനാ ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി, വേദയിതാധിപതിയട്ഠേഹി ഉപനിജ്ഝായനഭാവപടിലാഭസ്സ വുത്തത്താ. അഥ വാ ഠപേത്വാ താനി അങ്ഗാനീതി അങ്ഗാനം ബഹുത്താ ബഹുവചനം. തേസു പന പച്ചേകമ്പി യോജനാ കാതബ്ബാ ‘‘വിതക്കം ഠപേത്വാ’’തിആദിനാ. തത്ഥ ‘‘സുഖം ഠപേത്വാ’’തി ഇമിസ്സാ യോജനായ സേസാ തയോ ഖന്ധാ ഹോന്തി, ഇതരാസു ചത്താരോതി. സബ്ബയോജനാസു ച തയോ അന്തോ കത്വാ ‘‘ചത്താരോ ഖന്ധാ ഹോന്തീ’’തി വുത്തം.

൨. യോ അസമയവിമോക്ഖേന ഏകച്ചേഹി ആസവേഹി വിമുത്തോ അസമയവിമോക്ഖൂപനിസ്സയലാഭേന ച സാതിസയേന സമയവിമോക്ഖേന, സോ ഏവ സമയവിമുത്തോ. സോ ഹി തേന വിമുത്തോ ഝാനലാഭീ സേക്ഖോ രൂപാരൂപഭവതോ അപുനരാവട്ടകോ കാമരാഗാദീഹി തഥാവിമുത്തോവ ഹോതീതി സമയവിമുത്തപഞ്ഞത്തിം ലദ്ധും അരഹതി. പുഥുജ്ജനോ പന ഝാനലാഭീ പുനരാവട്ടകധമ്മോ പുന കാമരാഗാദിസമുദാചാരഭാവതോ വിമുത്തോ നാമ ന ഹോതീതി സമയവിമുത്തപഞ്ഞത്തിം നാരഹതി, തേന സോ ‘‘സമയവിമുത്തോ’’തി ന വുത്തോ. അരഹതോ പന അപരിക്ഖീണാ ആസവാ നത്ഥി, യതോ വിമുച്ചേയ്യ. ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരമത്താ ഹി തസ്സ അട്ഠ വിമോക്ഖാതി. തസ്മാ തസ്സ ന അട്ഠ വിമോക്ഖാ സമയവിമുത്തപഞ്ഞത്തിഭാവസ്സ അസമയവിമുത്തപഞ്ഞത്തിഭാവസ്സ വാ കാരണം. തദകാരണഭാവമേവ ദസ്സേതും ‘‘ന ഹേവ ഖോ…പേ… വിഹരതീ’’തി വുത്തം, ന സുക്ഖവിപസ്സകസ്സേവ അസമയവിമുത്തഭാവം ദസ്സേതുന്തി ദട്ഠബ്ബം. സബ്ബോപി ഹി അരഹാ അസമയവിമുത്തോതി. ബാഹിരാനന്തി ലോകുത്തരതോ ബഹിഭൂതാനം, ലോകിയാനന്തി അത്ഥോ.

൩. അരൂപക്ഖന്ധനിബ്ബാനമത്തവാചകോ അരൂപസദ്ദോ ന ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘രൂപതോ അഞ്ഞ’’ന്തിആദി വുത്തം. ചിത്തമഞ്ജൂസന്തി സമാധിം. അഭിഞ്ഞാദീനഞ്ഹി ധമ്മാനം പാദകഭാവേന സമാധി മഞ്ജൂസാസദിസോ ഹോതി. അദ്ധാനം ഫരിതുന്തി ദീഘകാലം ബ്യാപേതും, പവത്തേതുന്തി അത്ഥോ. ‘‘സമ്മജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ തത്ഥ ആദരസ്സ അകതത്താ വത്തഭേദോതി വേദിതബ്ബോ. ഏവം വത്തഭേദമത്തേന നട്ഠാ പന സമാപത്തി കാമച്ഛന്ദാദീഹി നട്ഠാ വിയ ന കിഞ്ചേന പച്ചാഹരിതബ്ബാ ഹോതി മന്ദപാരിപന്ഥകത്താ, തസ്മാ വത്തസമിതകരണമത്തേനേവ പച്ചാഹരിതബ്ബത്താ ‘‘അപ്പേന്തോവ നിസീദീ’’തി ആഹ.

