കാമാവചരകുസലം

നിദ്ദേസവാരകഥാവണ്ണനാ

൨. ഫുസനകവസേനാതി സന്തേ അസന്തേപി വിസയേ ആപാഥഗതേ ചിത്തസ്സ സന്നിപതനവസേന ‘‘ചിത്തം മനോ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൬, ൧൭) വിയ കിച്ചവിസേസം, ‘‘മാനസ’’ന്തിആദീസു (ധ. സ. ൬, ൧൭) വിയ സമാനേ അത്ഥേ സദ്ദവിസേസം, ‘‘പണ്ഡര’’ന്തിആദീസു (ധ. സ. ൬, ൧൭) വിയ ഗുണവിസേസം, ‘‘ചേതസികം സാത’’ന്തിആദീസു (ധ. സ. ൨, ൧൮) വിയ നിസ്സയവിസേസം, ‘‘ചിത്തസ്സ ഠിതീ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൧൫, ൨൪) വിയ അഞ്ഞസ്സ അവത്ഥാഭാവവിസേസം, ‘‘അലുബ്ഭനാ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൩൨) വിയ അഞ്ഞസ്സ കിരിയാഭാവവിസേസം, ‘‘അലുബ്ഭിതത്ത’’ന്തിആദീസു (ധ. സ. ൩൨) വിയ അഞ്ഞസ്സ കിരിയാഭാവഭൂതതാവിസേസന്തിആദികം അനപേക്ഖിത്വാ ധമ്മമത്തദീപനം സഭാവപദം. ഫുസന്തസ്സ ഹി ചിത്തസ്സ ഫുസനകിരിയാ ഫുസനാകാരോ. സമ്ഫുസനാതി ആരമ്മണസമാഗമഫുസനാ, ന പടിലാഭസമ്ഫുസനാ. സമ്ഫുസിതസ്സ ആരമ്മണേന സമാഗതസ്സ ചിത്തസ്സ ഭാവോ സമ്ഫുസിതത്തം. യസ്മിം സതി ചിത്തം സമ്ഫുസിതന്തി വുച്ചതി, സോ തസ്സ ഭാവോ. ഏവം അഞ്ഞേസുപി ഭാവനിദ്ദേസേസു ദട്ഠബ്ബം.

അപരസ്സ വേവചനസ്സ, അപരേന വാ പുരിമത്ഥസ്സ ദീപനാ അപരദീപനാ. ‘‘പണ്ഡിച്ചം കോസല്ല’’ന്തി ഏവമാദയോ പഞ്ഞാവിസേസാ നാനാകാലേ ലബ്ഭമാനാപി ഏകസ്മിം ചിത്തേ ലബ്ഭന്തി. ഏകസ്മിഞ്ച വിസേസേ ഇതരേപി അനുഗതാ ഹോന്തീതി ദസ്സേതും തഥാ വിഭത്തി അത്ഥതോ വിഭത്തി ഹോതി അത്ഥനാനത്തേന കതത്താ. അഥ വാ യഥാ ‘‘കോധോ കുജ്ഝനാ കുജ്ഝിതത്ത’’ന്തി (ധ. സ. ൧൦൬൬) സഭാവാകാരഭാവനിദ്ദേസേഹി കോധോതി ഏവമാകാരോവ അത്ഥോ വുത്തോ, ന ഏവമിധ, ഇധ പന പണ്ഡിതാദിഭാവാകാരഭിന്നോ അത്ഥോ വുത്തോതി ഇദം വിഭത്തിഗമനം അത്ഥവസേന ഹോതി. സമ്ഫുസിതത്തന്തി ഏത്ഥാപി ന ‘‘ഫസ്സോ’’തി ഏവമാകാരോവ അത്ഥോ വുത്തോ. സമ്ഫസ്സോതി ഏവമാകാരോ പന വുത്തോതി അത്ഥതോ വിഭത്തിഗമനന്തി വുത്തം.

ദോസോ ബ്യാപാദോതി ഉദ്ദേസേപി നാമനാനത്തേന നാനാഭൂതോ ഉദ്ദിട്ഠോ. നിദ്ദേസേപി തേനേവ നാനത്തേന നിദ്ദിട്ഠോ. ഏകോവ ഖന്ധോ ഹോതീതി ഏകേന ഖന്ധസദ്ദേന വത്തബ്ബതം സന്ധായാഹ. ചേതനാതി സങ്ഖാരക്ഖന്ധം ദസ്സേതി തപ്പമുഖത്താ. അസദ്ധമ്മാതി അസതം, അസന്തോ വാ ധമ്മാ, ന വാ സദ്ധമ്മാതി അസദ്ധമ്മാതി അസദ്ധമ്മവചനീയഭാവേന ഏകീഭൂതോപി അസദ്ധമ്മോ കോധഗരുതാദിവിസിട്ഠേന സദ്ധമ്മഗരുതാപടിക്ഖേപനാനത്തേന നാനത്തം ഗതോതി ‘‘ചത്താരോ’’തി വുത്തം. ന സദ്ധമ്മഗരുതാതി വുച്ചമാനാ വാ അസദ്ധമ്മഗരുതാ അസദ്ധമ്മഗരുതാഭാവേന ഏകീഭൂതാപി കോധാദിവിസിട്ഠപടിക്ഖേപനാനത്തേന നാനത്തം ഗതാ. പടിപക്ഖോ വാ പടിക്ഖിപീയതി തേന, സയം വാ പടിക്ഖിപതീതി പടിക്ഖേപോതി വുച്ചതീതി സദ്ധമ്മഗരുതാപടിക്ഖേപനാനത്തേന അസദ്ധമ്മഗരുതാ അസദ്ധമ്മാ വാ നാനത്തം ഗതാ. അലോഭോതിആദീനം ഫസ്സാദീഹി നാനത്തം ലോഭാദിവിസിട്ഠേന പടിക്ഖേപേന ലോഭാദിപടിപക്ഖേന വാ വേദിതബ്ബം. അലോഭാദോസാമോഹാനം അഞ്ഞമഞ്ഞനാനത്തം യഥാവുത്തേന പടിക്ഖേപനാനത്തേന യോജേതബ്ബം. പദത്ഥസ്സ പദന്തരേന വിഭാവനം പദത്ഥുതി. തേന ഹി തം പദം മഹത്ഥന്തി ദീപിതം ഹോതി അലങ്കതഞ്ചാതി. അത്ഥവിസേസാഭാവേപി ആഭരണവസേന ച ആദരവസേന ച പുന വചനം ദള്ഹീകമ്മം.

൩. തജ്ജന്തി തസ്സ ഫലസ്സ അനുച്ഛവികം. ന കേവലം നിദ്ദിസിയമാനം സാതമേവ അധികതം, അഥ ഖോ യഥാനിദ്ദിട്ഠാനി ആരമ്മണാനിപീതി ‘‘തേഹി വാ’’തിആദി വുത്തം. തസ്സ വാ ജാതാ കാരണഭാവേന ഫസ്സത്ഥം പവത്താതി തജ്ജാ. തംസമങ്ഗീപുഗ്ഗലം, സമ്പയുത്തധമ്മേ വാ അത്തനി സാദയതീതി സാതം ദ-കാരസ്സ ത-കാരം കത്വാ. സുട്ഠു ഖാദതി, ഖണതി വാ ദുക്ഖന്തി സുഖം.

൫. പാസോതി രാഗപാസോ. സോ ഹി നിരാവരണത്താ അന്തലിക്ഖചരോ. അകുസലമ്പി പണ്ഡരന്തി വുത്തം, കോ പന വാദോ കുസലന്തി അധിപ്പായോ. തഞ്ഹി പണ്ഡരതോ നിക്ഖന്തം സയഞ്ച പണ്ഡരന്തി. അഥ വാ സബ്ബമ്പി ചിത്തം സഭാവതോ പണ്ഡരമേവ, ആഗന്തുകോപക്കിലേസവോദാനേഹി പന സാവജ്ജാനവജ്ജാനം ഉപക്കിലിട്ഠവിസുദ്ധതരതാ ഹോന്തീതി. ദാരുപ്പമാണേസു സിലാദീസു ഖന്ധപഞ്ഞത്തിയാ അഭാവാ കിഞ്ചി നിമിത്തം അനപേക്ഖിത്വാ ദാരുമ്ഹി പവത്താ ഖന്ധപഞ്ഞത്തീതി ‘‘പണ്ണത്തിമത്തട്ഠേനാ’’തി വുത്തം. തം-സദ്ദേന മനോവിഞ്ഞാണധാതുയേവ വുച്ചേയ്യ നിദ്ദിസിതബ്ബത്താതി ന തസ്സാ തജ്ജതാ. തേഹി ആരമ്മണേഹി ജാതാ തജ്ജാതി ച വുച്ചമാനേ സമ്ഫസ്സജതാ ന വത്തബ്ബാ. ന ഹി സോ ആരമ്മണം, നാപി വിസേസപച്ചയോ. ‘‘തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ’’തി വിഞ്ഞാണമേവ ഫസ്സസ്സ വിസേസപച്ചയോതി വുത്തോതി തസ്മാ ന വിഞ്ഞാണം വിസേസപച്ചയഭൂതം സമ്ഫസ്സജതായ തജ്ജാമനോവിഞ്ഞാണധാതുസമ്ഫസ്സജാപഞ്ഞത്തിം ലഭതി, ന ച തദേവ തസ്സ കാരണഭാവേന ഫലഭാവേന ച വുച്ചമാനം സുവിഞ്ഞേയ്യം ഹോതീതി. കിം വാ ഏതേന, യഥാ ഭഗവതാ വുത്താ തംസഭാവായേവ തേ ധമ്മാതി ന ഏവംവിധേസു കാരണം മഗ്ഗിതബ്ബം.

൭. ഏവം തക്കനവസേന ലോകസിദ്ധേനാതി അധിപ്പായോ. ഏവഞ്ചേവഞ്ച ഭവിതബ്ബന്തി വിവിധം തക്കനം കൂപേ വിയ ഉദകസ്സ ആരമ്മണസ്സ ആകഡ്ഢനം വിതക്കനം.

൮. സമന്തതോ ചരണം വിചരണം.

൯. അത്തമനതാതി ഏത്ഥ അത്ത-സദ്ദേന ന ചിത്തം വുത്തം. ന ഹി ചിത്തസ്സ മനോ അത്ഥീതി. അത്തമനസ്സ പന പുഗ്ഗലസ്സ ഭാവോ അത്തമനതാതി വത്വാ പുന പുഗ്ഗലദിട്ഠിനിസേധനത്ഥം ‘‘ചിത്തസ്സാ’’തി വുത്തം.

൧൧. ന ബലവതീ, കസ്മാ അവട്ഠിതി വുത്താതി? ഏകഗ്ഗചിത്തേന പാണവധാദികരണേ തഥാ അവട്ഠാനമത്തഭാവതോ. വിരൂപം, വിവിധം വാ സംഹരണം വികിരണം വിസാഹാരോ, സംഹരണം വാ സമ്പിണ്ഡനം, തദഭാവോ വിസാഹാരോ.

൧൨. അഞ്ഞസ്മിം പരിയായേതി അഞ്ഞസ്മിം കാരണേ. സമാനാധികരണഭാവോ ദ്വിന്നം ബഹൂനം വാ പദാനം ഏകസ്മിം അത്ഥേ പവത്തി.

൧൩. ആരമ്ഭതി ചാതി ആപജ്ജതി ച. ഉദ്ധം യമനം ഉയ്യാമോ. ധുരന്തി നിപ്ഫാദേതും ആരദ്ധം കുസലം, പടിഞ്ഞം വാ.

൧൪. തിണ്ണന്തി ബുദ്ധാദീനം. ചിത്തേ ആരമ്മണസ്സ ഉപട്ഠാനം ജോതനഞ്ച സതിയേവാതി തസ്സാ ഏതം ലക്ഖണം.

൧൬. പാസാണസക്ഖരവാലികാദിരഹിതാ ഭൂമി സണ്ഹാതി ‘‘സണ്ഹട്ഠേനാ’’തി വുത്തം.

൧൯. അയന്തീതി ഏകകമ്മനിബ്ബത്തമനുസ്സാദിസന്തതിഅവിച്ഛേദവസേന പവത്തന്തി. കുസലാകുസലേസുപി ഹി ജീവിതം ഇന്ദ്രിയപച്ചയഭാവേന സമ്പയുത്തേ പവത്തയമാനമേവ തദവിച്ഛേദസ്സ പച്ചയോ ഹോതി.

൩൦. യം ഹിരീയതീതി ഹിരീയതി-സദ്ദേന വുത്തോ ഭാവോ യം-സദ്ദേന വുച്ചതീതി യന്തി ഭാവനപുംസകം വാ ഏതം ദട്ഠബ്ബം. ഹിരിയിതബ്ബേനാതി ച ഹേതുഅത്ഥേ കരണവചനം യുജ്ജതി.

൩൨. അലുബ്ഭനകവസേനാതി ഏത്ഥ അലുബ്ഭനമേവ അലുബ്ഭനകന്തി ഭാവനിദ്ദേസോ ദട്ഠബ്ബോ.

൩൩. അബ്യാപജ്ജോതി ബ്യാപാദേന ദുക്ഖേന ദോമനസ്സസങ്ഖാതേന ദോസേന വിയ ന ബ്യാപാദേതബ്ബോതിപി അത്ഥോ യുജ്ജതി.

൪൨-൪൩. ഥിനമിദ്ധാദിപടിപക്ഖഭാവേന കുസലധമ്മേ അനിച്ചാദിമനസികാരേ ച സീഘം സീഘം പരിവത്തനസമത്ഥതാ ലഹുപരിണാമതാ, അവിജ്ജാനീവരണാനഞ്ഹി തണ്ഹാസംയോജനാനം സത്താനം അകുസലപ്പവത്തി പകതിഭൂതാതി ന തത്ഥ ലഹുപരിണാമതായ അത്ഥോ. തേസഞ്ച ഭാവോ ഗരുതായേവാതി തബ്ബിധുരസഭാവാനം ലഹുതാ ദട്ഠബ്ബാ. സാ ഹി പവത്തമാനാ സീഘം ഭവങ്ഗവുട്ഠാനസ്സ പച്ചയോ ഹോതി.

൪൪-൪൫. യേ ച ധമ്മാ മോഹസമ്പയുത്താ വിയ അവിപന്നലഹുതാ, തേസഞ്ച കുസലകരണേ അപ്പടിഘാതോ മുദുതാ. അപ്പടിഘാതേന മുദുതാദിരൂപസദിസതായ അരൂപധമ്മാനമ്പി മുദുതാ മദ്ദവതാതിആദി വുത്തം.

