അകുസലപദം

ധമ്മുദ്ദേസവാരോ

പഠമചിത്തകഥാവണ്ണനാ

൩൬൫. കുസലേ വുത്തനയം അനുഗന്ത്വാ യഥാനുരൂപം വേദിതബ്ബതായ ‘‘വുത്തനയേനാ’’തി ആഹ. ഗന്തബ്ബാഭാവതോതി ബുജ്ഝിതബ്ബാഭാവതോ. ദിട്ഠിയാ ഗതമത്തന്തി ദിട്ഠിയാ ഗതിമത്തം ഗഹണമത്തം. ആസന്നകാരണത്താ അയോനിസോമനസികാരസ്സ വിസും ഗഹണം ഏകന്തകാരണത്താ ച. സതിസംവരോതി ഇധ സീതാദീഹി ഫുട്ഠസ്സ അപ്പമജ്ജനം ഖമനം ദട്ഠബ്ബം. പഹാനസംവരോതി വീരിയസംവരോ.

അസ്സാദദസ്സനന്തി അസ്സാദദിട്ഠി. ഫലട്ഠേന പച്ചുപട്ഠാനേന അസമ്മാപടിപത്തിപച്ചുപട്ഠാനോമോഹോ, സമ്മാപടിപത്തിപടിപക്ഖഭാവഗ്ഗഹണാകാരോ വാ. സബ്ബസ്സ ലോഭസ്സ അഭിജ്ഝാഭാവേ സതിപി വിസേസയുത്തായ അഭിജ്ഝായ കമ്മപഥപ്പത്തായ ഇധുപ്പജ്ജമാനായ ലക്ഖണാദിം ദസ്സേതും ‘‘സാ പരസമ്പത്തീന’’ന്തിആദിമാഹ. അത്തനോ പരിണാമനസ്സ പുരേചാരികാ തണ്ഹാഭിരതി അഭിരതി.

അനുപപരിക്ഖാ മോഹോ. മോഹവസേന ഹി ദിട്ഠിവസേന വാ അവത്ഥുസ്മിം സാനുനയോ അധിമോക്ഖോ ഉപ്പജ്ജതീതി. അസതിയചിത്തേതി അഹിരികാദീഹി ആരക്ഖരഹിതചിത്തേ. സതിരഹിതത്താ സതിപടിപക്ഖത്താ ചാതി ഏതേന സതിരഹിതാ സതിപടിപക്ഖാ ച അകുസലാ ഖന്ധാ ഏവ മിച്ഛാസതീതി ദസ്സേതി. തേ പന ഉപനാഹാദിപ്പവത്തിയം ചിരകതാദിസല്ലക്ഖണേ പടുസഞ്ഞാസമ്പയുത്താ ദട്ഠബ്ബാ. സദരഥാദിഭാവോ അവിസേസേന കിലേസസമ്പയോഗതോ വുത്തോ ലഹുതാദിഏകന്തപടിപക്ഖാനം ഥിനമിദ്ധാദീനം കേസഞ്ചി ഇധ അഭാവാ. അവൂപസമോതി അസന്നിസിന്നസബ്ഭാവമാഹ. അനവട്ഠാനരസന്തി ചലനകിച്ചം. ചേതസോ അവൂപസമേതി നിപ്ഫാദേതബ്ബേ പയോജനേ ഭുമ്മം, അവൂപസമപച്ചയഭൂതം ആരമ്മണം വാ ‘‘അവൂപസമോ’’തി വുത്തം.

ധമ്മുദ്ദേസവാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിദ്ദേസവാരകഥാവണ്ണനാ

൩൭൭. സഹജാതധമ്മേസു അകമ്പനം ന കോസജ്ജേസു അകമ്പനം വിയ തപ്പടിപക്ഖഭാവതോ ദട്ഠബ്ബം, തംതംപാപകിരിയായ ഉസ്സഹനവസേന പന ഥിരതാ തത്ഥ അകമ്പനം.

൩൮൧. ദിട്ഠിയാ വിരൂപം ഫന്ദിതന്തി തഥാ തഥാ സസ്സതാദിവസേന പവത്താ ദിട്ഠി ഏവ വുച്ചതി. തരന്തീതി തിത്ഥേ വിയ പിലവന്തി. വിപരിയേസതോതി വത്ഥുസ്സ വിപരീതതോ.

൩൯൦. സഭാവപടിച്ഛാദനവസേന പകതിഅത്താദിഅസന്തഗഹണസ്സ അനിച്ചാദീനം നിച്ചാദിവിസമഗഹണസ്സ ച സഞ്ഞാദിവിപരിയേസസ്സ നിസ്സയത്താ ‘‘അസന്തം അസമഞ്ച ബുജ്ഝതീ’’തി വുത്തം.

ദുതിയചിത്തവണ്ണനാ

൩൯൯. കിഞ്ചാപി…പേ… പരാമസന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതീതി പുരിമചിത്തേന അവിസേസം ദസ്സേതി. അനുസ്സാഹനാവസീദനഭാവേന സംഹതഭാവോ ഥിനം.

തതിയചിത്തവണ്ണനാ

൪൦൦. ഇധ മാനേന സദ്ധിം പഞ്ച അപണ്ണകങ്ഗാനീതി അവിരജ്ഝനകങ്ഗാനി ഉപ്പത്തിഅരഹങ്ഗാനി ഹോന്തീതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. മാനസ്സ അനിയതത്താ ന നിയതയേവാപനകാതി. പട്ഠാനേ ഹി ‘‘സംയോജനം ധമ്മം പടിച്ച സംയോജനോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ’’തി (പട്ഠാ. ൩.൪.൧) ഏത്ഥ ‘‘ചതുക്ഖത്തും കാമരാഗേന തിക്ഖത്തും പടിഘേന ച മാനോ വിചികിച്ഛാ ഭവരാഗോ തയോപേതേ സകദാഗാമിനോ സംയോജനാനം സംയോജനേഹി ദസവിധാ യോജനാ’’തി ദസ്സിതായ ദസവിധായ യോജനായ ‘‘കാമരാഗസംയോജനം പടിച്ച മാനസംയോജനം അവിജ്ജാസംയോജന’’ന്തി വത്വാ ‘‘കാമരാഗസംയോജനം പടിച്ച അവിജ്ജാസംയോജന’’ന്തി ‘‘മാനസംയോജനം പടിച്ച ഭവരാഗസംയോജനം അവിജ്ജാസംയോജന’’ന്തി ച വത്വാ ‘‘ഭവരാഗസംയോജനം പടിച്ച അവിജ്ജാസംയോജന’’ന്തി വുത്താഹി യോജനാഹി മാനസ്സ അനിയതഭാവോ പകാസിതോ, തഥാ കിലേസദുകേപി. ഇധ ച വക്ഖതി ‘‘ദസവിധാ സംയോജനാനം യോജനാ, തഥാ ദസവിധാ കിലേസാന’’ന്തി ച. ഉന്നമനവസേനേവ സമ്പഗ്ഗഹരസോ, ന വീരിയം വിയ തംതംകിച്ചസാധനേ അബ്ഭുസ്സാഹനവസേന. ഓമാനസ്സപി അത്താനം അവംകത്വാ ഗഹണം സമ്പഗ്ഗഹോതി ദട്ഠബ്ബോ.

ചതുത്ഥചിത്തവണ്ണനാ

൪൦൨. പരിഹരണത്ഥം വിക്ഖിത്താ ഹുത്വാ ഉസ്സാഹം ജനേന്താ ‘‘പരിഹരണത്ഥം സഉസ്സാഹാ’’തി വുത്താ, തേസം.

നവമചിത്തവണ്ണനാ

൪൧൩. വിസപ്പനഅനിട്ഠരൂപസമുട്ഠാനവസേന അത്തനോ പവത്തിആകാരവസേന ച വിസപ്പനരസോ. ദോസോ ഉപയോഗഫലേസു അനിട്ഠത്താ വിസസംസട്ഠപൂതിമുത്തം വിയ ദട്ഠബ്ബോ. അനഭിരതിരസാതി ഏവംപകാരേസു പടിക്ഖേപേന രസവചനേസു തംതംപടിപക്ഖകിച്ചഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. കടുകാകാരഗതി കടുകഞ്ചുകതാ, അത്തസമ്പത്തി ആവാസാദി, പരായത്തതായ ദാസബ്യം വിയ ദട്ഠബ്ബം. യഥാ ഹി ദാസബ്യേ സതി ദാസോ പരായത്തോ ഹോതി, ഏവം കുക്കുച്ചേ സതി തംസമങ്ഗീ. ന ഹി സോ അത്തനോ ധമ്മതായ പവത്തിതും സക്കോതി കുസലേതി. അഥ വാ കതാകതാകുസലകുസലാനുസോചനേ ആയത്തതായ തദുഭയവസേന കുക്കുച്ചേന തംസമങ്ഗീ ഹോതീതി ദാസബ്യം വിയ തം ഹോതി.