൪. അത്തനോ അനുരൂപേന പമാദേന വീതിനാമേന്താനമ്പി സമാപത്തി ന കുപ്പതീതി പരിഹീനോ നാമ ന ഹോതി, തസ്മിം തസ്മിം ബ്യാസങ്ഗേ പടിസംഹടമത്തേ സമാപജ്ജിതും സമത്ഥതായാതി അധിപ്പായോ. ‘‘കിസ്സ പന, ഭന്തേ, ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ ലാഭസക്കാരസിലോകോ അന്തരായായാതി? യാ ഹിസ്സ സാ, ആനന്ദ, അകുപ്പാ ചേതോവിമുത്തി, നാഹം തസ്സാ ലാഭസക്കാരസിലോകം അന്തരായായ വദാമി. യേ ച ഖ്വസ്സ, ആനന്ദ, അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാ അധിഗതാ, തേസാഹമസ്സ ലാഭസക്കാരസിലോകം അന്തരായായ വദാമീ’’തി സുത്തേ (സം. നി. ൨.൧൭൯) പന സമയേന സമയം ആപജ്ജനേന പരിഹരിതബ്ബാനം സമാപത്തിസുഖവിഹാരാനം തസ്മിം തസ്മിം ബ്യാസങ്ഗകാലേ അനിപ്ഫത്തിതോ ലാഭസക്കാരസിലോകോ അന്തരായോതി വുത്തോതി അധിപ്പായേനസ്സ തേന അവിരോധോ വേദിതബ്ബോ.

൫. ധമ്മാനം…പേ… പീതി ഏത്ഥ ‘‘ധമ്മേഹീ’’തി വത്തബ്ബം. ഇധ ഹി താഹി സമാപത്തീഹി പരിഹായേയ്യാതി ധമ്മേഹി പുഗ്ഗലസ്സ പരിഹാനമ്പി അപരിഹാനമ്പി വുത്തം. തത്ഥ ച പുഗ്ഗലസ്സ പമാദമാഗമ്മ താ സമാപത്തിയോ കുപ്പേയ്യുന്തി ധമ്മാനം കുപ്പനം അകുപ്പനഞ്ച വുത്തം, പുഗ്ഗലസ്സ പന പരിഹാനധമ്മാനമേവ വിനാസോതി വചനനാനത്തമത്തേന വചനത്ഥനാനത്തമത്തേന വാ പരിയായന്തരതാ വുത്താതി ദട്ഠബ്ബാ.

൭-൮. ചേതനാ സമാപത്തിചേതനാ തദായൂഹനാ ച. അനുരക്ഖണാ സമാപത്തിഉപകാരാനുപകാരപരിഗ്ഗാഹികാ പഞ്ഞാസഹിതാ സതി. താഹി ചേതിയമാനഅനുരക്ഖിയമാനസമാപത്തീനം ഭബ്ബാ ചേതനാഭബ്ബാ അനുരക്ഖണാഭബ്ബാ.

൧൦. പുഥുജ്ജനഗോത്തന്തി പുഥുജ്ജനസിക്ഖം, പുഥുജ്ജനഗതാ തിസ്സോ സിക്ഖാ അതിക്കന്താതി അത്ഥോ. താ ഹി സംയോജനത്തയാനുപച്ഛേദേന ‘‘പുഥുജ്ജനസിക്ഖാ’’തി വുച്ചന്തീതി.

൧൧. അരഹത്തമഗ്ഗട്ഠോ ച വട്ടഭയതോ പഞ്ഞുബ്ബേഗേന ഉബ്ബിജ്ജന്തോ ഉദ്ധമ്ഭാഗിയസംയോജനേഹി ഉപരതോതി ഭയൂപരതോ നാമാതി ആഹ ‘‘സത്ത സേക്ഖാ ഭയൂപരതാ’’തി.

൧൨. ഭവങ്ഗപഞ്ഞാവിരഹിതാ ‘‘വിപാകാവരണേന സമന്നാഗതാ’’തി ഇമിനാ ഗഹിതാതി തിഹേതുകപടിസന്ധികാ കേചി ‘‘ദുപ്പഞ്ഞാ’’തി ഇമിനാ ഗയ്ഹന്തീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അപ്പടിലദ്ധമഗ്ഗഫലൂപനിസ്സയാ’’തി. പഞ്ഞായ ഹി വിനാ ന തദുപനിസ്സയോ അത്ഥീതി.

