൧. ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡം

തികമാതികാപദവണ്ണനാ

ഇദാനി പടിഞ്ഞാതകഥം കാതും ‘‘ഇദാനി ഇതി മേ…പേ… കഥനോകാസോ സമ്പത്തോ’’തിആദിമാഹ. ഇതോ പട്ഠായാതി കുസലധമ്മപദതോ പട്ഠായ.

൧. സബ്ബപദേഹി ലദ്ധനാമോതി തീസുപി പദേസു വേദനാസദ്ദസ്സ വിജ്ജമാനത്താ തേന ലദ്ധനാമോ സബ്ബപദേഹി ലദ്ധനാമോ ഹോതി. നനു സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ ധമ്മാതി ചത്താരി പദാനി, ഏവം സേസേസുപീതി ദ്വാദസേതാനി പദാനി, ന തീണീതി വേദനാസദ്ദസ്സ പദത്തയാവയവത്തം സന്ധായ ‘‘സബ്ബപദേഹീ’’തി വുച്ചേയ്യ, ന യുത്തം. ‘‘വേദനായാ’’തി ഹി വിസും പദം ന കസ്സചി പദസ്സ അവയവോ ഹോതി, നാപി സുഖാദിപദഭാവം ഭജതീതി തേന ലദ്ധനാമോ കഥം സബ്ബപദേഹി ലദ്ധനാമോ സിയാതി? അധിപ്പേതപ്പകാരത്ഥഗമകസ്സ പദസമുദായസ്സ പദത്താ. പജ്ജതി അവബുജ്ഝീയതി ഏതേനാതി ഹി പദം, ‘‘സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ ധമ്മാ’’തി ഏതേന ച പദസമുദായേന യഥാധിപ്പേതോ അത്ഥോ സമത്തോ വിഞ്ഞായതി, തസ്മാ സോ പദസമുദായോ ‘‘പദ’’ന്തി വുച്ചതി. ഏവം ഇതരേപി വേദിതബ്ബാ. തസ്മാ തേസം തിണ്ണം സമുദായാനം അവയവേന ലദ്ധനാമോ സബ്ബപദേഹി ലദ്ധനാമോതി യുത്തോ.

ഗന്ഥതോ ച അത്ഥതോ ചാതി ഏത്ഥ ഹേതുപദസഹേതുകപദാദീഹി സമ്ബന്ധത്താ ഗന്ഥതോ ച ഹേതുഅത്ഥസഹേതുകത്ഥാദീഹി സമ്ബന്ധത്താ അത്ഥതോ ച അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. സഹേതുകഹേതുസമ്പയുത്തദുകാ ഹി ഹേതുദുകേ ഹേതൂഹി സമ്ബന്ധത്താ ഹേതുദുകസമ്ബന്ധാ, ഹേതുസഹേതുകദുകോ ഹേതുദുകസഹേതുകദുകസമ്ബന്ധോ ഉഭയേകപദവസേന. തഥാ ഹേതുഹേതുസമ്പയുത്തദുകോ ഹേതുദുകഹേതുസമ്പയുത്തദുകസമ്ബന്ധോ, നഹേതുസഹേതുകദുകോ ഏകദ്വിപദവസേന ഹേതുദുകസഹേതുകദുകസമ്ബന്ധോതി. കണ്ണികാ വിയാതി പുപ്ഫമയകണ്ണികാ വിയ. ഘടാ വിയാതി പുപ്ഫഹത്ഥകാദീസു പുപ്ഫാദീനം സമൂഹോ വിയ. കണ്ണികാഘടാദീസു ഹി പുപ്ഫാദീനി വണ്ടാദീഹി അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്ബന്ധാനി ഹോന്തീതി തഥാസമ്ബന്ധതാ ഏതേസം ദുകാനം വുത്താ. ദുകസാമഞ്ഞതോതി അഞ്ഞേഹി ഹേതുദുകാദീഹി ദുകവസേന സമാനഭാവാ. അഞ്ഞേഹീതി സാരമ്മണദുകാദീഹി. അസങ്ഗഹിതോ പദേസോ യേസം അത്ഥി, തേ സപ്പദേസാ. യേസം പന നത്ഥി, തേ നിപ്പദേസാ.

‘‘കച്ചി നു ഭോതോ കുസല’’ന്തി ഏവം പുച്ഛിതമേവത്ഥം പാകടം കത്വാ പുച്ഛിതും ‘‘കച്ചി ഭോതോ അനാമയ’’ന്തി വുത്തം, തസ്മാ കുസലസദ്ദോ അനാമയത്ഥോ ഹോതി. ബാഹിതികസുത്തേ (മ. നി. ൨.൩൬൧) ഭഗവതോ കായസമാചാരാദയോ വണ്ണേന്തേന ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികേന ‘‘യോ ഖോ, മഹാരാജ, കായസമാചാരോ അനവജ്ജോ’’തി കുസലോ കായസമാചാരോ വുത്തോ. ന ഹി ഭഗവതോ സുഖവിപാകം കമ്മം അത്ഥീതി സബ്ബസാവജ്ജരഹിതാ കായസമാചാരാദയോ കുസലാതി വുത്താ. കുസലേസു ധമ്മേസൂതി ച ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ ‘‘കുസലാ’’തി വുത്താ. തേ ച വിപസ്സനാമഗ്ഗഫലസമ്പയുത്താ ന ഏകന്തേന സുഖവിപാകായേവാതി അനവജ്ജത്ഥോ കുസലസദ്ദോ. അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനന്തി കുസലസദ്ദയോഗേന ഭുമ്മത്ഥേ സാമിവചനം, അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം വാ നാമകിരിയാപയോജനാദീസൂതി അത്ഥോ. നച്ചഗീതസ്സാതി ച സാമിവചനം ഭുമ്മത്ഥേ, നച്ചഗീതസ്സ വിസേസേസൂതി വാ യോജേതബ്ബം. കുസലാനം ധമ്മാനം സമാദാനഹേതു ഏവമിദം പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതീതി പുഞ്ഞവിപാകനിബ്ബത്തകകമ്മം ‘‘കുസല’’ന്തി വുത്തം. ധമ്മാ ഹോന്തീതി സുഞ്ഞധമ്മത്താ സഭാവമത്താ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. ഏവം ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീതി ഏത്ഥാപി സുഞ്ഞതത്ഥോ ധമ്മസദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ.

സലയന്തി…പേ… വിദ്ധംസേന്തീതി ഏത്ഥ പുരിമസ്സ പുരിമസ്സ പച്ഛിമം പച്ഛിമം അത്ഥവചനം. അഥ വാ സലനസ്സ അത്ഥദീപനാനി ചലനാദീനി തീണി തദങ്ഗപ്പഹാനാദീഹി യോജേതബ്ബാനി. അപ്പഹീനഭാവേന സന്താനേ സയമാനാ അകുസലാ ധമ്മാ രാഗാദിഅസുചിസമ്പയോഗതോ നാനാവിധദുക്ഖഹേതുതോ ച കുച്ഛിതേന ആകാരേന സയന്തി. ഞാണവിപ്പയുത്താനമ്പി ഞാണം ഉപനിസ്സയപച്ചയോ ഹോതീതി സബ്ബേപി കുസലാ ധമ്മാ കുസേന ഞാണേന പവത്തേതബ്ബാതി കുസലാ. ഉപ്പന്നംസാനുപ്പന്നംസഭാഗേസു സങ്ഗഹിതത്താ ഉഭയഭാഗഗതം സംകിലേസപക്ഖം പഹാനാനുപ്പാദനേഹി ലുനന്തി സമ്മപ്പധാനദ്വയം വിയ.

സത്താദിഗാഹകാനം ചിത്താനം ഗോചരാ സത്താദയോ വിയ പഞ്ഞായ ഉപപരിക്ഖിയമാനാ ന നിസ്സഭാവാ, കിന്തു അത്തനോ സഭാവം ധാരേന്തീതി ധമ്മാ. ന ച ധാരിയമാനസഭാവാ അഞ്ഞോ ധമ്മോ നാമ അത്ഥി. ന ഹി രുപ്പനാദീഹി അഞ്ഞേ രൂപാദയോ, കക്ഖളാദീഹി ച അഞ്ഞേ പഥവീആദയോ ധമ്മാ വിജ്ജന്തീതി. അഞ്ഞഥാ പന അവബോധേതും ന സക്കാതി നാമവസേന വിഞ്ഞാതാവിഞ്ഞാതേ സഭാവധമ്മേ അഞ്ഞേ വിയ കത്വാ ‘‘അത്തനോ സഭാവം ധാരേന്തീ’’തി വുത്തം. സപ്പച്ചയധമ്മേസു വിസേസം ദസ്സേന്തോ ‘‘ധാരീയന്തി വാ പച്ചയേഹീ’’തി ആഹ. ധാരീയന്തീതി ഉപധാരീയന്തി, ലക്ഖീയന്തീതി അത്ഥോ.

അകുസലാതി കുസലപടിസേധനമത്തം കുസലാഭാവമത്തവചനം തദഞ്ഞമത്തവചനം വാ ഏതം ന ഹോതി, കിന്തു തപ്പടിപക്ഖവചനന്തി ദസ്സേതും ‘‘മിത്തപടിപക്ഖാ അമിത്താ വിയാ’’തിആദി വുത്തം. തപ്പടിപക്ഖവചനതാ ച അബ്യാകതതതിയരാസിവചനേന വിഞ്ഞായതി. യദി ഹി കുസലാഭാവമത്തവചനം അകുസലസദ്ദോ, തേന ന കോചി ധമ്മോ വുത്തോതി അബ്യാകതവചനേനേവ ച തതിയോ രാസി വുത്തോ ന സിയാ, കുസലാ ചേവ ധമ്മാ അബ്യാകതാ ചാതി ദുകോവായം ആപജ്ജതി, ന തികോ, ഏവഞ്ച സതി അകുസലവചനേന ന കോചി അത്ഥോ. അഥ സിയാ, ‘‘അനബ്യാകതാ’’തി ച വത്തബ്ബം സിയാ കുസലാനം വിയ അബ്യാകതാനഞ്ച അഭാവമത്തസമ്ഭവാ, തസ്മാ അഭാവമത്തവചനേ അബ്യാകതഭാവമത്തം വിയ കുസലാഭാവമത്തം അകുസലം ന കോചി രാസീതി ‘‘അബ്യാകതാ’’തി തതിയോ രാസി ന സിയാ. തതിയരാസിഭാവേന ച അബ്യാകതാ വുത്താതി അകുസലോ ച ഏകോ രാസീതി വിഞ്ഞായതി. തസ്മാ നാഭാവവചനതാ, സഭാവധാരണാദിഅത്ഥേന ധമ്മസദ്ദേന സമാനാധികരണഭാവതോ ച അകുസലസദ്ദസ്സ കുസലാഭാവമത്തവചനതാ ന ഹോതി, നാപി തദഞ്ഞമത്തവചനതാ തതിയരാസിവചനതോ ഏവ. യദി ഹി കുസലേഹി അഞ്ഞേ അകുസലാ ചേതസികേഹി അഞ്ഞേ അചേതസികാ വിയ, കുസലാകുസലവചനേഹി സബ്ബേസം ധമ്മാനം സങ്ഗഹിതത്താ അസങ്ഗഹിതസ്സ തതിയരാസിസ്സ അഭാവാ ചേതസികദുകോ വിയ അയഞ്ച ദുകോ വത്തബ്ബോ സിയാ ‘‘കുസലാ ധമ്മാ അകുസലാ ധമ്മാ’’തി, ന ‘‘അബ്യാകതാ’’തി തതിയോ രാസി വത്തബ്ബോ, വുത്തോ ച സോ, തസ്മാ ന തദഞ്ഞമത്തവചനം അകുസലസദ്ദോ, പാരിസേസേന തപ്പടിപക്ഖേസു അ-കാരസ്സ പയോഗദസ്സനതോ ലോകേ ‘‘അമിത്താ’’തി സാസനേ ‘‘അലോഭോ’’തി ഇധാപി തപ്പടിപക്ഖവചനതാ അകുസലസദ്ദസ്സ സിദ്ധാ, തത്ഥ നിരുള്ഹത്താ ച ന ഇതരവചനതാ, തപ്പടിപക്ഖഭാവോ ച വിരുദ്ധസഭാവത്താ തപ്പഹേയ്യഭാവതോ ച വേദിതബ്ബോ, ന കുസലവിനാസനതോ. ന ഹി കുസലാ അകുസലേഹി പഹാതബ്ബാ, മഹാബലവതായ പന കുസലായേവ പയോഗനിപ്ഫാദിതാ സദാനുസയിതേ അകുസലേ തദങ്ഗവിക്ഖമ്ഭനസമുച്ഛേദവസേന പജഹന്തീതി.

ന ബ്യാകതാതി അകഥിതാ. കഥം പനേതേ അകഥിതാ ഹോന്തി, നനു ‘‘സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ’’തിആദീഹി തികദുകപദേഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിവചനേഹി ഫസ്സാദിവചനേഹി ച കഥിതാതി? നോ ന കഥിതാ, താനി പന വചനാനി ഇധ അനധിപ്പേതാനി അവുത്തത്താ അനനുവത്തനതോ. ന ഹി ‘‘സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ ധമ്മാ’’തിആദിം വത്വാ ‘‘അബ്യാകതാ’’തി വുത്തം, തസ്മാ ന താനി ഇധ അനുവത്തന്തീതി തബ്ബചനീയഭാവേന അകഥിതതാ ന ഹോതി, കുസലാകുസലവചനാനി പന ഇധ വുത്തത്താ അനുവത്തന്തീതി തബ്ബചനീയഭാവേന അകഥിതതാ ഞായതീതി ‘‘കുസലാകുസലഭാവേന അകഥിതാതി അത്ഥോ’’തി ആഹ. ന ബ്യാകതാതി വാ അവിപാകാ, അബ്യാകതവചനേനേവ ച അവിപാകത്ഥാ ഞായന്തി. ന ഹി ഭഗവതോ വചനം ഞാപകസാധനീയം, ആസയാനുസയചരിയാദികുസലേന ഭഗവതാ യേസം അവബോധനത്ഥം ധമ്മാ വുത്താ തേസം വചനാനന്തരം തദത്ഥപടിവേധതോ, പച്ഛിമേഹി പന യഥാ തേസം അവബോധനത്ഥം ഭഗവതാ തം തം വചനം വുത്തം, യഥാ ച തേഹി തദത്ഥോ പടിവിദ്ധോ, തം സബ്ബം ആചരിയേ പയിരുപാസിത്വാ സുത്വാ വേദിതബ്ബം ഹോതി, തസ്മാ കാരണം അവത്വാ ‘‘കുസലാകുസലഭാവേന അകഥിതാതി അത്ഥോ’’തി ആഹ. യോ ച വദേയ്യ ‘‘അകുസലവിപാകഭാവേന അകഥിതത്താ, കുസലാ അബ്യാകതാതി ആപജ്ജന്തി, കുസലവിപാകഭാവേന അകഥിതത്താ അകുസലാപീ’’തി, സോപി ‘‘അഞ്ഞാപകസാധനീയവചനോ ഭഗവാ’’തി നിവാരേതബ്ബോ അനുവത്തമാനവചനവചനീയഭാവേന അകഥിതസ്സ ച അബ്യാകതഭാവതോ. ന ഹി അവിപാകവചനം വുത്തം കുസലവചനഞ്ച അവുത്തം, യതോ അവിപാകവചനസ്സ അധികതഭാവോ കുസലസ്സ ച തബ്ബചനീയഭാവേന അകഥിതഭാവോ സിയാ, തസ്മാ ന കുസലാനം അബ്യാകതതാ, ഏവം അകുസലാനഞ്ച അനബ്യാകതഭാവേ യോജനാ കാതബ്ബാ.

