൭. സതിപട്ഠാനവിഭങ്ഗോ

൧. സുത്തന്തഭാജനീയം

ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൩൫൫. സമാനസദ്ദവചനീയാനം അത്ഥാനം ഉദ്ധരണം അത്ഥുദ്ധാരോ. സോ യസ്മാ സദ്ദത്ഥവിചാരോ ന ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ന ഇധ…പേ… അത്ഥദസ്സന’’ന്തി. പ-സദ്ദോ പധാനത്ഥദീപകോ ‘‘പണീതാ ധമ്മാ’’തിആദീസു (ധ. സ. തികമാതികാ ൧൪) വിയ.

അനവസ്സുതതാ അനുപകിലിട്ഠതാ. തേനാഹ ‘‘തദുഭയവീതിവത്തതാ’’തി.

ഭുസത്ഥം പക്ഖന്ദനന്തി ഭുസത്ഥവിസിട്ഠം പക്ഖന്ദനം അനുപവിസനം.

അസ്സാദസ്സാതി തണ്ഹായ. ‘‘നിച്ചം അത്താ’’തി അഭിനിവേസവത്ഥുതായ ദിട്ഠിയാ വിസേസകാരണാനം ചിത്തധമ്മാനം തണ്ഹായപി വത്ഥുഭാവതോ വിസേസഗ്ഗഹണം, തഥാ കായവേദനാനം ദിട്ഠിയാപി വത്ഥുഭാവസമ്ഭവതോ ‘‘വിസേസേനാ’’തി വുത്തം. സരാഗവീതരാഗാദിവിഭാഗദ്വയവസേനേവ ചിത്താനുപസ്സനായ വുത്തത്താ തം ‘‘നാതിപഭേദഗത’’ന്തി വുത്തം. ധമ്മാതി ഇധ സഞ്ഞാസങ്ഖാരക്ഖന്ധാ അധിപ്പേതാ, സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ ച ഫസ്സാദിവസേന അനേകഭേദോതി ധമ്മാനുപസ്സനാ ‘‘അതിപഭേദഗതാ’’തി വുത്താ. സരാഗാദിവിഭാഗവസേന സോളസഭേദത്താ വാ ചിത്താനുപസ്സനാ നാതിപഭേദഗതാ വുത്താ, സുത്തേ ആഗതനയേന നീവരണാദിവസേന അനേകഭേദത്താ ധമ്മാനുപസ്സനാ അതിപഭേദഗതാ വുത്താ. ‘‘വിസുദ്ധിമഗ്ഗോതി വുത്താനീ’’തി ആനേത്വാ യോജേതബ്ബം. താ അനുപസ്സനാ ഏതേസന്തി തദനുപസ്സനാ, ചിത്തധമ്മാനുപസ്സിനോ പുഗ്ഗലാ, തേസം.

തത്ഥ ‘‘അസുഭഭാവദസ്സനേനാ’’തി യഥാഠിതവസേനാപി യോജനാ ലബ്ഭതേവ. ഭവോഘസ്സ വേദനാ വത്ഥു ഭവസ്സാദഭാവതോ. നിച്ചഗ്ഗഹണവസേനാതി അത്താഭിനിവേസവിസിട്ഠസ്സ നിച്ചഗ്ഗഹണസ്സ വസേന. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘സസ്സതസ്സ അത്തനോ’’തി. ഓഘേസു വുത്തനയാ ഏവ യോഗാസവേസുപി യോജനാ അത്ഥതോ അഭിന്നത്താതി തേ ന ഗഹിതാ. നിച്ചഗ്ഗഹണവസേനാതി അത്താഭിനിവേസവിസിട്ഠസ്സ നിച്ചഗ്ഗഹണസ്സ വസേന. പഠമോഘതതിയചതുത്ഥഗന്ഥയോജനായം വുത്തനയേനേവ കായചിത്തധമ്മാനം ഇതരുപാദാനവത്ഥുതാ ഗഹേതബ്ബാതി വേദനായ ദിട്ഠുപാദാനവത്ഥുതാ ദസ്സിതാ. തഥാ കായവേദനാനം ഛന്ദദോസാഗതിവത്ഥുതാ കാമോഘബ്യാപാദകായഗന്ഥവത്ഥുതാവചനേന വുത്താതി. തേനാഹ ‘‘അവുത്താനം വുത്തനയേന വത്ഥുഭാവോ യോജേതബ്ബോ’’തി.