൪൧൮. വിരുദ്ധാകാരോതി വിരുദ്ധസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ, ചിത്തസ്സ വാ ആകാരോ വിരുദ്ധഭാവോ. തേന വിരുജ്ഝനം വിരോധോതി ദസ്സേതി. വചനന്തി ഏതം നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം. സബ്ബമേവ ഹി കിച്ചം ഏതേന കരിയമാനം സുരോപിതം സുജനിതം ന ഹോതീതി. രോപസദ്ദവചനത്ഥമേവ കേചി വണ്ണേന്തി. തം അപ്പമാണന്തി കോധസ്സ തഥാപവത്തനസഭാവാഭാവാ അഞ്ഞേന കേനചി കാരണേന പരിപുണ്ണതാ സിയാതി സന്ധായ വുത്തം.

ഏകാദസമചിത്തവണ്ണനാ

൪൨൨. വിഗതാ ചികിച്ഛാതി ചികിച്ഛിതും ദുക്കരതായ വുത്തം, ന സബ്ബഥാ ചികിച്ഛാഭാവാ വിചികിച്ഛായാതി തദത്ഥം ദസ്സേതി.

൪൨൪. നിച്ഛയാഭാവാ അസണ്ഠഹനതോ ചേതസോ പവത്തിപച്ചയമത്തതായ ‘‘പവത്തിട്ഠിതിമത്ത’’ന്തി വുത്തം.

൪൨൫. ഏകം ആകാരം ഗന്തും അസമത്ഥതായ അത്തനോ ആമുഖം സപ്പനതോ ഓസക്കതി.

ദ്വാദസമചിത്തവണ്ണനാ

൪൨൯. ഉദ്ധച്ചം അത്തനോ ഗഹിതാകാരേ ഏവ ഠത്വാ ഭമതീതി ഏകാരമ്മണസ്മിംയേവ വിപ്ഫന്ദനം ഹോതി. വിചികിച്ഛാ പന യദിപി രൂപാദീസു ഏകസ്മിഞ്ഞേവാരമ്മണേ ഉപ്പജ്ജതി, തഥാപി ‘‘ഏവം നു ഖോ, ഇദം നു ഖോ’’തി ഉപ്പജ്ജമാനാ ‘‘നനു ഖോ, അഞ്ഞം നു ഖോ’’തി അഞ്ഞം ഗഹേതബ്ബാകാരം അപേക്ഖതീതി നാനാരമ്മണേ ചലനം ഹോതി.

‘‘ഏവംസമ്പദമിദം വേദിതബ്ബ’’ന്തി ഏത്താവതാ ഇമസ്മിം ചിത്തദ്വയേ വുത്തപകിണ്ണകം ദസ്സേത്വാ ദ്വാദസസു ദസ്സേതും ‘‘സബ്ബേസുപീ’’തിആദിമാഹ. കുസലേസുപി ആരമ്മണാധിപതിം അനുദ്ധരിത്വാ സഹജാതാധിപതിനോ ഏവ ഉദ്ധടത്താ ഇധാപി സോ ഏവ ഉദ്ധരിതബ്ബോ സിയാതി ‘‘സഹജാതാധിപതി ലബ്ഭമാനോപി ന ഉദ്ധടോ’’തി വുത്തം നാരമ്മണാധിപതിനോ അലബ്ഭമാനത്താ. സോപി ഹി അട്ഠസു ലോഭസഹഗതേസു ലബ്ഭതീതി. സേസോപീതി വീമംസതോ അഞ്ഞോപി സഹജാതാധിപതി നത്ഥി, യോ ഉദ്ധരിതബ്ബോ സിയാ. ആരമ്മണാധിപതിമ്ഹി വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. കഞ്ചി ധമ്മന്തി ഛന്ദാദീസു ഏകമ്പി സഹജാതം. കുസലത്തികേ താവ പടിച്ചവാരാദീസു ‘‘ന ഹേതുപച്ചയാ അധിപതിപച്ചയാ’’തി ഏകസ്സപി പഞ്ഹസ്സ അനുദ്ധടത്താ പട്ഠാനേ പടിസിദ്ധതാ വേദിതബ്ബാ. അഞ്ഞഥാ ഹി ‘‘അകുസലം ധമ്മം പടിച്ച അകുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ന ഹേതുപച്ചയാ അധിപതിപച്ചയാ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൮൬) ഏതസ്സ വസേന ‘‘ഏക’’ന്തി വത്തബ്ബം സിയാ.

ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാഭാവതോതി ദസ്സനേന പഹാതബ്ബസ്സ അഭാവതോ, ദസ്സനേന പഹാതബ്ബേസു വാ അഭാവതോ. ഏതേന പടിസന്ധിഅനാകഡ്ഢനതോ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബേസു അനാഗമനന്തി തത്ഥ അനാഗമനേന പടിസന്ധിഅനാകഡ്ഢനം സാധേതി. അനാകഡ്ഢനതോ അനാഗമനം പന സാധേതും ‘‘തേസു ഹീ’’തിആദിമാഹ. ഏത്ഥേവ പടിസന്ധിദാനം ഭവേയ്യ. തഥാ ച സതി ദസ്സനേന പഹാതബ്ബം സിയാ അപായഗമനീയസ്സ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബഭാവതോ. ന ചേതം ദസ്സനേന പഹാതബ്ബം സിയാ, തസ്മാ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബവിഭങ്ഗേ നാഗതന്തി അധിപ്പായോ.

കഥം പനേതം ഞായതി ‘‘പടിസന്ധിഅനാകഡ്ഢനതോ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബേസു അനാഗമന’’ന്തി? ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാനഞ്ഞേവ നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയഭാവസ്സ വുത്തത്താ. ദുവിധാ ഹി അകുസലാ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ ഭാവനായ പഹാതബ്ബാതി. തത്ഥ ഭാവനായ പഹാതബ്ബചേതനാനം നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയഭാവോ ന വുത്തോ, ഇതരാസഞ്ഞേവ വുത്തോ. ‘‘ഭാവനായ പഹാതബ്ബോ ധമ്മോ നേവ ദസ്സനേന ന ഭാവനായ പഹാതബ്ബസ്സ ധമ്മസ്സ കമ്മപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏത്ഥ ഹി സഹജാതമേവ വിഭത്തം, ന നാനാക്ഖണികന്തി. തഥാ പച്ചനീയേപി ‘‘ഭാവനായ പഹാതബ്ബോ ധമ്മോ നേവ ദസ്സനേന ന ഭാവനായ പഹാതബ്ബസ്സ ധമ്മസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ…പേ… സഹജാതപച്ചയേന…പേ… ഉപനിസ്സയപച്ചയേന…പേ…. പച്ഛാജാതപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏത്തകമേവ വുത്തം, ന വുത്തം ‘‘കമ്മപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി. ഇതരത്ഥ ച വുത്തം. ഉദ്ധച്ചസഹഗതാ ച ചേതനാ ഭാവനായ പഹാതബ്ബേസു ഏവ ആഗതാതി നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയോ ന സിയാതി. യദി സിയാ, ഭാവനായ പഹാതബ്ബചേതനായ ച നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയഭാവോ വുച്ചേയ്യ, ന തു വുത്തോ. തസ്മാ ഉദ്ധച്ചസഹഗതാ നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയഭാവേ സതി ദസ്സനേന പഹാതബ്ബേസു വത്തബ്ബാ സിയാ, തദഭാവാ ന വുത്താതി. പടിസന്ധിഅനാകഡ്ഢനതോ തത്ഥ അനാഗതാതി അയമേത്ഥാധിപ്പായോ. നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയാവചനേന പന ഭാവനായ പഹാതബ്ബാനം പവത്തിവിപാകതാ പടിക്ഖിത്താ. പവത്തിവിപാകസ്സപി ഹി നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയതാ ന സക്കാ നിവാരേതും. വുത്തഞ്ച ‘‘സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തോ ധമ്മോ ദുക്ഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തസ്സ ധമ്മസ്സ കമ്മപച്ചയേന പച്ചയോ, നാനാക്ഖണികാ’’തിആദി (പട്ഠാ. ൧.൩.൫൬-൫൭). യദി ഭാവനായ പഹാതബ്ബാനം വിപാകദാനം നത്ഥി, കഥം തേ വിപാകധമ്മധമ്മാ ഹോന്തീതി? അഭിഞ്ഞാചിത്താദീനം വിയ വിപാകാരഹസഭാവത്താ. യം പന വുത്തം ‘‘യസ്മിം സമയേ അകുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതി ഉപേക്ഖാസഹഗതം ഉദ്ധച്ചസമ്പയുത്തം…പേ… അവിക്ഖേപോ ഹോതി, ഇമേസു ധമ്മേസു ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ, തേസം വിപാകേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ’’തി (വിഭ. ൭൩൦-൭൩൧) ഇദമ്പി തേസം വിപാകാരഹതഞ്ഞേവ സന്ധായ വുത്തം സിയാ. ഇദം പന ഠാനം സുട്ഠു വിചാരേതബ്ബം. അത്ഥി ഹി ഏത്ഥ വചനോകാസോ. ന ഹി വിപാകേതി വചനം വിപാകധമ്മവചനം വിയ വിപാകാരഹതം വദതീതി.

അകുസലപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അബ്യാകതപദം

അഹേതുകകുസലവിപാകവണ്ണനാ

൪൩൧. തേസു വിപാകാബ്യാകതന്തിആദീനം ‘‘ഭാജേത്വാ ദസ്സേതും കതമേ ധമ്മാ അബ്യാകതാതിആദി ആരദ്ധ’’ന്തി ഏതേന സമ്ബന്ധോ. തസ്സാപീതി ഏതസ്സ ‘‘ഉപ്പത്തിം ദീപേതും കാമാ…പേ… ആദി വുത്ത’’ന്തി ഏതേന സമ്ബന്ധോ. ഉപചിതത്താതി യഥാ അഞ്ഞസ്സ വിപാകം പടിബാഹിത്വാ അത്തനോ വിപാകാഭിമുഖം ഹോതി തഥാ വഡ്ഢിതത്താ. രൂപാദീനം പച്ചയാനം അഞ്ഞവിഞ്ഞാണസാധാരണത്താ അസാധാരണേന വത്ഥുനാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം സോതവിഞ്ഞാണന്തി നാമം ഉദ്ധടം. ചക്ഖാദീനം തിക്ഖമന്ദഭാവേ വിഞ്ഞാണാനം തിക്ഖമന്ദഭാവാ വിസേസപച്ചയത്താ ച.

ചക്ഖുസന്നിസ്സിതഞ്ച തം രൂപവിജാനനഞ്ചാതി ചക്ഖുസന്നിസ്സിതരൂപവിജാനനം. ഏവംലക്ഖണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം. തത്ഥ ചക്ഖുസന്നിസ്സിതവചനേന രൂപാരമ്മണം അഞ്ഞവിഞ്ഞാണം പടിക്ഖിപതി. രൂപവിജാനനവചനേന ചക്ഖുനിസ്സയേ ഫസ്സാദയോ നിവത്തേതി. ചക്ഖുരൂപവചനേഹി ച നിസ്സയതോ ആരമ്മണതോ ച വിജാനനം വിഭാവേതി. രൂപമത്തസ്സ ആരമ്മണസ്സ ഗഹണം കിച്ചമേതസ്സാതി രൂപമത്താരമ്മണരസം. ഝാനങ്ഗവസേനാതി ഇദം ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണവജ്ജേസു വിജ്ജമാനാനം ഉപേക്ഖാസുഖദുക്ഖേകഗ്ഗതാനം ഝാനങ്ഗികത്താ ഇധാപി തംസദിസാനം തദുപചാരം കത്വാ വുത്തം. ന ഹി ഝാനപച്ചയത്താഭാവേ ഝാനങ്ഗതാ അത്ഥി. വുത്തഞ്ഹി ‘‘ഝാനങ്ഗാനി ഝാനസമ്പയുത്ത…പേ… രൂപാനം ഝാനപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൩.൧൧൨). ഏതേസഞ്ച ഝാനപച്ചയഭാവോ പടിക്ഖിത്തോ. യഥാഹ ‘‘അബ്യാകതം ധമ്മം പടിച്ച അബ്യാകതോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ന ഝാനപച്ചയാ. പഞ്ചവിഞ്ഞാണസഹഗതം ഏകം ഖന്ധം പടിച്ച തയോ ഖന്ധാ’’തിആദി (പട്ഠാ. ൧.൧.൯൮). ഝാനപച്ചയത്താഭാവേപി വേദനാചിത്തട്ഠിതീനം ഉപേക്ഖാദിഭാവതോ തഥാഭൂതാനം വചനേ അഞ്ഞട്ഠാനാഭാവതോ ച ദുതിയരാസിനിദ്ദേസോ.

൪൩൬. വത്ഥുപണ്ഡരത്താതി സയം കണ്ഹധമ്മാനം അപ്പടിപക്ഖത്താ സഭാവപരിസുദ്ധാനം പസാദഹദയവത്ഥുനിസ്സയാനം വസേന പണ്ഡരസഭാവം ജാതന്തി അധിപ്പായോ. അയം പന നയോ ചതുവോകാരേ ന ലബ്ഭതീതി തത്ഥ ഭവങ്ഗസ്സ തതോ നിക്ഖന്താകുസലസ്സ ച പണ്ഡരതാ ന സിയാ, തസ്മാ തത്ഥ പണ്ഡരതായ കാരണം വത്തബ്ബം. സഭാവോ വായം ചിത്തസ്സ പണ്ഡരതാതി.

൪൩൯. ഇദമ്പീതി പി-സദ്ദോ ഠിതിമത്തസഹിതം പുബ്ബേ വുത്തം വിചികിച്ഛാസഹഗതം അപേക്ഖിത്വാ വുത്തോ. പകതിയാതി അനതിക്കമനേന. സോപി വിസേസോ. കായപ്പസാദം ഘട്ടേത്വാ പസാദപച്ചയേസു മഹാഭൂതേസു പടിഹഞ്ഞതീതി ആപാഥം ഗന്ത്വാ പടിഹഞ്ഞതീതി അത്ഥോ. യഥാ ച ‘‘രൂപം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്ന’’ന്തി വുത്തേ ന ആരമ്മണുപ്പാദാനം പുബ്ബാപരകാലതാ ഹോതി, ഏവമിധാപി ഘട്ടനപടിഹനനേസു ദട്ഠബ്ബം. ഉപമാപി ഉഭയഘട്ടനദസ്സനത്ഥം വുത്താ, ന നിസ്സിതനിസ്സയഘട്ടനാനം പുബ്ബാപരതാദസ്സനത്ഥം. ഏത്ഥ ച ബഹിദ്ധാതി ഏതം നിദസ്സനമത്തം. അജ്ഝത്തമ്പി ഹി ആരമ്മണം ഹോതീതി. വിഞ്ഞാണധാതുനിസ്സയഭൂതേഹി വാ അഞ്ഞം ‘‘ബഹിദ്ധാ’’തി വുത്തം. പടിഘട്ടനാനിഘംസോ ബലവാ ഹോതി, തതോ ഏവ ഇട്ഠാനിട്ഠഫോട്ഠബ്ബസമായോഗേ സുഖദുക്ഖപച്ചയാ ധാതുഅനുഗ്ഗഹധാതുക്ഖോഭാ ചിരം അനുവത്തന്തി.

൪൫൫. അഞ്ഞേസം ചിത്താനം സഭാവസുഞ്ഞതസബ്ഭാവാ മനോധാതുഭാവോ ആപജ്ജതീതി ചേ? ന, വിസേസസബ്ഭാവാ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനഞ്ഹി ചക്ഖാദിനിസ്സിതതാ ചക്ഖാദീനം സവിസയേസു ദസ്സനാദിപ്പവത്തിഭാവതാ ച വിസേസോ. മനോവിഞ്ഞാണസ്സ പന അനഞ്ഞനിസ്സയമനോപുബ്ബങ്ഗമതായ അഞ്ഞനിസ്സയവിഞ്ഞാണസ്സ അനന്തരപച്ചയത്താഭാവേന മനോദ്വാരനിഗ്ഗമനമുഖഭാവാഭാവതോ ച സാതിസയവിജാനനകിച്ചതാ വിസേസോ. തബ്ബിസേസവിരഹാ മനോമത്താ ധാതു മനോധാതൂതി തിവിധാ മനോധാതു ഏവ വുച്ചതി, ന വിസേസമനോ. തസ്മാ ഏത്ഥ മനോ ഏവ ധാതു മനോധാതൂതി ഏവ-സദ്ദോ മത്തസദ്ദത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. വിസേസനിവത്തനത്ഥോ ഹി സോ വിഞ്ഞാണസ്സാതി. മനോദ്വാരനിഗ്ഗമനപവേസമുഖഭാവതോ പന മനോധാതുയാ വിജാനനവിസേസവിരഹോ ദട്ഠബ്ബോ, തതോ ഏവ മനോവിഞ്ഞാണന്തിപി ന വുച്ചതി. ന ഹി തം വിഞ്ഞാണം മനതോ പവത്തം മനസോ പച്ചയോ, നാപി മനസോ പച്ചയഭൂതം മനതോ പവത്തം, ദസ്സനാദീനം പന പച്ചയോ, തേഹി ച പവത്തം തേസം പുരേചരം അനുചരഞ്ചാതി. സമ്മാസങ്കപ്പോതി അവചനം മഹാവിപാകാനം വിയ ജനകസദിസത്താഭാവതോ. തത്ഥ ഹി തിഹേതുകതോ ദുഹേതുകമ്പി ഉപ്പജ്ജമാനം സമ്മാസങ്കപ്പതാദീഹി സദിസം സഹേതുകതായാതി. പഞ്ചവിഞ്ഞാണസോതേതി ഏത്ഥ യഥാ പഗുണം ഗന്ഥം സജ്ഝായന്തോ സജ്ഝായസോതേ പതിതം കഞ്ചി കഞ്ചി വാചനാമഗ്ഗം ന സല്ലക്ഖേതി, ഏവം തഥാഗതസ്സ അസല്ലക്ഖണാ നാമ നത്ഥി, ന ച പഞ്ചവിഞ്ഞാണസോതേ ഝാനങ്ഗാഭാവോ ഇധ അവചനസ്സ കാരണം. യദി തദനന്തരം നിദ്ദേസോ തംസോതപതിതതാ, ഇതോ പരേസം ദ്വിന്നം മനോവിഞ്ഞാണധാതൂനം തംസോതപതിതതാ ന സിയാ. തസ്മാ പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനം വിയ അഹേതുകതായ മഗ്ഗപച്ചയവിരഹാ ച വിജ്ജമാനേസുപി വിതക്കവിചാരേസു ഝാനങ്ഗധമ്മാനം ദുബ്ബലത്താ പഞ്ചവിഞ്ഞാണേസു വിയ അഗണനുപഗഭാവാ ച പഞ്ചവിഞ്ഞാണസോതപതിതതാ. തതോ ഏവ ഹി അഹേതുകകിരിയത്തയേപി ഝാനങ്ഗാനി ബലാനി ച സങ്ഗഹവാരേ ന ഉദ്ധടാനി, ഝാനപച്ചയകിച്ചമത്തതോ പന പട്ഠാനേ ദുബ്ബലാനം ഏത്ഥ വിതക്കാദീനം ഝാനപച്ചയതാ വുത്താ.