൧൪. യത്ഥ നിയതാനിയതവോമിസ്സാ പവത്തി അത്ഥി, തത്ഥേവ നിയതധമ്മാ ഹോന്തീതി ഉത്തരകുരൂസു തദഭാവാ നിയതോ നാമ നത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യാ പന ഉത്തരകുരുകാന’’ന്തിആദിമാഹ.

൧൬. തേരസസു സീസേസു പലിബോധസീസാദീനി പവത്തസീസഞ്ച പരിയാദിയിതബ്ബാനി, അധിമോക്ഖസീസാദീനി പരിയാദകാനി, പരിയാദകഫലം ഗോചരസീസം. തഞ്ഹി വിസയജ്ഝത്തഫലവിമോക്ഖോതി. പരിയാദകസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഫലസ്സ ച ആരമ്മണം സങ്ഖാരസീസം സങ്ഖാരവിവേകഭൂതോ നിരോധോതി പരിയാദിയിതബ്ബാനം പരിയാദകഫലാരമ്മണാനം സഹ വിയ സംസിദ്ധിദസ്സനേന സമസീസിഭാവം ദസ്സേതും പടിസമ്ഭിദായം (പടി. മ. ൧.൮൭) തേരസ സീസാനി വുത്താനി. ഇധ പന ‘‘അപുബ്ബം അചരിമം ആസവപരിയാദാനഞ്ച ഹോതി ജീവിതപരിയാദാനഞ്ചാ’’തി വചനതോ തേസു കിലേസപവത്തസീസാനമേവ വസേന യോജനം കരോന്തോ ‘‘തത്ഥ കിലേസസീസ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ പവത്തസീസമ്പി വട്ടതോ വുട്ഠഹന്തോ മഗ്ഗോ ചുതിതോ ഉദ്ധം അപ്പവത്തികരണവസേന യദിപി പരിയാദിയതി, യാവ പന ചുതി, താവ പവത്തിസബ്ഭാവതോ ‘‘പവത്തസീസം ജീവിതിന്ദ്രിയം ചുതിചിത്തം പരിയാദിയതീ’’തി ആഹ. കിലേസപരിയാദാനേന പന അത്തനോ അനന്തരം വിയ നിപ്ഫാദേതബ്ബാ പച്ചവേക്ഖണവാരാ ച കിലേസപരിയാദാനസ്സേവ വാരാതി വത്തബ്ബതം അരഹന്തി. ‘‘വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതീ’’തി (മ. നി. ൧.൭൮; സം. നി. ൩.൧൨, ൧൪) വചനതോ ഹി പച്ചവേക്ഖണപരിസമാപനേന കിലേസപരിയാദാനം സമാപിതം നാമ ഹോതി. തം പന പരിസമാപനം യദി ചുതിചിത്തേന ഹോതി, തേനേവ ജീവിതപരിസമാപനഞ്ച ഹോതീതി ഇമായ വാരചുതിസമതായ കിലേസപരിയാദാനജീവിതപരിയാദാനാനം അപുബ്ബാചരിമതാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘വാരസമതായാ’’തി. ഭവങ്ഗം ഓതരിത്വാ പരിനിബ്ബായതീതി ഏത്ഥ പരിനിബ്ബാനചിത്തമേവ ഭവങ്ഗോതരണഭാവേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

൧൭. മഹാപയോഗോതി മഹാകിരിയോ വിപത്തികരണമഹാമേഘുട്ഠാനാകാരവിനാസോ. തിട്ഠേയ്യാതി വിനാസോ നപ്പവത്തേയ്യാതി അത്ഥോ.

൧൮. അരണീയത്താതി പയിരുപാസിതബ്ബത്താ.

൨൦. യായ കതകിച്ചതാ ഹോതി, തായ അഗ്ഗവിജ്ജായ അധിഗതായ തേവിജ്ജതാഭാവോ നിപ്പരിയായതാ, സാ ച ആഗമനവസേന സിദ്ധാ സാതിസയാ തേവിജ്ജതാതി ആഹ ‘‘ആഗമനീയമേവ ധുര’’ന്തി.