ധാരണതാ അസമ്മുസ്സനതാ, അനുസ്സരണമേവ വാ. ഏകത്തേതി ഏകസഭാവേ നിസ്സരണാദിവസേന. സമാഗമോ സച്ഛികിരിയാ. സതിപട്ഠാനസഭാവോ സമ്മാസതിതാ നിയ്യാനസതിതാ സമാനഭാഗതാ ഏകജാതിതാ സഭാഗതാ. പുരിമസ്മിന്തി ‘‘ഏകത്തേ നിബ്ബാനേ സമാഗമോ ഏകത്തസമോസരണ’’ന്തി ഏതസ്മിം അത്ഥേ. വിസുന്തി നാനാഅത്ഥദ്വയഭാവേന. തദേവ ഗമനം സമോസരണന്തി സതിസദ്ദത്ഥന്തരാഭാവാ…പേ… ഏകഭാവസ്സാതി യോജേതബ്ബം. സതിസദ്ദത്ഥവസേന അവുച്ചമാനേതി ‘‘ഏകോ സതിപട്ഠാനസഭാവോ ഏകത്ത’’ന്തിആദിനാ അവുച്ചമാനേ, ‘‘ഏകത്തേ നിബ്ബാനേ സമാഗമോ ഏകത്തസമോസരണ’’ന്തി ഏവം വുച്ചമാനേതി അത്ഥോ. ധാരണതാവ സതീതി ‘‘സരണതാ’’തി (ധ. സ. ൧൪) വുത്തധാരണതാ ഏവ സതീതി കത്വാ. സതിസദ്ദത്ഥന്തരാഭാവാതി സതിസങ്ഖാതസ്സ സരണേകത്തസമോസരണസദ്ദത്ഥതോ അഞ്ഞസ്സ അത്ഥസ്സ അഭാവാ. പുരിമന്തി സരണപദം. നിബ്ബാനസമോസരണേപീതി യഥാവുത്തേ ദുതിയേ അത്ഥേ സരണേകത്തസമോസരണപദാനി സഹിതാനേവ സതിപട്ഠാനേകഭാവസ്സ ഞാപകാനി, ഏവം നിബ്ബാനസമോസരണേപി ‘‘ഏകത്തേ നിബ്ബാനേ സമാഗമോ ഏകത്തസമോസരണ’’ന്തി ഏതസ്മിമ്പി അത്ഥേ സതി…പേ… കാരണാനി.

ആനാപാനപബ്ബാദീനന്തി ആനാപാനപബ്ബഇരിയാപഥചതുസമ്പജഞ്ഞ കോട്ഠാസ ധാതുമനസികാരനവസിവഥികപബ്ബാനീതി ഏതേസം. ഇമേസു പന യസ്മാ കേസുചി ദേവാനം കമ്മട്ഠാനം ന ഇജ്ഝതി, തസ്മാ താനി അനാമസിത്വാ യദിപി കോട്ഠാസധാതുമനസികാരവസേനേവേത്ഥ ദേസനാ പവത്താ, ദേസനന്തരേ പന ആഗതം അനവസേസം കായാനുപസ്സനാവിഭാഗം ദസ്സേതും ‘‘ചുദ്ദസവിധേന കായാനുപസ്സനം ഭാവേത്വാ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൩൫൫) വുത്തം. തേനാഹ ‘‘മഹാസതിപട്ഠാനസുത്തേ വുത്താന’’ന്തി. ‘‘തഥാ’’തി ഇമിനാ ‘‘മഹാസതിപട്ഠാനസുത്തേ (ദീ. നി. ൨.൩൮൨) വുത്താന’’ന്തി ഇമമേവ ഉപസംഹരതി. പഞ്ചവിധേനാതി നീവരണഉപാദാനക്ഖന്ധായതനബോജ്ഝങ്ഗഅരിയസച്ചാനം വസേന പഞ്ചധാ. ഭാവനാനുഭാവോ അരിയമഗ്ഗഗ്ഗഹണസമത്ഥതാ.

തംനിയമതോതി തസ്സാ കായാനുപസ്സനാദിപടിപത്തിയാ നിയമതോ. തസ്സാ ഭിക്ഖുഭാവേ നിയതേ സാപി ഭിക്ഖുഭാവേ നിയതായേവ നാമ ഹോതി.

കായാനുപസ്സനാഉദ്ദേസവണ്ണനാ

ഏത്ഥാതി കായേ. അവയവാ അസ്സ അത്ഥീതി അവയവീ, സമുദായോ, സമൂഹോതി അത്ഥോ, സോ പന അവയവവിനിമുത്തം ദ്രബ്യന്തരന്തി ഗാഹോ ലദ്ധി അവയവീഗാഹോ. ഹത്ഥപാദാദിഅങ്ഗുലിനഖാദിഅങ്ഗപച്ചങ്ഗേ സന്നിവേസവിസിട്ഠേ ഉപാദായ യായം അങ്ഗപച്ചങ്ഗസമഞ്ഞാ ചേവ കായസമഞ്ഞാ ച, തം അതിക്കമിത്വാ ഇത്ഥിപുരിസരഥഘടാദിദ്രബ്യന്തിപരികപ്പനം സമഞ്ഞാതിധാവനം. അഥ വാ യഥാവുത്തസമഞ്ഞം അതിക്കമിത്വാ പകതിആദിദ്രബ്യാദിജീവാദികായാദിപദത്ഥന്തരപരികപ്പനം സമഞ്ഞാതിധാവനം. നിച്ചസാരാദിഗാഹഭൂതോ അഭിനിവേസോ സാരാദാനാഭിനിവേസോ.

ന തം ദിട്ഠന്തി തം ഇത്ഥിപുരിസാദി ദിട്ഠം ന ഹോതി. ദിട്ഠം വാ ഇത്ഥിപുരിസാദി ന ഹോതീതി യോജനാ. യഥാവുത്തന്തി കേസാദിഭൂതുപാദായസമൂഹസങ്ഖാതം.

കേസാദിപഥവിന്തി കേസാദിസഞ്ഞിതം സസമ്ഭാരപഥവിം. പുബ്ബാപരിയഭാവേനാതി സന്താനവസേന. അഞ്ഞത്ഥാതി ‘‘ആപോകായ’’ന്തി ഏവമാദീസു.

അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാതി സപരസന്താനേ കായോ വുത്തോതി. ‘‘കായോ’’തി ചേത്ഥ സമ്മസനുപഗാ രൂപധമ്മാ അധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാധമ്മാന’’ന്തി. ഘടിതം ഏകാബദ്ധം ആരമ്മണം ഘടിതാരമ്മണം, ഏകാരമ്മണഭൂതന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഏകതോ ആരമ്മണഭാവോ നത്ഥീ’’തി.