൪൬൯. സമാനവത്ഥുകം അനന്തരപച്ചയം ലഭിത്വാ ഉപ്പജ്ജമാനം സന്തീരണം മനോധാതുതോ ബലവതരം ഹോതീതി തം യഥാരമ്മണം ആരമ്മണരസം അനുഭവന്തം ഇട്ഠേ സോമനസ്സസഹഗതം ഹോതി, ഇട്ഠമജ്ഝത്തേ ഉപേക്ഖാസഹഗതം സാതിസയാനുഭവത്താ, തസ്മാ ‘‘അയഞ്ഹി ഇട്ഠാരമ്മണസ്മിം യേവാ’’തിആദി വുത്തം. വോട്ഠബ്ബനം പന സതിപി ബലവഭാവേ വിപാകപ്പവത്തിം നിവത്തേത്വാ വിസദിസം മനം കരോന്തം മനസികാരകിച്ചന്തരയോഗതോ വിപാകോ വിയ അനുഭവനമേവ ന ഹോതീതി സബ്ബത്ഥ ഉപേക്ഖാസഹഗതമേവ ഹോതി, തഥാ പഞ്ചദ്വാരാവജ്ജനം മനോദ്വാരാവജ്ജനഞ്ച കിച്ചവസേന അപുബ്ബത്താ.

അഹേതുകകുസലവിപാകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അട്ഠമഹാവിപാകചിത്തവണ്ണനാ

൪൯൮. അലോഭോ അബ്യാകതമൂലന്തിആദീസു കുസലപക്ഖേ താവ അലോഭാദോസാനം നിദ്ദേസേസു ‘‘യോ തസ്മിം സമയേ അലോഭോ അലുബ്ഭനാ…പേ… അലോഭോ കുസലമൂല’’ന്തി (ധ. സ. ൩൨), ‘‘യോ തസ്മിം സമയേ അദോസോ അദുസ്സനാ…പേ… അദോസോ കുസലമൂല’’ന്തി (ധ. സ. ൩൩) ച വുത്തത്താ ഇധാപി തംനിദ്ദേസേസു ‘‘അലോഭോ അബ്യാകതമൂല’’ന്തി ‘‘അദോസോ അബ്യാകതമൂല’’ന്തി വചനം യുജ്ജേയ്യ. പഞ്ഞിന്ദ്രിയാദിനിദ്ദേസേസു പന ‘‘പഞ്ഞാരതനം അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠീ’’തി (ധ. സ. ൩൪, ൩൭) ഏവം തത്ഥപി വുത്തം, ന വുത്തം ‘‘അമോഹോ കുസലമൂല’’ന്തി. തസ്മാ ഇധാപി ‘‘അമോഹോ അബ്യാകതമൂല’’ന്തി പാഠേന ന ഭവിതബ്ബം സിയാ. അലോഭാദോസാനം വിയ അമോഹസ്സപി അബ്യാകതമൂലദസ്സനത്ഥം പനേതം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അവിഞ്ഞത്തിജനകതോതി കായവചീകമ്മദ്വാരനിവാരണം കരോതി. അവിപാകധമ്മതോതി മനോകമ്മദ്വാരനിവാരണഞ്ച. വിപാകധമ്മാനഞ്ഹി കമ്മദ്വാരം വുത്തന്തി. തഥാ അപ്പവത്തിതോതി ദാനാദിപുഞ്ഞകിരിയഭാവേന അപ്പവത്തിതോ. ഏതേന പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുഭേദമേവ നിവാരേതി.

ബലവപച്ചയേഹീതി പയോഗേന വിനാ നിപ്ഫന്നേഹി ആരമ്മണാദിപച്ചയേഹി. അസങ്ഖാരികാദീസു ഹി യേന കേനചി ചിത്തേന കമ്മേ ആയൂഹിതേ അസങ്ഖാരേന അപ്പയോഗേന കമ്മകമ്മനിമിത്തഗതിനിമിത്തപച്ചുപട്ഠാനേ പടിസന്ധി ഉപ്പജ്ജമാനാ അസങ്ഖാരികാ ഹോതി, സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേന കമ്മാദിപച്ചുപട്ഠാനേ സസങ്ഖാരികാ. ഭവങ്ഗചുതിയോ പന പടിസന്ധിസദിസാവ. തദാരമ്മണഞ്ച കുസലാകുസലാനി വിയ അസങ്ഖാരികം സസങ്ഖാരികഞ്ച ദട്ഠബ്ബന്തി. ഏതേസു ബലവം ദുബ്ബലഞ്ച വിചാരേതും ‘‘തത്ഥ സബ്ബേപി സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്താ’’തിആദിമാഹ. കാലവസേന പന പരിണമതീതി അപ്പായുകസംവത്തനികകമ്മബഹുലേ കാലേ തംകമ്മസഹിതസന്താനജനിതസുക്കസോണിതപച്ചയാനം തംമൂലകാനം ചന്ദസൂരിയവിസമപരിവത്താദിജനിതഉതാഹാരാദിവിസമപച്ചയാനഞ്ച വസേന പരിണമതി.

വിപാകുദ്ധാരകഥാവണ്ണനാ

യതോ യത്തകോ ച വിപാകോ ഹോതി, യസ്മിഞ്ച ഠാനേ വിപച്ചതി, തം ദസ്സേതും വിപാകുദ്ധാരകഥാ ആരദ്ധാ. ഏത്ഥേവാതി ഏകായ ചേതനായ കമ്മേ ആയൂഹിതേയേവ. ദുഹേതുകപടിസന്ധിവസേന ദ്വാദസകമഗ്ഗോപി ഹോതി, ദ്വാദസകപ്പകാരോപീതി അത്ഥോ. അഹേതുകപടിസന്ധിവസേന അഹേതുകട്ഠകമ്പി. അസങ്ഖാരികസസങ്ഖാരികാനം സസങ്ഖാരികഅസങ്ഖാരികവിപാകസങ്കരം അനിച്ഛന്തോ ദുതിയത്ഥേരോ ‘‘ദ്വാദസാ’’തിആദിമാഹ. പുരിമസ്സ ഹി പച്ചയതോസസങ്ഖാരികഅസങ്ഖാരികഭാവോ, ഇതരേസം കമ്മതോ. തതിയോ തിഹേതുകതോ ദുഹേതുകമ്പി അനിച്ഛന്തോ ‘‘ദസാ’’തിആദിമാഹ.

ഇമസ്മിം വിപാകുദ്ധാരട്ഠാനേ കമ്മപടിസന്ധിവവത്ഥാനത്ഥം സാകേതപഞ്ഹം ഗണ്ഹിംസു. കമ്മവസേന വിപാകസ്സ തംതംഗുണദോസുസ്സദനിമിത്തതം ദസ്സേതും ഉസ്സദകിത്തനം ഗണ്ഹിംസു. ഹേതുകിത്തനം ഇധ പഠമത്ഥേരസ്സ അധിപ്പായേന വുത്തം. ദുതിയത്ഥേരവാദാദീസു വിസേസം തത്ഥ തത്ഥേവ വക്ഖാമി. ഞാണസ്സ ജച്ചന്ധാദിവിപത്തിനിമിത്തപടിപക്ഖഭാവതോ തിഹേതുകം അതിദുബ്ബലമ്പി സമാനം പടിസന്ധിം ആകഡ്ഢന്തം ദുഹേതുകം ആകഡ്ഢേയ്യാതി ‘‘അഹേതുകാ ന ഹോതീ’’തി ആഹ. യം പന പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ സുഗതിയം ജച്ചന്ധബധിരാദിവിപത്തിയാ അഹേതുകഉപപത്തിം വജ്ജേത്വാ ഗതിസമ്പത്തിയാ സഹേതുകോപപത്തിം ദസ്സേന്തേന ‘‘ഗതിസമ്പത്തിയാ ഞാണസമ്പയുത്തേ കതമേസം അട്ഠന്നം ഹേതൂനം പച്ചയാ ഉപപത്തി ഹോതി’’ച്ചേവ (പടി. മ. ൧.൨൩൨) വുത്തം. തേന ഞാണവിപ്പയുത്തേന കമ്മുനാ ഞാണസമ്പയുത്തപടിസന്ധി ന ഹോതീതി ദീപിതം ഹോതി. അഞ്ഞഥാ ‘‘സത്തന്നം ഹേതൂനം പച്ചയാ ഉപപത്തി ഹോതീ’’തി ഇദമ്പി വുച്ചേയ്യ. തഥാ ഹി ‘‘ഗതിസമ്പത്തിയാ ഞാണസമ്പയുത്തേ കതമേസം അട്ഠന്നം ഹേതൂനം പച്ചയാ ഉപപത്തി ഹോതി? കുസലസ്സ കമ്മസ്സ ജവനക്ഖണേ തയോ ഹേതൂ കുസലാ തസ്മിം ഖണേ ജാതചേതനായ സഹജാതപച്ചയാ ഹോന്തി. തേന വുച്ചതി കുസലമൂലപച്ചയാപി സങ്ഖാരാ. നികന്തിക്ഖണേ ദ്വേ ഹേതൂ അകുസലാ തസ്മിം ഖണേ ജാതചേതനായ സഹജാതപച്ചയാ ഹോന്തി. തേന വുച്ചതി അകുസലമൂലപച്ചയാപി സങ്ഖാരാ. പടിസന്ധിക്ഖണേ തയോ ഹേതൂ അബ്യാകതാ തസ്മിം ഖണേ ജാതചേതനായ സഹജാതപച്ചയാ ഹോന്തി. തേന വുച്ചതി നാമരൂപപച്ചയാപി വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണപച്ചയാപി നാമരൂപ’’ന്തി വിസ്സജ്ജിതം ഞാണസമ്പയുത്തോപപത്തിയം.