അഥ വാ വി-സദ്ദോ വിരോധവചനോ, ആ-സദ്ദോ അഭിമുഖഭാവപ്പകാസനോ, തസ്മാ അത്തനോ പച്ചയേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞവിരോധാഭിമുഖാ കതാ, ലക്ഖണവിരോധതോ വിനാസകവിനാസിതബ്ബതോ ചാതി ബ്യാകതാ, കുസലാകുസലാ. ന ബ്യാകതാതി അബ്യാകതാ. തേ ഹി ലക്ഖണതോ കുസലാകുസലാ വിയ വിരുദ്ധാ ന ഹോന്തി. ന ഹി അവിപാകതാ ദുക്ഖവിപാകതാ വിയ സുഖവിപാകതായ സുഖവിപാകതാ വിയ ച ദുക്ഖവിപാകതായ സുഖദുക്ഖവിപാകതാഹി വിരുജ്ഝതീതി നാപി തേ കിഞ്ചി പജഹന്തി, ന ച തേ കേനചി പഹാതബ്ബാതി അയമേത്ഥ അത്തനോമതി.

അനവജ്ജസുഖവിപാകലക്ഖണാതി ഏത്ഥ നത്ഥി ഏതേസം അവജ്ജന്തി അനവജ്ജാ, ഗരഹിതബ്ബഭാവരഹിതാ നിദ്ദോസാതി അത്ഥോ. തേന നേസം അഗരഹിതബ്ബഭാവം ദസ്സേതി, ന ഗാരയ്ഹവിരഹമത്തം. അഞ്ഞേപി അത്ഥി നിദ്ദോസാ അബ്യാകതാതി അനവജ്ജവചനമത്തേന തേസമ്പി കുസലതാപത്തിദോസം ദിസ്വാ തം പരിഹരിതും സുഖവിപാകവചനം ആഹ. അവജ്ജപടിപക്ഖാ വാ ഇധ അനവജ്ജാതി വുത്താ, ന ബാഹിതികസുത്തേ (മ. നി. ൨.൩൬൧) വിയ പടിപ്പസ്സദ്ധാവജ്ജാ വിരഹിതാവജ്ജമത്താ വാ, തസ്മാ അനവജ്ജവചനേന അവജ്ജവിനാസനഭാവോ ദസ്സിതോ. അബ്യാകതേഹി പന വിസിട്ഠം കുസലാകുസലാനം സാധാരണം സവിപാകതാലക്ഖണന്തി തസ്മിം ലക്ഖണേ വിസേസദസ്സനത്തം സുഖവിപാകവചനം അവോച. സിദ്ധോ ഹി പുരിമേനേവ അകുസലാബ്യാകതേഹി കുസലാനം വിസേസോതി. സുഖോ വിപാകോ ഏതേസന്തി സുഖവിപാകാ. തേന കുസലാകുസലാനം സാമഞ്ഞേ വിപാകധമ്മഭാവേ സുഖവിപാകവിപച്ചനസഭാവം ദസ്സേതി, ന തേസം സുഖവിപാകസബ്ഭാവമേവ. അനവജ്ജാ ച തേ സുഖവിപാകാ ചാതി അനവജ്ജസുഖവിപാകാ. കുസലാ ലക്ഖീയന്തി ഏതേനാതി ലക്ഖണം, അനവജ്ജസുഖവിപാകലക്ഖണം ഏതേസന്തി അനവജ്ജസുഖവിപാകലക്ഖണാ. നനു തേ ഏവ കുസലാ അനവജ്ജസുഖവിപാകാ, കഥം തേ സയമേവ അത്തനോ ലക്ഖണം ഹോന്തീതി? വിഞ്ഞാതാവിഞ്ഞാതസദ്ദത്ഥഭാവേന ലക്ഖണലക്ഖിതബ്ബഭാവയുത്തിതോ. കുസലസദ്ദത്ഥവസേന ഹി അവിഞ്ഞാതാ കുസലാ ലക്ഖിതബ്ബാ ഹോന്തി, അനവജ്ജസുഖവിപാകസദ്ദത്ഥഭാവേന വിഞ്ഞാതാ ലക്ഖണന്തി യുത്തമേതം. അഥ വാ ലക്ഖീയതീതി ലക്ഖണം, സഭാവോ. അനവജ്ജസുഖവിപാകാ ച തേ ലക്ഖണഞ്ചാതി അനവജ്ജസുഖവിപാകലക്ഖണാ, അനവജ്ജസുഖവിപാകാ ഹുത്വാ ലക്ഖിയമാനാ സഭാവാ കുസലാ നാമാതി അത്ഥോ.

അഥ വാ അനവജ്ജവചനേന അനവജ്ജത്തം ആഹ, സുഖവിപാകവചനേന സുഖവിപാകത്തം, തസ്മാ അനവജ്ജഞ്ച സുഖവിപാകോ ച അനവജ്ജസുഖവിപാകം, തം ലക്ഖണം ഏതേസം കരണത്ഥേ ച കമ്മത്ഥേ ച ലക്ഖണസദ്ദേ സഭാവഭൂതന്തി അനവജ്ജസുഖവിപാകലക്ഖണാ, അനവജ്ജസുഖവിപാകസഭാവേന ലക്ഖിയമാനാ തംസഭാവവന്തോ ച കുസലാതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ അനവജ്ജവചനേന പവത്തിസുഖതം കുസലാനം ദസ്സേതി, സുഖവിപാകവചനേന വിപാകസുഖതം. പുരിമഞ്ഹി അത്തനോ പവത്തിസഭാവവസേന ലക്ഖണതാവചനം, പച്ഛിമം കാലന്തരേ വിപാകുപ്പാദനസമത്ഥതായാതി. തഥാ പുരിമേന കുസലാനം അത്തസുദ്ധിം ദസ്സേതി, പച്ഛിമേന വിസുദ്ധവിപാകതം. പുരിമേന ച കുസലം അകുസലസഭാവതോ നിവത്തേതി, പച്ഛിമേന അബ്യാകതസഭാവതോ സവിപാകത്തദീപകത്താ പച്ഛിമസ്സ. പുരിമേന വാ വജ്ജപടിപക്ഖഭാവദസ്സനതോ കിച്ചട്ഠേന രസേന അകുസലവിദ്ധംസനരസതം ദീപേതി, പച്ഛിമേന സമ്പത്തിഅത്ഥേന ഇട്ഠവിപാകരസതം. പുരിമേന ച ഉപട്ഠാനാകാരട്ഠേന പച്ചുപട്ഠാനേന വോദാനപച്ചുപട്ഠാനതം ദസ്സേതി, പച്ഛിമേന ഫലത്ഥേന സുഖവിപാകപച്ചുപട്ഠാനതം. പുരിമേന ച യോനിസോമനസികാരം കുസലാനം പദട്ഠാനം വിഭാവേതി. തതോ ഹി തേ അനവജ്ജാ ജാതാതി. പച്ഛിമേന കുസലാനം അഞ്ഞേസം പദട്ഠാനഭാവം ദസ്സേതി. തേ ഹി സുഖവിപാകസ്സ കാരണം ഹോന്തീതി. ഏത്ഥ ച സുഖവിപാകസദ്ദേ സുഖസദ്ദോ ഇട്ഠപരിയായവചനന്തി ദട്ഠബ്ബോ. ഇട്ഠചതുക്ഖന്ധവിപാകാ ഹി കുസലാ, ന സുഖവേദനാവിപാകാവ. സങ്ഖാരദുക്ഖോപസമസുഖവിപാകതായ ച സമ്ഭവോ ഏവ നത്ഥി. ന ഹി തംവിപാകോതി. യദി പന വിപാകസദ്ദോ ഫലപരിയായവചനം, നിസ്സന്ദവിപാകേന ഇട്ഠരൂപേനാപി സുഖവിപാകതാ യോജേതബ്ബാ.

സാവജ്ജദുക്ഖവിപാകലക്ഖണാതി ഏത്ഥ ച വുത്തവിധിഅനുസാരേന അത്ഥോ ച യോജനാ ച യഥാസമ്ഭവം വേദിതബ്ബാ. വിപാകാരഹതാ കുസലാകുസലാനം ലക്ഖണഭാവേന വുത്താ, തബ്ഭാവേന അകഥിതാ അബ്യാകതാ അവിപാകാരഹസഭാവാ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘അവിപാകലക്ഖണാ അബ്യാകതാ’’തി. യഥേവ ഹി സുഖദുക്ഖവിപാകാരഹാ സുഖദുക്ഖവിപാകാതി ഏവംലക്ഖണതാ കുസലാകുസലാനം വുത്താ, ഏവമിധാപി അവിപാകാരഹാ അവിപാകാതി ഏവംലക്ഖണതാ അബ്യാകതാനം വുത്താ. തസ്മാ ‘‘അഹോസി കമ്മം നാഹോസി കമ്മവിപാകോ ന ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോ നത്ഥി കമ്മവിപാകോ, അത്ഥി കമ്മം നത്ഥി കമ്മവിപാകോ ന ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോ, ഭവിസ്സതി കമ്മം ന ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോ’’തി (പടി. മ. ൧.൨൩൪) ഏവംപകാരാനം കുസലാകുസലാനം കുസലാകുസലഭാവാനാപത്തി അബ്യാകതഭാവാപത്തി വാ ന ഹോതി. ന ഹി തേ സുഖദുക്ഖവിപാകാരഹാ ന ഹോന്തി വിപാകധമ്മത്താ, അവിപാകാരഹാ വാ ന ഹോന്തി അവിപാകധമ്മത്താഭാവാതി.

കുസലാതി വാ ധമ്മാതി വാതിആദീനീതി കുസലധമ്മപദാനി ദ്വേ, അകുസലധമ്മപദാനി ദ്വേ, അബ്യാകതധമ്മപദാനി ദ്വേതി. ഏകത്ഥനാനത്ഥാനീതി വിസും വിസും ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം അഞ്ഞമഞ്ഞാപേക്ഖം ഏകത്ഥനാനത്ഥതം ചോദേതി, ന ഛന്നം. ദോസമേത്ഥ വത്തുകാമോ ചോദകോ പുച്ഛതീതി ഞത്വാ ആചരിയോ ആഹ ‘‘കിഞ്ചേത്ഥാ’’തി. ഏത്ഥ ഏകത്ഥനാനത്ഥതായം കിഞ്ചി വത്തബ്ബം അസമത്താ തേ ചോദനാ, അവസിട്ഠം താവ ബ്രൂഹീതി വുത്തം ഹോതി. യദി ഏകത്ഥാനി ഇന്ദസക്കസദ്ദാനം വിയ സദ്ദമത്തേ ഏവ ഭേദോ, ഏവം കുസലധമ്മസദ്ദാനം, ന അത്ഥേതി. യഥാ ‘‘ഇന്ദോ സക്കോ’’തി വുത്തേ ‘‘ഇന്ദോ ഇന്ദോ’’തി വുത്തസദിസം ഹോതി, ഏവം ‘‘കുസലാ ധമ്മാ’’തി ഇദം വചനം ‘‘കുസലാ കുസലാ’’തി വുത്തസദിസം ഹോതി. ഏവം ഇതരേസുപി ‘‘അകുസലാ അകുസലാ’’തി വുത്തസദിസതാ ‘‘അബ്യാകതാ അബ്യാകതാ’’തി വുത്തസദിസതാ ച യോജേതബ്ബാ. അഥ നാനത്ഥാനി, ഇന്ദകുവേരസദ്ദാനം വിയ സദ്ദതോ അത്ഥതോ ച കുസലധമ്മസദ്ദാനം ഭേദോ, തഥാ അകുസലധമ്മസദ്ദാദീനന്തി ഛഹി പദേഹി ചതൂഹി പദേഹി ച ഛ ചത്താരോ ച അത്ഥാ ഭിന്നാ വുത്താതി കുസലത്തികാദീനം കുസലഛക്കാദിഭാവോ, ഹേതുദുകാദീനഞ്ച ഹേതുചതുക്കാദിഭാവോ ആപജ്ജതീതി.

നനു തിണ്ണം ധമ്മസദ്ദാനം തിണ്ണം ഇന്ദസദ്ദാനം വിയ രൂപാഭേദാ അത്ഥാഭേദോതി ഛക്കഭാവോ ന ഭവിസ്സതി, തസ്മാ ഏവമിദം വത്തബ്ബം സിയാ ‘‘തികദുകാനം ചതുക്കതികഭാവോ ആപജ്ജതീ’’തി, ന വത്തബ്ബം, തിണ്ണം ധമ്മസദ്ദാനം ഏകത്ഥാനം തിണ്ണം ഇന്ദസദ്ദാനം വിയ വചനേ പയോജനാഭാവാ വുത്താനം തേസം മാസസദ്ദാനം വിയ അഭിന്നരൂപാനഞ്ച അത്ഥഭേദോ ഉപപജ്ജതീതി, ഏവമപി യഥാ ഏകോ മാസസദ്ദോ അഭിന്നരൂപോ കാലം അപരണ്ണവിസേസം സുവണ്ണമാസഞ്ച വദതി, ഏവം ധമ്മസദ്ദോപി ഏകോ ഭിന്നേ അത്ഥേ വത്തുമരഹതീതി കാലാദീനം മാസപദത്ഥതായ വിയ തബ്ബചനീയഭിന്നത്ഥാനം ധമ്മപദത്ഥതായ അഭേദോതി ചതുക്കതികഭാവോ ഏവ ആപജ്ജതീതി, നാപജ്ജതി ഏകസ്സ സദ്ദസ്സ ജാതിഗുണകിരിയാഭിന്നാനം അനഭിധാനതോ. ന ഹി മാസ-സദ്ദോ ഏകോ ജാതിഭിന്നാനം കാലാദീനം അന്തരേന സരൂപേകസേസം വാചകോ ഹോതി. ഇധ ച യദി സരൂപേകസേസോ കതോ സിയാ, ദുതിയോ തതിയോ ച ധമ്മ-സദ്ദോ ന വത്തബ്ബോ സിയാ, വുത്തോ ച സോ, തസ്മാ കുസലാദി-സദ്ദാ വിയ അഭിന്നകുസലാദിജാതീസു രൂപസാമഞ്ഞേപി മാസ-സദ്ദാ വിയ തയോ വിനിവത്തഅഞ്ഞജാതീസു വത്തമാനാ തയോ ദ്വേ ച ധമ്മ-സദ്ദാ ആപന്നാതി തികദുകാനം ഛക്കചതുക്കഭാവോ ഏവ ആപജ്ജതീതി.