അന്തോഓലീയനാ അന്തോസങ്കോചോ അന്തരാവോസാനം.

ദ്വീഹീതി അഭിജ്ഝാവിനയദോമനസ്സവിനയേഹി.

സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച സതിസമ്പജഞ്ഞം, തേന. ഏതേന കരണഭൂതേന. വിപക്ഖധമ്മേഹി അനന്തരിതത്താ അവിച്ഛിന്നസ്സ. തസ്സ സബ്ബത്ഥികകമ്മട്ഠാനസ്സ.

കായാനുപസ്സനാഉദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വേദനാനുപസ്സനാദിഉദ്ദേസവണ്ണനാ

സുഖാദീനന്തി സുഖദുക്ഖാദുക്ഖമസുഖാനം.

രൂപാദിആരമ്മണനാനത്തഭേദാനം വസേന യോജേതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. തഥാ ച സേസേസുപി. സവത്ഥുകാവത്ഥുകാദീതി ആദി-സദ്ദേന ഹീനാദിയോനിആദിഭേദം സങ്ഗണ്ഹാതി. വിസും വിസും ന വത്തബ്ബന്തി ചോദനം ദസ്സേതീതി യോജനാ. ഏകത്ഥാതി കായാദീസു ഏകസ്മിം. പുരിമചോദനായാതി ‘‘പുബ്ബേ പഹീനത്താ പുന പഹാനം ന വത്തബ്ബ’’ന്തി ചോദനായ. പഹീനന്തി വിക്ഖമ്ഭിതം. പടിപക്ഖഭാവനായാതി മഗ്ഗഭാവനായ. ഉഭയത്ഥാതി ഉഭയചോദനായ. ഉഭയന്തി പരിഹാരദ്വയം. യസ്മാ പുരിമചോദനായ നാനാപുഗ്ഗലപരിഹാരോ, നാനാചിത്തക്ഖണികപരിഹാരോ ച സമ്ഭവതി, ദുതിയചോദനായ പന നാനാചിത്തക്ഖണികപരിഹാരോയേവ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സമ്ഭവതോ യോജേതബ്ബ’’ന്തി. മഗ്ഗസതിപട്ഠാനഭാവനം സന്ധായ വുത്തം. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു കായാദീസു.

വേദനാനുപസ്സനാദിഉദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കായാനുപസ്സനാനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൩൫൬. അജ്ഝത്താദീതി ആദി-സദ്ദേന ഇധ വുത്താ ബഹിദ്ധാഅജ്ഝത്തബഹിദ്ധാഅനുപസ്സനപ്പകാരാ വിയ മഹാസതിപട്ഠാനസുത്തേ വുത്താ സമുദയധമ്മാനുപസ്സിആദിഅനുപസ്സനപ്പകാരാപി കായാനുപസ്സനാഭാവതോ ഗഹിതാ ഇച്ചേവ വേദിതബ്ബം. തത്ഥാതി അജ്ഝത്താദിഅനുപസ്സനായം. ചുദ്ദസ പകാരാ മഹാസതിപട്ഠാനസുത്തേ ആഗതചുദ്ദസപ്പകാരാദികേ അപേക്ഖിത്വാ ഇധ വുത്താ. അജ്ഝത്താദിപ്പകാരോ ഏകോ പകാരോതി ആഹ ‘‘ഏകപ്പകാരനിദ്ദേസേനാ’’തി. ബാഹിരേസൂതി ഏകച്ചേസു അഞ്ഞതിത്ഥിയേസു. തേസമ്പി ഹി ആനാപാനാദിവസേന സമഥപക്ഖികാ കായാനുപസ്സനാ സമ്ഭവതി. തേനാഹ ‘‘ഏകദേസസമ്ഭവതോ’’തി.

തചസ്സ ച അതചപരിച്ഛിന്നതാ തചേന അപരിച്ഛിന്നതാ അത്ഥീതി യോജനാ. ‘‘ദീഘബാഹു നച്ചതൂ’’തിആദീസു വിയ അഞ്ഞപദത്ഥേപി സമാസേ അവയവപദത്ഥസങ്ഗഹോ ലബ്ഭതേവാതി വുത്തം ‘‘കായേകദേസഭൂതോ തചോ ഗഹിതോ ഏവാ’’തി. തചപടിബദ്ധാനം നഖദന്തന്ഹാരുമംസാനം, തചപടിബദ്ധാനം തദനുപ്പവിട്ഠമൂലാനം കേസലോമാനം, തപ്പടിബദ്ധപടിബദ്ധാനം ഇതരേസം സമൂഹഭൂതോ സബ്ബോ കായോ ‘‘തചപരിയന്തോ’’ത്വേവ വുത്തോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തപ്പടിബദ്ധാ’’തിആദിമാഹ. അത്ഥി കേസാ, അത്ഥി ലോമാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ അത്ഥീതി പുഥുത്തവാചീ ഏകം നിപാതപദം, ന കിരിയാപദം. കിരിയാപദത്തേ ഹി സന്തീതി വത്തബ്ബം സിയാ, വചനവിപല്ലാസേന വാ വുത്തന്തി.