൪൬-൪൭. സിനേഹവസേന കിലിന്നം അതിമുദുകം ചിത്തം അകമ്മഞ്ഞം ഹോതി വിലീനം വിയ സുവണ്ണം, മാനാദിവസേന അതിഥദ്ധഞ്ച അതാപിതം വിയ സുവണ്ണം, യം പനാനുരൂപമുദുതായുത്തം, തം കമ്മഞ്ഞം ഹോതി യുത്തമദ്ദവം വിയ സുവണ്ണം. തസ്സേവ മുദുകസ്സ യോ കമ്മഞ്ഞാകാരോ, സാ കമ്മഞ്ഞതാതി മുദുതാവിസിട്ഠാ കമ്മഞ്ഞതാ വേദിതബ്ബാ.

൫൦-൫൧. പച്ചോസക്കനഭാവേന പവത്തം അകുസലമേവ പച്ചോസക്കനം. ഏകവീസതി അനേസനാ നാമ വേജ്ജകമ്മം കരോതി, ദൂതകമ്മം കരോതി, പഹിണകമ്മം കരോതി, ഗണ്ഡം ഫാലേതി, അരുമക്ഖനം ദേതി, ഉദ്ധംവിരേചനം ദേതി, അധോവിരേചനം ദേതി, നത്ഥുതേലം പചതി, ചക്ഖുതേലം പചതി, വേളുദാനം ദേതി, പണ്ണദാനം ദേതി, പുപ്ഫദാനം ദേതി, ഫലദാനം ദേതി, സിനാനദാനം ദേതി, ദന്തകട്ഠദാനം ദേതി, മുഖോദകദാനം ദേതി, ചുണ്ണദാനം ദേതി, മത്തികാദാനം ദേതി, ചാടുകകമ്മം കരോതി, മുഗ്ഗസൂപിയം, പാരിഭട്യം, ജങ്ഘപേസനിയം ദ്വാവീസതിമം ദൂതകമ്മേന സദിസം, തസ്മാ ഏകവീസതി. ഛ അഗോചരാ വേസിയാഗോചരോ, വിധവാ, ഥുല്ലകുമാരീ, പണ്ഡക, പാനാഗാര, ഭിക്ഖുനീഅഗോചരോതി. സങ്ഖേപതോതി സരൂപേന അനുദ്ദിട്ഠത്താ ‘‘തത്ഥ കതമോ ഛന്ദോ’’തിആദി ന സക്കാ വത്തുന്തി ‘‘യോ ഛന്ദോ ഛന്ദികതാ’’തിആദിനിദ്ദേസം സങ്ഖിപിത്വാ ‘‘യേ വാ പനാ’’തി നിദ്ദേസോ കതോതി അത്ഥോ.

നിദ്ദേസവാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കോട്ഠാസവാരവണ്ണനാ

൫൮-൧൨൦. നിദ്ദേസവാരേ പുച്ഛാദീനം പച്ചേകം അനേകത്തേപി പുച്ഛാദിഭാവേന ഏകത്തം ഉപനേത്വാ ചതുപരിച്ഛേദതാ വുത്താ. ചത്താരോ ദ്വേതി ഏവമാദികം സങ്ഖിപിത്വാ സഹ വാ ഗഹണം സങ്ഗഹോ. ഠപേത്വാ യേവാപനകേതി സങ്ഗഹേതബ്ബേ സന്ധായ വുത്തം. തേ ഹി വിസും വിസും ഉദ്ദിട്ഠത്താ നിദ്ദിട്ഠത്താ ച വിപ്പകിണ്ണാതി സങ്ഗഹേതബ്ബാ ഹോന്തി, ന യേവാപനകാ സങ്ഗഹഗമനേനേവ തഥാ അവിപ്പകിണ്ണത്താ. യസ്മാ പന സങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നാ ഹോന്തി, തസ്മാ തംനിദ്ദേസേ അഖന്ധഭാവനിവാരണത്ഥം യേവാപനാത്വേവ വുത്താതി ന യേവാപനകാ ഠപേതബ്ബാതി. പച്ചയസങ്ഖാതേനാതി ആഹാരപച്ചയസങ്ഖാതേനാതി വുത്തം ഹോതി. അഥ വാ ‘‘ഹേതു പച്ചയോ’’തി ഏതേസു ദ്വീസു ജനകോ ഹേതു ഉപത്ഥമ്ഭകോ പച്ചയോതി ഏവം വിസേസവന്തേസു പച്ചയസങ്ഖാതേന. യഥാ ഹി കബളീകാരാഹാരോ ഓജട്ഠമകരൂപാഹരണേന രൂപകായം ഉപത്ഥമ്ഭേതി, ഏവമിമേപി വേദനാദിആഹരണേന നാമകായന്തി. തഥാ ച ഹോന്തീതി സാധാരണേ സഹജാതാദിപച്ചയേ സന്ധായാഹ. അഞ്ഞഥാ ചാതി അഞ്ഞേന ച ഏകേനാകാരേന പച്ചയാ ഹോന്തിയേവാതി ആഹാരാതി വുച്ചന്തീതി അത്ഥോ. തസ്മാ ആഹരണകിച്ചരഹിതാനം ഹേതുഅധിപതിആദീനം നത്ഥി ആഹാരഭാവപ്പസങ്ഗോ. തിസ്സോ ച വേദനാ ആഹരതീതിആദി യഥാസമ്ഭവവസേന വുത്തം, ന ഇമസ്മിംയേവ ചിത്തേ ഫസ്സാദിവസേന. തയോ ച ഭവേതി കാമാദിഭവഭൂതം വിഞ്ഞാണം വിസേസേന, അവിസേസേന ച പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ.

ആരമ്മണം ഉപഗന്ത്വാ നിജ്ഝായനം ചിന്തനം ഉപനിജ്ഝായനം. ഹേത്വട്ഠേനാതി ഉപായത്ഥേന, ന മൂലത്ഥേന. പുബ്ബഭാഗേ ഗതോ പടിപന്നോ നാനാക്ഖണികോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ലോകുത്തരക്ഖണേവ സഹ പവത്തോ യഥാഗതമഗ്ഗോതി വുത്തോ. വിപസ്സനാക്ഖണതോ പുബ്ബേവ കായകമ്മാദീനം സുപരിസുദ്ധതായ അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗുപനിസ്സയസ്സ ‘‘അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതീ’’തി (മ. നി. ൩.൪൩൧) ഏവം വുത്തേന പരിയായേന പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗസ്സ അട്ഠങ്ഗികതാ യഥാഗതവചനേന ദീപിതാ, ന ഏകക്ഖണേ അട്ഠന്നം അങ്ഗാനം സബ്ഭാവാതി ഏവമസ്സപി പരിയായദേസനതാ വേദിതബ്ബാ. വിജാനനമേവ ചിത്തവിചിത്തതാതി ‘‘ചിത്തവിചിത്തട്ഠേന ഏകോവ ധമ്മോ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’’തി ആഹ. ചത്താരോ ഖന്ധാ ഹോന്തീതിആദീസു വേദനാക്ഖന്ധാദീനം സങ്ഗഹേ കതേപി പുന ‘‘ഏകോ വേദനാക്ഖന്ധോ ഹോതീ’’തിആദിവചനം ന അനേകേ വേദനാക്ഖന്ധാദയോ ജാതിനിദ്ദേസേന ഇധ വുത്താതി ദസ്സനത്ഥം. ഇന്ദ്രിയേസു ച ഏകസ്സ ജാതിനിദ്ദേസഭാവേ പടിക്ഖിത്തേ അഞ്ഞേസം ഇന്ദ്രിയാനം ആഹാരാദീനഞ്ച തപ്പടിക്ഖേപോ കതോ ഹോതീതി പുബ്ബങ്ഗമസ്സ മനിന്ദ്രിയസ്സേവ കതോതി ദട്ഠബ്ബോ.

കോട്ഠാസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സുഞ്ഞതവാരവണ്ണനാ

൧൨൧-൧൪൫. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം യഥാവുത്തേ സമയേ, ഏതേസു വാ ധമ്മേസു. ഭാവോതി സത്തോ, യോ കോചി വാ അത്ഥോ.

ദുതിയചിത്താദിവണ്ണനാ

൧൪൬. സപ്പയോഗേനാതി ലീനസ്സ ചിത്തസ്സ ഉസ്സാഹനപയോഗസഹിതേന. സഉപായേനാതി കുസലസ്സ കരണാകരണേസു ആദീനവാനിസംസപച്ചവേക്ഖണം പരേഹി ഉസ്സാഹനന്തി ഏവമാദിഉപായസഹിതേന.

൧൫൬-൧൫൯. മഹാഅട്ഠകഥായം അനുഞ്ഞാതാ നാതിസമാഹിതായ ഭാവനായാതി യേവാപനകേഹിപി നിബ്ബിസേസതം ദസ്സേതി.

പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥാദികഥാവണ്ണനാ

അപചിതി ഏവ അപചിതിസഹഗതം പുഞ്ഞകിരിയാവത്ഥു യഥാ ‘‘നന്ദിരാഗസഹഗതാ’’തി. അപചിതി വാ ചേതനാസമ്പയുത്തകധമ്മാ കായവചീകിരിയാ വാ, തംസഹിതാ ചേതനാ അപചിതിസഹഗതം. ഹിതഫരണേനാതി ദേസകേ മേത്താഫരണേന, ‘‘ഏവം മേ ഹിതം ഭവിസ്സതീ’’തി പവത്തേന ഹിതചിത്തേന വാ. കമ്മസ്സകതാഞാണം ദിട്ഠിജുകമ്മം. നിയമലക്ഖണന്തി മഹപ്ഫലതാനിയമസ്സ ലക്ഖണം. സീലമയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി ചാരിത്തവസേന. അനവജ്ജവത്ഥും പരിച്ചജന്തോ വിയ അബ്ഭനുമോദമാനോപി പരസ്സ സമ്പത്തിയാ മോദതീതി അബ്ഭനുമോദനാ ദാനമയേ സങ്ഗഹിതാ. ഭാവേന്തോപീതി അസമത്തഭാവനം സന്ധായാഹ. സമത്താ ഹി അപ്പനാ ഹോതീതി. അട്ഠേവ കോട്ഠാസേ കത്വാതി ഏകസ്സ സത്തസ്സ ഏകസ്മിം ഖണേ ഉപ്പന്നമേകം പഠമചിത്തം ദസ്സേത്വാ അഞ്ഞാനി താദിസാനി അദസ്സേന്തേന സബ്ബാനി താനി സരിക്ഖട്ഠേന ഏകീകതാനി ഹോന്തി, തഥാ സേസാനിപീതി ഏവം അട്ഠ കത്വാ.

കാമാവചരകുസലവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

രൂപാവചരകുസലം

ചതുക്കനയോ

പഠമജ്ഝാനകഥാവണ്ണനാ

൧൬൦. ഉത്തരപദലോപം കത്വാ രൂപഭവോ രൂപന്തി വുത്തോ. ഝാനസ്സ അമഗ്ഗഭാവേപി സതി മഗ്ഗവചനം അഞ്ഞമഗ്ഗഭാവനിവാരണത്ഥന്തി ഇമസ്മിം അത്ഥേ മഗ്ഗഗ്ഗഹണസ്സ പയോജനം വുത്തം, ന സബ്ബസ്സ കുസലജ്ഝാനസ്സ മഗ്ഗഭാവോതി. തത്ഥ മഗ്ഗസ്സ ഭാവനായ സമയവവത്ഥാനസ്സ കതത്താ അമഗ്ഗഭാവനാസമയേ പവത്താനം ഫസ്സാദീനം കുസലഭാവോ ന ദസ്സിതോ സിയാ, തസ്മാ സബ്ബസ്സ മഗ്ഗഭാവോ ദസ്സേതബ്ബോതി. ഇതോ അഞ്ഞോ മഗ്ഗോ നത്ഥീതി ഏവം അഞ്ഞഭൂമികവിധുരോ സതി പച്ചയന്തരേ രൂപൂപപത്തിജനകസഭാവോ വിപാകധമ്മസഭാവോ വിയ വിപാകധമ്മവസേന സബ്ബസമാനോ മഗ്ഗസദ്ദേന വുത്തോതി ദസ്സേതീതി വേദിതബ്ബം. കുസലം ദാനന്തി അലോഭോ ദട്ഠബ്ബോ. അഥ വാ ചേതനാ ദാനം, തം വജ്ജേത്വാ ഇതരേ ദ്വേ ചേതനാസമ്പയുത്തകാതി വുത്താ. വട്ടന്തീതി മഗ്ഗഭാവതോ ഝാനവചനേന സങ്ഗഹേത്വാ മഗ്ഗോതി വത്തും വട്ടന്തീതി അത്ഥോ. ഓകപ്പനാതി സദ്ദഹനാ. അഞ്ഞത്ഥ ദിട്ഠം അത്ഥം പരിച്ചജിത്വാ ‘‘ജനേതി വഡ്ഢേതീ’’തി അയമത്ഥോ കസ്മാ വുത്തോതി നിരുപസഗ്ഗസ്സ അഞ്ഞത്ഥ ഏവമത്ഥസ്സേവ ദിട്ഠത്താതി ഇമമത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘പുന ചപരം ഉദായീ’’തി (മ. നി. ൨.൨൪൬ ആദയോ) സുത്തമാഹടം. കേസഞ്ചി അരിയാനം അരിയമഗ്ഗേന സിദ്ധാനി അഞ്ഞാനി ച ഝാനാനി ഭാവനാസഭാവാനേവാതി തേസുപി ഭാവേന്തേന സമയവവത്ഥാനം ഇജ്ഝതീതി.