൨൨. തത്ഥ ചാതി നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മം, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപ്പത്തിയാ ആധാരഭാവേ വാ. തത്ഥേവ ഹി സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ നാമ ഹോതീതി.

൨൩. അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസൂതി ച അനനുസ്സുതേസു സച്ചേസൂതി അത്ഥോ.

൨൪. ‘‘രൂപീ രൂപാനി പസ്സതീ’’തിആദികേ (മ. നി. ൨.൨൪൮; ൩.൩൧൨; പടി. മ. ൧.൨൦൯; ധ. സ. ൨൪൮) നിരോധസമാപത്തിഅന്തേ അട്ഠ വിമോക്ഖേ വത്വാ ‘‘യതോ ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ഇമേ അട്ഠ വിമോക്ഖേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി. അയം വുച്ചതി, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ’’തി യദിപി മഹാനിദാനസുത്തേ വുത്തം, തം പന ഉഭതോഭാഗവിമുത്തസേട്ഠവസേന വുത്തന്തി ഇധ കീടാഗിരിസുത്തവസേന സബ്ബഉഭതോഭാഗവിമുത്തസങ്ഗഹത്ഥം ‘‘അട്ഠ സമാപത്തിയോ സഹജാതനാമകായേന പടിലഭിത്വാ വിഹരതീ’’തി ആഹ. കീടാഗിരിസുത്തേ ഹി ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ യേ തേ സന്താ വിമോക്ഖാ അതിക്കമ്മ രൂപേ ആരുപ്പാ, തേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ’’തി (മ. നി. ൨.൧൮൨) അരൂപസമാപത്തിവസേന ചത്താരോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്താ വുത്താ, ഉഭതോഭാഗവിമുത്തസേട്ഠോ ച വുത്തലക്ഖണോപപത്തിതോതി. കായസക്ഖിമ്ഹിപി ഏസേവ നയോ.

പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തീതി ന ആസവാ പഞ്ഞായ പസ്സന്തി, ദസ്സനകാരണാ പന പരിക്ഖീണാ ദിസ്വാ പരിക്ഖീണാതി വുത്താ. ദസ്സനായത്തപരിക്ഖയത്താ ഏവ ഹി ദസ്സനം പുരിമകിരിയാ ഹോതീതി. നാമനിസ്സിതകോ ഏസോതി ഏസോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ രൂപതോ മുച്ചിത്വാ നാമം നിസ്സായ ഠിതോ പുന തതോ മുച്ചനതോ ‘‘നാമനിസ്സിതകോ’’തി വത്വാ തസ്സ ച സാധകം സുത്തം വത്വാ ‘‘കായദ്വയതോ സുവിമുത്തത്താ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ’’തി ആഹാതി അത്ഥോ. സുത്തേ ഹി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനലാഭിനോ ഉപസീവബ്രാഹ്മണസ്സ ഭഗവതാ നാമകായാ വിമുത്തോതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോതി മുനി അക്ഖാതോതി.

പഠമത്ഥേരവാദേ ദ്വീഹി ഭാഗേഹി വിമുത്തോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ, ദുതിയത്ഥേരവാദേ ഉഭതോ ഭാഗതോ വിമുത്തോതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോതി, തതിയത്ഥേരവാദേ ദ്വീഹി ഭാഗേഹി ദ്വേ വാരേ വിമുത്തോതി അയമേതേസം വിസേസോ. തത്ഥ വിമുത്തോതി കിലേസേഹി വിമുത്തോ, കിലേസവിക്ഖമ്ഭനസമുച്ഛേദനേഹി വാ കായദ്വയതോ വിമുത്തോതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അരൂപാവചരം പന നാമകായതോ ച വിമുത്തന്തി നീവരണസങ്ഖാതനാമകായതോ വിമുത്തന്തി വുത്തം ഹോതി. തഞ്ഹി നീവരണദൂരീഭാവേന നാമകായതോ രൂപതണ്ഹാവിക്ഖമ്ഭനേന രൂപകായതോ ച വിമുത്തത്താ ഏകദേസേന ഉഭതോഭാഗവിമുത്തം നാമ ഹോതീതി അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ പാദകഭൂതം ഉഭതോഭാഗവിമുത്തനാമലാഭസ്സ കാരണം ഭവിതും യുത്തന്തി അധിപ്പായോ.