കമ്മട്ഠാനസ്സ വാചുഗ്ഗതകരണാദിനാ ഉഗ്ഗണ്ഹനം ഉഗ്ഗഹോ. കോട്ഠാസപാളിയാ ഹി വാചുഗ്ഗതകരണം, മനസികിരിയായ കേസാദീനം വണ്ണാദിതോ ഉപധാരണസ്സ ച പഗുണഭാവാപാദനം ഇധ ഉഗ്ഗഹോ. യേന പന നയേന യോഗാവചരോ തത്ഥ കുസലോ ഹോതി, സോ വിധീതി വുത്തോ.

പുരിമേഹീതി പുരിമപുരിമേഹി പഞ്ചകഛക്കേഹി സമ്ബന്ധോ വുത്തോ. ‘‘മംസം…പേ… വക്ക’’ന്തി ഹി അനുലോമതോ വക്കപഞ്ചകസ്സ പുന ‘‘വക്കം…പേ… കേസാ’’തി വക്കപഞ്ചകസ്സ, തചപഞ്ചകസ്സ ച പടിലോമതോ സജ്ഝായക്കമോ സമ്ബന്ധോ ദസ്സിതോ. സ്വായം സജ്ഝായോതി സമ്ബന്ധോ. വിസും തിപഞ്ചാഹന്തി അനുലോമതോ പഞ്ചാഹം, പടിലോമതോ പഞ്ചാഹം, അനുലോമപടിലോമതോ പഞ്ചാഹന്തി ഏവം പഞ്ചകഛക്കേസു പച്ചേകം തിപഞ്ചാഹം. പുരിമേഹി ഏകതോ തിപഞ്ചാഹന്തി തചപഞ്ചകാദീഹി സദ്ധിം അനുലോമതോ വക്കപഞ്ചകാദീനി ഏകജ്ഝം കത്വാ വുത്തനയേനേവ തിപഞ്ചാഹം. ആദിഅന്തദസ്സനവസേനാതിആദിഭൂതസ്സ അനുലോമതോ സജ്ഝായസ്സ, അനുലോമപടിലോമതോ സജ്ഝായേ അന്തഭൂതസ്സ പടിലോമതോ സജ്ഝായസ്സ ദസ്സനവസേന. തേനാഹ ‘‘അനുലോമ…പേ… അന്തിമോ’’തി. ഏതമ്പീതി യദിദം പുരിമേഹി സദ്ധിം പച്ഛിമസ്സ പഞ്ചകാദിനോ ഏകതോ സജ്ഝായകരണം, പഞ്ചകാദീനം പച്ചേകം അനുലോമാദിനാ സജ്ഝായപ്പകാരതോ അഞ്ഞോ സജ്ഝായപ്പകാരോ ഏസോതി അത്ഥോ. ദ്വിന്നം ഹത്ഥാനം ഏകമുഖാ അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്ബന്ധാ ഠപിതാ അങ്ഗുലിയോ ഇധ ഹത്ഥസങ്ഖലികാതി അധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘അങ്ഗുലിപന്തീ’’തി. അസുഭലക്ഖണം കേസാദീനം പടിക്കൂലഭാവോ. ഥദ്ധാദിഭാവോ ധാതുലക്ഖണം.

അത്തനോ കോട്ഠാസോ, സമാനോ വാ കോട്ഠാസോ സകോട്ഠാസോ, തത്ഥ ഭവോ സകോട്ഠാസികോ, കമ്മട്ഠാനം.

കായാനുപസ്സനം ഹിത്വാതി അസുഭതോ വാ ധാതുതോ അനുപസ്സനം മനസികാരം അകത്വാ. പുബ്ബേ വിയ പരിയന്തതാലഞ്ച ആദിതാലഞ്ച അഗന്ത്വാ.

സമാധാനാദിവിസേസയോഗേന അധികം ചിത്തന്തി അധിചിത്തം. തേന വുത്തം ‘‘സമഥവിപസ്സനാചിത്ത’’ന്തി. മനസികരണം ചിത്തന്തി ഏകന്തം സമാധിനിമിത്തസ്സേവ സമന്നാഹാരകം ചിത്തം. വിക്ഖേപവസേന ചിത്തസ്സ നാനാരമ്മണേ വിസടപ്പവത്തി ഇധ പഭഞ്ജനം, സമാധാനേന തദഭാവതോ ന ച പഭഞ്ജനസഭാവം.

സക്ഖിഭവനതാ പച്ചക്ഖകാരിതാ. പുബ്ബഹേതാദികേതി ആദി-സദ്ദേന തദനുരൂപമനസികാരാനുയോഗാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി.

സമപ്പവത്തന്തി ലീനുദ്ധച്ചരഹിതം. തഥാപവത്തിയാതി മജ്ഝിമസമഥനിമിത്തം പടിപത്തിയാ, തത്ഥ ച പക്ഖന്ദനേന സിദ്ധായ യഥാവുത്തസമപ്പവത്തിയാ. പഞ്ഞായ തോസേതീതി യായം തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനാ, ഇന്ദ്രിയാനം ഏകരസതാ, തദുപഗവീരിയവാഹനാ, ആസേവനാതി ഇമാസം സാധികാ ഭാവനാപഞ്ഞാ, തായ അധിചിത്തം തോസേതി പഹട്ഠം കരോതി. യഥാവുത്തവിസേസസിദ്ധിയാവ ഹി തംസാധികായ പഞ്ഞായ തം ചിത്തം സമ്പഹംസിതം നാമ ഹോതി. ഏവം സമ്പഹംസന്തോ ച യസ്മാ സബ്ബസോ പരിബന്ധവിസോധനേന പഞ്ഞായ ചിത്തം വോദാപേതീതി ച വുച്ചതി, തസ്മാ ‘‘സമുത്തേജേതി ചാ’’തി വുത്തം. നിരസ്സാദന്തി പുബ്ബേനാപരം വിസേസാലാഭേന ഭാവനാരസവിരഹിതം. സമ്പഹംസേതീതി ഭാവനായ ചിത്തം സമ്മാ പഹാസേതി പമോദേതി. സമുത്തേജേതീതി സമ്മാ തത്ഥ ഉത്തേജേതി.