നിസ്സരന്തി നിഗ്ഗച്ഛന്തി ഏതേന, ഏത്ഥ വാതി നിസ്സരണം. കേ നിഗ്ഗച്ഛന്തി? കാമാ. തേസം കാമാനം നിസ്സരണം പഹാനന്തി അത്ഥോ. ഏവഞ്ഹി ‘‘കാമാന’’ന്തി കത്തരി സാമിവചനം യുജ്ജതി. വത്ഥുകാമേഹിപീതി വത്ഥുകാമേഹി വിവിച്ചേവാതിപി അത്ഥോ യുജ്ജതീതി ഏവം യുജ്ജമാനത്ഥന്തരസമുച്ചയത്ഥോ പി-സദ്ദോ, ന കിലേസകാമസമുച്ചയത്ഥോ. കസ്മാ? ഇമസ്മിം അത്ഥേ കിലേസകാമാനം ദുതിയപദേന വിവേകസ്സ വുത്തത്താ. അകുസലസദ്ദേന യദിപി കിലേസകാമാ, അഥാപി സബ്ബാകുസലാ ഗഹിതാ, സബ്ബഥാ പന കിലേസകാമേഹി വിവേകോ വുത്തോതി ആഹ ‘‘ദുതിയേന കിലേസകാമേഹി വിവേകവചനതോ’’തി. കാമഗുണാധിഗമഹേതുപി പാണാതിപാതാദിഅസുദ്ധപ്പയോഗോ ഹോതീതി തബ്ബിവേകേന പയോഗസുദ്ധി വിഭാവിതാ. തണ്ഹാസംകിലേസസോധനേന ആസയപോസനം.

അഞ്ഞേസമ്പി ചാതി ദിട്ഠിമാനാദീനം ഫസ്സാദീനഞ്ച. ഉപരി വുച്ചമാനാനി ഝാനങ്ഗാനി ഉപരിജ്ഝാനങ്ഗാനി, തേസം അത്തനോ വിപച്ചനീകാനം പടിപക്ഖഭാവദസ്സനത്ഥം തപ്പച്ചനീകനീവരണവചനം. ബ്യാപാദവിവേകവചനേന ‘‘അനത്ഥം മേ അചരീ’’തിആദിആഘാതവത്ഥുഭേദവിസയസ്സ ദോസസ്സ മോഹാധികാനം ഥിനമിദ്ധാദീനം വിവേകവചനേന പടിച്ഛാദനവസേന ദുക്ഖാദിപുബ്ബന്താദിഭേദവിസയസ്സ മോഹസ്സ വിക്ഖമ്ഭനവിവേകോ വുത്തോ. കാമരാഗബ്യാപാദതദേകട്ഠഥിനമിദ്ധാദിവിക്ഖമ്ഭനകഞ്ചേദം സബ്ബാകുസലപടിപക്ഖസഭാവത്താ സബ്ബകുസലാനം തേന സഭാവേന സബ്ബാകുസലാനം പഹാനം ഹോന്തമ്പി കാമരാഗാദിവിക്ഖമ്ഭനസഭാവമേവാതി തംസഭാവത്താ അവിസേസേത്വാ നീവരണാകുസലമൂലാദീനം വിക്ഖമ്ഭനവിവേകോ വുത്തോ ഹോതീതി ആഹ.

വിതക്കസ്സ കിച്ചവിസേസേന ഥിരഭാവപ്പത്തേ പഠമജ്ഝാനസമാധിമ്ഹി പച്ചനീകദൂരീഭാവകതേന ഥിരഭാവേന തംസദിസേസു വിതക്കരഹിതേസു ദുതിയജ്ഝാനാദിസമാധീസു ച അപ്പനാതി അട്ഠകഥാവോഹാരോതി വിതക്കസ്സ അപ്പനായോഗോ വുത്തോ, അഞ്ഞഥാ വിതക്കോവ അപ്പനാതി തസ്സ തംസമ്പയോഗോ ന സിയാതി. അത്ഥോ…പേ… ദട്ഠബ്ബോ ഝാനസമങ്ഗിനോ വിതക്കവിചാരസമങ്ഗിതാദസ്സനേന ഝാനസ്സേവ സവിതക്കസവിചാരഭാവസ്സ വുത്തത്താ.

വിവേകജം പീതിസുഖന്തി ഏത്ഥ പുരിമസ്മിം അത്ഥേ വിവേകജന്തി ഝാനം. പീതിസുഖസദ്ദതോ ച അത്ഥിഅത്ഥവിസേസവതോ അസ്സ, അസ്മിം വാതി ഏത്ഥ അ-കാരോ വുത്തോ. ദുതിയേ പീതിസുഖമേവ വിവേകജം. വിവേകജംപീതിസുഖന്തി ച അഞ്ഞപദത്ഥേ സമാസോ പച്ചത്തനിദ്ദേസസ്സ ച അലോപോ കതോ, ലോപേ വാ സതി ‘‘വിവേകജപീതിസുഖ’’ന്തി പാഠോതി അയം വിസേസോ. ഗണനാനുപുബ്ബതാതി ഗണനാനുപുബ്ബതായ, ഗണനാനുപുബ്ബതാമത്തം വാ പഠമന്തി വചനന്തി അത്ഥോ. നിച്ചാദിവിപല്ലാസപ്പഹാനേന മഗ്ഗോ അസമ്മോഹതോ അനിച്ചാദിലക്ഖണാനി പടിവിജ്ഝതീതി ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനം. അസമ്മോസധമ്മം നിബ്ബാനം അവിപരീതലക്ഖണത്താ അനഞ്ഞഥാഭാവതോ തഥലക്ഖണം.

ദുതിയജ്ഝാനകഥാവണ്ണനാ

൧൬൧-൨. വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാതി ഏതേന യേഹി വിതക്കവിചാരേഹി പഠമജ്ഝാനസ്സ ഓളാരികതാ, തേസം സമതിക്കമാ ദുതിയജ്ഝാനസ്സ സമധിഗമോ, ന സഭാവതോ അനോളാരികാനം ഫസ്സാദീനം സമതിക്കമാതി അയമത്ഥോ ദീപിതോ ഹോതി. ഏവം ‘‘പീതിയാ ച വിരാഗാ’’തിആദീസു നയോ. തസ്മാ വിതക്കവിചാരപീതിസുഖസമതിക്കമവചനാനി ഓളാരികോളാരികങ്ഗസമതിക്കമാ ദുതിയാദിഅധിഗമപരിദീപകാനീതി തേസം ഏകദേസഭൂതം വിതക്കവിചാരസമതിക്കമവചനം തംദീപകന്തി വുത്തം. അഥ വാ വിതക്കവിചാരവൂപസമവചനേനേവ തംസമതിക്കമാ ദുതിയാധിഗമദീപകേന പീതിവിരാഗാദിവചനാനം പീതിയാദിസമതിക്കമാ തതിയാദിഅധിഗമദീപകതാ ഹോതീതി തസ്സ തംദീപകതാ വുത്താ.

നീലവണ്ണയോഗതോ നീലവത്ഥം വിയാതി നീലയോഗതോ വത്ഥം നീലം വിയാതി അധിപ്പായോ. യേന സമ്പസാദനേന യോഗാ ഝാനം സമ്പസാദനം, തസ്മിം ദസ്സിതേ ‘‘സമ്പസാദനം ഝാന’’ന്തി സമാനാധികരണനിദ്ദേസേനേവ തംയോഗാ ഝാനേ തംസദ്ദപ്പവത്തി ദസ്സിതാതി അവിരോധോ യുത്തോ. ഏകോദിഭാവേ കഥന്തി ഏകോദിമ്ഹി ദസ്സിതേ ‘‘ഏകോദിഭാവം ഝാന’’ന്തി സമാനാധികരണനിദ്ദേസേനേവ ഝാനസ്സ ഏകോദിവഡ്ഢനതാ വുത്താ ഹോതീതി. ഏകോദിഭാവന്തി പനിദം ഉദ്ധരിത്വാ ഏകോദിസ്സ നിദ്ദേസോ ന കത്തബ്ബോ സിയാതി ഏകോദിഭാവസദ്ദോ ഏവ സമാധിമ്ഹി പവത്തോ സമ്പസാദനസദ്ദോ വിയ ഝാനമ്ഹി പവത്തതീതി യുത്തം.

അപ്പിതാതി ഗമിതാ വിനാസം. ദുതിയജ്ഝാനാദിഅധിഗമുപായദീപകേന അജ്ഝത്തസമ്പസാദനതായ ചേതസോ ഏകോദിഭാവതായ ച ഹേതുദീപകേന അവിതക്കാവിചാരഭാവഹേതുദീപകേന ച വിതക്കവിചാരവൂപസമവചനേനേവ വിതക്കവിചാരാഭാവോ ദീപിതോതി കിം പുന അവിതക്കഅവിചാരവചനേന കതേനാതി? ന, അദീപിതത്താ. ന ഹി വിതക്കവിചാരവൂപസമവചനേന വിതക്കവിചാരാനം അപ്പവത്തി വുത്താ ഹോതി. വിതക്കവിചാരേസു ഹി തണ്ഹാപഹാനഞ്ച ഏതേസം വൂപസമനം. യേ ച സങ്ഖാരേസു തണ്ഹാപഹാനം കരോന്തി, തേസു മഗ്ഗേസു പഹീനതണ്ഹേസു ഫലേസു ച സങ്ഖാരപ്പവത്തി ഹോതി, ഏവമിധാപി വിക്ഖമ്ഭിതവിതക്കവിചാരതണ്ഹസ്സ ദുതിയജ്ഝാനസ്സ വിതക്കവിചാരസമ്പയോഗോ പുരിമേന ന നിവാരിതോ സിയാതി തംനിവാരണത്ഥം ആവജ്ജിതുകാമതാദിഅതിക്കമോവ തേസം വൂപസമോതി ദസ്സനത്ഥഞ്ച ‘‘അവിതക്കം അവിചാര’’ന്തി വുത്തം.

തതിയജ്ഝാനകഥാവണ്ണനാ

൧൬൩. പരിസുദ്ധപകതി ഖീണാസവപകതി നിക്കിലേസതാ. ഉപേക്ഖാനിമിത്തന്തി ഏത്ഥ ലീനുദ്ധച്ചപക്ഖപാതരഹിതം മജ്ഝത്തം വീരിയം ‘‘ഉപേക്ഖാ’’തി വുത്തം, തദേവ തം ആകാരം ഗഹേത്വാ പവത്തേതബ്ബസ്സ താദിസസ്സ വീരിയസ്സ നിമിത്തഭാവതോ ഉപേക്ഖാനിമിത്തം. പഠമജ്ഝാനപ്പടിലാഭത്ഥായ നീവരണേ…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിപടിലാഭത്ഥായ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞം പടിസങ്ഖാസന്തിട്ഠനാപഞ്ഞാസങ്ഖാരുപേക്ഖാസു ഞാണന്തി ഇമാ അട്ഠ സമാപത്തിവസേന ഉപ്പജ്ജന്തി. സോതാപത്തിമഗ്ഗപടിലാഭത്ഥായ ഉപ്പാദം പവത്തം നിമിത്തം ആയൂഹനം പടിസന്ധിം ഗതിം നിബ്ബത്തിം ഉപപത്തിം ജാതിം ജരാമരണസോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സഉപായാസേ. സോതാപത്തിഫലസമാപത്തത്ഥായ ഉപ്പാദം…പേ… ഉപായാസേ…പേ… അരഹത്തമഗ്ഗപടിലാഭത്ഥായ ഉപ്പാദം…പേ… ഉപായാസേ. അരഹത്തഫലസമാപത്തത്ഥായ…പേ… സുഞ്ഞതവിഹാരസമാപത്തത്ഥായ…പേ… അനിമിത്തവിഹാരസമാപത്തത്ഥായ ഉപ്പാദം പവത്തം ആയൂഹനം പടിസന്ധിം…പേ… പടിസങ്ഖാസന്തിട്ഠനാ പഞ്ഞാ സങ്ഖാരുപേക്ഖാസു ഞാണന്തി ഇമാ ദസ വിപസ്സനാവസേന ഉപ്പജ്ജന്തി.

യദത്ഥി യം ഭൂതന്തി ഖന്ധപഞ്ചകം, തം മുഞ്ചിതുകമ്യതാഞാണേന പജഹതി. ദിട്ഠസോവത്ഥികത്തയസ്സ സപ്പലക്ഖണവിചിനനേ വിയ ദിട്ഠലക്ഖണത്തയസ്സ ഭൂതസ്സ സങ്ഖാരലക്ഖണവിചിനനേ ഉപേക്ഖം പടിലഭതി. അനാഭോഗരസാതി പണീതസുഖേപി തസ്മിം അവനതി പടിപക്ഖകിച്ചാതി അത്ഥോ. നാമകായേന ചേതസികസുഖം കായികസുഖഹേതു രൂപസമുട്ഠാപനേന കായികസുഖഞ്ച ഝാനസമങ്ഗീ പടിസംവേദേതീതി വുച്ചതി. ഫുടത്താ ബ്യാപിതത്താ. യഥാ ഹി ഉദകേന ഫുടസരീരസ്സ താദിസേ നാതിപച്ചനീകേ വാതാദികേ ഫോട്ഠബ്ബേ ഫുട്ഠേ സുഖം ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം ഏതേഹി ഫുടസരീരസ്സപി.

ചതുത്ഥജ്ഝാനകഥാവണ്ണനാ

൧൬൫. അവിഭൂതപച്ചുപട്ഠാനാതി സുഖദുക്ഖാനി വിയ അവിഭൂതാകാരാ പിട്ഠിപാസാണഗതമിഗമഗ്ഗോ വിയ തദനുമാതബ്ബാവിഭൂതാകാരോപട്ഠാനാ.

ചതുക്കനയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഞ്ചകനയവണ്ണനാ

൧൬൭. യസ്സാ പന ധമ്മധാതുയാതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ. തേന ഹി ധമ്മാനം ആകാരഭേദം ഞത്വാ തദനുരൂപം ദേസനം നിയാമേതീതി. ഏത്ഥ ച പഞ്ചകനയേ ദുതിയജ്ഝാനം ചതുക്കനയേ ദുതിയജ്ഝാനപക്ഖികം കത്വാ വിഭത്തം ‘‘യസ്മിം…പേ… മഗ്ഗം ഭാവേതി അവിതക്കം വിചാരമത്തം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയജ്ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി. കസ്മാ? ഏകത്തകായനാനത്തസഞ്ഞീസത്താവാസഫലതായ ദുതിയജ്ഝാനേന സമാനഫലത്താ പഠമജ്ഝാനസമാധിതോ ജാതത്താ ച. പഠമജ്ഝാനമേവ ഹി കാമേഹി അകുസലേഹി ച വിവിത്തന്തി തദഭാവാ ന ഇധ ‘‘വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹീ’’തി സക്കാ വത്തും, നാപി ‘‘വിവേകജ’’ന്തി. സുത്തന്തദേസനാസു ച പഞ്ചകനയേ ദുതിയതതിയജ്ഝാനാനി ദുതിയജ്ഝാനമേവ ഭജന്തി വിതക്കവൂപസമാ വിചാരവൂപസമാ അവിതക്കത്താ അവിചാരത്താ ചാതി.