പദാനഞ്ച അസമ്ബന്ധോതി കുസലധമ്മപദാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം തഥാ അകുസലധമ്മപദാനം അബ്യാകതധമ്മപദാനഞ്ച അസമ്ബന്ധോ ആപജ്ജതീതി അത്ഥോ. ദ്വിന്നം ദ്വിന്നഞ്ഹി ഇച്ഛിതോ സമ്ബന്ധോ, ന സബ്ബേസം ഛന്നം ചതുന്നം വാ അഞ്ഞമഞ്ഞന്തി. ഇദം പന കസ്മാ ചോദേതി, നനു നാനത്ഥത്തേ സതി അത്ഥന്തരദസ്സനത്ഥം വുച്ചമാനേസു ധമ്മ-സദ്ദേസു കുസലാകുസലാബ്യാകത-സദ്ദാനം വിയ അസമ്ബന്ധോ വുത്തോ യുത്തോ ഏവാതി? സച്ചമേതം, അസമ്ബന്ധം പന സിദ്ധം കത്വാ പുരിമചോദനാ കതാ ‘‘തികദുകാനം ഛക്കചതുക്കഭാവോ ആപജ്ജതീ’’തി, ഇധ പന തം അസമ്ബന്ധം സാധേതും ഇദം ചോദിതന്തി വേദിതബ്ബം. അഥ വാ ഏവമേത്ഥ യോജനാ കാതബ്ബാ – യദി പന ഛക്കചതുക്കഭാവം ന ഇച്ഛസി, പദാനം സമ്ബന്ധേന ഭവിതബ്ബം യഥാവുത്തനയേന, സോ ച സമാനവിഭത്തീനം ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം സമ്ബന്ധോ ഏകത്ഥത്തേ സതി യുജ്ജേയ്യ, ത്വം പന നാനത്ഥതം വദസീതി പദാനഞ്ച തേ അസമ്ബന്ധോ ആപജ്ജതി, നേവ നാപജ്ജതീതി. നിയമനത്ഥോ ച-സദ്ദോ. പുബ്ബാപര…പേ… നിപ്പയോജനാനി നാമ ഹോന്തീതി ഛക്കചതുക്കഭാവം അനിച്ഛന്തസ്സ, നാനത്ഥതം പന ഇച്ഛന്തസ്സാതി അധിപ്പായോ. അവസ്സഞ്ച സമ്ബന്ധോ ഇച്ഛിതബ്ബോ പുബ്ബാപരവിരോധാപത്തിതോതി ദസ്സേതും ‘‘യാപി ചേസാ’’തിആദിമാഹ. പുച്ഛാ ഹി പദവിപല്ലാസകരണേന ധമ്മാ ഏവ കുസലാതി കുസലധമ്മ-സദ്ദാനം ഇധ ഉദ്ദിട്ഠാനം ഏകത്ഥതം ദീപേതി, തവ ച നാനത്ഥതം വദന്തസ്സ നേവ ഹി ധമ്മാ കുസലാതി കത്വാ തായപി പുച്ഛായ വിരോധോ ആപജ്ജതി, വുച്ചതി ച തഥാ സാ പുച്ഛാതി ന നാനത്ഥതാ യുജ്ജതി.

അപരോ നയോതി ‘‘കുസലാ ധമ്മാ’’തിആദീനം ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം ഏകത്ഥത്തമേവ തിണ്ണം ധമ്മസദ്ദാനം ഏകത്ഥനാനത്ഥത്തേഹി ചോദേതി. തിണ്ണം ധമ്മാനം ഏകത്താതിആദിമ്ഹി യഥാ തീഹി ഇന്ദ-സദ്ദേഹി വുച്ചമാനാനം ഇന്ദത്ഥാനം ഇന്ദഭാവേന ഏകത്താ തതോ അനഞ്ഞേസം സക്കപുരിന്ദദസഹസ്സക്ഖസദ്ദത്ഥാനം ഏകത്തം, ഏവം തിണ്ണം ധമ്മ-സദ്ദത്ഥാനം ധമ്മഭാവേന ഏകത്താ തതോ അനഞ്ഞേസം കുസലാകുസലാബ്യാകത-സദ്ദത്ഥാനം ഏകത്തം ആപജ്ജതീതി അത്ഥോ. ധമ്മോ നാമ ഭാവോതി സഭാവധാരണാദിനാ അത്ഥേന ധമ്മോതി വുത്തോ, സോ ച സഭാവസ്സേവ ഹോതി, നാസഭാവസ്സാതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന വദതി. ഹോതു ഭാവോ, തതോ കിന്തി? യദി തിണ്ണം ധമ്മസദ്ദാനം നാനത്ഥതാ, തീസു ധമ്മേസു യോ കോചി ഏകോ ധമ്മോ ഭാവോ, തതോ അനഞ്ഞം കുസലം അകുസലം അബ്യാകതം വാ ഏകേകമേവ ഭാവോ. ഭാവഭൂതാ പന ധമ്മാ അഞ്ഞേ ദ്വേ അഭാവാ ഹോന്തീതി തേഹി അനഞ്ഞേ കുസലാദീസു ദ്വേ യേ കേചി അഭാവാ. യോപി ച സോ ഏകോ ധമ്മോ ഭാവോതി ഗഹിതോ, സോപി സമാനരൂപേസു തീസു ധമ്മസദ്ദേസു അയമേവ ഭാവത്ഥോ ഹോതീതി നിയമസ്സ അഭാവാ അഞ്ഞസ്സ ഭാവത്ഥത്തേ സതി അഭാവോ ഹോതീതി തതോ അനഞ്ഞസ്സപി അഭാവത്തം ആപന്നന്തി കുസലാദീനം സബ്ബേസമ്പി അഭാവത്താപത്തി ഹോതി. ന ഹി ഇന്ദസ്സ അമനുസ്സത്തേ തതോ അനഞ്ഞേസം സക്കാദീനം മനുസ്സത്തം അത്ഥീതി.

നനു ഏവമപി ഏകസ്സ ഭാവത്തം വിനാ അഞ്ഞേസം അഭാവത്തം ന സക്കാ വത്തും, തത്ഥ ച ഏകേനേവ ഭാവേന ഭവിതബ്ബന്തി നിയമാഭാവതോ തിണ്ണമ്പി ഭാവത്തേ സിദ്ധേ തേഹി അനഞ്ഞേസം കുസലാദീനമ്പി ഭാവത്തം സിദ്ധം ഹോതീതി? ന ഹോതി തിണ്ണം ധമ്മ-സദ്ദാനം നാനത്ഥഭാവസ്സ അനുഞ്ഞാതത്താ. ന ഹി തിണ്ണം ഭാവത്തേ നാനത്ഥതാ അത്ഥി, അനുഞ്ഞാതാ ച സാ തയാതി. നനു തിണ്ണം ധമ്മാനം അഭാവത്തേപി നാനത്ഥതാ ന സിയാതി? മാ ഹോതു നാനത്ഥതാ, തവ പന നാനത്ഥതം പടിജാനന്തസ്സ ‘‘ഏസോ ദോസോ’’തി വദാമി, ന പന മയാ നാനത്ഥതാ ഏകത്ഥതാ വാ അനുഞ്ഞാതാതി കുതോ മേ വിരോധോ സിയാതി. അഥ വാ അഭാവത്തം ആപന്നേഹി ധമ്മേഹി അനഞ്ഞേ കുസലാദയോപി അഭാവാ ഏവ സിയുന്തി ഇദം വചനം അനിയമേന യേ കേചി ദ്വേ ധമ്മാ അഭാവത്തം ആപന്നാ, തേഹി അനഞ്ഞേസം കുസലാദീസു യേസം കേസഞ്ചി ദ്വിന്നം കുസലാദീനം അഭാവത്താപത്തിം സന്ധായ വുത്തം ഏകസ്സ ഭാവത്താ. യമ്പി വുത്തം ‘‘തേഹി ച അഞ്ഞോ കുസലപരോപി അഭാവോ സിയാ’’തി, തം അനിയമദസ്സനത്ഥം വുത്തം, ന സബ്ബേസം അഭാവസാധനത്ഥം. അയഞ്ഹി തത്ഥ അത്ഥോ അകുസലപരസ്സ വാ അബ്യാകതപരസ്സ വാ ധമ്മസ്സ ഭാവത്തേ സതി തേഹി അഞ്ഞോ കുസലപരോപി അഭാവോ സിയാതി.

സബ്ബമേതം അകാരണന്തി ഏത്ഥ കാരണം നാമ യുത്തി. കുസലകുസലസദ്ദാനം വിയ ഏകന്തഏകത്ഥതം, കുസലരൂപചക്ഖുമ-സദ്ദാനം വിയ ഏകന്തനാനത്ഥതഞ്ച വികപ്പേത്വാ യായം പുനരുത്തി ഛക്കചതുക്കാപത്തി അസമ്ബന്ധവിരോധാഭാവാപത്തി ദോസാരോപനയുത്തി വുത്താ, സബ്ബാ സാ അയുത്തി, തഥാ ഏകത്ഥനാനത്ഥതാഭാവതോതി വുത്തം ഹോതി. യാ യാ അനുമതി യഥാനുമതി അനുമതിയാ അനുമതിയാ വോഹാരസിദ്ധിതോ. അനുമതിയാ അനുരൂപം വാ യഥാനുമതി, യഥാ അനുമതി പവത്താ, തഥാ തദനുരൂപം വോഹാരസിദ്ധിതോതി അത്ഥോ. അനുമതി ഹി വിസേസനവിസേസിതബ്ബാഭാവതോ അച്ചന്തമഭിന്നേസു കത്ഥചി കിരിയാഗുണാദിപരിഗ്ഗഹവിസേസേന അവിവടസദ്ദത്ഥവിവരണത്ഥം പവത്താ യഥാ ‘‘സക്കോ ഇന്ദോ പുരിന്ദദോ’’തി. കത്ഥചി അച്ചന്തം ഭിന്നേസു യഥാ ‘‘ധവോ ഖദിരോ പലാസോ ച ആനീയന്തൂ’’തി. കത്ഥചി വിസേസനവിസേസിതബ്ബഭാവതോ ഭേദാഭേദവന്തേസു സേയ്യഥാപി ‘‘നീലുപ്പലം പണ്ഡിതപുരിസോ’’തി, തായ തായ അനുമതിയാ തദനുരൂപഞ്ച തേ തേ വോഹാരാ സിദ്ധാ. തസ്മാ ഇഹാപി കുസലധമ്മ-സദ്ദാനം വിസേസനവിസേസിതബ്ബഭാവതോ വിസേസത്ഥസാമഞ്ഞത്ഥപരിഗ്ഗഹേന സമാനേ അത്ഥേ ഭേദാഭേദയുത്തേ പവത്തി അനുമതാതി തായ തായ അനുമതിയാ തദനുരൂപഞ്ച സിദ്ധോ ഏസോ വോഹാരോ. തസ്മാ വുത്തം ‘‘സബ്ബമേതം അകാരണ’’ന്തി.

അത്തനോ അത്തനോ അത്ഥവിസേസം തസ്സ ദീപേന്തീതി അത്തനാ പരിഗ്ഗഹിതം അത്തനാ വുച്ചമാനം അനവജ്ജസുഖവിപാകാദികുസലാദിഭാവം ധമ്മ-സദ്ദസ്സ ദീപേന്തി തദത്ഥസ്സ തബ്ഭാവദീപനവസേനാതി അധിപ്പായോ. ന ഹി ധമ്മ-സദ്ദോ കുസലാദിഭാവോ ഹോതീതി. ഇമിനാവാതി ‘‘ധമ്മ-സദ്ദോ പരിയത്തിആദീസു ദിസ്സതീ’’തിആദിനാ ‘‘അത്തനോ സഭാവം ധാരേന്തീ’’തിആദിനാ ച നയേന. സോ ഹി സബ്ബത്ഥ സമാനോ, ന കുസല-സദ്ദോ ആരോഗ്യാദീസു ദിസ്സതീതി ‘‘കുച്ഛിതേ സലയന്തീ’’തിആദികോ, സോ ച വിസേസനയോ ‘‘ഇതോ പരം വിസേസമത്തമേവ വക്ഖാമാ’’തി ഏതേന അപനീതോതി ദട്ഠബ്ബോ. ന ഹി കുസലാദിവിസേസം ഗഹേത്വാ പവത്താ സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താതിആദയോ വിസേസാതി.

൨. സുഖസ്സ ച പഹാനാതി ഏത്ഥ സുഖിന്ദ്രിയം ‘‘സുഖ’’ന്തി വുത്തം, തഞ്ച സുഖവേദനാവ ഹോതീതി ‘‘സുഖവേദനായം ദിസ്സതീ’’തി വുത്തം, ന പന ‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ സുഖാ വേദനാ’’തിഏവമാദീസു (സം. നി. ൪.൨൪൯ ആദയോ) സുഖ-സദ്ദോ വിയ സുഖവേദനാസദ്ദേന സമാനത്ഥത്താ. അയഞ്ഹി സുഖിന്ദ്രിയത്ഥോ സുഖ-സദ്ദോ കായസുഖനം കായാനുഗ്ഗഹം സാതവിസേസം ഗഹേത്വാ പവത്തോ, ന പന സുഖാ വേദനാ ‘‘യം കിഞ്ചി വേദനം വേദേതി സുഖം വാ (മ. നി. ൧.൪൦൯), യോ സുഖം ദുക്ഖതോ’’തിഏവമാദീസു (സം. നി. ൪.൨൫൩) സുഖ-സദ്ദോ വിയ സാതസാമഞ്ഞം ഗഹേത്വാ പവത്തോതി. യസ്മിം സതി സുഖഹേതൂനം പവത്തി, തം സുഖമൂലം. ബുദ്ധുപ്പാദേ ച കാമസമതിക്കമാദികേ വിരാഗേ ച സതി സുഖഹേതൂനം പുഞ്ഞപസ്സദ്ധിആദീനം പവത്തി ഹോതീതി തം ‘‘സുഖമൂലം സുഖ’’ന്തി വുത്തം. സുഖസ്സ ച ആരമ്മണത്താ ‘‘രൂപം സുഖ’’ന്തി വുത്തം. പുഞ്ഞാനീതി യദിദം വചനം, തം സുഖസ്സ ച അധിവചനം ഇട്ഠവിപാകസ്സ അധിവചനം തദത്ഥസ്സ ഇട്ഠവിപാകവിപച്ചനതോതി അത്ഥോ. സുഖപച്ചയാനം രൂപാദീനം ഇട്ഠാനം ഠാനം ഓകാസോ സഗ്ഗാ നന്ദനഞ്ചാതി ‘‘സുഖാ സഗ്ഗാ സുഖം നന്ദന’’ന്തി വുത്തം. ദിട്ഠധമ്മേതി ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ. സുഖവിഹാരാതി പഠമജ്ഝാനവിഹാരാദീ. നീവരണാദിബ്യാബാധരഹിതത്താ ‘‘അബ്യാബജ്ഝാ’’തി വുത്താ. സബ്ബസങ്ഖാരദുക്ഖനിബ്ബാപനതോ തംനിരോധത്താ വാ ‘‘നിബ്ബാനം സുഖ’’ന്തി വുത്തം. ആദി-സദ്ദേന ‘‘അദുക്ഖമസുഖം സന്തം, സുഖമിച്ചേവ ഭാസിത’’ന്തി അദുക്ഖമസുഖേ. ‘‘ദ്വേപി മയാ, ആനന്ദ, വേദനാ വുത്താ പരിയായേന സുഖാ വേദനാ ദുക്ഖാ വേദനാ’’തി (സം. നി. ൪.൨൬൭) സുഖോപേക്ഖാസു ച ഇട്ഠാസൂതി ഏവമാദീസു പവത്തി സങ്ഗഹിതാ.

ദുക്ഖവത്ഥൂതി ദുക്ഖസ്സ ഓകാസോ. അത്തനോ പച്ചയേഹി ഉപ്പജ്ജമാനമ്പി ഹി തം ദുക്ഖം ജാതിആദീസു വിജ്ജമാനേസു തബ്ബത്ഥുകം ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജതി. ദുക്ഖപച്ചയേതി ദുക്ഖഹേതുമ്ഹി, ദുക്ഖസ്സ ജനകേതി അത്ഥോ. ദുക്ഖപച്ചയട്ഠാനേതി ദുക്ഖജനകകമ്മസ്സ സഹായഭൂതാനം അനിട്ഠരൂപാദിപച്ചയാനം ഠാനേ. പച്ചയസദ്ദോ ഹി ജനകേ ജനകസഹായേ ച പവത്തതീതി. ആദി-സദ്ദേന ‘‘യദനിച്ചം തം ദുക്ഖ’’ന്തിആദിനാ (സം. നി. ൩.൧൫, ൪൫-൪൬, ൭൬) സങ്ഖാരദുക്ഖാദീസു പവത്തി ദട്ഠബ്ബാ. സമ്പയുത്തേ വത്ഥുഞ്ച കരജകായം സുഖയതി ലദ്ധസ്സാദേ അനുഗ്ഗഹിതേ കരോതീതി സുഖാ. സുഖാതി വേദനാസദ്ദമപേക്ഖിത്വാ സുഖഭാവമത്തസ്സ അപ്പകാസനേന നപുംസകലിങ്ഗതാ ന കതാ. സഭാവതോ സങ്കപ്പതോ ച യം ഇട്ഠം, തദനുഭവനം ഇട്ഠാകാരാനുഭവനം വാ ഇട്ഠാനുഭവനം.