ആസയോ പവത്തിട്ഠാനം.

വവത്ഥിതതന്തി അസംകിണ്ണതം.

അന്തോതി അബ്ഭന്തരേ കോട്ഠാസേ. സുഖുമന്തി സുഖുമന്ഹാരുആദിം സന്ധായ വദതി.

താലപട്ടികാ താലപത്തവിലിവേഹി കതകടസാരകോ.

ഗണനായ മത്താ-സദ്ദോ കതിപയേഹി ഊനഭാവദീപനത്ഥം വുച്ചതി. ദന്തട്ഠിവജ്ജിതാനി തീഹി ഊനാനി തീണി അട്ഠിസതാനി. തസ്മാ ‘‘തിമത്താനീ’’തി വുത്തം. യം പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ‘‘അതിരേകതിസതഅട്ഠികസമുസ്സയ’’ന്തി (വിസുദ്ധി. ൧.൧൨൨) വുത്തം, തം ദന്തട്ഠീനിപി ഗഹേത്വാ സബ്ബസങ്ഗാഹികനയേന വുത്തം. ‘‘ഗോപ്ഫകട്ഠികാദീനി അവുത്താനീ’’തി ന വത്തബ്ബം ‘‘ഏകേകസ്മിം പാദേ ദ്വേ ഗോപ്ഫകട്ഠീനീ’’തി വുത്തത്താ, ‘‘ആനിസദട്ഠിആദീനീ’’തി പന വത്തബ്ബം.

തേന അട്ഠിനാതി ഊരുട്ഠിനാ.

മരുമ്പേഹീതി മരുമ്പചുണ്ണേഹി.

സുസമാഹിതചിത്തേന ഹേതുഭൂതേന. നാനാരമ്മണവിപ്ഫന്ദനവിരഹേനാതി നാനാരമ്മണഭാവേന വിപ്ഫന്ദനം നാനാരമ്മണവിപ്ഫന്ദനം, തേന വിരഹേന. അനതിക്കന്തപീതിസുഖസ്സ ഝാനചിത്തസ്സ. തംസമങ്ഗീപുഗ്ഗലസ്സ വാ.

പടിക്കൂലധാതുവണ്ണവിസേസന്തി പടിക്കൂലവിസേസം, ധാതുവിസേസം, വണ്ണകസിണവിസേസം. വക്കപഞ്ചകാദീസു പഞ്ചസു വിസും, ഹേട്ഠിമേഹി ഏകതോ ച സജ്ഝായേ ഛന്നം ഛന്നം പഞ്ചാഹാനം വസേന പഞ്ച മാസാ പരിപുണ്ണാ ലബ്ഭന്തി, തചപഞ്ചകേ പന വിസും തിപഞ്ചാഹമേവാതി ആഹ ‘‘അദ്ധമാസേ ഊനേപീ’’തി. മാസന്തരഗമനം സജ്ഝായസ്സ സത്തമാദിമാസഗമനം.

യമേന്തന്തി ബന്ധേന്തം.

‘‘നീലം പീത’’ന്തിആദിനാ സങ്ഘാടേ നീലാദിവവത്ഥാനം തംനിസ്സയത്താ മഹാഭൂതേ ഉപാദായാതി ആഹ ‘‘മഹാഭൂതം…പേ… ദുഗ്ഗന്ധന്തിആദിനാ’’തി. ഉപാദായരൂപം മഹാഭൂതേന പരിച്ഛിന്നന്തി യോജനാ. തസ്സാതി ഉപാദാരൂപസ്സ. തതോതി മഹാഭൂതതോ. ഛായായ ആതപപച്ചയഭാവോ ആതപോ പച്ചയോ ഏതിസ്സാതി, ആതപസ്സ ഛായായ ഉപ്പാദകഭാവോ ഛായാതപാനം ആതപപച്ചയഛായുപ്പാദകഭാവോ. തേന ഉപ്പാദേതബ്ബഉപ്പാദകഭാവോ അഞ്ഞമഞ്ഞപരിച്ഛേദകതാതി ദസ്സേതി. ആയതനാനി ച ദ്വാരാനി ചാതി ദ്വാദസായതനാനി, തദേകദേസഭൂതാനി ദ്വാരാനി ച.

സപ്പച്ചയഭാവാതി സപ്പച്ചയത്താ.

യഥാവുത്തേന ആകാരേനാതി ‘‘ഇതി ഇദം സത്തവിധം ഉഗ്ഗഹകോസല്ലം സുഗ്ഗഹിതം കത്വാ’’തിആദിനാ (വിഭ. അട്ഠ. ൩൫൬), ‘‘ഇമം പന കമ്മട്ഠാനം ഭാവേത്വാ അരഹത്തം പാപുണിതുകാമേനാ’’തിആദിനാ (വിഭ. അട്ഠ. ൩൫൬) വാ വുത്തപ്പകാരേന വിധിനാ. ‘‘അവിസേസതോ പന സാധാരണവസേന ഏവം വേദിതബ്ബാ’’തി, ‘‘ഇതോ പട്ഠായാ’’തി ച വദന്തി. വണ്ണാദിമുഖേനാതി വണ്ണപടിക്കൂലസുഞ്ഞതാമുഖേന. ഉപട്ഠാനന്തി കമ്മട്ഠാനസ്സ ഉപട്ഠാനം, യോ ഉഗ്ഗഹോതി വുത്തോ. ഏത്ഥാതി ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനപഠമജ്ഝാനവിപസ്സനാസു ഏകസ്മിം സന്ധീയതി. കേന? കമ്മട്ഠാനമനസികാരേനേവ, തസ്മാ ഉഗ്ഗഹോവ സന്ധി ഉഗ്ഗഹസന്ധീതി വേദിതബ്ബം.