പടിപദാചതുക്കവണ്ണനാ

൧൭൬-൧൮൦. തസ്സ തസ്സ ഝാനസ്സ ഉപചാരന്തി നീവരണവിതക്കവിചാരനികന്തിയാദീനം വൂപസമാ ഥിരഭൂതോ കാമാവചരസമാധി. തദനുധമ്മതാതി തദനുരൂപതാഭൂതാ, സാ പന തദസ്സാദസങ്ഖാതാ തദസ്സാദസമ്പയുത്തക്ഖന്ധസങ്ഖാതാ വാ മിച്ഛാസതീതി വദന്തി. അവിഗതനികന്തികാ തംതംപരിഹരണസതീതിപി വത്തും വട്ടതീതി ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘സതിയാ വാ നികന്തിയാ വാ’’തി വികപ്പോ കതോ. ആഗമനവസേനാപി ച പടിപദാ ഹോന്തിയേവാതി ഇദം കദാചി ദുതിയാദീനം പഠമാദിആഗമനകതപടിപദതം സന്ധായ വുത്തം. അപി-സദ്ദോ ഹി അനേകന്തികതം ദീപേതി, ഏതസ്സ അനേകന്തികത്താ ഏവ ച പാളിയം ഏകേകസ്മിം ഝാനേ ചതസ്സോ പടിപദാ ചത്താരി ആരമ്മണാനി സോളസക്ഖത്തുകഞ്ച വിസും വിസും യോജിതം. അഞ്ഞഥാ ഏകേകസ്മിം പടിപദാദിമ്ഹി നവ നവ ഝാനാനി യോജേതബ്ബാനി സിയുന്തി.

ആരമ്മണചതുക്കവണ്ണനാ

൧൮൧. അപ്പഗുണന്തി പഞ്ചഹി വസിതാഹി അവസീകതം.

ആരമ്മണപടിപദാമിസ്സകവണ്ണനാ

൧൮൬. ഹേട്ഠാതി സോളസക്ഖത്തുകതോ പുബ്ബേ. യേ കേചി ഝാനം ഉപ്പാദേന്തി നാമാതി വചനേന യേ കതാധികാരാ സേക്ഖാ മഗ്ഗേനേവ ഉപ്പാദിതജ്ഝാനാ, തേസം ഝാനാനി മഗ്ഗപടിബദ്ധതായ സുദ്ധികനവകസങ്ഗഹിതാനീതി വേദിതബ്ബാനി. ന ഹി തേ ഉപ്പാദേന്തി നാമാതി.

കസിണകഥാവണ്ണനാ

൨൦൩. നിരോധപാദകതാവചനേന ആരുപ്പപാദകതാ ച ദസ്സിതാ. ഖിപ്പദസ്സനം ഖിപ്പാഭിഞ്ഞതാ ഖിപ്പനിസന്തിഭാവോ.

അഭിഭായതനകഥാവണ്ണനാ

൨൦൪. അഞ്ഞമ്പീതി കേവലം കസിണായതനസങ്ഖാതമേവ അഹുത്വാ അഭിഭായതനസങ്ഖാതമ്പി പവത്തതീതി സതിപി അഭിഭായതനാനം കസിണായതനത്തേ കസിണായതനഭാവതോ അഞ്ഞോ അഭിഭായതനഭാവോ കസിണനിമിത്താഭിഭവനകഭാവനാനിമിത്തനാനത്തതോതി ദസ്സേതി. തത്ഥ അഭിഭവതീതി അഭിഭു, പരികമ്മം, ഞാണം വാ. അഭിഭു ആയതനം ഏതസ്സാതി അഭിഭായതനം, ഝാനം. അഭിഭവിതബ്ബം വാ ആരമ്മണസങ്ഖാതം ആയതനം ഏതസ്സാതി അഭിഭായതനം, ഝാനം. ആരമ്മണാഭിഭവനതോ അഭിഭു ച തം ആയതനഞ്ച യോഗിനോ സുഖവിസേസാനം അധിട്ഠാനഭാവതോ മനായതനധമ്മായതനഭാവതോ ചാതിപി സസമ്പയുത്തം ഝാനം അഭിഭായതനം. മഗ്ഗപ്പടിബദ്ധതായ തദാ സമാപത്തിതോ വുട്ഠിതസ്സ ആഭോഗോ പുബ്ബഭാഗഭാവനാവസേന ഝാനക്ഖണേ പവത്തം അഭിഭവനാകാരം ഗഹേത്വാ പവത്തോ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ. ആഗമേസു പന ‘‘അജ്ഝത്തം രൂപസഞ്ഞീ ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി പരിത്താനി സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനി. അപ്പമാണാനി സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനി. അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീ ഏകോ…പേ… പരിത്താനി സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനി. അപ്പമാണാനി സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൭൩; മ. നി. ൨.൨൪൯; അ. നി. ൮.൬൫) ഇമേസം ചതുന്നം അഭിഭായതനാനം ആഗതത്താ ആഗമട്ഠകഥാസു (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൧൭൩; മ. നി. അട്ഠ. ൨. ൨൪൯-൨൫൦; അ. നി. അട്ഠ. ൩.൮.൬൫) ‘‘വണ്ണവസേന ആഭോഗേ വിജ്ജമാനേപി പരിത്തഅപ്പമാണവസേനേവ ഇമാനി അഭിഭായതനാനി ദേസിതാനീ’’തി വുത്തം. പരിത്തഅപ്പമാണതാ ഹി അഭിഭവനസ്സ കാരണം വണ്ണാഭോഗേ സതിപി അസതിപി. തത്ഥ ച വണ്ണാഭോഗരഹിതാനി സഹിതാനി ച സബ്ബാനി പരിത്താനി ‘‘സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനീ’’തി വുത്താനി, തഥാ അപ്പമാണാനീതി ദട്ഠബ്ബാനി. അത്ഥി ഹി ഏസോ പരിയായോ പരിത്താനി അഭിഭുയ്യ താനി ചേ കദാചി വണ്ണവസേന ആഭുജിതാനി ഹോന്തി സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനി അഭിഭുയ്യാതി. ഇധ പന നിപ്പരിയായദേസനത്താ വണ്ണാഭോഗരഹിതാനി വിസും വുത്താനി സഹിതാനി ച. അത്ഥി ഹി ഉഭയത്ഥ അഭിഭവനവിസേസോതി.

തത്ഥ ച പരിയായദേസനത്താ വിമോക്ഖാനമ്പി അഭിഭവനപരിയായോ അത്ഥീതി ‘‘അജ്ഝത്തം രൂപസഞ്ഞീ’’തി അഭിഭായതനദ്വയം വുത്തം, തതിയചതുത്ഥഅഭിഭായതനേസു ദുതിയവിമോക്ഖോ വണ്ണാഭിഭായതനേസു തതിയവിമോക്ഖോ ച അഭിഭവനപ്പവത്തിതോ സങ്ഗഹിതോ, ഇധ പന നിപ്പരിയായദേസനത്താ വിമോക്ഖാഭിഭായതനാനി അസങ്കരതോ ദസ്സേതും വിമോക്ഖേ വജ്ജേത്വാ അഭിഭായതനാനി കഥിതാനി. സബ്ബാനി ച വിമോക്ഖകിച്ചാനി വിമോക്ഖദേസനായ വുത്താനി, തദേതം ‘‘അജ്ഝത്തം രൂപസഞ്ഞീ’’തി ആഗതസ്സ അഭിഭായതനദ്വയസ്സ അഭിഭായതനേസു അവചനതോ ‘‘രൂപീ രൂപാനി പസ്സതീ’’തിആദീനഞ്ച സബ്ബവിമോക്ഖകിച്ചസാധാരണവചനഭാവതോ വവത്ഥാനം കതന്തി വിഞ്ഞായതി.

അജ്ഝത്തരൂപാനം അനഭിഭവനീയതോതി ഇദം കത്ഥചിപി ‘‘അജ്ഝത്തം രൂപാനി പസ്സതീ’’തി അവത്വാ സബ്ബത്ഥ യം വുത്തം ‘‘ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതീ’’തി, തസ്സ കാരണവചനം. തേന യം അഞ്ഞഹേതുകം, തം തേന ഹേതുനാ വുത്തം. യം പന ദേസനാവിലാസഹേതുകം അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞിതായ ഏവ ഇധ വചനം, ന തസ്സ അഞ്ഞം കാരണം മഗ്ഗിതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. അജ്ഝത്തരൂപാനം അനഭിഭവനീയതാ ച ബഹിദ്ധാരൂപാനം വിയ അവിഭൂതത്താ, ദേസനാവിലാസോ ച യഥാവുത്തവവത്ഥാനവസേന വേദിതബ്ബോ. സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനീതി ഏതേനേവ സിദ്ധത്താ നീലാദിഅഭിഭായതനാനി ന വത്തബ്ബാനീതി ചേ? ന, നീലാദീസു കതാധികാരാനം നീലാദിഭാവസ്സേവ അഭിഭവനകാരണത്താ. ന ഹി തേസം പരിസുദ്ധാപരിസുദ്ധവണ്ണപരിത്തതാ തദപ്പമാണതാ വാ അഭിഭവനകാരണം, അഥ ഖോ നീലാദിഭാവോ ഏവാതി.

അഭിഭായതനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വിമോക്ഖകഥാവണ്ണനാ

൨൪൮. രൂപീതി യേനായം സസന്തതിപരിയാപന്നേന രൂപേന സമന്നാഗതോ, തം യസ്സ ഝാനസ്സ ഹേതുഭാവേന വിസിട്ഠം രൂപം ഹോതി. യേന വിസിട്ഠേന രൂപീതി വുച്ചേയ്യ, തദേവ സസന്തതിപരിയാപന്നരൂപനിമിത്തം ഝാനമിവ പരമത്ഥതോ രൂപീഭാവസാധകന്തി ദട്ഠബ്ബം. കസിണദേസനാ ഝാനാനമേവ കസിണഭാവേന പവത്താ അഭിധമ്മേ, സുത്തേ പന ആരമ്മണാനന്തി ‘‘അഭിധമ്മവസേനാ’’തി വുത്തം.

വിമോക്ഖകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ബ്രഹ്മവിഹാരകഥാവണ്ണനാ

൨൫൧. സോമനസ്സദോമനസ്സരഹിതം അഞ്ഞാണമേവ അഞ്ഞാണുപേക്ഖാ. കിലേസോധീനം മഗ്ഗോധീഹി അജിതത്താ അനോധിജിനസ്സ. സത്തമഭവാദിതോ ഉദ്ധം പവത്തവിപാകസ്സ അജിതത്താ അവിപാകജിനസ്സ. നിദ്ദോസഭാവേനാതി നിപ്പടിഘഭാവേന. ഏകസ്സപി സത്തസ്സ അപ്പടിഭാഗനിമിത്തത്താ പരിച്ഛേദഗ്ഗഹണം നത്ഥി, ന ച സമ്മുതിസച്ചവസേന പവത്തം സത്തഗ്ഗഹണം പരിച്ഛിന്നരൂപാദിഗ്ഗഹണം ഹോതീതി അപ്പനാപ്പത്തിയാപി അപരാമാസസത്തഗ്ഗഹണമുദ്ധഭൂതാനം മേത്താദീനം ഏകസത്താരമ്മണാനമ്പി അപ്പമാണഗോചരതാ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ.

ബ്രഹ്മവിഹാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അസുഭകഥാവണ്ണനാ

൨൬൩. ഉദ്ധം ധുമാതത്താ ഉദ്ധുമാതം. സേതരത്തേഹി പരിഭിന്നം വിമിസ്സിതം നീലം വിനീലം, പുരിമവണ്ണവിപരിണാമഭൂതം വാ നീലം വിനീലം. സങ്ഘാടോ അങ്ഗാനം സുസമ്ബദ്ധതാ. ആരമ്മണസ്സ ദുബ്ബലതാ പടിപക്ഖഭാവേന ചിത്തം ഠപേതും അസമത്ഥതാ. അത്തനി ആനിസംസദസ്സനനീവരണരോഗവൂപസമാനം യഥാക്കമം പുപ്ഫഛഡ്ഡകവമനവിരേചനഉപമാ യോജേതബ്ബാ. പടികൂലമനസികാരസാമഞ്ഞേന അസുഭേഹി കേസാദീഹി പടികൂലജ്ഝാനസ്സ ഗഹണം സിവഥികാവണ്ണജ്ഝാനസ്സ ച. തമ്പി ഹി പടികൂലമനസികാരവസേനേവ ഉപ്പജ്ജതീതി, സിവഥികപ്പകാരാനി വാ സിവഥികാവണ്ണാനി.

അസുഭകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

രൂപാവചരകുസലകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അരൂപാവചരകുസലകഥാവണ്ണനാ

൨൬൫. സബ്ബാകാരേനാതി ഏവം രൂപനിമിത്തം ദണ്ഡാദാനസമ്ഭവദസ്സനാദിനാ സബ്ബേന രൂപരൂപനിമിത്തേസു തദാരമ്മണജ്ഝാനേസു ദോസദസ്സനാകാരേന, രൂപാദീസു നികന്തിപ്പഹാനഅനാവജ്ജിതുകാമതാദിനാ വാ. വിരാഗാതി ജിഗുച്ഛനാ. ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരവചനാദീഹി ആനേഞ്ജതാ ‘‘സന്താ ഇമേ ചുന്ദ അരിയസ്സ വിനയേ വിമോക്ഖാ’’തിആദിനാ സന്തവിമോക്ഖതാ ച വുത്താ. ദോസദസ്സനപടിപക്ഖഭാവനാവസേന പടിഘസഞ്ഞാനം സുപ്പഹീനത്താ മഹതാപി സദ്ദേന അരൂപസമാപത്തിതോ ന വുട്ഠാതി. തഥാ പന ന സുപ്പഹീനത്താ സബ്ബരൂപസമാപത്തിതോ വുട്ഠാനം സിയാ, പഠമജ്ഝാനം പന അപ്പകമ്പി സദ്ദം ന സഹതീതി തം സമാപന്നസ്സ സദ്ദോ കണ്ടകോതി വുത്തം.