൨൫. ഏതേസു ഹി ഏകോപി അട്ഠവിമോക്ഖലാഭീ ന ഹോതീതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തഭാവസ്സ കാരണഭൂതം രൂപകായതോ വിമുത്തം ഏകമ്പി വിമോക്ഖം അനധിഗതോതി അധിപ്പായോ. അരൂപാവചരേസു ഹി ഏകമ്പി അധിഗതോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തഭാവകാരണപടിലാഭതോ അട്ഠവിമോക്ഖേകദേസേന തേന തംനാമദാനേ സമത്ഥേന ‘‘അട്ഠവിമോക്ഖലാഭീ’’ത്വേവ വുച്ചതി. തേനാഹ ‘‘അരൂപാവചരജ്ഝാനേസു പനാ’’തിആദി.

൨൬. ഫുട്ഠന്തം സച്ഛികരോതീതി ഫുട്ഠാനം അന്തോ ഫുട്ഠന്തോ, ഫുട്ഠാനം അരൂപാവചരജ്ഝാനാനം അനന്തരോ കാലോതി അധിപ്പായോ. അച്ചന്തസംയോഗേ ചേത്ഥ ഉപയോഗവചനം ദട്ഠബ്ബം. ഫുട്ഠാനന്തരകാലമേവ സച്ഛികരോതി സച്ഛികാതബ്ബോപായേനാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ഏകമന്തം നിസീദീ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൧൬൫) വിയ ഭാവനപുംസകം വാ ഏതം. യോ ഹി അരൂപജ്ഝാനേന രൂപകായതോ നാമകായേകദേസതോ ച വിക്ഖമ്ഭനവിമോക്ഖേന വിമുത്തോ, തേന നിരോധസങ്ഖാതോ വിമോക്ഖോ ആലോചിതോ പകാസിതോ വിയ ഹോതി, ന പന കായേന സച്ഛികതോ. നിരോധം പന ആരമ്മണം കത്വാ ഏകച്ചേസു ആസവേസു ഖേപിതേസു തേന സോ സച്ഛികതോ ഹോതി, തസ്മാ സോ സച്ഛികാതബ്ബം നിരോധം യഥാആലോചിതം നാമകായേന സച്ഛികരോതീതി കായസക്ഖീതി വുച്ചതി, ന തു വിമുത്തോതി ഏകച്ചാനം ആസവാനം അപരിക്ഖീണത്താ.

൨൭. ദിട്ഠത്താ പത്തോതി ഏതേന ചതുസച്ചദസ്സനസങ്ഖാതായ ദിട്ഠിയാ നിരോധസ്സ പത്തതം ദീപേതി. ‘‘ദിട്ഠന്തം പത്തോ’’തി വാ പാഠോ, ദസ്സനസങ്ഖാതസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗഞാണസ്സ അനന്തരം പത്തോതി വുത്തം ഹോതി. പഠമഫലതോ പട്ഠായ ഹി യാവ അഗ്ഗമഗ്ഗാ ദിട്ഠിപ്പത്തോതി.

൨൮. ഇമം പന നയം ‘‘നോ’’തി പടിക്ഖിപിത്വാതി ഏത്ഥ ദിട്ഠിപ്പത്തസദ്ധാവിമുത്തഭാവപ്പത്താനം പഞ്ഞാനാനത്തം വുത്തം, ന പന യേന വിസേസേന സോ വിസേസോ പത്തോ, സോ വുത്തോതി ഇമം ദോസം ദിസ്വാ പടിക്ഖേപോ കതോതി ദട്ഠബ്ബോ. ആഗമട്ഠകഥാസൂതി ച വചനേന ആഗമനീയനാനത്തസന്നിട്ഠാനമേവ ഥിരം കരോതീതി വേദിതബ്ബം. സദ്ദഹന്തോ വിമുത്തോതി ഏതേന സബ്ബഥാ അവിമുത്തസ്സപി സദ്ധാമത്തേന വിമുത്തഭാവം ദസ്സേതി. സദ്ധാവിമുത്തോതി വാ സദ്ധായ അധിമുത്തോതി അത്ഥോ.