ഉട്ഠാനകം ഉപ്പജ്ജനകം. സാതിരേകാനി ഛ അമ്ബണാനി കുമ്ഭം. തതോതി മുഖധോവനഖാദനഭോജനകിച്ചതോ. നിവത്തതീതി അരഹത്താധിഗമേന അച്ചന്തനിവത്തിവസേന നിവത്തതി.

കമ്മമേവാതി മനസികാരകമ്മമേവ. ആരമ്മണന്തി പുബ്ബഭാഗഭാവനാരമ്മണം.

തഥാതി വനമക്കടോ വിയ.

ഏകന്തി ഏകം കോട്ഠാസം.

സത്തഗഹണരഹിതേതി സത്തപഞ്ഞത്തിമ്പി അനാമസിത്വാ ദേസിതത്താ വുത്തം. സസന്താനതായ അഹംകാരവത്ഥുമ്ഹി അപ്പഹീനമാനസ്സ പഹീനാകാരം സന്ധായാഹ ‘‘വിദ്ധസ്താഹംകാരേ’’തി. തത്ഥാതി പരസ്സ കായേ.

൩൫൭. ആദിമ്ഹി സേവനാ മനസികാരസ്സ ഉപ്പാദനാ ആരമ്ഭോ.

൩൬൨. ഗമിതാതി വിഗമിതാ.

കായാനുപസ്സനാനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വേദനാനുപസ്സനാനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൩൬൩. സമ്പജാനസ്സാതി സമ്മാ പകാരേഹി ജാനന്തസ്സ, വത്ഥാരമ്മണേഹി സദ്ധിം സുഖസാമിസാദിപ്പകാരേഹി അവിപരീതം വേദനം ജാനന്തസ്സാതി അത്ഥോ. പുബ്ബഭാഗഭാവനാ വോഹാരാനുസാരേനേവ പവത്തതീതി ആഹ ‘‘വോഹാരമത്തേനാ’’തി. വേദയാമീതി ‘‘അഹം വേദയാമീ’’തി അത്തുപനായികാ വുത്താതി, പരിഞ്ഞാതവേദനോപി വാ ഉപ്പന്നായ സുഖവേദനായ ലോകവോഹാരേന ‘‘സുഖം വേദനം വേദയാമീ’’തി ജാനാതി, വോഹരതി ച, പഗേവ ഇതരോ. തേനാഹ ‘‘വോഹാരമത്തേന വുത്ത’’ന്തി.

ഉഭയന്തി വീരിയസമാധിം. സഹ യോജേത്വാതി സമധുരകിച്ചതോ അനൂനാധികം കത്വാ. അത്ഥധമ്മാദീസു സമ്മോഹവിദ്ധംസനവസേന പവത്താ മഗ്ഗപഞ്ഞാ ഏവ ലോകുത്തരപടിസമ്ഭിദാ.

വണ്ണമുഖാദീസു തീസുപി മുഖേസു. പരിഗ്ഗഹസ്സാതി അരൂപപരിഗ്ഗഹസ്സ. ‘‘വത്ഥു നാമ കരജകായോ’’തി വചനേന നിവത്തിതം ദസ്സേന്തോ ‘‘ന ചക്ഖാദീനി ഛ വത്ഥൂനീ’’തി ആഹ. അഞ്ഞമഞ്ഞുപത്ഥമ്ഭേന ഠിതേസു ദ്വീസു നളകലാപേസു ഏകസ്സ ഇതരപടിബദ്ധട്ഠിതിതാ വിയ നാമകായസ്സ രൂപകായപടിബദ്ധവുത്തിതാദസ്സനഞ്ഹേതം നിസ്സയപച്ചയവിസേസദസ്സനന്തി.

തേസന്തി യേസം ഫസ്സവിഞ്ഞാണാനി പാകടാനി, തേസം. അഞ്ഞേസന്തി തതോ അഞ്ഞേസം, യേസം ഫസ്സവിഞ്ഞാണാനി ന പാകടാനി. സുഖദുക്ഖവേദനാനം സുവിഭൂതവുത്തിതായ വുത്തം ‘‘സബ്ബേസം വിനേയ്യാനം വേദനാ പാകടാ’’തി. വിലാപേത്വാ വിലാപേത്വാതി സുവിസുദ്ധം നവനീതം വിലാപേത്വാ സീതിഭൂതം അതിസീതലേ ഉദകേ പക്ഖിപിത്വാ പത്ഥിന്നം ഠിതം മത്ഥേത്വാ പരിപിണ്ഡേത്വാ പുന വിലാപേത്വാതി സതവാരം ഏവം കത്വാ.

തത്ഥാപീതി യത്ഥ അരൂപകമ്മട്ഠാനം ഏവ…പേ… ദസ്സിതം, തത്ഥാപി. യേസു സുത്തേസു തദന്തോഗധം രൂപകമ്മട്ഠാനന്തി യോജനാ.