ആരുപ്പഭാവനായ അഭാവേ ചുതിതോ ഉദ്ധം ഉപ്പത്തിരഹാനം രൂപസഞ്ഞാപടിഘസഞ്ഞാനം യാവ അത്തനോ വിപാകപ്പവത്തി, താവ അനുപ്പത്തിധമ്മതാപാദനേന സമതിക്കമോ അത്ഥങ്ഗമോ ച വുത്തോ. നാനത്തസഞ്ഞാസു പന യാ തസ്മിം ഭവേ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, താ അനോകാസതായ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, ന ആരുപ്പഭാവനായ നിവാരിതത്താ. അനിവാരിതത്താ ച കാചി ഉപ്പജ്ജന്തി. തസ്മാ താസം അമനസികാരോ അനാവജ്ജനം അപച്ചവേക്ഖണം, ജവനപടിപാദകേന വാ ഭവങ്ഗമനസ്സ അന്തരേ അകരണം അപ്പവേസനം വുത്തം, തേന ച നാനത്തസഞ്ഞാമനസികാരഹേതൂനം രൂപാനം സമതിക്കമാ സമാധിസ്സ ഥിരഭാവം ദസ്സേതി. രൂപസമതിക്കമാഭാവേനേവ ഹി രൂപസമാപത്തീസു ‘‘നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ’’തി ഏകസ്സ അവചനന്തി. കോ ആനിസംസോ, ന ഹി സബ്ബസ്സാദവത്ഥുരഹിതേ ആകാസേ പവത്തിതസഞ്ഞായ ആനിസംസോ ദിസ്സതീതി വുത്തം ഹോതി. രൂപസഞ്ഞാസമതിക്കമനാദികം വചനം ആനിസംസസ്സ പകാസനം, ന അത്ഥോ.

അഞ്ഞത്ഥാതി സുത്തേസു. തത്ഥ ഹി പരിത്തകസിണുഗ്ഘാടനേപി രൂപവിവേകമത്തഗ്ഗഹണേന പരിച്ഛേദസ്സ അഗ്ഗഹണതോ അനന്തഫരണതാ ച വുത്താ, ഇധ പന അനന്തഫരണതാസബ്ഭാവേപി ഉഗ്ഘാടിതകസിണവസേന പരിത്താനന്തതാ ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘അനന്തോ ആകാസോ’’തി ന വുത്തന്തി അധിപ്പായോ. സമയവവത്ഥാപനഝാനവിസേസനേനേവേത്ഥ അത്ഥോ, ന പടിപത്തിയാതി തദവചനം.

൨൬൬. പഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണം അത്തനോ ഫരണാകാരേനേവ അനന്തന്തി മനസികാതബ്ബത്താ ‘‘അനന്ത’’ന്തി വുത്തം. ഉഗ്ഘാടഭാവോ ഉഗ്ഘാടിമം.

൨൬൭. അകിഞ്ചനന്തി വിഞ്ഞാണസ്സ കിഞ്ചി പകാരം അഗ്ഗഹേത്വാ സബ്ബേന സബ്ബം വിഭാവനം ആഹ.

൨൬൮. യായാതി സങ്ഖാരാവസേസസഞ്ഞായ. തം താവ പടിപത്തിം. ആവജ്ജിസ്സാമീതിആദിനാ തന്നിന്നാവജ്ജനാദിപവത്തിയാ അഭാവം ദസ്സേതി, ന തദതിക്കമനത്ഥായ ആവജ്ജനഭാവനാപവത്തിയാ. നാസഞ്ഞാതി സഞ്ഞാഭാവോ ച ഏതിസ്സാ അത്ഥീതി അത്ഥോ. സമൂഹഗഹണവസേന പവത്തം കലാപസമ്മസനം. ഫസ്സാദിഏകേകധമ്മഗഹണവസേന പവത്താ അനുപദധമ്മവിപസ്സനാ.

ആകാസേ പവത്തിതവിഞ്ഞാണാതിക്കമതോ തതിയാ. തദതിക്കമതോ ഹി തസ്സേവ വിഭാവനം ഹോതി. ദുതിയാരുപ്പവിഞ്ഞാണവിഭാവനേ ഹി തദേവ അതിക്കന്തം സിയാ, ന തസ്സ ആരമ്മണം, ന ചാരമ്മണേ ദോസം ദിസ്വാ അനാരമ്മണസ്സ വിഭാവനാതിക്കമോ യുജ്ജതി. പാളിയഞ്ച ‘‘വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസമാപത്തിം സതോ സമാപജ്ജിത്വാ തതോ വുട്ഠഹിത്വാ തഞ്ഞേവ വിഞ്ഞാണം അഭാവേതീ’’തി (ചൂളനി. ഉപസീവമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൩൯) ത്തം, ന വുത്തം ‘‘തഞ്ഞേവ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം അഭാവേതീ’’തി, ‘‘തഞ്ഞേവ അഭാവേതീ’’തി വാ. ‘‘അനന്തം വിഞ്ഞാണന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജാ’’തി (വിഭ. ൫൦൮) ഏത്ഥ പന ദ്വയം വുത്തം ആരമ്മണഞ്ച വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനഞ്ച. തസ്മിം ദ്വയേ യേന കേനചി യതോ വാ വുട്ഠിതോ, തേനേവ പട്ഠാനനിദ്ദിട്ഠേന തംസദ്ദസ്സ സമ്ബന്ധേ ആപന്നേ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസ്സ നിവത്തനത്ഥം വിഞ്ഞാണവചനം, തസ്മാ പഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണസ്സേവ അഭാവനാതിക്കമോ വുത്തോ. തന്നിസ്സിതന്തി തേന നിസ്സിതം. തം മണ്ഡപലഗ്ഗം അനിസ്സായ തേന വിനാഭൂതേ വിവിത്തേ ബഹി ഓകാസേ ഠാനം വിയ ആകാസലഗ്ഗവിഞ്ഞാണസ്സ വിവേകേ തദപഗമേ തതിയാരുപ്പസ്സ ഠാനം.

അരൂപാവചരകുസലകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തേഭൂമകകുസലവണ്ണനാ

൨൬൯. ഇമേ താവ ഛന്ദാധിപതേയ്യേ പഞ്ച നയാതി ഛന്ദാധിപതേയ്യനയേ അന്തേ പുരിമനയാനം തംനയാഭിമുഖപ്പവത്തിം സന്ധായ വുത്തം, അയം പന പകാരോ ന പാളിഅനുഗതോ. ന ഹി പാളിയം സുദ്ധികനയാദയോ വത്വാ വീരിയാധിപതേയ്യാദിനയാ വുത്താതി. മഹാപകരണേ സത്തഹി മഹാവാരേഹി അനുലോമാദിനയവിചിത്തേഹി ഹീനത്തികോ വിഭത്തോ. തത്ഥ ച മജ്ഝിമധമ്മേകദേസഭൂതാ ഇമേ വീസതി ലോകിയമഹാനയാതി കത്വാ ‘‘തത്ഥ വിഭത്താ’’തി വുത്തം, ന ഏതേന കമേന ഇമേസം നയാനം തത്ഥ ആഗതത്താ.

ഏവമേതേസം വിഭത്തട്ഠാനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഏതസ്മിം തേഭൂമകകുസലകഥാവസാനട്ഠാനേ അട്ഠാരസകമ്മദ്വാരദസ്സനത്ഥം ‘‘ഇമസ്മിം പന ഠാനേ’’തിആദിമാഹ. അഥ വാ ഹീനപണീതേഹി വിനിവത്തേത്വാ മജ്ഝിമരാസിഅന്തോഗധഭാവം ദസ്സേന്തേന ഏതേസം തേഭൂമകകുസലനയാനം ഹീനത്തികേ വിഭാഗോ കതോ. ‘‘ഇമസ്മിം പന ഠാനേ’’തിആദികസ്സ യഥാവുത്തോവ സമ്ബന്ധോ. ഹീനത്തികേ മജ്ഝിമരാസിമ്ഹി യേ സവിപാകാ വട്ടനിസ്സിതേനേവ ദാനാദിവസേന പവത്തിതാ, തേ ഹീനാതി കാതബ്ബാ. യേ വിവട്ടനിസ്സിതേന ദാനാദിവസേന പവത്തിതാ, തേ പണീതാതി കാതബ്ബാ. അവിപാകാ മജ്ഝിമാതി കാതബ്ബാ. അവിപാകത്താ ച തേസു മജ്ഝിമരാസിം ഠപേത്വാ ഇതരേ ദ്വേ ഏകന്തവട്ടനിസ്സിതാ നവ, വിവട്ടുപനിസ്സയഭൂതാ ച നവാതി അട്ഠാരസ കമ്മദ്വാരാനി, കമ്മാനി ച താനി തസ്സ തസ്സ ഫലസ്സ കാരണഭാവേന ദ്വാരാനി ചാതി കമ്മദ്വാരാനി. തത്ഥ തത്ഥ വാ ചിത്താനി കമ്മദ്വാരാനീതി ആഹ. തംതംദ്വാരാനി വാ കായാദീനി. അട്ഠാരസ ഖത്തിയാ ച അഭബ്ബാ ഹീനഹീനത്തയാദയോ നവ, ഭബ്ബാ ച പണീതപണീതത്തയാദയോ നവാതി കമ്മാനുരൂപേനേവ വേദിതബ്ബാ. ഏവം ബ്രാഹ്മണാദയോ ദേവാ ച യോജേതബ്ബാ. അട്ഠചത്താലീസ ഗോത്തചരണാനി തേസഞ്ഞേവ ഖത്തിയാദീനം ഭേദാ. ‘‘കാമാവചരം കുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതി…പേ… ചിത്താധിപതേയ്യ’’ന്തി (ധ. സ. ൨൬൯-൨൭൦) ഏവം വുത്തോ ചിത്തസ്സ ചിത്താധിപതേയ്യഭാവോ, ചിത്തചേതസികസമുദായേ സമയവവത്ഥാപകോ ചിത്തസദ്ദോ പവത്തോതി ‘‘സമ്പയുത്തധമ്മാനം വസേന വുത്തോ’’തി ആഹ.

തേഭൂമകകുസലവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ലോകുത്തരകുസലവണ്ണനാ

൨൭൭. ലോകം തരതീതി ഏതേന ലോകസമതിക്കമപടിപത്തിമാഹ. ഉത്തരതീതി ഏതേന ലോകസ്സന്തഗമനം ഫലേ പതിട്ഠാനം ഫലം. സമതിക്കമ്മാതിആദിനാ നിബ്ബാനം. സമതിക്കമ്മാതി ഹി നിസ്സരിത്വാ. അഭിഭുയ്യാതി വിസംയുത്തം ഹുത്വാതി അത്ഥോ. തിവിധോപി ചത്ഥോ മഗ്ഗാദീസു ഏകേകസ്മിം യോജേതബ്ബോ, മഗ്ഗേയേവ വാ ഇധ തസ്സ അധിപ്പേതത്താ. ഏകചിത്തക്ഖണികന്തി ഏകമഗ്ഗസ്സ ദ്വേ വാരേ അനുപ്പത്തിം സന്ധായാഹ. അഞ്ഞമഞ്ഞം ധമ്മാനം അനതിവത്തനാദിസാധികായ പഞ്ഞായ വഡ്ഢേതി. ‘‘നിയ്യാതീതി നിയ്യാനീയ’’ന്തി വത്തബ്ബേ ഈ-കാരസ്സ രസ്സത്തം യ-കാരസ്സ ച ക-കാരം കത്വാ ‘‘നിയ്യാനിക’’ന്തി വുത്തം. നിയ്യാതി ഏതേനാതി നിയ്യാനം, നിയ്യാനമേവ നിയ്യാനികം വേനയികോ വിയ. ഏത്ഥ ‘‘നേയ്യാനിക’’ന്തി വത്തബ്ബേ ഇ-കാരസ്സ ഏ-കാരത്തം അകത്വാ വുത്തം.

ഫലന്തി ചിത്തചേതസികരാസി വുച്ചതി, തം അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്പയുത്താനം ധമ്മാനം അത്തനോ അവയവഭൂതാനം നിസ്സയോ ഹോതി. ഫലഞാണം വാ ഫലം, സമ്മാദിട്ഠിആദയോ അങ്ഗാനി വാ. ലോകുത്തരഭാവേതി ലോകം ഉത്തിണ്ണഭാവേ. തേന ഫലനിബ്ബാനാനി സങ്ഗണ്ഹാതി. തേസു യം ഭവതി ഫലം, തം ‘‘ഭൂമീ’’തി വുച്ചതി. യഥാ വാ കമ്മനിബ്ബത്താ കാമഭവാദയോ തംസമങ്ഗിനോ നിസ്സയഭാവേന ‘‘ഭൂമീ’’തി വുച്ചന്തി, ഏവം മഗ്ഗേന നിബ്ബത്തം ഫലം അരിയസാവകസ്സ കാലേന കാലം സമാപജ്ജിതബ്ബതായ നിസ്സയഭാവതോ ‘‘ഭൂമീ’’തി വുച്ചതി, തതോയേവ അരിയാ ചിരതരം തിട്ഠന്തി. സമുച്ഛേദവിവേകവസേനാതി ഏത്ഥ അപായഗമനീയാനം അച്ചന്തസമുച്ഛേദോ ഇതരേസഞ്ച വിജ്ജുതോഭാസേന വിയ തമസ്സ സമുച്ഛേദോ ദട്ഠബ്ബോ. ലോകിയജ്ഝാനമ്പി പുഥുജ്ജനസ്സ അരിയസ്സ ച അകതാധികാരസ്സ ന വിനാ പടിപദായ ഇജ്ഝതി, കതാധികാരസ്സ പന അരിയസ്സ മഗ്ഗേനേവ സമിജ്ഝനതോ വിപാകാനം വിയ കുസലേന തഥാ സമിദ്ധസ്സ അരിയമഗ്ഗേന സദിസതായ അഭാവതോ അതബ്ബിപാകത്താ ച ന മഗ്ഗപടിപദാ തസ്സ ഝാനസ്സ പടിപദാതി സക്കാ വത്തുന്തി തത്ഥ തഥാ ഗരും കത്വാ പടിപദാഹി ഏവ ദേസനാ ന കതാ, യഥാവുത്തജ്ഝാനസങ്ഗഹത്ഥം സുദ്ധികദേസനാപി കതാ.