൨൯. പഞ്ഞം വാഹേതീതി പഞ്ഞം സാതിസയം പവത്തേതീതി അത്ഥോ. പഞ്ഞാ ഇമം പുഗ്ഗലം വഹതീതി നിബ്ബാനാഭിമുഖം ഗമേതീതി അത്ഥോ.

൩൧. ഏവം മഗ്ഗക്ഖണേപീതി അയം അപി-സദ്ദോ കസ്മാ വുത്തോ, നനു അരിയേന അട്ഠങ്ഗികേന മഗ്ഗേന സമന്നാഗതോ മഗ്ഗക്ഖണേ ഏവ ഹോതീതി തദാ ഏവ സോതാപന്നോ നാമാതി ആപന്നന്തി? നാപന്നം. മഗ്ഗേന ഹി അത്തനാ സദിസസ്സ അട്ഠങ്ഗികസ്സ വാ സത്തങ്ഗികസ്സ വാ ഫലസ്സ സോതോതി നാമം ദിന്നന്തി തേനപി സമന്നാഗതസ്സ സോതാപന്നഭാവതോ, സോതേന വാ മഗ്ഗേന പവത്തേതും അപരിഹീനേന ഫലട്ഠോപി സമന്നാഗതോ ഏവ നാമ, ന ച തേന പഠമമഗ്ഗക്ഖണേ വിയ സോതോ സമാപജ്ജിയമാനോ, തസ്മാ സമാപന്നസോതത്താ പഠമഫലതോ പട്ഠായ ‘‘സോതാപന്നോ’’തി വത്തും യുത്തോ. വുത്തഞ്ഹി ‘‘യേ കേചി, ഭിക്ഖവേ, മയി അവേച്ചപ്പസന്നാ, സബ്ബേ തേ സോതാപന്നാ. തേസം സോതാപന്നാനം പഞ്ചന്നം ഇധ നിട്ഠാ, പഞ്ചന്നം ഇധ വിഹായ നിട്ഠാ’’തി (അ. നി. ൧൦.൬൪). തത്ഥ ദുതിയഫലട്ഠാദീനം വിസും നാമം അത്ഥീതി പഠമഫലട്ഠോ ഏവ ഇതരേഹി വിസേസിയമാനോ ‘‘സോതാപന്നോ’’തി വത്തും യുത്തോതി സോ ഏവ ഇധാധിപ്പേതോ. പടിലദ്ധമഗ്ഗേന ബുജ്ഝതീതി ഏതേന പടിലദ്ധമഗ്ഗസ്സ ചതുസച്ചപച്ചവേക്ഖണാദീനം ഉപനിസ്സയഭാവം ദസ്സേതി. സമ്ബോധി പരം അയനം നിസ്സയോ ഏതസ്സാതി ഹി സമ്ബോധിപരായണോതി. ദുതിയേനത്ഥേന സമ്ബോധി പരം അയനം ഗതി ഏതസ്സാതി സമ്ബോധിപരായണോ.

൩൨. കേവലേന കുലസദ്ദേന മഹാകുലമേവ വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘മഹാഭോഗകുലേസുയേവ നിബ്ബത്തതീതി അത്ഥോ’’തി.

൩൩. ഖന്ധബീജം നാമ പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണം. ഇഹട്ഠകനിജ്ഝാനികവസേനേവ ഇമസ്മിം ഠാനേ കഥിതാതി സജ്ഝാനകോ അജ്ഝത്തസംയോജനസമുച്ഛേദേ അകതേപി അനാഗാമിസഭാഗോ അനാവത്തിധമ്മോ ഇധ ഗണനൂപഗോ ന ഹോതി, ഹേട്ഠാ ഉപരി ച സംസരണകോ കാമഭവഗതോ ഹീനജ്ഝാനകോ ഇധ ഗണനൂപഗോതി അധിപ്പായോ.

൩൪. യം വത്തബ്ബന്തി ‘‘ദ്വീഹി കാരണേഹി തനുഭാവോ വേദിതബ്ബോ’’തിആദി യം വത്തബ്ബം സിയാതി അത്ഥോ.