വേദനാനുപസ്സനാനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചിത്താനുപസ്സനാനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൩൬൫. കിലേസസമ്പയുത്താനം ന വിസുദ്ധതാ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ഇതരേഹിപീതി അത്തനാ സമ്പയുത്തകിലേസതോ ഇതരേഹിപി അസമ്പയുത്തേഹി. വിസും വചനന്തി അഞ്ഞാകുസലതോ വിസും കത്വാ വചനം. വിസിട്ഠഗ്ഗഹണന്തി വിസിട്ഠതാഗഹണം, ആവേണികസമോഹതാദസ്സനന്തി അത്ഥോ, യതോ തദുഭയം മോമൂഹചിത്തന്തി വുച്ചതി.

ചിത്താനുപസ്സനാനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ധമ്മാനുപസ്സനാനിദ്ദേസോ

ക. നീവരണപബ്ബവണ്ണനാ

൩൬൭. ഏകസ്മിം യുഗേ ബദ്ധഗോണാനം വിയ ഏകതോ പവത്തി യുഗനദ്ധതാ.

ഗഹണാകാരേനാതി അസുഭേപി ആരമ്മണേ ‘‘സുഭ’’ന്തി ഗഹണാകാരേന. നിമിത്തന്തി ചാതി സുഭനിമിത്തന്തി ച വുച്ചതീതി യോജനാ. ഏകംസേന സത്താ അത്തനോ അത്തനോ ഹിതസുഖമേവ ആസീസന്തീതി കത്വാ വുത്തം ‘‘ആകങ്ഖിതസ്സ ഹിതസുഖസ്സാ’’തി. അനുപായോ ഏവ ച ഹിതവിസിട്ഠസ്സ സുഖസ്സ അയോനിസോമനസികാരോ, ആകങ്ഖിതസ്സ വാ യഥാധിപ്പേതസ്സ ഹിതസുഖസ്സ അനുപായഭൂതോ. അവിജ്ജന്ധാ ഹി താദിസേപി പവത്തന്തീതി. നിപ്ഫാദേതബ്ബേതി അയോനിസോമനസികാരേന നിബ്ബത്തേതബ്ബേ കാമച്ഛന്ദേതി അത്ഥോ.

തദനുകൂലത്താതി തേസം അസുഭേ ‘‘സുഭ’’ന്തി, ‘‘അസുഭ’’ന്തി ച പവത്താനം അയോനിസോമനസികാരയോനിസോമനസികാരാനം അനുകൂലത്താ. രൂപാദീസു അനിച്ചാദിഅഭിനിവേസസ്സ, അനിച്ചസഞ്ഞാദീനഞ്ച യഥാവുത്തമനസികാരൂപനിസ്സയതാ തദനുകൂലതാ.

ആഹാരേ പടിക്കൂലസഞ്ഞം സോ ഉപ്പാദേതീതി സമ്ബന്ധോ. തബ്ബിപരിണാമസ്സാതി ഭോജനപരിണാമസ്സ നിസ്സന്ദാദികസ്സ. തദാധാരസ്സാതി ഉദരസ്സ, കായസ്സേവ വാ. സോതി ഭോജനേമത്തഞ്ഞൂ. സുത്തന്തപരിയായേന കാമരാഗോ ‘‘കാമച്ഛന്ദനീവരണ’’ന്തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘അഭിധമ്മപരിയായേനാ’’തി. അഭിധമ്മേ ഹി ‘‘നീവരണം ധമ്മം പടിച്ച നീവരണോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി നപുരേജാതപച്ചയാ’’തി (പട്ഠാ. ൩.൮.൮) ഏതസ്സ വിഭങ്ഗേ ‘‘അരൂപേ കാമച്ഛന്ദനീവരണം പടിച്ച ഥിനമിദ്ധനീവരണം ഉദ്ധച്ചനീവരണം അവിജ്ജാനീവരണം ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിവചനതോ ഭവരാഗോപി കാമച്ഛന്ദനീവരണം വുത്തന്തി വിഞ്ഞായതി. തേനാഹ ‘‘സബ്ബോപി ലോഭോ കാമച്ഛന്ദനീവരണ’’ന്തി.

സീമാഭേദേ കതേതി അത്താദിമരിയാദായ ഭിന്നായ, അത്താദീസു സബ്ബത്ഥ ഏകരൂപായ മേത്താഭാവനായാതി അത്ഥോ. വിഹാരാദിഉദ്ദേസരഹിതന്തി വിഹാരാദിപദേസപരിച്ഛേദരഹിതം. ഉഗ്ഗഹിതായ മേത്തായ. അട്ഠവീസതിവിധാതി ഇത്ഥിആദിവസേന സത്തവിധാ പച്ചേകം അവേരാദീഹി യോജനാവസേന അട്ഠവീസതിവിധാ. സത്താദിഇത്ഥിആദിഅവേരാദിയോഗേനാതി ഏത്ഥ സത്താദിഅവേരാദിയോഗേന വീസതി, ഇത്ഥിആദിഅവേരാദിയോഗേന അട്ഠവീസതീതി അട്ഠചത്താരീസം ഏകിസ്സാ ദിസായ. തഥാ സേസദിസാസുപീതി സബ്ബാ സങ്ഗഹേത്വാ ആഹ ‘‘അസീതാധികചതുസതപ്പഭേദാ’’തി.