ഇധ പന കസ്സചി വിനാ പടിപദായ അസിദ്ധിതോ ഗരും കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ദുക്ഖപടിപദ’’ന്തിആദി വുത്തം. യോ കോചി വാരോതി സകിം ദ്വിക്ഖത്തും തിക്ഖത്തും ചതുക്ഖത്തും അനേകക്ഖത്തുന്തി ഏവമാദീസു വിക്ഖമ്ഭനവാരേസു യോ കോചി. സകിം ദ്വിക്ഖത്തുഞ്ച വിക്ഖമ്ഭനവാരാ സുഖാ പടിപദാ ഏവ, ന ച തതോ ഉദ്ധം സുഖാ പടിപദാ ഹോതീതി തിക്ഖത്തും വിക്ഖമ്ഭനവാരം ദുക്ഖാ പടിപദാതി രോചേസും അട്ഠകഥാചരിയാ. തസ്മിം തഥാരോചിതേ തതോ പരേസു ചതുക്ഖത്തും വിക്ഖമ്ഭനവാരാദീസു വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി. രൂപാരൂപാനം ലക്ഖണാദീഹി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഗഹണം രൂപാരൂപപരിഗ്ഗഹോ, നാമരൂപമത്തമേതം, ന അഞ്ഞോ കോചി സത്താദികോതി വവത്ഥാപനം നാമരൂപവവത്ഥാപനം. പരിഗ്ഗഹിതരൂപാരൂപസ്സ മഗ്ഗപാതുഭാവദന്ധതാ ച നാമരൂപവവത്ഥാപനാദീനം കിച്ഛസിദ്ധിതോ സിയാതി ന രൂപാരൂപപരിഗ്ഗഹകിച്ഛതായ ഏവ ദുക്ഖപടിപദതാ വത്തബ്ബാതി ചേ? തം ന, നാമരൂപവവത്ഥാപനാദീനം പച്ചനീകകിലേസമന്ദതായ സുഖസിദ്ധിയമ്പി തഥാസിദ്ധവിപസ്സനാസഹഗതാനം ഇന്ദ്രിയാനം മന്ദതായ മഗ്ഗപാതുഭാവദന്ധഭാവതോ.

രൂപാരൂപം പരിഗ്ഗഹേത്വാതി അകിച്ഛേനപി പരിഗ്ഗഹേത്വാ. കിച്ഛേന പരിഗ്ഗഹിതേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. ഏവം സേസേസുപി. ഇമം വാരം രോചേസുന്തി കലാപസമ്മസനാവസാനേ ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനായ വത്തമാനായ ഉപ്പന്നസ്സ വിപസ്സനുപക്കിലേസസ്സ തിക്ഖത്തും വിക്ഖമ്ഭനേന കിച്ഛതാവാരം ദുക്ഖാ പടിപദാതി രോചേസും ഏതദന്തത്താ പടിപദായ. ഏതസ്സ അകിച്ഛത്തേപി പുരിമാനം കിച്ഛത്തേ ദുക്ഖപടിപദതാ വുത്തനയാവാതി ന പടിസിദ്ധാതി ദട്ഠബ്ബം. യഥാവുത്തം വാ സബ്ബം രൂപാരൂപപരിഗ്ഗഹാദികിച്ഛതം തിക്ഖത്തും വിക്ഖമ്ഭനവാരതാവസേന ‘‘ഇമം വാര’’ന്തി ആഹ. യസ്സ പന സബ്ബത്ഥ അകിച്ഛതാ, തസ്സ സുഖാ പടിപദാ വേദിതബ്ബാ.

മുസാവാദാദീനം വിസംവാദനാദികിച്ചതായ ലൂഖാനം അപരിഗ്ഗാഹകാനം പടിപക്ഖഭാവതോ പരിഗ്ഗാഹകസഭാവാ സമ്മാവാചാ. സാ സിനിദ്ധഭാവതോ സമ്പയുത്തധമ്മേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതി സമ്മാവാചാപച്ചയസുഭാസിതസോതാരഞ്ച ജനം. കായികകിരിയാകിച്ചം കത്തബ്ബം സമുട്ഠാപേതി, സയഞ്ച സമുട്ഠഹനം ഘടനം ഹോതീതി സമ്മാകമ്മന്തസങ്ഖാതാ വിരതിപി സമുട്ഠാനസഭാവാതി വുത്താ. സമ്പയുത്തധമ്മാനം വാ ഉക്ഖിപനം സമുട്ഠഹനം കായികകിരിയായ ഭാരുക്ഖിപനം വിയ, ജീവമാനസ്സ സത്തസ്സ, സമ്പയുത്തധമ്മാനം വാ സുദ്ധി വോദാനം ആജീവസ്സേവ വാ ജീവിതിന്ദ്രിയവുത്തിയാ.

൨൮൩. മഗ്ഗസന്നിസ്സിതന്തി പരമത്ഥമഗ്ഗസഭാവത്താ മഗ്ഗാവയവഭാവേന സമുദായസന്നിസ്സിതന്തി അത്ഥോ.

൨൮൫. പതിട്ഠാനം കിലേസവസേന, ആയൂഹനം അഭിസങ്ഖാരവസേന. തണ്ഹാവസേന വാ പതിട്ഠാനം, ദിട്ഠിവസേന ആയൂഹനം. ബോധീതി യാ അയം ധമ്മസാമഗ്ഗീ വുച്ചതീതി യോജേതബ്ബാ. സേനങ്ഗരഥങ്ഗാദയോ വിയാതി ഏതേന പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിയാ അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിഭാവം ദസ്സേതി. അങ്ഗ-സദ്ദോ കാരണത്ഥോപി ഹോതീതി ചതുസച്ചബോധായ സംവത്തന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ. ബുജ്ഝന്തീതി ബോധിയോ, ബോധിയോ ഏവ അങ്ഗാതി ‘‘അനുബുജ്ഝന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ’’തി വുത്തം. വിപസ്സനാദീനം കാരണാനം ബുജ്ഝിതബ്ബാനഞ്ച സച്ചാനം അനുരൂപം പച്ചക്ഖഭാവേന പടിമുഖം അവിപരീതതായ സമ്മാ ച ബുജ്ഝന്തീതി ഏവമത്ഥവിസേസദീപകേഹി ഉപസഗ്ഗേഹി ‘‘അനുബുജ്ഝന്തീ’’തിആദി വുത്തം. ബോധി-സദ്ദോ ഹി സബ്ബവിസേസയുത്തം ബുജ്ഝനം സാമഞ്ഞേന സങ്ഗണ്ഹാതീതി.

൨൯൯. തിണ്ണന്തി രാഗാദീനം. കരോതി നാമ കിം ദുച്ചരിതാനി അനുവത്തമാനാനി.

൩൦൧. പാണാതിപാതാദിനിപ്ഫാദിതപച്ചയാനം നിച്ചസേവനം ധുവപടിസേവനം. സകിച്ചകോതി വിസും അത്തനോ കിച്ചവാ. ന ഹോതീതി അത്ഥന്തരഭാവം പടിക്ഖിപതി. പച്ചയപടിസേവനസാമന്തജപ്പനഇരിയാപഥപ്പവത്തനാനി പാപിച്ഛതാനിബ്ബത്താനി തീണി കുഹനവത്ഥൂനീതി.

൩൪൩. വുട്ഠാനഗാമിനീവിപസ്സനാ സങ്ഖാരുപേക്ഖാ സാനുലോമാ, സാ സുഞ്ഞതോ പസ്സന്തീ ‘‘സുഞ്ഞതാ’’തി വുച്ചതി, ദുക്ഖതോ പസ്സന്തീ തണ്ഹാപണിധിസോസനതോ ‘‘അപ്പണിഹിത’’ന്തി. സാ ആഗമനീയട്ഠാനേ മഗ്ഗാധിഗമത്ഥം ആഗമനപടിപദാഠാനേ ഠത്വാ സുഞ്ഞതാപ്പണിഹിതന്തി നാമം ദേതി. ആഗമനതോ നാമേ ലദ്ധേ സഗുണതോ ആരമ്മണതോ ച നാമം സിദ്ധമേവ ഹോതി, ന പന സഗുണാരമ്മണേഹി നാമലാഭേ സബ്ബത്ഥ ആഗമനതോ നാമം സിദ്ധം ഹോതീതി പരിപുണ്ണനാമസിദ്ധിഹേതുത്താ സഗുണാരമ്മണേഹി സബ്ബേസമ്പി നാമത്തയയോഗോ, ന ആഗമനതോതി വവത്ഥാനകരത്താ ച നിപ്പരിയായദേസനായ ആഗമനതോവ ഇധ നാമം ലഭതി, ന ഇതരേഹീതി വുത്തം.

൩൫൦. അനിമിത്തവിപസ്സനന്തി അനിച്ചാനുപസ്സനം. നിമിത്തധമ്മേസൂതി സമൂഹാദിഘനവസേന ച സകിച്ചപരിച്ഛേദതായ ച സപരിഗ്ഗഹേസു ഖന്ധേസു. അനിമിത്തവിമോക്ഖോതി അനിച്ചാനുപസ്സനമാഹ. ഏവംസമ്പദമിദന്തി കഥമിധ ഉപമാസംസന്ദനം ഹോതി. ന ഹി ഛന്ദചിത്താനം മഗ്ഗസങ്ഖാതഅധിപതിഭാവാഭാവോ വിയ സദ്ധിന്ദ്രിയാധികസ്സ അനിമിത്തവിമോക്ഖസ്സ അനിമിത്തഭാവാഭാവോ അത്ഥി, ന ച അമഗ്ഗാധിപതീനം മഗ്ഗാധിപതിനാമദാനാഭാവോ വിയ അനിമിത്തസ്സ അനിമിത്തനാമദാനാഭാവോതി സക്കാ വത്തും അനിമിത്തവിമോക്ഖസ്സ അനനിമിത്തതായ അഭാവതോ. മഗ്ഗോ അധിപതി ഏതേസന്തി ച മഗ്ഗാധിപതിനോതി യുത്തോ തത്ഥ ഛന്ദചിത്തേഹി തംസമ്പയുത്താനം മഗ്ഗാധിപതിഭാവാഭാവോ. ഇധ പന മഗ്ഗോ അനിമിത്തം ഏതസ്സാതി മഗ്ഗാനിമിത്തോതി അയമത്ഥോ ന സമ്ഭവതീതി ന തേന അമഗ്ഗേന മഗ്ഗസ്സ അനിമിത്തഭാവോ ന യുജ്ജതി, കിം വാ ഏത്ഥ സാമഞ്ഞം അധിപ്പേതന്തി. അമഗ്ഗങ്ഗമഗ്ഗനാമാഭാവോ. യഥാ സതിപി അധിപതിഭാവേ ഛന്ദചിത്താനം ന മഗ്ഗാധിപതീതി മഗ്ഗനാമം, ന ച തേഹി മഗ്ഗസ്സ തേസം അമഗ്ഗങ്ഗത്താ, തഥാ സതിപി സദ്ധായ ആഗമനഭാവേന തസ്സാ അനിമിത്തന്തി മഗ്ഗനാമം, ന ച തായ മഗ്ഗസ്സ തസ്സാ അമഗ്ഗങ്ഗത്താ. ഏവം അനിമിത്തവിപസ്സനായപി അനിമിത്തഭാവോ നിപ്പരിയായേന നത്ഥീതി ദീപിതോ ഹോതി.

നനു ച ഇധ ഝാനം സുഞ്ഞതാദിനാമേന വുത്തം, ന മഗ്ഗോതി ചേ? ന, മഗ്ഗസമ്പയോഗതോ ഝാനസ്സ സുഞ്ഞതാദിനാമകത്താ. സുത്തന്തപരിയായേന സഗുണാരമ്മണേഹി ഇധ അഭിധമ്മേപി നാമം ലഭതീതി ആഹംസു. തസ്മാ പടിക്ഖിത്താ ‘‘ന പന ലഭന്തീ’’തി. കിം കാരണാ? അഭിധമ്മേ സരസം അനാമസിത്വാ പച്ചനീകതോവ നാമലാഭാതി അധിപ്പായോ. യോ ഹി സഗുണാരമ്മണേഹി നാമലാഭോ, സോ സരസപ്പധാനോ ഹോതി. സരസേനേവ ച നാമലാഭേ സബ്ബമഗ്ഗാനം സുഞ്ഞതാദിഭാവോതി വവത്ഥാനം ന സിയാ. തസ്മാ അഭിധമ്മേ സതിപി ദ്വീഹി നാമലാഭേ പച്ചനീകതോ നാമവവത്ഥാനകരം ഗഹിതന്തി സഗുണാരമ്മണേഹി സുഞ്ഞതാപ്പണിഹിതമഗ്ഗാ നാമം ന ലഭന്തീതി ആഹ. അഥ വാ ന പന ലഭന്തീതി അഞ്ഞനിരപേക്ഖേഹി സഗുണാരമ്മണേഹി ന ലഭന്തി. കിം കാരണാ? അഭിധമ്മേ സരസപച്ചനീകേഹി സഹിതേഹി നാമലാഭാതി അത്ഥോ. പച്ചനീകഞ്ഹി വവത്ഥാനകരം അനപേക്ഖിത്വാ കേവലസ്സ സരസസ്സ നാമഹേതുഭാവോ അഭിധമ്മേ നത്ഥി അവവത്ഥാനാപത്തിതോ. തസ്മാ അത്താഭിനിവേസപണിധിപടിപക്ഖവിപസ്സനാനുലോമാ മഗ്ഗാ സതിപി സരസന്തരേ പച്ചനീകസഹിതേന സരസേന നാമം ലഭന്തി. അനിമിത്തമഗ്ഗസ്സ പന വിപസ്സനാ നിമിത്തപടിപക്ഖാ ന ഹോതി സയം നിമിത്തഗ്ഗഹണതോ നിമിത്തഗ്ഗഹണാനിവാരണാതി തദനുലോമമഗ്ഗോപി ന നിമിത്തസ്സ പടിപക്ഖോ. യദി സിയാ, നിമിത്തഗതവിപസ്സനായപി പടിപക്ഖോ സിയാതി. തസ്മാ വിജ്ജമാനോപി സരസോ വവത്ഥാനകരപച്ചനീകാഭാവാ അഭിധമ്മേ അനിമിത്തന്തി നാമദായകോ ന ഗഹിതോ. അനിച്ചാനുപസ്സനാനുലോമോ പന മഗ്ഗോ സുദ്ധികപടിപദാനയേയേവ സങ്ഗഹിതോതി ദട്ഠബ്ബോ. തസ്മാ ഏവ ച സോ നയോ വുത്തോതി. ഏവന്തി യം വക്ഖതി ‘‘അനിച്ചതോ വുട്ഠഹന്തസ്സ മഗ്ഗോ അനിമിത്തോ ഹോതീ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൩൫൦), ഏവം ആഹരിത്വാ അട്ഠകഥാചരിയേഹി സോ അനിമിത്തമഗ്ഗോ ദീപിതോതി അത്ഥോ.