സമന്തി അവിസമം. സമാ ഏകീഭാവൂപഗതാ വിയ യുത്താ, സമം വാ സഹ യുത്താതി യോജേതബ്ബം. ഏകുപ്പാദാതി ഏകോ സമാനോ ഉപ്പാദോ ഏതേസന്തി ഏകുപ്പാദാ, സമാനപച്ചയേഹി സഹുപ്പത്തികാതി അത്ഥോ. സഹുപ്പത്തികാനം രൂപാരൂപാനഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്പയുത്തതാ ആപജ്ജേയ്യാതി ‘‘ഏകനിരോധാ’’തി വുത്തം, യേ സമാനുപ്പാദാ സമാനനിരോധാ ച, തേ സമ്പയുത്താതി രൂപാരൂപാനം അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്പയോഗോ നിവാരിതോ ഹോതി. ഏവമപി അവിനിബ്ഭോഗരൂപാനം അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്പയുത്തതാ ആപജ്ജേയ്യാതി ‘‘ഏകവത്ഥുകാ’’തി വുത്തം, യേ ഏകുപ്പാദാ ഏകനിരോധാ ഏകവത്ഥുകാ ച, തേ സമ്പയുത്താതി. ഏവമപി അവിനിബ്ഭോഗരൂപേസു ഏകം മഹാഭൂതം സേസമഹാഭൂതോപാദാരൂപാനം നിസ്സയപച്ചയോ ഹോതീതി തേന താനി ഏകവത്ഥുകാനീതി, ചക്ഖാദിനിസ്സയഭൂതാനി വാ ഭൂതാനി ഏകം വത്ഥു ഏതേസു സന്നിസ്സിതന്തി ഏകവത്ഥുകാനീതി കപ്പേന്തസ്സ തേസം സമ്പയുത്തതാപത്തി സിയാതി തന്നിവാരണത്ഥം ‘‘ഏകാരമ്മണാ’’തി വുത്തം, യേ ഏകുപ്പാദാ…പേ… ഏകാരമ്മണാ ച ഹോന്തി, തേ സമ്പയുത്താതി. പടിലോമതോ വാ ഏകാരമ്മണാതി വുത്തേ ഏകവീഥിയഞ്ച പഞ്ചവിഞ്ഞാണസമ്പടിച്ഛനാനം നാനാവീഥിയം പരസന്താനേ ച ഏകസ്മിം ആരമ്മണേ ഉപ്പജ്ജമാനാനം ഭിന്നവത്ഥുകാനം സമ്പയുത്തതാ ആപജ്ജേയ്യാതി ‘‘ഏകവത്ഥുകാ’’തി വുത്തം, യേ ഏകവത്ഥുകാ ഹുത്വാ ഏകാരമ്മണാ, തേ സമ്പയുത്താതി. ഏവമപി സമ്പടിച്ഛനസന്തീരണാദീനം സമ്പയുത്തതാ ആപജ്ജേയ്യാതി ‘‘ഏകനിരോധാ’’തി വുത്തം, യേ ഏകനിരോധാ ഹുത്വാ ഏകവത്ഥുകാ ഏകാരമ്മണാ, തേ സമ്പയുത്താതി. കിം പന നാനുപ്പാദാപി ഏവം തിവിധലക്ഖണാ ഹോന്തി, അഥ ഏകുപ്പാദാ ഏവാതി വിചാരണായ ഏകുപ്പാദാ ഏവ ഏവം തിവിധലക്ഖണാ ഹോന്തീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘ഏകുപ്പാദാ’’തി വുത്തം.

൩. വിപക്കഭാവമാപന്നാനം അരൂപധമ്മാനന്തി യഥാ സാലിബീജാദീനം ഫലാനി തംസദിസാനി നിബ്ബത്താനി വിപക്കാനി നാമ ഹോന്തി, വിപാകനിരുത്തിഞ്ച ലഭന്തി, ന മൂലങ്കുരപത്തഖന്ധനാളാനി, ഏവം കുസലാകുസലാനം ഫലാനി അരൂപധമ്മഭാവേന സാരമ്മണഭാവേന സുക്കകണ്ഹാദിഭാവേന ച തംസദിസാനി വിപക്കഭാവമാപന്നാനീതി വിപാകനിരുത്തിം ലഭന്തി, ന രൂപധമ്മാ കമ്മനിബ്ബത്താപി കമ്മാസദിസാതി ദസ്സേതും വുത്തം. ജാതിജരാസഭാവാതി ജായനജീരണസഭാവാ. വിപാകപകതികാതി വിപച്ചനപകതികാ. വിപച്ചനസഭാവതാ ച അനുപച്ഛിന്നാവിജ്ജാതണ്ഹാമാനസന്താനേ സബ്യാപാരതാ, തേന അഭിഞ്ഞാദികുസലാനം ഭാവനായപഹാതബ്ബാദിഅകുസലാനഞ്ച വിപാകാനുപ്പാദനേപി വിപാകധമ്മതാ സിദ്ധാ ഹോതി. വിപക്കഭാവന്തി ചേത്ഥ ഭാവ-സദ്ദേന സഭാവോ ഏവ വുത്തോ. തം യഥാവുത്തം വിപക്കസഭാവം ദുതിയസ്സ വുത്തം വിപച്ചനസഭാവഞ്ച ഗഹേത്വാ ‘‘ഉഭയസഭാവപടിക്ഖേപവസേനാ’’തി ആഹ.

൪. ഉപേതേന ആദിന്നാ ഉപാദിന്നാ. കിം പന തം ഉപേതം, കേന ച ഉപേതം, കഥഞ്ച ഉപേതം, കേ ച തേന ആദിന്നാതി? സതി ച ലോകുത്തരാനം കേസഞ്ചി ആരമ്മണഭാവേ തന്നിവത്തനത്ഥം ഉപേതസദ്ദസമ്ബന്ധിനാ ഉപയ-സദ്ദേന വുച്ചമാനാഹി ചതുബ്ബിധുപാദാനഭൂതാഹി തണ്ഹാദിട്ഠീഹി ഉപേതം, തേഹി ച ആരമ്മണകരണവസേന ഉപേതം, ന സമന്നാഗമവസേന. സതി ച സബ്ബതേഭൂമകധമ്മാനം ഉപാദാനാരമ്മണത്തേ യേഹി വിപാകകടത്താരൂപാനി അമ്ഹേഹി നിബ്ബത്തത്താ അമ്ഹാകം ഏതാനി ഫലാനീതി ഗണ്ഹന്തേഹി വിയ ആദിന്നാനി, താനി തേഭൂമകകമ്മാനി കമ്മഭാവേന ഏകത്തം ഉപനേത്വാ ഉപേതന്തി ഇധ ഗഹിതാനി. തേഹി ച നിബ്ബത്താനി വിപാകകടത്താരൂപാനി ഉപാദിന്നാ ധമ്മാതി സബ്ബമേതം ദസ്സേതും ‘‘ആരമ്മണകരണവസേനാ’’തിആദി വുത്തം. അയഞ്ച അത്ഥനയോ യഥാസമ്ഭവം യോജേതബ്ബോ, ന വചനാനുപുബ്ബേനാതി. ഏത്ഥാഹ – യദി ആരമ്മണകരണവസേന തണ്ഹാദിട്ഠീഹി ഉപേതേന ആദിന്നാ ഉപാദിന്നാ, സബ്ബതേഭൂമകധമ്മാ ച തണ്ഹാദീനം ആരമ്മണാ ഹോന്തി, ന ച ഉപേതസദ്ദോ കമ്മേ ഏവ നിരുള്ഹോ, തേന കമ്മസ്സേവ ഗഹണേ കാരണം നത്ഥി, തസ്മാ സബ്ബതേഭൂമകധമ്മപച്ചയുപ്പന്നാനം അവിജ്ജാദിഹേതൂഹി നിബ്ബത്താനം സങ്ഖാരാദിഫലാനം ഉപാദിന്നത്തം ആപജ്ജതി തേസമ്പി തേഹിഫലഭാവേന ഗഹിതത്താ. ഉപ-സദ്ദേന ച ഉപേതതാമത്തം ജോതിതം, ന ആരമ്മണകരണം സമന്നാഗമനിവത്തകം, ആദിന്ന-സദ്ദേന ച ഗഹിതതാമത്തം വുത്തം, ന കമ്മസമുട്ഠാനതാവിസേസോ. തസ്മാ സബ്ബപച്ചയുപ്പന്നാനം ഉപാദിന്നത്തം ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി ബോധനേയ്യജ്ഝാസയവസേന ദേസനാപവത്തിതോ. യേസഞ്ഹി ബോധനത്ഥം ‘‘ഉപാദിന്നാ’’തി ഏതം വുത്തം, തേ തേനേവ വചനേന യഥാവുത്തപ്പകാരേ ധമ്മേ ബുജ്ഝിംസു, ഏതരഹി പന താവതാ ബുജ്ഝിതും അസക്കോന്തേന സുത്വാ തദത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി ഏസാ അത്ഥവിഭാവനാ കതാ ‘‘കമ്മുനാ’’തി.

അയം പന അപരോ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ – ഉപ-സദ്ദോ ഉപേതം ദീപേതി. അയഞ്ഹി ഉപ-സദ്ദോ സമാസേ പയുജ്ജമാനോ ‘‘അതിമാലാ’’തിആദീസു അതി-സദ്ദോ വിയ അതിക്കമനം സസാധനം ഉപഗമനം സസാധനം വദതി, ഉപഗമനഞ്ച ഉപാദാനഉപയോ, തേന ഉപഗതം ഉപേതം. കിം പന തന്തി? യം അസതി ഉപാദാനേ ന ഹോതി, തം ‘‘ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ’’തി ഏവം വുത്തം തേഭൂമകകമ്മം പച്ചയഭാവേന പുരിമജാതുപ്പന്നേന ഉപാദാനേന ഉപഗതത്താ ‘‘ഉപേത’’ന്തി വുച്ചതി. ന ഹി കോചി അനുപഗ്ഗമ്മ അനിച്ഛന്തോ കമ്മം കരോതീതി. തേന ഉപേതേന കമ്മുനാ പുനബ്ഭവസ്സ ആദാനം ഹോതി. കമ്മുനാ ഹി സാസവേന സത്താ ആദിയന്തി പുനബ്ഭവം, തസ്മാ ആദാതബ്ബഭാവേന പാകടോ പുനബ്ഭവോ. സോ ച ഉപപത്തിഭവോ തേഭൂമകവിപാകകടത്താരൂപസങ്ഗഹോ ‘‘ഭവപച്ചയാ ജാതീ’’തി ഏത്ഥ ജാതിവചനേ സമവരുദ്ധോതി ഉപാദിന്നവചനേന ഉപപത്തിഭവോ വുച്ചതി, ഉപപത്തിഭവോ ച തേഭൂമകവിപാകകടത്താരൂപാനീതി ധാതുകഥായം പകാസിതമേതം. തസ്മാ ഉപേതേന ആദിന്നാതി തേ ഏവ ധമ്മാ വുച്ചന്തീതി സിദ്ധോ അയമത്ഥോതി. ഉപാദിന്ന-സദ്ദസ്സ അത്ഥം വത്വാ തം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഉപാദാനിയ-സദ്ദസ്സ വിസും ഉപാദിന്നസദ്ദാനപേക്ഖം അത്ഥം വത്തും ‘‘ആരമ്മണഭാവം ഉപഗന്ത്വാ’’തിആദിമാഹ. തസ്മാ ഏവ അവിസേസേത്വാ ‘‘ഉപാദാനസ്സ ആരമ്മണപച്ചയഭൂതാനമേതം അധിവചന’’ന്തി വുത്തം. തം പന ഉപാദാനിയം ഉപാദിന്നം അനുപാദിന്നന്തി ദുവിധം. തസ്മാ തം വിസേസനേന ദസ്സേന്തോ ‘‘ഉപാദിന്നാ ച തേ ഉപാദാനിയാ ചാ’’തിആദിമാഹ.

൫. സംകിലേസോതി ദസ കിലേസവത്ഥൂനി വുച്ചന്തി. സംകിലിട്ഠാതി തേഹി വിബാധിതാ ഉപതാപിതാ ച. തേ പന യസ്മാ സംകിലേസസമ്പയുത്താ ഏകുപ്പാദാദീഹി നിന്നാനത്താ ഏകീഭാവമിവ ഗതാ വിസാദീഹി വിയ സപ്പിആദയോ വിദൂസിതാ മലീനാ വിബാധിതാ ഉപതാപിതാ ച നാമ ഹോന്തി, തസ്മാ ആഹ ‘‘സംകിലേസേന സമന്നാഗതാ സംകിലിട്ഠാ’’തി. സംകിലേസം അരഹന്തീതി സംകിലേസസ്സ ആരമ്മണഭാവേന തം ലദ്ധും അരഹന്തീതി അത്ഥോ. ആരമ്മണഭാവാനതിക്കമനതോതി ഏതേന സംകിലേസാനതിക്കമനമേവ ദസ്സേതി, വത്ഥയുഗികസുങ്കസാലികസദ്ദാനം വിയ സംകിലേസിക-സദ്ദസ്സ പവത്തി വേദിതബ്ബാ.

൬. സഹ വിതക്കേന ഹോന്തീതി വചനസേസോ യോജേതബ്ബോ അവുച്ചമാനസ്സപി ഭവതി-അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞായമാനത്താ. മത്താതി പമാണവാചകം ഏകം പദന്തി ഗഹേത്വാ ‘‘വിചാരോവ മത്താ ഏതേസ’’ന്തി അത്ഥോ വുത്തോ. അഞ്ഞത്ഥ അവിപ്പയോഗീസു വിതക്കവിചാരേസു വിചാരോവ ഏതേസം മത്താ, തതോ ഉദ്ധം വിതക്കേന സമ്പയോഗം ന ഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. അയമപരോ അത്ഥോ – മത്ത-സദ്ദോ വിസേസനിവത്തിഅത്ഥോ. സവിതക്കസവിചാരാ ധമ്മാ ഹി വിതക്കവിസിട്ഠേന വിചാരേന സവിചാരാ, ഏതേ പന വിചാരമത്തേന വിതക്കസങ്ഖാതവിസേസരഹിതേന, തസ്മാ ‘‘വിചാരമത്താ’’തി വുച്ചന്തി, വിചാരമത്തവന്തോതി അത്ഥോ. വിചാരമത്തവചനേന അവിതക്കത്തേ സിദ്ധേ അവിതക്കാനം അഞ്ഞേസമ്പി അത്ഥിഭാവജോതനത്ഥം അവിതക്കവചനം. അവിതക്കാ ഹി വിചാരമത്താ ച സന്തി അവിചാരാ ചാതി നിവത്തേതബ്ബാ ഗഹേതബ്ബാ ച ഹോന്തി, തേസു അവുച്ചമാനേസു നിവത്തേതബ്ബഗഹേതബ്ബസ്സ അദസ്സിതത്താ വിചാരമത്താവഅവിതക്കാതി ആപജ്ജേയ്യാതി. വിസേസനവിസേസിതബ്ബഭാവോ പന യഥാകാമം ഹോതീതി സാമഞ്ഞേന അവിതക്കഭാവേന സഹ വിചാരമത്തതായ ധമ്മവിസേസനഭാവം ദസ്സേതും ‘‘അവിതക്കവിചാരമത്താ’’തി പദാനുക്കമോ കതോ.