൩൬. ഉപപന്നം വാ സമനന്തരാതി ഉപപന്നം വാ ഏതേന പുഗ്ഗലേന ഹോതി, അഥ സമനന്തരാ അരിയമഗ്ഗം സഞ്ജനേതി. അപ്പത്തം വാ വേമജ്ഝം ആയുപ്പമാണന്തി ആയുപ്പമാണം തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വേമജ്ഝം അപ്പത്തം ഹോതി, ഏത്ഥന്തരേ അരിയമഗ്ഗം സഞ്ജനേതീതി അയമേത്ഥ പാളിഅത്ഥോ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘അപ്പത്വാ പബ്ബതം നദീ’’തി വിയ ആയുപ്പമാണം വേമജ്ഝം അപ്പത്തം വാ ഹുത്വാതി പരസദ്ദയോഗേ പരതോ ഭൂതോ ഹുത്വാ സദ്ദോ വചനസേസഭൂതോ പയുത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

൩൭. ഉപഹച്ചാതി ഏതസ്സ ഉപഗന്ത്വാതി അത്ഥോ, തേന വേമജ്ഝാതിക്കമോ കാലകിരിയോപഗമനഞ്ച സങ്ഗഹിതം ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘അതിക്കമിത്വാ വേമജ്ഝ’’ന്തിആദി.

൪൦. ഉദ്ധംവാഹിഭാവേനാതി ഉദ്ധം വഹതീതി ഉദ്ധംവാഹീ, തണ്ഹാസോതം വട്ടസോതം വാ, തസ്സ ഭാവോ, തേന ഉദ്ധംവാഹിഭാവേനാതി വുത്തം ഹോതി. അവിഹേസു ഉദ്ധംസോതോ യദിപി തത്ഥ പരിനിബ്ബായീ ന ഹോതി, യത്ഥ വാ തത്ഥ വാ ഗന്ത്വാ പരിനിബ്ബായതു, പരിനിബ്ബായിനോ പന തസ്സ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിതാ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിതാ ച അത്ഥീതി തത്ഥ ദസ അനാഗാമിനോ വുത്താ, ഏവം അതപ്പാദീസുപി. അനുപഹച്ചതലാതി അപ്പത്തതലാ. അസങ്ഖാരസസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീനം ലഹുസാലഹുസഗതികാ ഏവ പരിത്തവിപുലതിണകട്ഠഝാപകപപ്പടികാസദിസതാ വേദിതബ്ബാ, ന ഉപ്പജ്ജിത്വാവ നിബ്ബായനകാദീഹി അധിമത്തതാ വിയ സമുദ്ദം പത്വാ നിബ്ബായനകതോ അനധിമത്തതാ വിയ ച അന്തരാ ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീഹി ഉദ്ധംസോതതോ ച അധിമത്താനധിമത്തതാ. തേ ഏവ ഹി അസങ്ഖാരസസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിനോതി. തതോ മഹന്തതരേതി വചനം തിണകട്ഠഝാപനസമത്ഥപപ്പടികാദസ്സനത്ഥം, ന അധിമത്ത നാധിമത്തദസ്സനത്ഥന്തി.

നോ ചസ്സ നോ ച മേ സിയാതി അവിജ്ജാസങ്ഖാരാദികം ഹേതുപഞ്ചകം നോ ച അസ്സ, വിഞ്ഞാണാദികം ഇദം ഫലപഞ്ചകം വത്തമാനം നോ ച മേ സിയാതി അത്ഥോ. തേന അതീതഭവസംസിദ്ധിതോ ദുക്ഖസമുദയതോ ഇമസ്സ ദുക്ഖസ്സ പവത്തിദസ്സനതോ പച്ചയസമുദയട്ഠേന ഖന്ധാനം ഉദയദസ്സനപടിപത്തി വുത്താ ഹോതി. ന ഭവിസ്സതി, ന മേ ഭവിസ്സതീതി യദി ഏതരഹി ഹേതുപഞ്ചകം ന ഭവിസ്സതി, അനാഗതേ ഫലപഞ്ചകം ന മേ ഭവിസ്സതീതി അത്ഥോ. ഏതേന പച്ചയനിരോധട്ഠേന വയദസ്സനപടിപത്തി വുത്താ ഹോതി, ഏതരഹി അനാഗതേ ച അത്തത്തനിയനിവാരണവസേന സുഞ്ഞതാപടിപത്തി വാ ചതൂഹിപി വുത്താ. യദത്ഥീതി യം അത്ഥി. ഭൂതന്തി സസഭാവം നിബ്ബത്തം വാ യഥാദിട്ഠഉദയബ്ബയം യഥാദിട്ഠസുഞ്ഞതം വാ ഖന്ധപഞ്ചകം പരികപ്പിതഇത്ഥിപുരിസസത്താദിഭാവരഹിതം നാമരൂപമത്തന്തി അത്ഥോ. വിവട്ടാനുപസ്സനായ വിവട്ടമാനസോ തം ഭൂതം പജഹാമീതി ഉപേക്ഖം പടിലഭതി, സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണേന ഉപേക്ഖകോ ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി.