വുട്ഠാന…പേ… കിമാരമ്മണാതി അനിച്ചാദിതോ വുട്ഠഹന്തസ്സ വുട്ഠാനഗാമിനിയാ ലക്ഖണാരമ്മണത്തേ സതി സങ്ഖാരേഹി വുട്ഠാനം ന സിയാ, സങ്ഖാരാരമ്മണത്തേ ച ലക്ഖണപടിവേധോതി മഞ്ഞമാനോ പുച്ഛതി. ‘‘അനിച്ച’’ന്തിആദിനാ സങ്ഖാരേസു പവത്തമാനേന ഞാണേന ലക്ഖണാനിപി പടിവിദ്ധാനി ഹോന്തി തദാകാരസങ്ഖാരഗഹണതോതി ആഹ ‘‘ലക്ഖണാരമ്മണാ’’തി. സങ്ഖാരാരമ്മണാ ഏവ യഥാവുത്താധിപ്പായേന ‘‘ലക്ഖണാരമ്മണാ’’തി വുത്താതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ലക്ഖണം നാമാ’’തിആദിമാഹ. അനിച്ചതാ ദുക്ഖതാ അനത്തതാതി ഹി വിസും ഗയ്ഹമാനം ലക്ഖണം പഞ്ഞത്തിഗതികം പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനം, അവിജ്ജമാനത്താ ഏവ പരിത്താദിവസേന നവത്തബ്ബധമ്മഭൂതം. തസ്മാ വിസും ഗഹേതബ്ബസ്സ ലക്ഖണസ്സ പരമത്ഥതോ അഭാവാ ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി സങ്ഖാരേ സഭാവതോ സല്ലക്ഖേന്തോവ ലക്ഖണാനി സല്ലക്ഖേതി നാമാതി ആഹ ‘‘യോ പന അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താതി തീണി ലക്ഖണാനി സല്ലക്ഖേതീ’’തി. യസ്മാ ച അനിച്ചന്തിആദിനാ സങ്ഖാരാവ ദിസ്സമാനാ, തസ്മാ തേ കണ്ഠേ ബദ്ധകുണപം വിയ പടിനിസ്സജ്ജനീയാ ഹോന്തി.

ലോകുത്തരകുസലം

പകിണ്ണകകഥാവണ്ണനാ

തത്രാതി ലോകുത്തരജ്ഝാനേ. അജ്ഝത്തഞ്ചാതി ഉപഡ്ഢഗാഥായ അഭിനിവിസിതബ്ബം വുട്ഠാതബ്ബം വിപസ്സനാഭൂമിം പഞ്ചധാ ഉദ്ദിസതി. സത്തഅട്ഠാദീനി അങ്ഗാനി സത്തട്ഠങ്ഗാനീതി ആദിസദ്ദസ്സ ലോപോ ദട്ഠബ്ബോ. നിമിത്തന്തി യതോ വുട്ഠാനം, താനി നിമിത്തപവത്താനി നിമിത്തവചനേനേവ ഉദ്ദിസതി. സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണമേവ അരിയമഗ്ഗസ്സ ബോജ്ഝങ്ഗാദിവിസേസം നിയമേതി. കസ്മാ? തതോ തതോ ദുതിയാദിപാദകജ്ഝാനതോ ഉപ്പന്നസ്സ സസങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണസ്സ പാദകജ്ഝാനാതിക്കന്താനം അങ്ഗാനം അസമാപജ്ജിതുകാമതാവിരാഗഭാവനാഭാവതോ ഇതരസ്സ ച അതബ്ഭാവതോ. തേസമ്പി വാദേസു…പേ… വിപസ്സനാവ നിയമേതീതി വേദിതബ്ബാ. കസ്മാ? വിപസ്സനാനിയമേനേവ ഹി പഠമത്ഥേരവാദേപി അപാദകപഠമജ്ഝാനപാദകമഗ്ഗാ പഠമജ്ഝാനികാവ ഹോന്തി, ഇതരേ ച പാദകജ്ഝാനവിപസ്സനാനിയമേഹി തംതംഝാനികാ. ഏവം സേസവാദേസുപി വിപസ്സനാനിയമോ യഥാസമ്ഭവം യോജേതബ്ബോ.

പകിണ്ണകസങ്ഖാരേതി പാദകജ്ഝാനതോ അഞ്ഞസങ്ഖാരേ. തേന പാദകജ്ഝാനസങ്ഖാരേസു സമ്മസിതേസു വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ദസ്സേതി. തത്രാപീതി ദുതിയത്ഥേരവാദേപി. തംതംഝാനികതാ തംതംസമ്മസിതസങ്ഖാരവിപസ്സനാനിയമേഹി ഹോതി. തത്രാപി ഹി വിപസ്സനാ തംതംവിരാഗാവിരാഗഭാവനാഭാവേന സോമനസ്സസഹഗതാ ഉപേക്ഖാസഹഗതാ ച ഹുത്വാ ഝാനങ്ഗാദിനിയമം മഗ്ഗസ്സ കരോതീതി ഏവം വിപസ്സനാനിയമോ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

തന്തി തംതംഝാനസദിസഭവനം. സ്വായമത്ഥോ പാദകജ്ഝാനസമ്മസിതജ്ഝാനുപനിസ്സയേഹി വിനാ അജ്ഝാസയമത്തേന അസിജ്ഝനാ ഉപനിസ്സയേന വിനാ സങ്കപ്പമത്തേന സകദാഗാമിഫലാദീനം അസിജ്ഝനദീപകേന നന്ദകോവാദേന (മ. നി. ൩.൩൯൮ ആദയോ) ദീപേതബ്ബോ. തത്ഥ ഹി സോതാപന്നായപി പരിപുണ്ണസങ്കപ്പഭാവം വദന്തേന ഭഗവതാ യസ്സ യസ്സ ഉപനിസ്സയോ അത്ഥി, തസ്സ തസ്സേവ അജ്ഝാസയോ നിയാമകോ, നാഞ്ഞസ്സാതി തേന തേന പരിപുണ്ണസങ്കപ്പതാ ഹോതി, ന തതോ പരം സങ്കപ്പസബ്ഭാവേപി അസിജ്ഝനതോതി അയമത്ഥോ ദീപിതോ ഹോതി. ഏവമിധാപി യസ്സ യസ്സ ദുതിയാദിഝാനികസ്സ മഗ്ഗസ്സ യഥാവുത്തോ ഉപനിസ്സയോ അത്ഥി, തസ്സ തസ്സേവ അജ്ഝാസയോ നിയാമകോ, നാഞ്ഞസ്സ സതിപി തസ്മിം അസിജ്ഝനതോ. ഇമസ്മിം പന വാദേ പാദകസമ്മസിതജ്ഝാനുപനിസ്സയസബ്ഭാവേ അജ്ഝാസയോ ഏകന്തേന ഹോതി, തംതംഫലൂപനിസ്സയസബ്ഭാവേ തംതംസങ്കപ്പോ വിയാതി തദഭാവാഭാവതോ അജ്ഝാസയോ നിയമേതീതി വുത്തം.

യസ്മിം പന പാദകജ്ഝാനം നത്ഥീതി ചതുത്ഥജ്ഝാനികവജ്ജാനം പാദകാനി ലോകിയജ്ഝാനാനി സന്ധായ വുത്തം. അപ്പനാപ്പത്തി ച ഓളാരികങ്ഗാതിക്കമനുപനിസ്സയാഭാവേ പഞ്ചഹി അങ്ഗേഹി വിനാ ന ഹോതീതി ‘‘സോമനസ്സസഹഗതമഗ്ഗോ ഹോതീ’’തി ആഹ. ഉപേക്ഖാസഹഗതമഗ്ഗോതി ഏതേന ചതുത്ഥജ്ഝാനികതാപി സമാനാ അനുസയസമുഗ്ഘാടനസമത്ഥസ്സ ന സങ്ഖാരാവസേസതാതി ദസ്സേതി. തേ ച വാദാ ന വിരുജ്ഝന്തി അജ്ഝാസയവസേന പഞ്ചമജ്ഝാനികതായ പഠമാദിജ്ഝാനികതായ ച സമ്ഭവതോതി അധിപ്പായോ. അജ്ഝാസയോ ച സാത്ഥകോ ഹോതി, അഞ്ഞഥാ പാദകസമ്മസിതജ്ഝാനേഹേവ നിയമസ്സ സിദ്ധത്താ അജ്ഝാസയോ നിയാമകോ വുച്ചമാനോ നിരത്ഥകോ സിയാതി. ഇധ പന അട്ഠസാലിനിയാ നിയാമനേ ഏകന്തികം വിപസ്സനാസങ്ഖാതം അത്ഥമേവ ഉദ്ധരിത്വാ ‘‘തേസമ്പി വാദേസു അയം…പേ… വിപസ്സനാവ നിയമേതീ’’തി വദന്തേന തയോപേതേ വാദേ വിപസ്സനാവ നിയമേതീതി ദസ്സിതം. തംതംവാദാനഞ്ഹി വിപസ്സനാസഹിതാനമേവ സിദ്ധി, നാഞ്ഞഥാതി ദസ്സിതന്തി.

പവേധതീതി ഗോത്രഭുസ്സ പച്ചയോ ഭവിതും ന സക്കോതീതി അത്ഥോ. യദി പഞ്ചമചിത്തക്ഖണേ ജവനം പതിതം നാമ ഹോതി, കഥം തദാ ഗോത്രഭു തദനന്തരഞ്ച മഗ്ഗോ ജവനസ്സ പതിതക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജതീതി? അപുബ്ബസ്സ ജവനന്തരസ്സ പതിതതാഭാവതോ. തദേവ ഹി ജവനം അനേകക്ഖത്തും പവത്തമാനം പതിതം സിയാതി, ഗോത്രഭു പന ആരമ്മണന്തരേ ഉപ്പന്നം അപുബ്ബം ജവനം, തഥാ മഗ്ഗോ ഭൂമന്തരതോ ചാതി. നനു ച സത്തമജവനചേതനായ ബലവതായ ഉപപജ്ജവേദനീയഭാവോ ഹോതി ആനന്തരിയതാപീതി, തത്ഥായം അധിപ്പായോ സിയാ ‘‘പടിസന്ധിയാ അനന്തരപച്ചയഭാവിനോ വിപാകസന്താനസ്സ അനന്തരപച്ചയഭാവേന അന്തിമജവനചേതനായ സുസങ്ഖതത്താ സാ സത്തമജവനചേതനാ ഉപപജ്ജവേദനീയാ ആനന്തരികാ ച ഹോതി, ന അപതിതജവനചേതനാ വിയ ബലവതായാ’’തി.

പുന അനുലോമം തം അനുബന്ധേയ്യാതി ഗോത്രഭുസ്സ ഹി സങ്ഖാരാരമ്മണത്തേ സതി തദപി അനുലോമമേവാതി പുരിമഅനുലോമം വിയ തം തദപി അഞ്ഞം അനുലോമം അനുബന്ധേയ്യ, ന മഗ്ഗോതി മഗ്ഗവുട്ഠാനമേവ ച ന ഭവേയ്യ അത്തനോ സദിസാലമ്ബനസ്സ ആവജ്ജനട്ഠാനിയസ്സ പച്ചയസ്സ അലാഭാ. അപ്പഹീനഭാവേന പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു അനുസയിതാ കിലേസാ സാ ഭൂമി ഏതേഹി ലദ്ധാതി കത്വാ ഭൂമിലദ്ധാ. വട്ടം സിനോന്തി ബന്ധന്തീതി കത്വാ വട്ടസേതൂ ച, തേസം സമുഗ്ഘാതകരണന്തിപി ഏതദേവസ്സ ലോഭക്ഖന്ധാദിപദാലനം വുച്ചതി. തന്തി പവത്തം. ഏകം ഭവന്തി അനാഗാമിനോ അനേകക്ഖത്തുഞ്ച തത്ഥേവ ഉപപജ്ജന്തസ്സ ഹേട്ഠാ അനാഗമനവസേന ഏകോ ഭവോതി ഗഹേത്വാ വുത്തം.

ഇമസ്സ പനത്ഥസ്സാതി യഥാവുത്തസ്സ ഉപാദിന്നകപവത്തതോ വുട്ഠാനസ്സ. അപായേസു സത്തമഭവതോ ഉദ്ധം സുഗതിയഞ്ച വിപാകദായകസ്സ അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയഘാതോ സോതാപത്തിമഗ്ഗഞാണേന അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധോ ദട്ഠബ്ബോ. ദ്വീസു ഭവേസൂതി അനാഗാമിമഗ്ഗേ അഭാവിതേ സകദാഗാമിസ്സ കാമധാതുയം യേ ദ്വേ ഭവാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, തേസൂതി അത്ഥോ. ചലതീതി ഏതേന ചലനസഭാവമേവ ദസ്സേതി, ന അചലനാഭാവം, തസ്മാ അചലനം ദസ്സേത്വാ പുന ചലനം ദസ്സേതും ‘‘തഥാഗതസ്സ ഹീ’’തിആദിമാഹ. യേപി വാ കത്ഥചി ചത്താരോപി മഗ്ഗേ സമാനപടിപദേ ദിസ്വാ സഭാവതോ അചലനമേവ ഗണ്ഹേയ്യും, തേസം തംഗഹണനിവാരണത്ഥം ‘‘ചലതീ’’തി വുത്തം, ന ചലനാവധാരണത്ഥന്തി യുത്തം ഉഭയദസ്സനം. അഥ വാ യദിപി കേസഞ്ചി ചത്താരോപി മഗ്ഗാ സമാനപടിപദാ, തഥാപി കിലേസിന്ദ്രിയേഹി സിജ്ഝമാനാ പടിപദാ തേസം വസേന ചലനപകതികാ ഏവാതി ‘‘ചലതി’’ച്ചേവ വുത്തം, ന ‘‘ന ചലതീ’’തി.

ലോകുത്തരകുസലപകിണ്ണകകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഠമമഗ്ഗവീസതിമഹാനയവണ്ണനാ

൩൫൭. യസ്സ പുബ്ബഭാഗേ ‘‘മഗ്ഗം ഭാവേമീ’’തി അജ്ഝാസയോ പവത്തോ, സോ മഗ്ഗം ഭാവേതി. ഏവം സബ്ബത്ഥ അജ്ഝാസയവിസേസേന തംതംഭാവനാവിസേസോ ദട്ഠബ്ബോ.