അഥ വാ സവിചാരാ ദുവിധാ സവിതക്കാ അവിതക്കാ ച, തേസു അവിതക്കേ നിവത്തേതും ആദിപദം വുത്തം. അവിചാരാ ച ദുവിധാ സവിതക്കാ അവിതക്കാ ച, തേസു സവിതക്കേ നിവത്തേതും തതിയപദം വുത്തം. യേ പന ദ്വീഹിപി നിവത്തിതാ അവിതക്കാ സവിതക്കാ ച സവിചാരാ അവിചാരാ ച, തേസു അഞ്ഞതരദസ്സനം വാ കത്തബ്ബം സിയാ ഉഭയദസ്സനം വാ. ഉഭയദസ്സനേ കരിയമാനേ യദി ‘‘സവിതക്കസവിചാരാ’’തി വുച്ചേയ്യ, ആദിപദത്ഥതാവ ആപജ്ജതി. അഥ ‘‘അവിതക്കഅവിചാരാ’’തി വുച്ചേയ്യ, അന്തപദത്ഥതാ. അഥ പന ‘‘അവിതക്കസവിചാരാ സവിതക്കഅവിചാരാ’’തി വുച്ചേയ്യ, അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാനം വിയ അത്ഥന്തരാഭാവോ വാ സങ്കരദോസോ വാ ഏകസ്സേവ സവിതക്കാവിതക്കതാസവിചാരാവിചാരതാവിരോധോ വാ ആപജ്ജേയ്യ, തസ്മാ അഞ്ഞതരദസ്സനേന ഇതരമ്പി പകാസേതും അവിതക്കവചനേന ദ്വിപ്പകാരേസു വത്തബ്ബേസു സവിതക്കഅവിചാരേ നിവത്തേത്വാ അവിതക്കസവിചാരേ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അവിതക്കവിചാരമത്താ’’തി. അഥ വാ വിതക്കാഭാവേന ഏതേ വിചാരമത്താ, ന വിചാരതോ അഞ്ഞസ്സ കസ്സചി ധമ്മസ്സ അഭാവാതി ദസ്സേതും അവിതക്കവചനേന വിചാരമത്താ വിസേസിതാ.

൭. ഉപേക്ഖതീതി വേദയമാനാപി മജ്ഝത്തവേദനാ സുഖാകാരേ ദുക്ഖാകാരേ ച ഉദാസിനാ ഹോതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ ഉപേതാ യുത്താ സുഖദുക്ഖാനം അവിരുദ്ധാ ഇക്ഖാ അനുഭവനം ഉപേക്ഖാ. വിസേസദസ്സനവസേനാതി നാനത്തദസ്സനവസേന. യദി ഹി പീതിസഹഗതാ ഏവ സുഖസഹഗതാ സിയും, ‘‘പീതിസഹഗതാ’’തി ഏതേനേവ സിദ്ധത്താ ‘‘സുഖസഹഗതാ’’തി ഇദം ന വത്തബ്ബം സിയാ, ‘‘സുഖസഹഗതാ’’തി വാ വുച്ചമാനേ ‘‘പീതിസഹഗതാ’’തി ന വത്തബ്ബം, തതോ തികം പൂരേന്തേന ദുക്ഖസഹഗതപദം വത്തബ്ബം സിയാ, ഏവഞ്ച സതി ‘‘വേദനാത്തികോ ഏവായ’’ന്തി വുത്തവചനം ആപജ്ജതി, തസ്മാ ‘‘പീതിസഹഗതാ’’തി വത്വാ ‘‘സുഖസഹഗതാ’’തി വദന്തോ പീതിവിപ്പയുത്തമ്പി സുഖം അത്ഥീതി തതിയജ്ഝാനകായവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്തം സുഖം സപ്പീതികസുഖതോ ഭിന്നം കത്വാ ദസ്സേതീതി അധിപ്പായോ. അഥ വാ പീതിസുഖാനം ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യനാനത്താനം നാനത്തദസ്സനത്ഥം അയം തികോ വുത്തോ. ‘‘പീതിസഹഗതാ’’തി ഏത്ഥ ഹി സുഖേകദേസോ സങ്ഗഹിതോ, ന പീതി. ‘‘സുഖസഹഗതാ’’തി ഏത്ഥ പീതി സങ്ഗഹിതാ, ന സുഖം. പീതിവിപ്പയുത്തസുഖസഹഗതാ ച പുരിമേന അസങ്ഗഹിതാ പച്ഛിമേന സങ്ഗഹിതാതി സിദ്ധോ പീതിസുഖാനം വിസേസോതി.

൮. നിബ്ബാനം ദസ്സനതോതി നിബ്ബാനാരമ്മണതം സന്ധായാഹ. അഥ വാ ധമ്മചക്ഖു പുനപ്പുനം നിബ്ബത്തനേന ഭാവനാഭാവം അപ്പത്തം ദസ്സനം നാമ, ധമ്മചക്ഖു ച പരിഞ്ഞാദികിച്ചകരണേന ചതുസച്ചധമ്മദസ്സനം തദതിസയോ, തസ്മാ നത്ഥേത്ഥ ഗോത്രഭുസ്സ ദസ്സനഭാവാപത്തീതി. ഉഭയപടിക്ഖേപവസേനാതി ദ്വീഹി പദേഹി വുത്തധമ്മപടിക്ഖേപവസേന, ന പഹായകപടിക്ഖേപവസേന. തഥാ ഹി സതി ദസ്സനഭാവനാഹി അഞ്ഞോ സമുച്ഛേദവസേന പഹായകോ അത്ഥി, തേന പഹാതബ്ബാ നേവ ദസ്സനേന ന ഭാവനായ പഹാതബ്ബാതി അയമത്ഥോ ആപജ്ജതി, ന ച അഞ്ഞോ പഹായകോ അത്ഥി അഞ്ഞേഹി വിക്ഖമ്ഭിതാനഞ്ച പുനപ്പവത്തിസബ്ഭാവാ, നാപി പഹാതബ്ബാ തതിയപദേന സങ്ഗയ്ഹന്തി, കിന്തു അപ്പഹാതബ്ബാ ഏവാതി. തസ്മാ പഹാതബ്ബപദം പച്ചേകം യോജേത്വാ നേവ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ ന ഭാവനായ പഹാതബ്ബാതി ദസ്സനേന ഭാവനായ പഹാതബ്ബേഹി അഞ്ഞേ ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ.

൯. ഏവമത്ഥം അഗ്ഗഹേത്വാതി അത്ഥായുത്തിതോ ച സദ്ദായുത്തിതോ ച അഗ്ഗഹേതബ്ബതം ദസ്സേതി. ദസ്സനഭാവനാഹി അപ്പഹാതബ്ബഹേതുമത്തേസു ഹി ഗയ്ഹമാനേസു അഹേതുകാ അസങ്ഗഹിതാതി യഥാധിപ്പേതസ്സ അത്ഥസ്സ അപരിപുണ്ണത്താ അത്ഥായുത്തി, പഹാതബ്ബസദ്ദസ്സ നിച്ചസാപേക്ഖത്തേ ച സതി ന സമ്ബന്ധീസദ്ദതോ പഹായകതോ അഞ്ഞം പടിസേധം അപേക്ഖമാനസ്സ ഹേതുസദ്ദേന സമാസോ ഉപപജ്ജതീതി സദ്ദായുത്തി ച വേദിതബ്ബാ. ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോതി പഹാതബ്ബ-സദ്ദം പടിസേധേന അയോജേത്വാ യേസം അഞ്ഞപദത്ഥേ സമാസോ, തബ്ബിസേസനം അത്ഥീതി ഇദം പടിസേധേന യോജേത്വാ ദസ്സനഭാവനാഹി പഹാതബ്ബോ ഹേതു ഏതേസം നേവത്ഥീതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോതി വുത്തം ഹോതി. ഏവഞ്ച സതി യഥാധിപ്പേതത്ഥോ സബ്ബോ സങ്ഗഹിതോതി. അത്ഥായുത്തി മാ ഹോതു, സദ്ദോ പന ഇധാപി ന യുത്തോ. ഏകന്തയോഗീനം അത്ഥി-സദ്ദമേവ ഹി അപേക്ഖമാനാനം ഉഭിന്നം പഹാതബ്ബഹേതു-സദ്ദാനം സമാസോ യുത്തോ, ന പടിസേധം അപേക്ഖമാനാനന്തി, തസ്മാ ഗഹേതബ്ബത്ഥദസ്സനമത്തം ഏതം കതം, സദ്ദോ പന യഥാ യുജ്ജതി, തഥാ യോജേതബ്ബോ. ഏവം പന യുജ്ജതി – പഹാതബ്ബോ ഹേതു ഏതേസം അത്ഥീതി പഹാതബ്ബഹേതുകാ. കേന പഹാതബ്ബോതി? ദസ്സനേന ഭാവനായ ച. തയിദം പഹാതബ്ബഹേതുകപദം ദസ്സനഭാവനാപദേഹി വിസും വിസും യോജേത്വാ തേഹി യുത്തേന യേ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബഹേതുകാ നേവ ഹോന്തി, ഭാവനായ പഹാതബ്ബഹേതുകാ ച ന ഹോന്തീതി പടിസേധഞ്ച വിസും വിസും യോജേത്വാ തേ നേവ ദസ്സനേന ന ഭാവനായ പഹാതബ്ബഹേതുകാതി വുച്ചന്തി. നേവവിപാകനവിപാകധമ്മധമ്മവചനം വിയ ഹി പുരിമപദദ്വയസങ്ഗഹിതധമ്മപടിസേധനേന തദഞ്ഞധമ്മനിദസ്സനമേതം ഹോതി, ന അഹേതുകപദം വിയ ഹേതുവിരഹപ്പകാസനേനാതി. ഏവഞ്ച കത്വാ ദ്വേ പടിസേധാ യുത്താ ഹോന്തി.

ഹേതുയേവ ഹി തേസം നത്ഥി, യോ ദസ്സനഭാവനാഹി പഹാതബ്ബോ സിയാതി പുരിമസ്മിഞ്ഹി അത്ഥേ ഹേതൂനം ദസ്സനഭാവനാഹി പഹാതബ്ബതാ പടിക്ഖിത്താ, പടിക്ഖേപോ ച പഹാതബ്ബാസങ്കാസബ്ഭാവേ ഹോതി, പഹാതബ്ബാസങ്കാ ച ഹേതുമ്ഹി സതി സിയാ, തേസം പന അഹേതുകാനം ഹേതുയേവ നത്ഥി, യോ ദസ്സനഭാവനാഹി പഹാതബ്ബോ സിയാ, തദഭാവാ പഹാതബ്ബാസങ്കാ നത്ഥീതി തംനിവാരണത്ഥോ പടിക്ഖേപോ ന സമ്ഭവതി, തസ്മാ ‘‘നേവദസ്സനേന ന ഭാവനായ പഹാതബ്ബോ ഹേതു ഏതേസ’’ന്തി ഏവം അഹേതുകാനം ഗഹണം ന ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. അഥ വാ ഇതരഥാ ഹി അഹേതുകാനം അഗ്ഗഹണം ഭവേയ്യാതി അത്ഥസ്സ പാകടത്താ ന കാരണസാധനീയോ ഏസോതി ഗഹേതബ്ബത്ഥസ്സേവ കാരണം വദന്തോ ‘‘ഹേതുയേവ ഹി തേസം നത്ഥീ’’തിആദിമാഹ. തേസഞ്ഹി നേവദസ്സനേന ന ഭാവനായപഹാതബ്ബഹേതുകപദവചനീയാനം യോ ദസ്സനഭാവനാഹി പഹാതബ്ബോ സിയാ, സോ ഏവംപകാരോ ഹേതു നത്ഥി. തേ ഹി അനേകപ്പകാരാ സഹേതുകാ അഹേതുകാ ചാതി, തസ്മാ നേവദസ്സനേന ന ഭാവനായ പഹാതബ്ബോ ഹേതു ഏതേസം അത്ഥീതി അയമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോതി അത്ഥോ.

൧൦. തം ആരമ്മണം കത്വാതി ഇദം ചതുകിച്ചസാധനവസേന ആരമ്മണകരണം സന്ധായ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അഞ്ഞഥാ ഗോത്രഭുഫലപച്ചവേക്ഖണാദീനമ്പി അപചയഗാമിതാ ആപജ്ജേയ്യാതി. അഥ വാ ഹേതുഭാവേന അപചയം നിബ്ബാനം ഗച്ഛന്തീതി അപചയഗാമിനോ. നിബ്ബാനസ്സ ഹി അനിബ്ബത്തനിയത്തേപി സമുദയപ്പഹാനസമുദയനിരോധാനം അധിഗമഅധിഗന്തബ്ബഭാവതോ ഹേതുഹേതുഫലഭാവോ മഗ്ഗനിബ്ബാനാനം യുജ്ജതി. യഥാഹ ‘‘ദുക്ഖനിരോധേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ’’തി (വിഭ. ൭൧൯). അത്ഥോതി ഹി ഹേതുഫലം. ധമ്മോതി ഹേതൂതി. പുരിമപച്ഛിമാനം പുരിമേ സസമ്പയുത്താ വുത്താ, പച്ഛിമേ കേവലാ. പുരിമേ വിയ പന പച്ഛിമേ അത്ഥേപി അരിയമഗ്ഗസീസേന സബ്ബലോകുത്തരകുസലചിത്തുപ്പാദാ ഗഹേതബ്ബാ. ദുതിയേ അത്ഥവികപ്പേ ‘‘ആചയം ഗാമിനോ’’തി വത്തബ്ബേ അനുനാസികലോപോ കതോതി ദട്ഠബ്ബോ. ആചിനന്തീതി വാ ആചയാ, ആചയാ ഹുത്വാ ഗച്ഛന്തി പവത്തന്തീതിപി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

൧൧. സത്ത പന സേക്ഖാ സിക്ഖനസീലാതി സേക്ഖാ, തേസം ഇമേതി സേക്ഖാ, അഞ്ഞാസാധാരണാ മഗ്ഗഫലത്തയധമ്മാ. സയമേവ സിക്ഖന്തീതി സിക്ഖനസീലാനമേതം നിദസ്സനം. യേ ഹി ധമ്മാ സിക്ഖന്തി, തേ സിക്ഖനസീലാ ഹോന്തീതി. അക്ഖരത്ഥോ പന സിക്ഖാ ഏതേസം സീലന്തി സേക്ഖാതി. ന സേക്ഖാതി യത്ഥ സേക്ഖഭാവാസങ്കാ അത്ഥി, തത്ഥായം പടിസേധോതി ലോകിയനിബ്ബാനേസു അസേക്ഖഭാവാനാപത്തി ദട്ഠബ്ബാ. സീലസമാധിപഞ്ഞാസങ്ഖാതാ ഹി സിക്ഖാ അത്തനോ പടിപക്ഖകിലേസേഹി വിപ്പമുത്താ പരിസുദ്ധാ ഉപക്കിലേസാനം ആരമ്മണഭാവമ്പി അനുപഗമനതോ ഏതാ സിക്ഖാതി വത്തും യുത്താ അട്ഠസു മഗ്ഗഫലേസു വിജ്ജന്തി, തസ്മാ ചതുമഗ്ഗഹേട്ഠിമഫലത്തയധമ്മാ വിയ അരഹത്തഫലധമ്മാപി താസു സിക്ഖാസു ജാതാതി ച, തംസിക്ഖാസമങ്ഗിനോ അരഹതോ ഇതരേസം വിയ സേക്ഖത്തേ സതി സേക്ഖസ്സ ഏതേതി ച, സിക്ഖാ സീലം ഏതേസന്തി ച സേക്ഖാതി ആസങ്കിതബ്ബാ സിയുന്തി തദാസങ്കാനിവത്തനത്ഥം ‘‘അസേക്ഖാ’’തി യഥാവുത്തസേക്ഖഭാവപടിസേധോ കതോ. അരഹത്തഫലേ ഹി പവത്തമാനാ സിക്ഖാ പരിനിട്ഠിതസിക്ഖാകിച്ചത്താ ന സിക്ഖാകിച്ചം കരോന്തി, കേവലം സിക്ഖാഫലഭാവേനേവ പവത്തന്തി, തസ്മാ താ ന സിക്ഖാവചനം അരഹന്തി, നാപി തംസമങ്ഗിനോ സേക്ഖവചനം, ന ച തംസമ്പയുത്താ സിക്ഖനസീലാതി സിക്ഖാസു ജാതാതിആദിഅത്ഥേഹി അഗ്ഗഫലധമ്മാ സേക്ഖാ ന ഹോന്തി, ഹേട്ഠിമഫലേസു പന സിക്ഖാ സകദാഗാമിമഗ്ഗവിപസ്സനാദീനം ഉപനിസ്സയഭാവതോ സിക്ഖാകിച്ചം കരോന്തീതി സിക്ഖാവചനം അരഹന്തി, തംസമങ്ഗിനോ ച സേക്ഖവചനം, തംസമ്പയുത്താ ച സിക്ഖനസീലവുത്തീതി തത്ഥ ധമ്മാ യഥാവുത്തേഹി അത്ഥേഹി സേക്ഖാ ഹോന്തി ഏവ.