ഏവം ഞാണവിപ്പയുത്തതോ ഞാണസമ്പയുത്തുപപത്തിയാ ച വിജ്ജമാനായ ‘‘ഗതിസമ്പത്തിയാ ഞാണസമ്പയുത്തേ കതമേസം സത്തന്നം ഹേതൂനം പച്ചയാ ഉപപത്തി ഹോതി? കുസലസ്സ കമ്മസ്സ ജവനക്ഖണേ ദ്വേ ഹേതൂ കുസലാ’’തി വത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ച പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ സക്കാ വിസ്സജ്ജനം കാതുന്തി. യഥാ പന ‘‘ഞാണസമ്പയുത്തേ സത്തന്നം ഹേതൂനം പച്ചയാ’’തി അവചനതോ ഞാണവിപ്പയുത്തതോ ഞാണസമ്പയുത്താ പടിസന്ധി ന ഹോതി, ഏവം ‘‘ഗതിസമ്പത്തിയാ ഞാണവിപ്പയുത്തേ ഛന്നം ഹേതൂനം പച്ചയാ ഉപപത്തി ഹോതി’’ച്ചേവ (പടി. മ. ൧.൨൩൩) വത്വാ ‘‘സത്തന്നം ഹേതൂനം പച്ചയാ’’തി അവചനതോ ഞാണസമ്പയുത്തതോ ഞാണവിപ്പയുത്താപി പടിസന്ധി ന ഹോതീതി ആപന്നം. ഏത്ഥാപി ഹി ന ന സക്കാ കമ്മനികന്തിക്ഖണേസു തയോ ച ദ്വേ ച ഹേതൂ യോജേത്വാ പടിസന്ധിക്ഖണേ ദ്വേ യോജേതുന്തി. ഇമസ്സ പന ഥേരസ്സ അയമധിപ്പായോ സിയാ ‘‘കമ്മസരിക്ഖകവിപാകദസ്സനവസേന ഇധ പാഠോ സാവസേസോ കഥിതോ’’തി. ‘‘ഞാണസമ്പയുത്തേ അട്ഠന്നം ഹേതൂനം പച്ചയാ’’തി ഏത്ഥാപി പാഠസ്സ സാവസേസതാപത്തീതി ചേ? ന, ദുബ്ബലസ്സ ദുഹേതുകകമ്മസ്സ ഞാണസമ്പയുത്തവിപാകദാനേ അസമത്ഥത്താ. തിഹേതുകസ്സ പന അഹേതുകവിപച്ചനേ വിയ ദുഹേതുകവിപച്ചനേപി നത്ഥി സമത്ഥതാവിഘാതോതി. ആരമ്മണേന വേദനാ പരിവത്തേതബ്ബാതി സന്തീരണതദാരമ്മണേ സന്ധായ വുത്തം. വിഭാഗഗ്ഗഹണസമത്ഥതാഭാവതോ ഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി ഇട്ഠഇട്ഠമജ്ഝത്തേസു ഉപേക്ഖാസഹഗതാനേവ ഹോന്തി, കായവിഞ്ഞാണഞ്ച സുഖസഹഗതമേവ പടിഘട്ടനാവിസേസേനാതി.

വിസേസവതാ കാലേന തദാരമ്മണപച്ചയസബ്ബജവനവതാ വിപാകപ്പവത്തിം ദസ്സേതും ‘‘സംവരാസംവരേ…പേ… ഉപഗതസ്സാ’’തി വുത്തം അഞ്ഞകാലേ പഞ്ചവിഞ്ഞാണാദിപരിപുണ്ണവിപാകപ്പവത്തിഅഭാവാ. കക്കടക…പേ… ഭവങ്ഗോതരണന്തി ഏതേന ഇദം ദസ്സേതി – കേദാരേ പൂരേത്വാ നദീപവേസനമഗ്ഗഭൂതം മാതികം അപ്പവിസിത്വാ കക്കടകമഗ്ഗാദിനാ അമഗ്ഗേന നദീഓതരണം വിയ ചിത്തസ്സ ജവിത്വാ ഭവങ്ഗപ്പവേസനമഗ്ഗഭൂതേ തദാരമ്മണേ അനുപ്പന്നേ മഗ്ഗേന വിനാ ഭവങ്ഗോതരണന്തി.

ഏതേസു തീസു മോഘവാരേസു ദുതിയോ ഉപപരിക്ഖിത്വാ ഗഹേതബ്ബോ. യദി ഹി അനുലോമേ വേദനാത്തികേ പടിച്ചവാരാദീസു ‘‘ആസേവനപച്ചയാ ന മഗ്ഗേ ദ്വേ’’തി ‘‘ന മഗ്ഗപച്ചയാ ആസേവനേ ദ്വേ’’തി ച വുത്തം സിയാ, സോപി മോഘവാരോ ലബ്ഭേയ്യ. യദി പന വോട്ഠബ്ബനമ്പി ആസേവനപച്ചയോ സിയാ, കുസലാകുസലാനമ്പി സിയാ. ന ഹി ആസേവനപച്ചയം ലദ്ധും യുത്തസ്സ ആസേവനപച്ചയഭാവീ ധമ്മോ ആസേവനപച്ചയോതി അവുത്തോ അത്ഥി. വോട്ഠബ്ബനസ്സ പന കുസലാകുസലാനം ആസേവനപച്ചയഭാവോ അവുത്തോ. ‘‘കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി നാസേവനപച്ചയാ. അകുസലം ധമ്മം…പേ… നാസേവനപച്ചയാ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൯൩) വചനതോ പടിക്ഖിത്തോവ. അഥാപി സിയാ ‘‘അസമാനവേദനാനം വസേന ഏവം വുത്ത’’ന്തി, ഏവമപി യഥാ ‘‘ആവജ്ജനാ കുസലാനം ഖന്ധാനം അകുസലാനം ഖന്ധാനം അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൧൭) വുത്തം, ഏവം ‘‘ആസേവനപച്ചയേന പച്ചയോതി’’പി വത്തബ്ബം സിയാ, ജാതിഭേദാ ന വുത്തന്തി ചേ? ഭൂമിഭിന്നസ്സ കാമാവചരസ്സ രൂപാവചരാദീനം ആസേവനപച്ചയഭാവോ വിയ ജാതിഭിന്നസ്സപി ഭവേയ്യാതി വത്തബ്ബോ ഏവ സിയാ. അഭിന്നജാതികസ്സ ച വസേന യഥാ ‘‘ആവജ്ജനാ സഹേതുകാനം ഖന്ധാനം അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി വുത്തം, ഏവം ‘‘ആസേവനപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിപി വത്തബ്ബം സിയാ, ന തു വുത്തം. തസ്മാ വേദനാത്തികേപി സങ്ഖിത്തായ ഗണനായ ‘‘ആസേവനപച്ചയാ ന മഗ്ഗേ ഏകം, ന മഗ്ഗപച്ചയാ ആസേവനേ ഏക’’ന്തി ഏവം ഗണനായ നിദ്ധാരിയമാനായ വോട്ഠബ്ബനസ്സ ആസേവനപച്ചയത്തസ്സ അഭാവാ യഥാവുത്തപ്പകാരോ ദുതിയോ മോഘവാരോ വീമംസിതബ്ബോ.