൩൫൮. ഛന്ദാധിപതേയ്യന്തിആദീസു ഏകചിത്തക്ഖണേ വത്തമാനേസു ധമ്മേസു കഥം ഛന്ദസ്സ തംസഹജാതസ്സ അധിപതിഭാവോ വീരിയാദീനഞ്ചാതി? ഉപനിസ്സയവസേന. യസ്സ ഹി സചേ ഛന്ദവതോ കുസലം നിപ്ഫജ്ജതി, ‘‘അഹം നിപ്ഫാദേസ്സാമീ’’തി പവത്തമാനസ്സ കുസലം നിപ്ഫന്നം, തസ്സ തംസഹജാതോ ഛന്ദോ തേന പുരിമുപനിസ്സയേന വിസിട്ഠോ സഹജാതധമ്മേ അത്തനോ വസേ വത്തേതി. തസ്മിഞ്ച പവത്തമാനേ തേ പവത്തന്തി, നിവത്തമാനേ നിവത്തന്തി, തദനുരൂപബലാ ച ഹോന്തി രാജപുരിസാ വിയാതി. ഏവം വീരിയാദീസു. സേസധമ്മാനം പന കത്ഥചി വുത്തപ്പകാരപ്പവത്തിസബ്ഭാവേപി അതംസഭാവത്താ അധിപതിഭാവോ നത്ഥീതി ദട്ഠബ്ബോ.

ദുതിയമഗ്ഗവണ്ണനാ

൩൬൧. ആ-കാരസ്സ രസ്സത്തം കത്വാ അഞ്ഞിന്ദ്രിയം വുത്തം, ആ-കാരോ ച ധമ്മമരിയാദത്ഥോ.

തതിയചതുത്ഥമഗ്ഗവണ്ണനാ

൩൬൨. മഗ്ഗങ്ഗാനി ന പൂരേന്തി അകിച്ചകത്താ സമ്മാദിട്ഠിയാതി അധിപ്പായോ. മാരേന്തോ ഗച്ഛതീതി ഹി മഗ്ഗോ, ന ചേതായ മാരേതബ്ബം അത്ഥീതി. മാനസ്സ ദിട്ഠിസദിസാ പവത്തി അഹമസ്മീതി പവത്തമാനസ്സ ദിട്ഠിട്ഠാനേ ഠാനം. ആലോകസ്സേവ പവത്തികാലോ വിയാതി ചിരപ്പവത്തിം സന്ധായാഹ. ഏകദേസസാമഞ്ഞേന ഹി യഥാധിപ്പേതേന ഉപമാ ഹോതീതി. ഖാരേ വാതി കട്ഠാദീനം ഖാരച്ഛാരികായം. സമ്മദ്ദിത്വാതി കിലേദേത്വാ. ഛന്ദോതി തണ്ഹാ. അനുസയോതി തണ്ഹാ മാനാനുസയോ ച. ഏതസ്മിഞ്ച സുത്തേ അസമൂഹതസ്സ ഗന്ധസ്സ സമുഗ്ഘാടനം വിയ അസമൂഹതമാനാദിസമുഗ്ഘാതം ദസ്സേന്തേന അഞ്ഞമഞ്ഞേ കിലേസേ പജഹതീതി ദസ്സിതന്തി ആനീതം, ന യഥാവുത്തനയേന ഉപമായ വുത്തത്താതി ദട്ഠബ്ബം. നിരന്തരം പവത്തമാനേ ചിത്തേ തസ്സ സംകിലേസവോദാനകരാ സാവജ്ജാനവജ്ജാ ചേതസികാ ഉപ്പജ്ജമാനാ തസ്സങ്ഗഭൂതാ അവയവാ വിയ ഹോന്തീതി ‘‘ചിത്തങ്ഗവസേനാ’’തി വുത്തം.

ലോകുത്തരകുസലവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കുസലകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അകുസലപദം

ധമ്മുദ്ദേസവാരോ

പഠമചിത്തകഥാവണ്ണനാ

൩൬൫. കുസലേ വുത്തനയം അനുഗന്ത്വാ യഥാനുരൂപം വേദിതബ്ബതായ ‘‘വുത്തനയേനാ’’തി ആഹ. ഗന്തബ്ബാഭാവതോതി ബുജ്ഝിതബ്ബാഭാവതോ. ദിട്ഠിയാ ഗതമത്തന്തി ദിട്ഠിയാ ഗതിമത്തം ഗഹണമത്തം. ആസന്നകാരണത്താ അയോനിസോമനസികാരസ്സ വിസും ഗഹണം ഏകന്തകാരണത്താ ച. സതിസംവരോതി ഇധ സീതാദീഹി ഫുട്ഠസ്സ അപ്പമജ്ജനം ഖമനം ദട്ഠബ്ബം. പഹാനസംവരോതി വീരിയസംവരോ.

അസ്സാദദസ്സനന്തി അസ്സാദദിട്ഠി. ഫലട്ഠേന പച്ചുപട്ഠാനേന അസമ്മാപടിപത്തിപച്ചുപട്ഠാനോമോഹോ, സമ്മാപടിപത്തിപടിപക്ഖഭാവഗ്ഗഹണാകാരോ വാ. സബ്ബസ്സ ലോഭസ്സ അഭിജ്ഝാഭാവേ സതിപി വിസേസയുത്തായ അഭിജ്ഝായ കമ്മപഥപ്പത്തായ ഇധുപ്പജ്ജമാനായ ലക്ഖണാദിം ദസ്സേതും ‘‘സാ പരസമ്പത്തീന’’ന്തിആദിമാഹ. അത്തനോ പരിണാമനസ്സ പുരേചാരികാ തണ്ഹാഭിരതി അഭിരതി.

അനുപപരിക്ഖാ മോഹോ. മോഹവസേന ഹി ദിട്ഠിവസേന വാ അവത്ഥുസ്മിം സാനുനയോ അധിമോക്ഖോ ഉപ്പജ്ജതീതി. അസതിയചിത്തേതി അഹിരികാദീഹി ആരക്ഖരഹിതചിത്തേ. സതിരഹിതത്താ സതിപടിപക്ഖത്താ ചാതി ഏതേന സതിരഹിതാ സതിപടിപക്ഖാ ച അകുസലാ ഖന്ധാ ഏവ മിച്ഛാസതീതി ദസ്സേതി. തേ പന ഉപനാഹാദിപ്പവത്തിയം ചിരകതാദിസല്ലക്ഖണേ പടുസഞ്ഞാസമ്പയുത്താ ദട്ഠബ്ബാ. സദരഥാദിഭാവോ അവിസേസേന കിലേസസമ്പയോഗതോ വുത്തോ ലഹുതാദിഏകന്തപടിപക്ഖാനം ഥിനമിദ്ധാദീനം കേസഞ്ചി ഇധ അഭാവാ. അവൂപസമോതി അസന്നിസിന്നസബ്ഭാവമാഹ. അനവട്ഠാനരസന്തി ചലനകിച്ചം. ചേതസോ അവൂപസമേതി നിപ്ഫാദേതബ്ബേ പയോജനേ ഭുമ്മം, അവൂപസമപച്ചയഭൂതം ആരമ്മണം വാ ‘‘അവൂപസമോ’’തി വുത്തം.

ധമ്മുദ്ദേസവാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിദ്ദേസവാരകഥാവണ്ണനാ

൩൭൭. സഹജാതധമ്മേസു അകമ്പനം ന കോസജ്ജേസു അകമ്പനം വിയ തപ്പടിപക്ഖഭാവതോ ദട്ഠബ്ബം, തംതംപാപകിരിയായ ഉസ്സഹനവസേന പന ഥിരതാ തത്ഥ അകമ്പനം.

൩൮൧. ദിട്ഠിയാ വിരൂപം ഫന്ദിതന്തി തഥാ തഥാ സസ്സതാദിവസേന പവത്താ ദിട്ഠി ഏവ വുച്ചതി. തരന്തീതി തിത്ഥേ വിയ പിലവന്തി. വിപരിയേസതോതി വത്ഥുസ്സ വിപരീതതോ.

൩൯൦. സഭാവപടിച്ഛാദനവസേന പകതിഅത്താദിഅസന്തഗഹണസ്സ അനിച്ചാദീനം നിച്ചാദിവിസമഗഹണസ്സ ച സഞ്ഞാദിവിപരിയേസസ്സ നിസ്സയത്താ ‘‘അസന്തം അസമഞ്ച ബുജ്ഝതീ’’തി വുത്തം.

ദുതിയചിത്തവണ്ണനാ

൩൯൯. കിഞ്ചാപി…പേ… പരാമസന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതീതി പുരിമചിത്തേന അവിസേസം ദസ്സേതി. അനുസ്സാഹനാവസീദനഭാവേന സംഹതഭാവോ ഥിനം.

തതിയചിത്തവണ്ണനാ

൪൦൦. ഇധ മാനേന സദ്ധിം പഞ്ച അപണ്ണകങ്ഗാനീതി അവിരജ്ഝനകങ്ഗാനി ഉപ്പത്തിഅരഹങ്ഗാനി ഹോന്തീതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. മാനസ്സ അനിയതത്താ ന നിയതയേവാപനകാതി. പട്ഠാനേ ഹി ‘‘സംയോജനം ധമ്മം പടിച്ച സംയോജനോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ’’തി (പട്ഠാ. ൩.൪.൧) ഏത്ഥ ‘‘ചതുക്ഖത്തും കാമരാഗേന തിക്ഖത്തും പടിഘേന ച മാനോ വിചികിച്ഛാ ഭവരാഗോ തയോപേതേ സകദാഗാമിനോ സംയോജനാനം സംയോജനേഹി ദസവിധാ യോജനാ’’തി ദസ്സിതായ ദസവിധായ യോജനായ ‘‘കാമരാഗസംയോജനം പടിച്ച മാനസംയോജനം അവിജ്ജാസംയോജന’’ന്തി വത്വാ ‘‘കാമരാഗസംയോജനം പടിച്ച അവിജ്ജാസംയോജന’’ന്തി ‘‘മാനസംയോജനം പടിച്ച ഭവരാഗസംയോജനം അവിജ്ജാസംയോജന’’ന്തി ച വത്വാ ‘‘ഭവരാഗസംയോജനം പടിച്ച അവിജ്ജാസംയോജന’’ന്തി വുത്താഹി യോജനാഹി മാനസ്സ അനിയതഭാവോ പകാസിതോ, തഥാ കിലേസദുകേപി. ഇധ ച വക്ഖതി ‘‘ദസവിധാ സംയോജനാനം യോജനാ, തഥാ ദസവിധാ കിലേസാന’’ന്തി ച. ഉന്നമനവസേനേവ സമ്പഗ്ഗഹരസോ, ന വീരിയം വിയ തംതംകിച്ചസാധനേ അബ്ഭുസ്സാഹനവസേന. ഓമാനസ്സപി അത്താനം അവംകത്വാ ഗഹണം സമ്പഗ്ഗഹോതി ദട്ഠബ്ബോ.

ചതുത്ഥചിത്തവണ്ണനാ

൪൦൨. പരിഹരണത്ഥം വിക്ഖിത്താ ഹുത്വാ ഉസ്സാഹം ജനേന്താ ‘‘പരിഹരണത്ഥം സഉസ്സാഹാ’’തി വുത്താ, തേസം.

നവമചിത്തവണ്ണനാ

൪൧൩. വിസപ്പനഅനിട്ഠരൂപസമുട്ഠാനവസേന അത്തനോ പവത്തിആകാരവസേന ച വിസപ്പനരസോ. ദോസോ ഉപയോഗഫലേസു അനിട്ഠത്താ വിസസംസട്ഠപൂതിമുത്തം വിയ ദട്ഠബ്ബോ. അനഭിരതിരസാതി ഏവംപകാരേസു പടിക്ഖേപേന രസവചനേസു തംതംപടിപക്ഖകിച്ചഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. കടുകാകാരഗതി കടുകഞ്ചുകതാ, അത്തസമ്പത്തി ആവാസാദി, പരായത്തതായ ദാസബ്യം വിയ ദട്ഠബ്ബം. യഥാ ഹി ദാസബ്യേ സതി ദാസോ പരായത്തോ ഹോതി, ഏവം കുക്കുച്ചേ സതി തംസമങ്ഗീ. ന ഹി സോ അത്തനോ ധമ്മതായ പവത്തിതും സക്കോതി കുസലേതി. അഥ വാ കതാകതാകുസലകുസലാനുസോചനേ ആയത്തതായ തദുഭയവസേന കുക്കുച്ചേന തംസമങ്ഗീ ഹോതീതി ദാസബ്യം വിയ തം ഹോതി.

൪൧൮. വിരുദ്ധാകാരോതി വിരുദ്ധസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ, ചിത്തസ്സ വാ ആകാരോ വിരുദ്ധഭാവോ. തേന വിരുജ്ഝനം വിരോധോതി ദസ്സേതി. വചനന്തി ഏതം നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം. സബ്ബമേവ ഹി കിച്ചം ഏതേന കരിയമാനം സുരോപിതം സുജനിതം ന ഹോതീതി. രോപസദ്ദവചനത്ഥമേവ കേചി വണ്ണേന്തി. തം അപ്പമാണന്തി കോധസ്സ തഥാപവത്തനസഭാവാഭാവാ അഞ്ഞേന കേനചി കാരണേന പരിപുണ്ണതാ സിയാതി സന്ധായ വുത്തം.

ഏകാദസമചിത്തവണ്ണനാ

൪൨൨. വിഗതാ ചികിച്ഛാതി ചികിച്ഛിതും ദുക്കരതായ വുത്തം, ന സബ്ബഥാ ചികിച്ഛാഭാവാ വിചികിച്ഛായാതി തദത്ഥം ദസ്സേതി.

൪൨൪. നിച്ഛയാഭാവാ അസണ്ഠഹനതോ ചേതസോ പവത്തിപച്ചയമത്തതായ ‘‘പവത്തിട്ഠിതിമത്ത’’ന്തി വുത്തം.

൪൨൫. ഏകം ആകാരം ഗന്തും അസമത്ഥതായ അത്തനോ ആമുഖം സപ്പനതോ ഓസക്കതി.

ദ്വാദസമചിത്തവണ്ണനാ