കതാകതാനുസോചനഞ്ച ന ഹോതീതി യോജനാ. ‘‘ബഹുകം സുതം ഹോതി സുത്തം ഗേയ്യ’’ന്തിആദിവചനതോ (അ. നി. ൪.൬) ബഹുസ്സുതതാ നവങ്ഗസ്സ സാസനസ്സ വസേന വേദിതബ്ബാ, ന വിനയമത്തസ്സേവാതി വുഡ്ഢതം പന അനപേക്ഖിത്വാ ഇച്ചേവ വുത്തം, ന ബഹുസ്സുതതഞ്ചാതി.

തിട്ഠതി അനുപ്പന്നാ വിചികിച്ഛാ ഏത്ഥ ഏതേസു ‘‘അഹോസിം നു ഖോ അഹമതീതമദ്ധാന’’ന്തിആദികായ (മ. നി. ൧.൧൮; സ. നി. ൨.൨൦) പവത്തിയാ അനേകഭേദേസു പുരിമുപ്പന്നേസു വിചികിച്ഛാധമ്മേസൂതി തേ ഠാനീയാ വുത്താ.

അട്ഠവത്ഥുകാപീതി ന കേവലം സോളസവത്ഥുകാ, നാപി രതനത്തയവത്ഥുകാ ച, അഥ ഖോ അട്ഠവത്ഥുകാപി. രതനത്തയേ സംസയാപന്നസ്സ സിക്ഖാദീസു കങ്ഖാസമ്ഭവതോ, തത്ഥ നിബ്ബേമതികസ്സ തദഭാവതോ ച സേസവിചികിച്ഛാനം രതനത്തയവിചികിച്ഛാമൂലികതാ ദട്ഠബ്ബാ. അനുപവിസനം ‘‘ഏവമേത’’ന്തി സദ്ദഹനവസേന ആരമ്മണസ്സ പക്ഖന്ദനം.

നീവരണപബ്ബവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഖ. ബോജ്ഝങ്ഗപബ്ബവണ്ണനാ

തേനാതി അത്ഥസന്നിസ്സിതഗ്ഗഹണേന.

പച്ചയവസേന ദുബ്ബലഭാവോ മന്ദതാ.

പബ്ബതപദേസവനഗഹനന്തരിതോപി ഗാമോ ന ദൂരേ, പബ്ബതം പരിക്ഖിപിത്വാ ഗന്തബ്ബതായ ആവാസോ അരഞ്ഞലക്ഖണൂപേതോ, തസ്മാ മംസസോതേനേവ അസ്സോസീതി വദന്തി.

സമ്പത്തിഹേതുതായ പസാദോ സിനേഹപരിയായേന വുത്തോ.

ഇന്ദ്രിയാനം തിക്ഖഭാവാപാദനം തേജനം. തോസനം പമോദനം.

ബോജ്ഝങ്ഗപബ്ബവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സമഥവിപസ്സനാവസേന പഠമസ്സ സതിപട്ഠാനസ്സ, സുദ്ധവിപസ്സനാവസേന ഇതരേസം. ആഗമനവസേന വുത്തം അഞ്ഞഥാ മഗ്ഗസമ്മാസതിയാ കഥം കായാരമ്മണതാ സിയാതി അധിപ്പായോ. കായാനുപസ്സിആദീനം ചതുബ്ബിധാനം പുഗ്ഗലാനം വുത്താനം. തേനാഹ ‘‘ന ഹി സക്കാ ഏകസ്സ…പേ… വത്തു’’ന്തി. അനേകസതിസമ്ഭവാവബോധപസങ്ഗാതി ഏകചിത്തുപ്പാദേന അനേകിസ്സാ സതിയാ സമ്ഭവസ്സ, സതി ച തസ്മിം അനേകാവബോധസ്സ ച ആപജ്ജനതോ. സകിച്ചപരിച്ഛിന്നേതി അത്തനോ കിച്ചവിസേസവിസിട്ഠേ. ധമ്മഭേദേനാതി ആരമ്മണഭേദവിസിട്ഠേന ധമ്മവിസേസേന. ന ധമ്മസ്സ ധമ്മോ കിച്ചന്തി ഏകസ്സ ധമ്മസ്സ അഞ്ഞധമ്മോ കിച്ചം നാമ ന ഹോതി തദഭാവതോ. ധമ്മഭേദേന ധമ്മസ്സ വിഭാഗേന. തസ്സ ഭേദോതി തസ്സ കിച്ചസ്സ ഭേദോ നത്ഥി. തസ്മാതി യസ്മാ നയിധ ധമ്മസ്സ വിഭാഗേന കിച്ചഭേദോ ഇച്ഛിതോ, കിച്ചഭേദേന പന ധമ്മവിഭാഗോ ഇച്ഛിതോ, തസ്മാ. തേന വുത്തം ‘‘ഏകാവാ’’തിആദി.

സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ

൩൭൪. ‘‘കായേ കായാനുപസ്സീ’’തി ഇദം പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനേന സതിപട്ഠാനവിസേസനം, തഞ്ച ആഗമനസിദ്ധം, അഞ്ഞഥാ തസ്സ അസമ്ഭവതോതി ആഹ ‘‘ആഗമനവസേന…പേ… ദേസേത്വാ’’തി. പുഗ്ഗലം അനാമസിത്വാതി ‘‘കായേ കായാനുപസ്സീ’’തി ഏവം പുഗ്ഗലം അഗ്ഗഹേത്വാ. തഥാ അനാമസനതോ ഏവ ആഗമനവിസേസനം അകത്വാ. നയദ്വയേതി അനുപസ്സനാനയോ, സുദ്ധികനയോതി ഏതസ്മിം നയദ്വയേ.

അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സതിപട്ഠാനവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.