സേക്ഖാതി വാ അപരിയോസിതസിക്ഖാ ദസ്സിതാ. അനന്തരമേവ ‘‘അസേക്ഖാ’’തി വചനം പരിയോസിതസിക്ഖാനം ദസ്സനന്തി ന ലോകിയനിബ്ബാനാനം അസേക്ഖതാപത്തി. വുദ്ധിപ്പത്താ വാ സേക്ഖാതി ഏതസ്മിം അത്ഥേ സേക്ഖധമ്മേസു ഏവ കേസഞ്ചി വുദ്ധിപ്പത്താനം അസേക്ഖതാ ആപജ്ജതി, തേന അരഹത്തമഗ്ഗധമ്മാ വുദ്ധിപ്പത്താ ച യഥാവുത്തേഹി ച അത്ഥേഹി സേക്ഖാതി കത്വാ അസേക്ഖാ ആപന്നാതി? ന, തംസദിസേസു തബ്ബോഹാരാ. അരഹത്തമഗ്ഗതോ ഹി നിന്നാനാകരണം അരഹത്തഫലം ഠപേത്വാ പരിഞ്ഞാദികിച്ചകരണം വിപാകഭാവഞ്ച, തസ്മാ തേ ഏവ സേക്ഖാ ധമ്മാ അരഹത്തഫലഭാവം ആപന്നാതി സക്കാ വത്തും, കുസലസുഖതോ ച വിപാകസുഖം സന്തതരതായ പണീതതരന്തി വുദ്ധിപ്പത്താ ച തേ ധമ്മാ ഹോന്തീതി അസേക്ഖാതി വുച്ചന്തീതി.

൧൨. കിലേസവിക്ഖമ്ഭനാസമത്ഥതാദീഹി പരിത്താ. ‘‘കിലേസ…പേ… തായാ’’തി അത്ഥത്തയമ്പി കുസലേസു യുജ്ജതി, വിപാകകിരിയേസു ദീഘസന്താനതാവ. പമാണകരേഹി വാ ഓളാരികേഹി കാമതണ്ഹാദീഹി പരിച്ഛിന്നാ പരിത്താ. തേഹി അപരിച്ഛിന്നത്താ സുഖുമേഹി രൂപതണ്ഹാദീഹി പരിച്ഛിന്നാ പമാണമഹത്തം ഗതാതി മഹഗ്ഗതാ. അപരിച്ഛിന്നാ അപ്പമാണാ.

൧൪. അതപ്പകട്ഠേനാതി ദിവസമ്പി പച്ചവേക്ഖിയമാനാ ലോകുത്തരധമ്മാ തിത്തിം ന ജനേന്തി സമാപജ്ജിയമാനാപി ഫലധമ്മാതി.

൧൫. മാതുഘാതാദീസു പവത്തമാനാപി ഹിതസുഖം ഇച്ഛന്താവ പവത്തന്തീതി തേ ധമ്മാ ഹിതസുഖാവഹാ മേ ഭവിസ്സന്തീതി ആസീസിതാ ഹോന്തി, തഥാ അസുഭാസുഖാനിച്ചാനത്തേസു സുഭാദിവിപരിയാസദള്ഹതായ ആനന്തരിയകമ്മനിയതമിച്ഛാദിട്ഠീസു പവത്തി ഹോതീതി തേ ധമ്മാ അസുഭാദീസു സുഭാദിവിപരീതപ്പവത്തികാ ഹോന്തി. മിച്ഛാസഭാവാതി മുസാസഭാവാ. അനേകേസു ആനന്തരിയേസു കതേസു യം തത്ഥ ബലവം, തം വിപച്ചതി, ന ഇതരാനീതി ഏകന്തവിപാകജനകതായ നിയതതാ ന സക്കാ വത്തുന്തി ‘‘വിപാകദാനേ സതീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഖന്ധഭേദാനന്തരന്തി ചുതിഅനന്തരം. ചുതി ഹി മരണനിദ്ദേസേ (വിഭ. ൧൯൩) ‘‘ഖന്ധാനം ഭേദോ’’തി വുത്താതി. ഏതേന വചനേന സതി ഫലദാനേ ചുതിഅനന്തരോ ഏവ, ന അഞ്ഞോ ഏതേസം ഫലകാലോതി ഫലകാലനിയമേനേവ നിയതതാ വുത്താ ഹോതി, ന ഫലദാനനിയമേനാതി നിയതഫലകാലാനം അഞ്ഞേസമ്പി ഉപപജ്ജവേദനീയാനം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയാനമ്പി നിയതതാ ആപജ്ജതി, തസ്മാ വിപാകധമ്മധമ്മാനം പച്ചയന്തരവികലതാദീഹി അവിപച്ചമാനാനമ്പി അത്തനോ സഭാവേന വിപാകധമ്മതാ വിയ ബലവതാ ആനന്തരിയേന വിപാകേ ദിന്നേ അവിപച്ചമാനാനമ്പി ആനന്തരിയാനം ഫലദാനേ നിയതസഭാവാ ആനന്തരിയസഭാവാ ച പവത്തീതി അത്തനോ സഭാവേന ഫലദാനനിയമേനേവ നിയതതാ ആനന്തരിയതാ ച വേദിതബ്ബാ. അവസ്സഞ്ച നിയതസഭാവാ ആനന്തരിയസഭാവാ ച തേസം പവത്തീതി സമ്പടിച്ഛിതബ്ബമേതം അഞ്ഞസ്സ ബലവതോ ആനന്തരിയസ്സ അഭാവേ ചുതിഅനന്തരം ഏകന്തേന ഫലദാനതോ.

നനു ഏവം അഞ്ഞേസമ്പി ഉപപജ്ജവേദനീയാനം അഞ്ഞസ്മിം വിപാകദായകേ അസതി ചുതിഅനന്തരമേവ ഏകന്തേന ഫലദാനതോ ആനന്തരിയസഭാവാ നിയതസഭാവാ ച പവത്തി ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി അസമാനജാതികേന ചേതോപണിധിവസേന ഉപഘാതകേന ച നിവത്തേതബ്ബവിപാകത്താ അനന്തരേകന്തഫലദായകത്താഭാവാ, ന പന ആനന്തരിയകാനം പഠമജ്ഝാനാദീനം ദുതിയജ്ഝാനാദീനി വിയ അസമാനജാതികം ഫലനിവത്തകം അത്ഥി സബ്ബാനന്തരിയകാനം അവീചിഫലത്താ, ന ച ഹേട്ഠുപപത്തിം ഇച്ഛതോ സീലവതോ ചേതോപണിധി വിയ ഉപരൂപപത്തിജനകകമ്മഫലം ആനന്തരിയകഫലം നിവത്തേതും സമത്ഥോ ചേതോപണിധി അത്ഥി അനിച്ഛന്തസ്സേവ അവീചിപാതനതോ, ന ച ആനന്തരിയകോപഘാതകം കിഞ്ചി കമ്മം അത്ഥി, തസ്മാ തേസംയേവ അനന്തരേകന്തവിപാകജനകസഭാവാ പവത്തീതി.

അനേകാനി ച ആനന്തരിയകാനി കതാനി ഏകന്തേ വിപാകേ സന്നിയതത്താ ഉപരതാവിപച്ചനസഭാവാസങ്കത്താ നിച്ഛിതാനി സഭാവതോ നിയതാനേവ. ചുതിഅനന്തരം പന ഫലം അനന്തരം നാമ തസ്മിം അനന്തരേ നിയുത്താനി തന്നിബ്ബത്തനേന അനന്തരകരണസീലാനി അനന്തരപ്പയോജനാനി ചാതി സഭാവതോ ആനന്തരിയകാനേവ ച ഹോന്തി. തേസു പന സമാനസഭാവേസു ഏകേന വിപാകേ ദിന്നേ ഇതരാനി അത്തനാ കത്തബ്ബസ്സ കിച്ചസ്സ തേനേവ കതത്താ ന ദുതിയം തതിയമ്പി ച പടിസന്ധിം കരോന്തി, ന സമത്ഥതാവിഘാതത്താതി നത്ഥി തേസം നിയതാനന്തരിയതാനിവത്തീതി. ന ഹി സമാനസഭാവം സമാനസഭാവസ്സ സമത്ഥതം വിഹനതീതി. ഏകസ്സ പന അഞ്ഞാനിപി ഉപത്ഥമ്ഭകാനി ഹോന്തീതി ദട്ഠബ്ബാനീതി. സമ്മാ സഭാവാതി സച്ചസഭാവാ.

൧൬. പരിപുണ്ണമഗ്ഗകിച്ചത്താ ചത്താരോ അരിയമഗ്ഗാവ ഇധ ‘‘മഗ്ഗാ’’തി വുത്താ. പച്ചയട്ഠേനാതി മഗ്ഗപച്ചയട്ഠേന. നിക്ഖേപകണ്ഡേപി ഹി യേ മഗ്ഗപച്ചയം ലഭന്തി, ന പന സയം മഗ്ഗപച്ചയഭാവം ഗച്ഛന്തി, തേ മഗ്ഗഹേതുകാതി ദസ്സേതും ‘‘അരിയമഗ്ഗസമങ്ഗിസ്സ മഗ്ഗങ്ഗാനി ഠപേത്വാ’’തിആദി (ധ. സ. ൧൦൩൯) വുത്തം. യോ പന തത്ഥേവ ‘‘അരിയമഗ്ഗസമങ്ഗിസ്സ അലോഭോ അദോസോ അമോഹോ, ഇമേ ധമ്മാ മഗ്ഗഹേതൂ’’തി ആദിനയോ വുത്തോ, തം ദസ്സേതും ‘‘മഗ്ഗസമ്പയുത്താ വാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘അരിയമഗ്ഗസമങ്ഗിസ്സ സമ്മാദിട്ഠി മഗ്ഗോ ചേവ ഹേതു ചാ’’തിആദിനാ പന വുത്തനയം ദസ്സേതും ‘‘സമ്മാദിട്ഠി സയ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ പന അസങ്ഗഹിതസങ്ഗണ്ഹനവസേന പടിപാടിയാ തയോ നയാ വുത്താ, ഹേതുബഹുതാവസേന തതിയോ നയോ ഇധ ദുതിയോ വുത്തോ.

അഭിഭവിത്വാ പവത്തനട്ഠേനാതി സഹജാതാധിപതിപി പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരവസേന ജേട്ഠകഭാവേ പവത്തമാനോ സഹജാതേ അത്തനോ വസേ അനുവത്തയമാനോ തേ അഭിഭവിത്വാ പവത്തതി, ആരമ്മണാധിപതിപി തദാരമ്മണേ ധമ്മേ തഥേവ അത്താനം അനുവത്തയമാനോ തേ ധമ്മേ അഭിഭവിത്വാ ആരമ്മണഭാവേന പവത്തതി, ന പച്ചുപ്പന്നഭാവേന, തസ്മാ അധിപതിദ്വയമ്പി സങ്ഗഹിതന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘മഗ്ഗോ അധിപതി ഏതേസ’’ന്തി അയഞ്ച അത്ഥോ നിക്ഖേപകണ്ഡേ ഉദാഹരണവസേന ആഗതം അത്ഥനയം ഗഹേത്വാ വുത്തോ. യസ്മാ പന പട്ഠാനേ (പട്ഠാ. ൨.൧൬.൧൧) ‘‘മഗ്ഗാധിപതിം ധമ്മം പടിച്ച മഗ്ഗാധിപതി ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി നാധിപതിപച്ചയാ, മഗ്ഗാധിപതീ ഖന്ധേ പടിച്ച മഗ്ഗാധിപതി അധിപതീ’’തി വുത്തം, തസ്മാ മഗ്ഗോ അധിപതി മഗ്ഗാധിപതീതി അയമ്പി അത്ഥോ പാളിയം സരൂപേകസേസവസേന സമാനസദ്ദത്ഥവസേന വാ സങ്ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബോ.

൧൭. അനുപ്പന്നാതി ഏതേന സബ്ബോ ഉപ്പന്നഭാവോ പടിസിദ്ധോ, ന ഉപ്പന്നധമ്മഭാവോ ഏവാതി തേന ഉപ്പന്നാ വിഗതാ അതീതാപി ന സങ്ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബാ. യദി ഹി സങ്ഗഹിതാ സിയും, ‘‘അനുപ്പന്നോ ധമ്മോ ഉപ്പന്നസ്സ ധമ്മസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിഏവമാദി വുച്ചേയ്യ, ന തു വുത്തന്തി. അനാഗതാനി വിപാകകടത്താരൂപാനി അതീതേ അനാഗതേ വാ കമ്മേ പുരിമനിപ്ഫന്നേ ഏവ ഉപ്പജ്ജിസ്സന്തി, നാനിപ്ഫന്നേതി പരിനിട്ഠിതകാരണേകദേസാനേവ ഹോന്തി, തസ്മാ താനി ‘‘അവസ്സം ഉപ്പജ്ജിസ്സന്തീതി ഉപ്പാദിനോ ധമ്മാ’’തി വുച്ചന്തി.

൧൮. അത്തനോ സഭാവന്തി കക്ഖളഫുസനാദിസഭാവം.

൨൦. ഏവം പവത്തമാനാതി ഏവം ചക്ഖാദിഭാവേന ഫുസനാദിഭാവേന ച ഏകസന്തതിപരിയാപന്നതാവസേന പവത്തമാനാ. അത്താനം അധി അജ്ഝത്താതി അധി-സദ്ദോ സമാസവിസയേ അധികാരത്ഥം പവത്തിഅത്ഥഞ്ച ഗഹേത്വാ പവത്തതീതി അത്താനം അധികിച്ച ഉദ്ദിസ്സ പവത്താ അജ്ഝത്താ. തേനാതി യസ്സ ഝാനാ വുട്ഠഹിത്വാ അജ്ഝത്തം ബഹിദ്ധാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ ച സുഞ്ഞതം ആനേഞ്ജഞ്ച മനസികരോതോ അജ്ഝത്തസുഞ്ഞതാദീസു ചിത്തം ന പക്ഖന്ദതി ന പസീദതി ന സന്തിട്ഠതി നാധിമുച്ചതി, യോ ച ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ, തേന ഭിക്ഖുനാ. തസ്മിംയേവ പുരിമസ്മിം സമാധിനിമിത്തേതി പഠമജ്ഝാനാദിസമാധിനിമിത്തേ. അജ്ഝത്തമേവാതി ഝാനഗോചരേ കസിണാദിമ്ഹി. ചിത്തം സണ്ഠപേതബ്ബന്തി പഠമജ്ഝാനാദിചിത്തം സണ്ഠപേതബ്ബം. അജ്ഝത്തരതോതി ഗോചരജ്ഝത്തേ നിബ്ബാനേ രതോ, സമാധിഗോചരേ കമ്മട്ഠാനേ വാ രതോ. ‘‘സമാഹിതോ ഏകോ സന്തുസിതോ തമാഹു ഭിക്ഖു’’ന്തി (ധ. പ. ൩൬൨) ഗാഥാസേസോ.

അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനന്തി ഏത്ഥ ഝാനം സകസന്തതിപരിയാപന്നത്താ ‘‘അജ്ഝത്ത’’ന്തി വുത്തന്തി നിയകജ്ഝത്തത്ഥോ അജ്ഝത്ത-സദ്ദോ ഹോതി. അജ്ഝത്തന്തി സകസന്തതിനിയകം. അജ്ഝത്തേ ഭവാ അജ്ഝത്തികാതി നിയകജ്ഝത്തേസുപി അബ്ഭന്തരാ ചക്ഖാദയോ വുച്ചന്തി. ഏത്ഥ പന അജ്ഝത്തിക-സദ്ദോ ചക്ഖാദീസു പവത്തമാനോ ദസ്സിതോ, ന അജ്ഝത്തസദ്ദോ, അത്ഥി ച അജ്ഝത്തഅജ്ഝത്തികസദ്ദാനം ബഹിദ്ധാബാഹിര-സദ്ദാനം വിയ വിസേസോ. അജ്ഝത്തികസദ്ദോ ഹി സപരസന്താനികേസു സബ്ബേസു ചക്ഖാദീസു രൂപാദീസു ബാഹിര-സദ്ദോ വിയ പവത്തതി, അജ്ഝത്ത-സദ്ദോ പന സകസന്താനികേസ്വേവ ചക്ഖുരൂപാദീസു തതോ അഞ്ഞേസ്വേവ ബഹിദ്ധാ-സദ്ദോ വിയ പവത്തതീതി തസ്മാ സദ്ദതോ അത്ഥതോ ച അസമാനത്താ ന ഇദമേത്ഥ ഉദാഹരണം യുത്തന്തി. അയം പനേത്ഥ അധിപ്പായോ ദട്ഠബ്ബോ – അജ്ഝത്തേ ഭവാ അജ്ഝത്തികാതി അയഞ്ഹി വചനത്ഥോ. യഞ്ച അജ്ഝത്തേ ഭവം, തേന അജ്ഝത്തേനേവ ഭവിതബ്ബം, തേന തംവാചകസ്സ അജ്ഝത്ത-സദ്ദസ്സ അജ്ഝത്തിക-സദ്ദസ്സ ച സമാനത്ഥതാ. ഉഭിന്നമ്പി സദ്ദാനം സമാനത്ഥഭാവതോ അജ്ഝത്തജ്ഝത്തേ പവത്തമാനേ അജ്ഝത്തിക-സദ്ദേ അജ്ഝത്ത-സദ്ദോ തത്ഥ പവത്തോതി സക്കാ വത്തുന്തി.

അയം ഖോ പനാനന്ദ, വിഹാരോതി വിഹാരസുഞ്ഞതാസുത്തേ (മ. നി. ൩.൧൮൭) സങ്ഗണികാരാമതായ രൂപാദിരതിയാ ച ആദീനവം വത്വാ തപ്പടിപക്ഖവിഹാരദസ്സനത്ഥം വുത്തം. അജ്ഝത്തം സുഞ്ഞതന്തി വിസയഭൂതം ഇസ്സരിയട്ഠാനഭൂതം സുഞ്ഞതം, സുഞ്ഞതാഫലസമാപത്തിന്തി അത്ഥോ. ചിത്തിസ്സരാ ഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ ധമ്മം ദേസേന്താപി യം മുഹുത്തം തുണ്ഹീ ഭവിതബ്ബം ഹോതി, തം മുഹുത്തം ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജന്തി, പഗേവ അഞ്ഞസ്മിം കാലേ, തസ്മാ സബ്ബത്ഥാപി ഇസ്സരിയാനം ബഹുലം ഫലസമാപത്തിയം ഇസ്സരിയസ്സ പവത്തനതോ ഫലസമാപത്തി ‘‘ഇസ്സരിയട്ഠാന’’ന്തി വുത്താ. അരഹത്തഫലാധിഗമേന വാ തഥാഗതാനം ഇസ്സരിയം നിബ്ബത്തം തംജനകേനേവ മഗ്ഗേനാതി തം തേസം ഇസ്സരിയട്ഠാനം. വിസയോ ച അനഞ്ഞത്ഥഭാവോവ യഥാ ‘‘ആകാസേ സകുണാ ഉദകേ മച്ഛാ’’തി, ബുദ്ധാ ച അഞ്ഞത്ഥ ദിസ്സമാനാപി വിവേകപബ്ഭാരതായ ഫലസമാപത്തിനിന്നാവ, തേന തസ്സാ തസ്സാ കിരിയായ അനന്തരം ഫലസമാപത്തിയംയേവ ഭവന്തീതി സാ തേസം വിസയോ, തബ്ബിസയതാ ച സച്ചകസുത്തേന (മ. നി. ൧.൩൬൪ ആദയോ) ദീപേതബ്ബാ.

൨൨. യേസം ദട്ഠബ്ബഭാവോ അത്ഥി, തേ സനിദസ്സനാ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണഗോചരഭാവോവ ദട്ഠബ്ബഭാവോ, തസ്സ രൂപായതനാ അനഞ്ഞത്തേപി അഞ്ഞേഹി ധമ്മേഹി രൂപായതനം വിസേസേതും അഞ്ഞം വിയ കത്വാ ‘‘സഹ നിദസ്സനേനാതി സനിദസ്സനാ’’തി വുത്തം. ധമ്മസഭാവസാമഞ്ഞേന ഹി ഏകീഭൂതേസു ധമ്മേസു യോ നാനത്തകരോ സഭാവോ, സോ അഞ്ഞോ വിയ കത്വാ ഉപചരിതും യുത്തോ. ഏവഞ്ഹി അത്ഥവിസേസാവബോധോ ഹോതീതി. സയഞ്ച നിസ്സയവസേന ച സമ്പത്താനം അസമ്പത്താനഞ്ച പടിമുഖഭാവോ അഞ്ഞമഞ്ഞപതനം പടിഹനനഭാവോ, യേന ബ്യാപാരാദിവികാരപച്ചയന്തരസഹിതേസു ചക്ഖാദീനം വിസയേസു വികാരുപ്പത്തി.

തികമാതികാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുകമാതികാപദവണ്ണനാ

൧-൬. മൂലട്ഠേനാതി സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസാധനേന മൂലഭാവേന, ന പച്ചയമത്തട്ഠേന ഹേതുധമ്മാ ഹേതൂ ധമ്മാതി സമാസാസമാസനിദ്ദേസഭാവോ ദ്വിന്നം പാഠാനം വിസേസോ. തഥേവാതി സമ്പയോഗതോവ. സഹേതുകാനം ഹേതുസമ്പയുത്തഭാവതോ ‘‘സമ്പയോഗതോ’’തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം, ന സഹസദ്ദസ്സ സമ്പയോഗത്ഥത്താ. സഹ-സദ്ദോ പന ഏകപുഞ്ജേ ഉപ്പാദതോ യാവ ഭങ്ഗാ സഹേതുകാനം ഹേതൂഹി സമാനദേസഗഹണാനം ഹേതുആദിസബ്ഭാവം ദീപേതി, സമ്പയുത്ത-സദ്ദോ ഏകുപ്പാദാദിവസേന സഹ ഹേതൂഹി ഏകീഭാവുപഗമനം, തതോ ഏവ ച ദ്വിന്നം ദുകാനം നാനത്തം വേദിതബ്ബം. ധമ്മനാനത്താഭാവേപി ഹി പദത്ഥനാനത്തേന ദുകന്തരം വുച്ചതി. ന ഹി ഹേതുദുകസങ്ഗഹിതേഹി ധമ്മേഹി അഞ്ഞേ സഹേതുകദുകാദീഹി വുച്ചന്തി, തേ ഏവ പന സഹേതുകാഹേതുകാദിഭാവതോ സഹേതുകദുകാദീഹി വുത്താ. ഏവം സഹേതുകദുകസങ്ഗഹിതാ ഏവ ഹേതുസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തഭാവതോ ഹേതുസമ്പയുത്തദുകേന വുത്താ. ന ഹി ധമ്മാനം അവുത്തതാപേക്ഖം ദുകന്തരവചനന്തി നത്ഥി പുനരുത്തിദോസോ. ദേസേതബ്ബപ്പകാരജാനനഞ്ഹി ദേസനാവിലാസോ തഥാ ദേസനാഞാണഞ്ചാതി. തേന ധമ്മാനം തപ്പകാരതാ വുത്താ ഹോതി. സകലേകദേസവസേന പഠമദുകം ദുതിയതതിയേഹി സദ്ധിം യോജേത്വാ ചതുത്ഥാദയോ തയോ ദുകാ വുത്താ. സകലഞ്ഹി പഠമദുകം ദുതിയദുകേകദേസേന സഹേതുകപദേന തതിയദുകേകദേസേന ഹേതുസമ്പയുത്തപദേന ച യോജേത്വാ യഥാക്കമം ചതുത്ഥപഞ്ചമദുകാ വുത്താ, തഥാ പഠമദുകേകദേസം നഹേതുപദം സകലേന ദുതിയദുകേന യോജേത്വാ ഛട്ഠദുകോ വുത്തോ. ഇദമ്പി സമ്ഭവതീതി ഏതേന അവുത്തമ്പി സമ്ഭവവസേന ദീപിതന്തി ദസ്സേതി. സമ്ഭവോ ഹി ഗഹണസ്സ കാരണന്തി. യഥാ ഹേതുസഹേതുകാതി ഇദം സമ്ഭവതീതി കത്വാ ഗഹിതം, ഏവം ഹേതുഅഹേതുകാതി ഇദമ്പി സമ്ഭവതീതി കത്വാ ഗഹേതബ്ബമേവാതി ഏവം അഞ്ഞത്ഥാപി യോജേതബ്ബം.

ഏവം പഠമദുകം ദുതിയതതിയദുകേസു ദുതിയപദേഹി യോജേത്വാ ‘‘ഹേതൂ ചേവ ധമ്മാ അഹേതുകാ ച, അഹേതുകാ ചേവ ധമ്മാ ന ച ഹേതൂ, ഹേതൂ ചേവ ധമ്മാ ഹേതുവിപ്പയുത്താ ച, ഹേതുവിപ്പയുത്താ ചേവ ധമ്മാ ന ച ഹേതൂ’’തി യേ ദ്വേ ദുകാ കാതബ്ബാ, തേസം സമ്ഭവവസേനേവ സങ്ഗഹം ദസ്സേത്വാ ഖോ പന-പദേന അപരേസമ്പി ദുകാനം സങ്ഗഹം ദസ്സേതും ‘‘തത്ര യദേത’’ന്തിആദിമാഹ. തത്രാതി പാളിയം. അയം അതിരേകത്ഥോതി ഇദാനി യം വക്ഖതി, തമത്ഥമാഹ. തത്ഥ പന അഞ്ഞേപി അഞ്ഞഥാപീതി ഏതേസം വിസും പവത്തിയാ ദ്വേ ദുകാ ദസ്സിതാ, സഹ പവത്തിയാ പന അയമ്പി ദുകോ വേദിതബ്ബോ ‘‘ഹേതൂ ചേവ ധമ്മാ ഹേതുസമ്പയുത്താപി ഹേതുവിപ്പയുത്താപീ’’തി, ഏതേസു പന പഞ്ചസു ദുകേസു ദുതിയദുകേന തതിയദുകോ വിയ, ചതുത്ഥദുകേന പഞ്ചമദുകോ വിയ ച ഛട്ഠദുകേന നിന്നാനത്ഥത്താ ‘‘ന ഹേതു ഖോ പന ധമ്മാ ഹേതുസമ്പയുത്താപി ഹേതുവിപ്പയുത്താപീ’’തി അയം ദുകോ ന വുത്തോ. ദസ്സിതനിന്നാനത്ഥനയോ ഹി സോ പുരിമദുകേഹീതി. ഇതരേസു ചതൂസു ഹേതൂ ചേവ അഹേതുകദുകേന സമാനത്ഥത്താ ഹേതൂ ചേവ ഹേതുവിപ്പയുത്തദുകോ, ഹേതുസഹേതുകദുകേന സമാനത്ഥത്താ ഹേതുഹേതുസമ്പയുത്തദുകോ ച നഹേതുഹേതുസമ്പയുത്തദുകോ വിയ ന വത്തബ്ബോ. തേസു പന ദ്വീസു പച്ഛിമദുകേ ‘‘ഹേതൂ ഖോ പന ധമ്മാ സഹേതുകാ’’തി പദം ചതുത്ഥദുകേ പഠമപദേന നിന്നാനാകരണത്താ ന വത്തബ്ബം, ‘‘ഹേതൂ ഖോ പന ധമ്മാ അഹേതുകാ’’തി പദം ‘‘ഹേതൂ ചേവ ധമ്മാ അഹേതുകാ’’തി ഏതേന നിന്നാനത്താ ന വത്തബ്ബം. അവസിട്ഠേ പന ഏകസ്മിം ദുകേ ‘‘അഹേതുകാ ചേവ ധമ്മാ ന ച ഹേതൂ’’തി പദം ഛട്ഠദുകേ ദുതിയപദേന ഏകത്ഥത്താ ന വത്തബ്ബം. ഇദാനി ‘‘ഹേതൂ ചേവ ധമ്മാ അഹേതുകാ ചാ’’തി ഇദമേവേകം പദം അവസിട്ഠം, ന ച ഏകേന പദേന ദുകോ ഹോതീതി തഞ്ച ന വുത്തന്തി. ചതുത്ഥദുകേ ദുതിയപദേന പന സമാനത്ഥസ്സ ഛട്ഠദുകേ പഠമപദസ്സ വചനം ദുകപൂരണത്ഥം, ഏതേന വാ ഗതിദസ്സനേന സബ്ബസ്സ സമ്ഭവന്തസ്സ സങ്ഗഹോ കതോതി ദട്ഠബ്ബോ. തഥാ ഹി സബ്ബോ സമ്ഭവദുകോ പഠമദുകേ ദുതിയതതിയദുകപക്ഖേപേന ദസ്സിതോ, തേസു ച പഠമദുകപക്ഖേപേനാതി.