വോട്ഠബ്ബനം പന വീഥിവിപാകസന്തതിയാ ആവട്ടനതോ ആവജ്ജനാ, തതോ വിസദിസസ്സ ജവനസ്സ കരണതോ മനസികാരോ ച. ഏവഞ്ച കത്വാ പട്ഠാനേ ‘‘വോട്ഠബ്ബനം കുസലാനം ഖന്ധാനം അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദി ന വുത്തം, ‘‘ആവജ്ജനാ’’ഇച്ചേവ വുത്തം. തസ്മാ വോട്ഠബ്ബനതോ ചതുന്നം വാ പഞ്ചന്നം വാ ജവനാനം ആരമ്മണപുരേജാതം ഭവിതും അസക്കോന്തം രൂപാദിആവജ്ജനാദീനം പച്ചയോ ഭവിതും ന സക്കോതി, അയമേതസ്സ സഭാവോതി ജവനാപാരിപൂരിയാ ദുതിയോ മോഘവാരോ ദസ്സേതും യുത്തോ സിയാ, അയമ്പി അട്ഠകഥായം അനാഗതത്താ സുട്ഠു വിചാരേതബ്ബോ. ഭവങ്ഗസ്സ ജവനാനുബന്ധനഭൂതത്താ ‘‘തദാരമ്മണം ഭവങ്ഗ’’ന്തി വുത്തം. പട്ഠാനേ (പട്ഠാ. ൩.൧.൧൦൨) ച വുത്തം ‘‘സഹേതുകം ഭവങ്ഗം അഹേതുകസ്സ ഭവങ്ഗസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി, ‘‘അഹേതുകം ഭവങ്ഗം സഹേതുകസ്സ ഭവങ്ഗസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ച. കുസലാകുസലാനം സുഖദുക്ഖവിപാകമത്തോ വിപാകോ ന ഇട്ഠാനിട്ഠാനം വിഭാഗം കരോതി, ജവനം പന രജ്ജനവിരജ്ജനാദിവസേന ഇട്ഠാനിട്ഠവിഭാഗം കരോതീതി ‘‘ആരമ്മണരസം ജവനമേവ അനുഭവതീ’’തി വുത്തം.

അവിജ്ജമാനേ കാരകേ കഥം ആവജ്ജനാദിഭാവേന പവത്തി ഹോതീതി തം ദസ്സേതും പഞ്ചവിധം നിയാമം നാമ ഗണ്ഹിംസു. നിയാമോ ച ധമ്മാനം സഭാവകിച്ചപച്ചയഭാവവിസേസോവ. തംതംസദിസഫലദാനന്തി തസ്സ തസ്സ അത്തനോ അനുരൂപഫലസ്സ ദാനം. സദിസവിപാകദാനന്തി ച അനുരൂപവിപാകദാനന്തി അത്ഥോ. ഇദം വത്ഥുന്തി ഏകവചനനിദ്ദേസോ ഏകഗാഥാവത്ഥുഭാവേന കതോ. ജഗതിപ്പദേസോതി യഥാവുത്തതോ അഞ്ഞോപി ലോകപ്പദേസോ. കാലഗതിഉപധിപയോഗപടിബാള്ഹഞ്ഹി പാപം ന വിപച്ചേയ്യ, ന പദേസപടിബാള്ഹന്തി. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപദട്ഠാനപടിസന്ധിയാദിധമ്മാനം നിയാമോ ദസസഹസ്സികമ്പനപച്ചയഭാവോ ധമ്മനിയാമോ. അയം ഇധ അധിപ്പേതോതി ഏതേന നിയാമവസേന ആവജ്ജനാദിഭാവോ, ന കാരകവസേനാതി ഏതമത്ഥം ദസ്സേതി.

ഇമസ്മിം ഠാനേതി സോളസവിപാകകഥാഠാനേ. ദ്വാദസഹി വാഹേതബ്ബാ നാളിയന്തോപമാ ന ദ്വാദസന്നം ചിത്താനം ഏകസ്മിം ദ്വാരേ ഏകാരമ്മണേ സഹ കിച്ചകരണവസേന വുത്താ, അഥ ഖോ ദ്വാദസന്നം ഏകസ്മിം ദ്വാരേ സകിച്ചകരണമത്തവസേന. അഹേതുകപടിസന്ധിജനകസദിസജവനാനന്തരം അഹേതുകതദാരമ്മണം ദസ്സേന്തോ ‘‘ചതുന്നം പന ദുഹേതുകകുസലചിത്താനം അഞ്ഞതരജവനസ്സ…പേ… പതിട്ഠാതീ’’തി ആഹ. അഹേതുകപടിസന്ധികസ്സ പന തിഹേതുകജവനേ ജവിതേ പടിസന്ധിദായകേന കമ്മേന അഹേതുകസ്സ തദാരമ്മണസ്സ നിബ്ബത്തി ന പടിസേധിതാ. ഏവം ദുഹേതുകപടിസന്ധികസ്സപി തിഹേതുകാനന്തരം ദുഹേതുകതദാരമ്മണം അപ്പടിസിദ്ധം ദട്ഠബ്ബം. പരിപുണ്ണവിപാകസ്സ ച പടിസന്ധിജനകകമ്മസ്സ വസേനായം വിപാകവിഭാവനാ തസ്സാ മുഖനിദസ്സനമത്തമേവാതി പവത്തിവിപാകസ്സ ച ഏകസ്സ തിഹേതുകാദികമ്മസ്സ സോളസവിപാകചിത്താദീനി വുത്തനയേന യോജേതബ്ബാനി. തസ്മാ യേന കേനചി കമ്മുനാ ഏകേന അനേകം തദാരമ്മണം പവത്തമാനം കമ്മവിസേസാഭാവാ യേസം തം അനുബന്ധഭൂതം, തേസം ജവനസങ്ഖാതാനം പച്ചയാനം വിസേസേന വിസിട്ഠം ഹോതീതി ജവനേനായം തദാരമ്മണനിയാമോ വുത്തോ, ന നാനാകമ്മുനാ നിബ്ബത്തമാനസ്സ വസേന. ഏവഞ്ച കത്വാ പട്ഠാനേ (പട്ഠാ. ൩.൧.൯൮) ‘‘സഹേതുകേ ഖന്ധേ അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ വിപസ്സതി. കുസലാകുസലേ നിരുദ്ധേ അഹേതുകോ വിപാകോ തദാരമ്മണതാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ഞാണാനന്തരം അഹേതുകതദാരമ്മണം, ‘‘കുസലാകുസലേ നിരുദ്ധേ സഹേതുകോ വിപാകോ തദാരമ്മണതാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി അകുസലാനന്തരഞ്ച സഹേതുകതദാരമ്മണം വുത്തം, ന ച ‘‘തം ഏതേന ഥേരേന അദസ്സിത’’ന്തി കത്വാ തസ്സ പടിസേധോ കതോ ഹോതീതി.

യം പന ജവനേന…പേ… തം കുസലം സന്ധായ വുത്തന്തി ഇദം കുസലസ്സ വിയ അകുസലസ്സ സദിസോ വിപാകോ നത്ഥീതി കത്വാ വുത്തം. സസങ്ഖാരികാസങ്ഖാരികനിയമനം പന സന്ധായ തസ്മിം വുത്തേ അകുസലേപി ന തം ന യുജ്ജതീതി. അട്ഠാനമേതന്തി ഇദം നിയമിതാദിവസേന യോനിസോ അയോനിസോ വാ ആവട്ടിതേ അയോനിസോ യോനിസോ വാ വവത്ഥാപനസ്സ അഭാവം സന്ധായ വുത്തം.

പടിസിദ്ധന്തി അവചനമേവ പടിസേധോതി കത്വാ വുത്തം. കാമതണ്ഹാനിബ്ബത്തേന കമ്മുനാ മഹഗ്ഗതലോകുത്തരാനുഭവനവിപാകോ ന ഹോതീതി തത്ഥ തദാരമ്മണാഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ആപാഥഗതേ വിസയേ തന്നിന്നം ഭവങ്ഗം ആവജ്ജനം ഉപ്പാദേതീതി ആവജ്ജനം വിസയേ നിന്നത്താ ഉപ്പജ്ജതി. ഭവങ്ഗം പന സബ്ബദാ സവിസയേ നിന്നമേവാതി വിസയന്തരവിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോ ഹുത്വാപി തദഭാവാ വിനാ ആവജ്ജനേന സവിസയേ നിന്നത്താവ ഉപ്പജ്ജതി. ചിണ്ണത്താതി ആവജ്ജനേന വിനാ ബഹുലം ഉപ്പന്നപുബ്ബത്താ. സമുദാചാരത്താതി ആപാഥഗതേ വിസയേ പടിസന്ധിവിസയേ ച ബഹുലം ഉപ്പാദിതപുബ്ബത്താ. ചിണ്ണത്താതി വാ പുഗ്ഗലേന ആസേവിതഭാവോ വുത്തോ. സമുദാചാരത്താതി സയം ബഹുലം പവത്തഭാവോ. നിരോധസ്സ അനന്തരപച്ചയം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനന്തി ഇദം തദനന്തരമേവ നിരോധഫുസനം സന്ധായ വുത്തം, ന അരൂപക്ഖന്ധാനം വിയ നിരോധസ്സ അനന്തരപച്ചയഭാവം. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം പന കിഞ്ചി പരികമ്മേന വിനാ ഉപ്പജ്ജമാനം നത്ഥി. പരികമ്മാവജ്ജനമേവ തസ്സ ആവജ്ജനന്തി അഞ്ഞസ്സ വിയ ഏതസ്സപി സാവജ്ജനതായ ഭവിതബ്ബം.