ഭവേ ന രജ്ജതി, സമ്ഭവേ ന രജ്ജതീതി അവിസിട്ഠേ വിസിട്ഠേ ച ഭവേ ന രജ്ജതീതി കേചി വദന്തി. പച്ചുപ്പന്നോ പന ഭവോ ഭവോ, അനാഗതോ ജാതിയാ ഗഹണേന ഗഹിതോ സമ്ഭവോതി വേദിതബ്ബോ. അഥ വാ ഭവോതി ഭൂതമേവ വുച്ചതി, സമ്ഭവോ തദാഹാരോ, തസ്മിം ദ്വയേ ന രജ്ജതീതി സേക്ഖപടിപത്തിം ദസ്സേതി. ഭൂതേ ഹി സസമ്ഭവേ ച വിരാഗോ സേക്ഖപടിപത്തി. യഥാഹ ‘‘ഭൂതമിദന്തി, ഭന്തേ, യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി, ഭൂതമിദന്തി യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ ഭൂതസ്സ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതി. തദാഹാരസമ്ഭവന്തി യഥാഭൂതം…പേ… ദിസ്വാ തദാഹാരസമ്ഭവസ്സ നിബ്ബിദായ…പേ… പടിപന്നോ ഹോതി. തദാഹാരനിരോധായ യം ഭൂതം, തം നിരോധധമ്മന്തി യഥാഭൂതം…പേ… ദിസ്വാ നിരോധധമ്മസ്സ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭന്തേ, സേക്ഖോ ഹോതീ’’തി (സം. നി. ൨.൩൧). അഥുത്തരീതി അഥ ഏവം അരജ്ജമാനോ ഉത്തരി സന്തം പദം നിബ്ബാനം അനുക്കമേന മഗ്ഗപഞ്ഞായ സമ്മാ പസ്സതി, തഞ്ച ഖ്വസ്സ പദം ന സബ്ബേന സബ്ബം സച്ഛികതം ചതുത്ഥമഗ്ഗേനേവ സച്ഛികാതബ്ബസ്സ തസ്സ തേന അസച്ഛികതത്താ.

ഏകകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൬൩. കസ്സചി കിലേസസ്സ അവിക്ഖമ്ഭിതത്താ കസ്സചി കഥഞ്ചി അവിമുത്തോ കാമഭവോ അജ്ഝത്തഗ്ഗഹണസ്സ വിസേസപച്ചയോതി അജ്ഝത്തം നാമ. തത്ഥ ബന്ധനം അജ്ഝത്തസംയോജനം, തേന സമ്പയുത്തോ അജ്ഝത്തസംയോജനോ.

൮൩. കാരണേന വിനാ പവത്തഹിതചിത്തോ അകാരണവച്ഛലോ. അനാഗതമ്പി പയോജനം അപേക്ഖമാനോ പുരിമഗ്ഗഹിതം തം കതം ഉപാദായ കതഞ്ഞൂ ഏവ നാമ ഹോതി, ന പുബ്ബകാരീതി ആഹ ‘‘കരിസ്സതി മേ’’തിആദി. തമോജോതിപരായണോ പുഞ്ഞഫലം അനുപജീവന്തോ ഏവ പുഞ്ഞാനി കരോതീതി ‘‘പുബ്ബകാരീ’’തി വുത്തോ. ‘‘ഇണം ദേമീ’’തി സഞ്ഞം കരോതീതി ഏവംസഞ്ഞം അകരോന്തോപി കരോന്തോ വിയ ഹോതീതി അത്ഥോ.