അയം പനേത്ഥാധിപ്പായോ ദട്ഠബ്ബോ – നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസ്സ ന നിരോധസ്സ അനന്തരപച്ചയഭാവേ നിന്നാദിതാ അഞ്ഞത്ഥ ദിട്ഠാ അതദത്ഥപരികമ്മഭാവേ ച ഉപ്പത്തിയാ, അഥ ച തം തസ്സ അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി, തഥാ ച ഉപ്പജ്ജതി. ഏവം യഥാവുത്താ മനോവിഞ്ഞാണധാതു അസതിപി നിരാവജ്ജനുപ്പത്തിയം നിന്നാദിഭാവേ നിരാവജ്ജനാ ഉപ്പജ്ജതീതി. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘അരിയമഗ്ഗചിത്തം മഗ്ഗാനന്തരാനി ഫലചിത്താനീ’’തി ഇദം വുത്തം. യദി ഹി നിബ്ബാനാരമ്മണാവജ്ജനാഭാവം സന്ധായേതം വുത്തം സിയാ, ഗോത്രഭുവോദാനാനി നിദസ്സനാനി സിയും തേഹേവ ഏതേസം നിരാവജ്ജനതാസിദ്ധിതോ. ഫലസമാപത്തികാലേ ച ‘‘പരിത്താരമ്മണം മഹഗ്ഗതാരമ്മണം അനുലോമം ഫലസമാപത്തിയാ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി വചനതോ സമാനാരമ്മണാവജ്ജനരഹിതത്താ ‘‘മഗ്ഗാനന്തരാനി ഫലചിത്താനീ’’തി ഏവം ഫലസമാപത്തിചിത്താനി ന വജ്ജേതബ്ബാനി സിയും, ഗോത്രഭുവോദാനാനി പന യദിപി നിബ്ബാനേ ചിണ്ണാനി സമുദാചാരാനി ച ന ഹോന്തി, ആരമ്മണന്തരേ ചിണ്ണസമുദാചാരാനേവ. ഫലസമാപത്തിചിത്താനി ച മഗ്ഗവീഥിതോ ഉദ്ധം തദത്ഥപരികമ്മസബ്ഭാവാതി തേസം ഗഹണം ന കതം, അനുലോമാനന്തരഞ്ച ഫലസമാപത്തിചിത്തം ചിണ്ണം സമുദാചാരം, ന നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനാനന്തരം മഗ്ഗാനന്തരസ്സ വിയ തദത്ഥപരികമ്മാഭാവാതി ‘‘നിരോധാ വുട്ഠഹന്തസ്സാ’’തി തഞ്ച നിദസ്സനം. ആരമ്മണേന പന വിനാ നുപ്പജ്ജതീതി ഇദം ഏതസ്സ മഹഗ്ഗതാരമ്മണത്താഭാവാ പുച്ഛം കാരേത്വാ ആരമ്മണനിദ്ധാരണത്ഥം വുത്തം.

തത്ഥാതി വിപാകകഥായം. ജച്ചന്ധപീഠസപ്പിഉപമാനിദസ്സനം വിപാകസ്സ നിസ്സയേന വിനാ അപ്പവത്തിദസ്സനത്ഥം. വിസയഗ്ഗാഹോതി ഇദം ചക്ഖാദീനം സവിസയഗ്ഗഹണേന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിവിപാകസ്സ ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ഉപനിസ്സയതോ ചക്ഖാദീനം ദസ്സനാദിഅത്ഥതോ ച തസ്സേവ വിപാകസ്സ ദസ്സനത്ഥം ‘‘ഉപനിസ്സയമത്ഥസോ’’തി വുത്തം. ഹദയവത്ഥുമേവാതി യഥാ പുരിമചിത്താനി ഹദയവത്ഥുനിസ്സിതാനി ച പസാദവത്ഥുഅനുഗതാനി ച അഞ്ഞാരമ്മണാനി ഹോന്തി, ന ഏവം ഭവങ്ഗം, തം പനേതം വത്ഥാരമ്മണന്തരരഹിതം കേവലം ഹദയവത്ഥുമേവ നിസ്സായ പവത്തതീതി വുത്തം ഹോതി. ഹദയരൂപവത്ഥുകന്തി ഇധാപി അഞ്ഞവത്ഥാനുഗതന്തി അധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ. മക്കടകസ്സ ഹി സുത്താരോഹണം വിയ പസാദവത്ഥുകം ചിത്തം, സുത്തേന ഗമനാദീനി വിയ തദനുഗതാനി സേസചിത്താനീതി. സുത്തഘട്ടനമക്കടകചലനാനി വിയ പസാദഘട്ടനഭവങ്ഗചലനാനി സഹ ഹോന്തീതി ദീപനതോ ‘‘ഏകേകം…പേ… ആഗച്ഛതീ’’തിപി ദീപേതി.

ഭവങ്ഗസ്സ ആവട്ടിതകാലോതി ഇദം ദോവാരികസദിസാനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം പാദപരിമജ്ജകസദിസസ്സ ആവജ്ജനസ്സ സഞ്ഞാദാനസദിസോ അനന്തരപച്ചയഭാവോ ഏവ ഭവങ്ഗാവട്ടനന്തി കത്വാ വുത്തം. വിപാകമനോധാതുആദീനം അദിസ്വാവ സമ്പടിച്ഛനാദികരണം ഗാള്ഹഗ്ഗഹണമത്തപുഥുലചതുരസ്സഭാവവിജാനനമത്തകഹാപണഭാവവിജാനനമത്തകമ്മോപനയനമത്തസാമഞ്ഞവസേന വുത്തം, ന ഗാള്ഹഗ്ഗാഹകാദീനം കഹാപണദസ്സനസ്സ അഭാവോ തംസമാനഭാവോ ച സമ്പടിച്ഛനാദീനം അധിപ്പേതോതി വേദിതബ്ബോ.

പണ്ഡരം ഏതന്തി പണ്ഡരരൂപദസ്സനസാമഞ്ഞതോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണമേവ ദസ്സനകിച്ചം സാധേതീതി ദീപനം വേദിതബ്ബം. ഏവം സോതദ്വാരാദീസുപി യോജേതബ്ബം സവനാദിവസേന. സന്താപനവസേന ഗുളസീലോ ഗുളപ്പയോജനോ വാ ഗോളിയകോ. ഉപനിസ്സയതോതി ന ഉപനിസ്സയപച്ചയം സന്ധായ വുത്തം. യസ്മിം പന അസതി യോ ന ഹോതി, സോ ഇധ ‘‘ഉപനിസ്സയോ’’തി അധിപ്പേതോ. ആലോകസന്നിസ്സിതന്തി ഇദമ്പി ആലോകേ സതി സബ്ഭാവം സന്ധായ വുത്തം, ന ഉപനിസ്സയപച്ചയതം. മന്ദഥാമഗതം നാമ കിരിയചിത്തസ്സ പച്ചയഭാവം അനുപഗന്ത്വാ സയമേവ പവത്തമാനം.

അസങ്ഖാരികസസങ്ഖാരികേസു ദോസം ദിസ്വാതി ന കമ്മസ്സ വിരുദ്ധസഭാവേന വിപാകേന ഭവിതബ്ബന്തി അസങ്ഖാരികകമ്മസ്സ സസങ്ഖാരികവിപാകേസു, സസങ്ഖാരികകമ്മസ്സ ച അസങ്ഖാരികവിപാകേസു ദോസം ദിസ്വാ. അഹേതുകാനം പന രൂപാദീസു അഭിനിപാതമത്താദികിച്ചാനം ന സസങ്ഖാരികവിരുദ്ധോ സഭാവോതി അസങ്ഖാരികതാ നത്ഥി, അസങ്ഖാരികവിരുദ്ധസഭാവാഭാവാ നാപി സസങ്ഖാരികതാതി ഉഭയാവിരോധാ ഉഭയേനപി തേസം നിബ്ബത്തിം അനുജാനാതി. ചിത്തനിയാമന്തി തദാരമ്മണനിയാമം. കിരിയതോ പഞ്ചാതി ഇമേസം…പേ… പതിട്ഠാതീതി കിരിയജവനാനന്തരഞ്ച തദാരമ്മണം വുത്തം. പട്ഠാനേ (പട്ഠാ. ൧.൩.൯൪) പന ‘‘കുസലാകുസലേ നിരുദ്ധേ വിപാകോ തദാരമ്മണതാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വിപാകധമ്മധമ്മാനമേവ അനന്തരാ തദാരമ്മണം വുത്തം. കുസലത്തികേ ച ‘‘സേക്ഖാ വാ പുഥുജ്ജനാ വാ കുസലം അനിച്ചതോ’’തിആദിനാ (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൦൬) കുസലാകുസലജവനമേവ വത്വാ തദനന്തരം തദാരമ്മണം വുത്തം, ന അബ്യാകതാനന്തരം, ന ച കത്ഥചി കിരിയാനന്തരം തദാരമ്മണസ്സ വുത്തട്ഠാനം ദിസ്സതി. വിജ്ജമാനേ ച തസ്മിം അവചനേ കാരണം നത്ഥി, തസ്മാ ഉപപരിക്ഖിതബ്ബോ ഏസോ ഥേരവാദോ. വിപ്ഫാരികഞ്ഹി ജവനം നാവം വിയ നദീസോതോ ഭവങ്ഗം അനുബന്ധതീതി യുത്തം, ന പന ഛളങ്ഗുപേക്ഖവതോ സന്തവുത്തിം കിരിയജവനം പണ്ണപുടം വിയ നദീസോതോതി.

പിണ്ഡജവനം ജവതീതി കുസലാകുസലകിരിയജവനാനി പിണ്ഡേത്വാ കഥിതാനീതി തഥാ കഥിതാനി ജവനാനി പിണ്ഡിതാനി വിയ വുത്താനി, ഏകസ്മിം വാ തദാരമ്മണേ പിണ്ഡേത്വാ ദസ്സിതാനി ഹുത്വാ ജവിതാനേവ വുത്താനി. ഇമഞ്ച പന പിണ്ഡജവനം വദന്തേന അകുസലതോ ചത്താരിയേവ ഉപേക്ഖാസഹഗതാനി ഗഹേത്വാ ദ്വാദസുപേക്ഖാസഹഗതജവനാനി പിണ്ഡിതാനി വിയ വുത്താനി. പട്ഠാനേ പന ‘‘കുസലം അസ്സാദേതി അഭിനന്ദതി, തം ആരബ്ഭ രാഗോ ഉപ്പജ്ജതി. ദിട്ഠി, വിചികിച്ഛാ, ഉദ്ധച്ചം, ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി. അകുസലേ നിരുദ്ധേ വിപാകോ തദാരമ്മണതാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തത്താ ഇതരാനി ദ്വേ ഇട്ഠാരമ്മണേ പവത്തവിചികിച്ഛുദ്ധച്ചസഹഗതാനിപി കുസലവിപാകേ തദാരമ്മണേ പിണ്ഡേതബ്ബാനി സിയും. തേസം പന അനന്തരം അഹേതുകവിപാകേനേവ തദാരമ്മണേന ഭവിതബ്ബം, സോ ച സന്തീരണഭാവേനേവ ഗഹിതോതി അപുബ്ബം ഗഹേതബ്ബം നത്ഥി. അഹേതുകേ ച പിണ്ഡേതബ്ബം നാരഹന്തീതി അധിപ്പായേന ന പിണ്ഡേതീതി.

തിഹേതുകജവനാവസാനേ പനേത്ഥാതി ഏതസ്മിം ദുതിയവാദേ തിഹേതുകജവനാവസാനേ തിഹേതുകതദാരമ്മണം യുത്തന്തി ദസ്സേതും യുത്തം വദതി ജവനസമാനത്താ, നാലബ്ഭമാനത്താ അഞ്ഞസ്സ. പഠമത്ഥേരേന അകുസലാനന്തരം വുത്തസ്സ അഹേതുകതദാരമ്മണസ്സ, കുസലാനന്തരം വുത്തസ്സ ച സഹേതുകതദാരമ്മണസ്സ അകുസലാനന്തരം ഉപ്പത്തിം വദന്തസ്സ ഹി പടിസന്ധിജനകം തിഹേതുകകമ്മം ദുഹേതുകാഹേതുകം വിപാകം ജനയന്തമ്പി തിഹേതുകജവനാനന്തരം ന ജനേതീതി ന ഏത്ഥ കാരണം ദിസ്സതീതി ഏവം യുത്തം ഗഹേതബ്ബം അവുത്തമ്പീതി അധിപ്പായോ. അഥ വാ തസ്മിം തസ്മിം ഥേരവാദേ യേന അധിപ്പായേന സസങ്ഖാരാസങ്ഖാരവിധാനാദി വുത്തം, തം തേനേവ അധിപ്പായേന യുത്തം ഗഹേതബ്ബം, ന അധിപ്പായന്തരം അധിപ്പായന്തരേന ആലോളേതബ്ബന്തി അത്ഥോ. ഹേതുസദിസമേവാതി ജനകകമ്മഹേതുസദിസമേവ. മഹാപകരണേ ആവി ഭവിസ്സതീതി മഹാപകരണേ ആഗതപാളിയാ പാകടം ഉപ്പത്തിവിധാനം ആവി ഭവിസ്സതീതി അധിപ്പായേന വദതി.

കാമാവചരകുസലവിപാകകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

രൂപാവചരാരൂപാവചരവിപാകകഥാവണ്ണനാ

൪൯൯. അനന്തരായേനാതി പരിഹാനിപച്ചയവിരഹേന. പടിപദാദിഭേദോതി പടിപദാരമ്മണഭേദോ. തഥാ ഹി ദുക്ഖപടിപദം ദന്ധാഭിഞ്ഞം ഝാനം ഉപ്പാദേത്വാ പുനപ്പുനം സമാപജ്ജന്തസ്സ തം ഝാനം തംപടിപദമേവ ഹോതി. ഏതസ്മിം അപരിഹീനേ തസ്സ വിപാകോ നിബ്ബത്തമാനോ തപ്പടിപദോവ ഭവിതും അരഹതീതി. ഛന്ദാധിപതേയ്യാദിഭാവോ പന തസ്മിം ഖണേ വിജ്ജമാനാനം ഛന്ദാദീനം അധിപതിപച്ചയഭാവേന ഹോതി, ന ആഗമനവസേന. തഥാ ഹി ഏകമേവ ഝാനം നാനാക്ഖണേസു നാനാധിപതേയ്യം ഹോതി. ചതുത്ഥജ്ഝാനസ്സേവ ഹി ചതുരിദ്ധിപാദഭാവേന ഭാവനാ ഹോതി, തസ്മാ വിപാകസ്സ ആഗമനവസേന ഛന്ദാധിപതേയ്യാദിതാ ന വുത്താ.

രൂപാവചരാരൂപാവചരവിപാകകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ലോകുത്തരവിപാകകഥാവണ്ണനാ

൫൦൫. യഥാ വട്ടം ആചിനതി, തഥാ തണ്ഹാദീഹി അഭിസങ്ഖതം ലോകിയകമ്മം ഉപചിതന്തി വുച്ചതി. ലോകുത്തരം പന ഏവം ന ഹോതീതി തഥാ ന വുത്തം. സുദ്ധാഗമനവസേനാതി അനിമിത്താപ്പണിഹിതനാമദായകേഹി സഗുണാരമ്മണേഹി വിജ്ജമാനേഹിപി ഫലസ്സ സുഞ്ഞതനാമദാനദീപനേ അഗ്ഗഹിതഭാവേനേവ അവോമിസ്സേനാതി അത്ഥോ. ആഗമനതോ സുഞ്ഞതാപ്പണിഹിതനാമവതോ മഗ്ഗസ്സ ആഗമനീയട്ഠാനേ ഠത്വാ അത്തനോ ഫലസ്സ നാമത്തയദാനം യോജിതം, ഇതരസ്സപി പന തഥേവ യോജേതബ്ബം. നയമത്തദസ്സനഞ്ഹേതം. സഗുണാരമ്മണേഹി പന നാമത്തയവതോ അനിച്ചാനുപസ്സനാനന്തരസ്സപി മഗ്ഗസ്സ ആഗമനീയട്ഠാനേ ഠത്വാ അത്തനോ ഫലസ്സ നാമത്തയദാനം ന നിവാരിതന്തി. വളഞ്ജനകഫലസമാപത്തിയാ ച വിപസ്സനാഗമനവസേന നാമലാഭേ മഗ്ഗസ്സ വിയ അനിമിത്തനാമലാഭോ ന സിയാ. യഥാ പന മഗ്ഗാനന്തരസ്സ വിയ വളഞ്ജനകഫലസമാപത്തിയാപി ഝാനപടിപദാഭേദോ ഹോതി, ഏവം സുഞ്ഞതാദിനാമലാഭേ സതി അനിമിത്തനാമഞ്ച ലഭതീതി. അവൂപസന്തായാതി ഇദം കേനചി അഞ്ഞേന അനന്തരിതത്താ താദിസായ ഏവ സദ്ധായ…പേ… പഞ്ഞായ ച അനന്തരപച്ചയഭാവം സന്ധായ വുത്തം. തേന ഛന്ദാദയോപി അത്തനോ അനന്തരസദിസാനം ഛന്ദാദീനം ഉപ്പാദകാ അധിപതിഭൂതാ അധിപതിഭൂതേ ഏവ ഉപ്പാദേന്തീതി ഇമമത്ഥം ദീപേതി.

൫൫൫. കിലേസസമുച്ഛേദകസ്സ മഗ്ഗസ്സ സമ്മാദിട്ഠിആദികസ്സ നിയ്യാനികസഭാവസ്സ ഫലേനപി പടിപ്പസ്സദ്ധകിലേസേന നിയ്യാനസഭാവേനേവ ഭവിതബ്ബം, തസ്മാ ഫലേപി ‘‘മഗ്ഗങ്ഗം മഗ്ഗപരിയാപന്ന’’ന്തി വുത്തം. ഏവഞ്ച കത്വാ മഗ്ഗവിഭങ്ഗേ ഫലേസു ച അട്ഠങ്ഗികോ പഞ്ചങ്ഗികോ ച മഗ്ഗോ ഉദ്ധടോ, ഏവം ബോജ്ഝങ്ഗാപീതി. മഗ്ഗം ഉപാദായാതി മഗ്ഗസദിസതായ മഗ്ഗോതി ഇമമത്ഥം സന്ധായാഹ.

ലോകുത്തരവിപാകകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അകുസലവിപാകകഥാവണ്ണനാ

൫൫൬. ഇട്ഠഇട്ഠമജ്ഝത്തേസു വിയ ന അനിട്ഠഅനിട്ഠമജ്ഝത്തേസു സന്തീരണവിസേസോ അത്ഥി, അനിട്ഠാരമ്മണമേവ പന അധിമത്തം മന്ദഞ്ച ഏവം ദ്വിധാ വുത്തം.

അകുസലവിപാകകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.