൭-൧൩. സമാനകാലേന അസമാനകാലേന കാലവിമുത്തേന ച പച്ചയേന നിപ്ഫന്നാനം പച്ചയായത്താനം പച്ചയഭാവമത്തേന തേസം പച്ചയാനം അത്ഥിതം ദീപേതും സപ്പച്ചയവചനം, ന സഹേതുകവചനം വിയ സമാനകാലാനമേവ, നാപി സനിദസ്സനം വിയ തംസഭാവസ്സ അനത്ഥന്തരഭൂതസ്സ. സങ്ഖത-സദ്ദോ പന സമേതേഹി നിപ്ഫാദിതഭാവം ദീപേതീതി അയമേതേസം വിസേസോ ദുകന്തരവചനേ കാരണം. ഏത്ഥ ച അപ്പച്ചയാ അസങ്ഖതാതി ബഹുവചനനിദ്ദേസോ അവിനിച്ഛിതത്ഥപരിച്ഛേദദസ്സനവസേന മാതികാഠപനതോ കതോതി വേദിതബ്ബോ. ഉദ്ദേസേന ഹി കുസലാദിസഭാവാനം ധമ്മാനം അത്ഥിതാമത്തം വുച്ചതി, ന പരിച്ഛേദോതി അപരിച്ഛേദേന ബഹുവചനേന ഉദ്ദേസോ വുത്തോതി. രൂപന്തി രൂപായതനം പഥവിയാദി വാ. പുരിമസ്മിം അത്ഥവികപ്പേ രൂപായതനസ്സ അസങ്ഗഹിതതാ ആപജ്ജതീതി രുപ്പനലക്ഖണം വാ രൂപന്തി അയം അത്ഥനയോ വുത്തോ. തത്ഥ രൂപന്തി രുപ്പനസഭാവോ. ന ലുജ്ജതി ന പലുജ്ജതീതി യോ ഗഹിതോ തഥാ ന ഹോതി, സോ ലോകോതി തംഗഹണരഹിതാനം ലോകുത്തരാനം നത്ഥി ലോകതാ. ദുക്ഖസച്ചം വാ ലോകോ, തത്ഥ തേനേവ ലോകസഭാവേന വിദിതാതി ലോകിയാ.

ഏവം സന്തേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന വിജാനിതബ്ബസ്സ രൂപായതനസ്സ തേനേവ നവിജാനിതബ്ബസ്സ സദ്ദായതനാദികസ്സ ച നാനത്താ ദ്വിന്നമ്പി പദാനം അത്ഥനാനത്തതോ ദുകോ ഹോതി. ഏവം പന ദുകേ വുച്ചമാനേ ദുകബഹുതാ ആപജ്ജതി, യത്തകാനി വിഞ്ഞാണാനി, തത്തകാ ദുകാ വുത്താ സമത്താ ഠപേത്വാ സബ്ബധമ്മാരമ്മണാനി വിഞ്ഞാണാനി. തേസു ച ദുകസ്സ പച്ഛേദോ ആപജ്ജതി, തഥാ ച സതി ‘‘കേനചീ’’തി പദം സബ്ബവിഞ്ഞാണസങ്ഗാഹകം ന സിയാ, നിദ്ദേസേന ച വിരുദ്ധം ഇദം വചനം. യോ ച തത്ഥ ‘‘യേ തേ ധമ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ സോതവിഞ്ഞേയ്യാതി അയം ദുകോ ന ഹോതീ’’തി പടിസേധോ കതോ, സോ ച കഥം യുജ്ജേയ്യ. ന ഹി സമത്ഥാ അട്ഠകഥാ പാളിം പടിസേധേതുന്തി, ന ച കേനചി-സദ്ദസ്സ തേനേവാതി അയം പദത്ഥോ സമ്ഭവതി, ‘‘കേനചീ’’തി ഏതസ്സ ആദിപദസ്സ അനിയമിതം യം കിഞ്ചി ഏകം പദത്ഥോ, തം വത്വാ വുച്ചമാനസ്സ ‘‘കേനചീ’’തി ദുതിയപദസ്സ യം കിഞ്ചി അപരം അനിയമിതം പദത്ഥോതി ലോകസിദ്ധമേതം, തഥേവ ച നിദ്ദേസോ പവത്തോ, ന ചേത്ഥ വിഞ്ഞാതബ്ബധമ്മഭേദേന ദുകഭേദോ സമത്തോ ആപജ്ജതി യത്തകാ വിഞ്ഞാതബ്ബാ, തത്തകാ ദുകാതി, തസ്മാ നത്ഥി ദുകബഹുതാ. ന ഹി ഏകംയേവ വിഞ്ഞാതബ്ബം കേനചി വിഞ്ഞേയ്യം കേനചി ന വിഞ്ഞേയ്യഞ്ച, കിന്തു അപരമ്പി അപരമ്പീതി സബ്ബവിഞ്ഞാതബ്ബസങ്ഗഹേ ദുകോ സമത്തോ ഹോതി, ഏവഞ്ച സതി ‘‘കേനചീ’’തി പദം അനിയമേന സബ്ബവിഞ്ഞാണസങ്ഗാഹകന്തി സിദ്ധം ഹോതി, വിഞ്ഞാണനാനത്തേന ച വിഞ്ഞാതബ്ബം ഭിന്ദിത്വാ അയം ദുകോ വുത്തോ, ന വിഞ്ഞാതബ്ബാനം അത്ഥന്തരതായാതി. ഏതസ്സ പന ദുകസ്സ നിക്ഖേപരാസിനിദ്ദേസോ ദുകസങ്ഗഹിതധമ്മേകദേസേസു ദുകപദദ്വയപ്പവത്തിദസ്സനവസേന പവത്തോ. അത്ഥുദ്ധാരനിദ്ദേസോ നിരവസേസദുകസങ്ഗഹിതധമ്മദസ്സനവസേനാതി വേദിതബ്ബോ.

൧൪-൧൯. ചക്ഖുതോപി…പേ… മനതോപീതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിവീഥീസു തദനുഗതമനോവിഞ്ഞാണവീഥീസു ച കിഞ്ചാപി കുസലാദീനമ്പി പവത്തി അത്ഥി, കാമാസവാദയോ ഏവ പന വണതോ യൂസം വിയ പഗ്ഘരണകഅസുചിഭാവേന സന്ദന്തി, തസ്മാ തേ ഏവ ‘‘ആസവാ’’തി വുച്ചന്തി. തത്ഥ ഹി പഗ്ഘരണകഅസുചിമ്ഹി നിരുള്ഹോ ആസവസദ്ദോതി. ധമ്മതോ യാവ ഗോത്രഭുന്തി തതോ പരം മഗ്ഗഫലേസു അപ്പവത്തിതോ വുത്തം. ഏതേ ഹി ആരമ്മണകരണവസേന ധമ്മേ ഗച്ഛന്താ തതോ പരം ന ഗച്ഛന്തീതി. നനു തതോ പരം ഭവങ്ഗാദീനിപി ഗച്ഛന്തീതി ചേ? ന, തേസമ്പി പുബ്ബേ ആലമ്ബിതേസു ലോകിയധമ്മേസു സാസവഭാവേന അന്തോഗധത്താ തതോ പരതാഭാവതോ. ഏത്ഥ ച ഗോത്രഭുവചനേന ഗോത്രഭുവോദാനഫലസമാപത്തിപുരേചാരികപരികമ്മാനി വുത്താനീതി വേദിതബ്ബാനി, പഠമമഗ്ഗപുരേചാരികമേവ വാ ഗോത്രഭു അവധിനിദസ്സനഭാവേന ഗഹിതം, തതോ പരം മഗ്ഗഫലസമാനതായ പന അഞ്ഞേസു മഗ്ഗേസു മഗ്ഗവീഥിയം ഫലസമാപത്തിവീഥിയം നിരോധാനന്തരഞ്ച പവത്തമാനേസു ഫലേസു നിബ്ബാനേ ച പവത്തി നിവാരിതാ ആസവാനന്തി വേദിതബ്ബാ. സവന്തീതി ഗച്ഛന്തി. ദുവിധോ ഹി അവധി അഭിവിധിവിസയോ അനഭിവിധിവിസയോ ച. അഭിവിധിവിസയം കിരിയാ ബ്യാപേത്വാ പവത്തതി ‘‘ആഭവഗ്ഗാ ഭഗവതോ യസോ ഗതോ’’തി, ഇതരം ബഹി കത്വാ ‘‘ആപാടലിപുത്താ വുട്ഠോ ദേവോ’’തി. അയഞ്ച ആ-കാരോ അഭിവിധിഅത്ഥോ ഇധ ഗഹിതോതി ‘‘അന്തോകരണത്ഥോ’’തി വുത്തം.

ചിരപാരിവാസിയട്ഠോ ചിരപരിവുത്ഥതാ പുരാണഭാവോ. ആദി-സദ്ദേന ‘‘പുരിമാ, ഭിക്ഖവേ, കോടി ന പഞ്ഞായതി ഭവതണ്ഹായാ’’തി (അ. നി. ൧൦.൬൨) ഇദം സുത്തം സങ്ഗഹിതം. അവിജ്ജാസവഭവാസവാനഞ്ച ചിരപരിവുത്ഥതായ ദസ്സിതായ തബ്ഭാവഭാവീനം കാമാസവദിട്ഠാസവാനഞ്ച ചിരപരിവുത്ഥതാ ദസ്സിതാ ഹോതി. അഞ്ഞേസുപി യഥാവുത്തേ ധമ്മേ ഓകാസഞ്ച ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തമാനേസു മാനാദീസു വിജ്ജമാനേസു അത്തത്തനിയാദിഗ്ഗാഹവസേന അഭിബ്യാപനം മദകരണവസേന ആസവസദിസതാ ച ഏതേസംയേവ, നാഞ്ഞേസന്തി ഏതേസ്വേവ ആസവസദ്ദോ നിരുള്ഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ആയതം വാ സവന്തി ഫലന്തീതി ആസവാ. ന ഹി കിഞ്ചി സംസാരദുക്ഖം ആസവേഹി വിനാ ഉപ്പജ്ജമാനം അത്ഥീതി. ആരമ്മണഭാവേന യേ ധമ്മാ വണോ വിയ ആസവേ പഗ്ഘരന്തി, തേ അസമ്പയോഗേ അതബ്ഭാവേപി സഹ ആസവേഹീതി സാസവാ, ആസവവന്തോതി അത്ഥോ.

ഓസാനദുകേ ‘‘നോ ആസവാ ഖോ പനാ’’തി അവത്വാ ‘‘ആസവവിപ്പയുത്താ ഖോ പനാ’’തി വചനം സാസവാനം സഹേതുകാനം വിയ സമ്പയുത്തേഹി തംസഹിതതാ ന ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം. ഏവം സേസഗോച്ഛകേസുപി യഥാസമ്ഭവം വിപ്പയുത്തഗ്ഗഹണേ പയോജനം ദട്ഠബ്ബം. അപിച ‘‘നോ ആസവാ ഖോ പന ധമ്മാ സാസവാ’’തി ഇദം പദം ചതുത്ഥദുകേ ദുതിയപദേന നിന്നാനം, ന ച ഏകേന ദുകോ ഹോതി, തസ്മാ ആസവവിപ്പയുത്തപദമേവ ഗഹേത്വാ ഓസാനദുകയോജനാ ഞായാഗതാതി കതാ. ഹേതുഗോച്ഛകേ പന ഹേതുവിപ്പയുത്താനം സഹേതുകതാ നത്ഥീതി തേ ഗഹേത്വാ ദുകയോജനായ അസക്കുണേയ്യത്താ നഹേതുപദം ഗഹേത്വാ ഓസാനദുകയോജനാ കതാ. യേ വാ പന പഠമേ ദുകേ ദുതിയസ്സ പക്ഖേപേ ഏകോ, തതിയസ്സ ദ്വേ, പഠമസ്സ ദുതിയേ ഏകോ, തതിയേ ദ്വേ, ദുതിയസ്സ തതിയേ ഏകോ, ദുതിയേ ച തതിയസ്സ ഏകോതി അട്ഠ ദുകാ ലബ്ഭന്തി, തേസു തീഹി ഇതരേ ച നയതോ ദസ്സിതാതി വേദിതബ്ബാ. ഏസ നയോ സേസഗോച്ഛകേസുപി.

൨൦-൨൫. കിലേസകമ്മവിപാകവട്ടാനം പച്ചയഭാവേന തത്ഥ സംയോജേന്തി, സതിപി അഞ്ഞേസം തപ്പച്ചയഭാവേ ന വിനാ സംയോജനാനി തേസം തപ്പച്ചയഭാവോ അത്ഥി, ഓരമ്ഭാഗിയുദ്ധമ്ഭാഗിയസങ്ഗഹിതേഹി ച തംതംഭവനിബ്ബത്തകകമ്മനിയമോ ഭവനിയമോ ച ഹോതി, ന ച ഉപച്ഛിന്നസംയോജനസ്സ കതാനിപി കമ്മാനി ഭവം നിബ്ബത്തേന്തീതി. സംയോജേതബ്ബാതി വാ സംയോജനിയാ, സംയോജനേ നിയുത്താതി വാ. ദൂരഗതസ്സപി ആകഡ്ഢനതോ നിസ്സരിതും അപ്പദാനവസേന ബന്ധനം സംയോജനം, ഗന്ഥകരണം സങ്ഖലികചക്കലകാനം വിയ പടിബദ്ധതാകരണം വാ ഗന്ഥനം ഗന്ഥോ, സംസിലിസകരണം യോജനം യോഗോതി അയമേതേസം വിസേസോതി വേദിതബ്ബോ. ധമ്മാനം സഭാവകിച്ചവിസേസഞ്ഞുനാ പന ഭഗവതാ സമ്പയുത്തേസു ആരമ്മണേസു തപ്പച്ചയേസു ച തേഹി തേഹി നിപ്ഫാദിയമാനം തം തം കിച്ചവിസേസം പസ്സന്തേന തേ തേ ധമ്മാ തഥാ തഥാ ആസവസംയോജനഗന്ഥാദിവസേന വുത്താതി ‘‘കിമത്ഥം ഏതേയേവ ധമ്മാ ഏവം വുത്താ, കസ്മാ ച വുത്താ ഏവ പുന വുത്താ’’തി ന ചോദേതബ്ബമേതം.

൨൬-൩൭. ഗന്ഥനിയാതി ഏത്ഥ അയമഞ്ഞോ അത്ഥോ ‘‘ഗന്ഥകരണം ഗന്ഥനം, ഗന്ഥനേ നിയുത്താതി ഗന്ഥനിയാ, ഗന്ഥയിതും സക്കുണേയ്യാ, ഗന്ഥയിതും അരഹന്തീതി വാ ഗന്ഥനിയാ’’തി. ഏവം ഓഘനിയാദീസുപി ദട്ഠബ്ബം. തേനാതിക്കമതീതി ഏതം ധാത്വത്ഥം ഗഹേത്വാ ഓഘനിയാതി പദസിദ്ധി കതാ.

൫൦-൫൪. ധമ്മസഭാവം അഗ്ഗഹേത്വാ പരതോ ആമസന്തീതി പരാമാസാ. പരതോതി നിച്ചാദിതോ. ആമസന്തീതി സഭാവപടിസേധേന പരിമജ്ജന്തി.

൫൫-൬൮. സഭാവതോ വിജ്ജമാനം അവിജ്ജമാനം വാ വിചിത്തസഞ്ഞായ സഞ്ഞിതം ആരമ്മണം അഗ്ഗഹേത്വാ അപ്പവത്തിതോ ആലമ്ബമാനാ ധമ്മാ സാരമ്മണാ. ചിന്തനം ഗഹണം ആരമ്മണൂപലദ്ധി. ചേതസി നിയുത്താ, ചേതസാ സംസട്ഠാ വാ ചേതസികാ. ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യനാനത്തതായ ഏകീഭാവമിവുപഗമനം നിരന്തരഭാവുപഗമനം. യേസം രൂപാനം ചിത്തം സഹജാതപച്ചയോ ഹോതി, തേസം ചിത്തസ്സ ച സുവിഞ്ഞേയ്യനാനത്തന്തി നിരന്തരഭാവാനുപഗമനം വേദിതബ്ബം. ഏകതോ വത്തമാനാപീതി അപി-സദ്ദോ കോ പന വാദോ ഏകതോ അവത്തമാനാതി ഏതമത്ഥം ദീപേതി. ഇദമേത്ഥ വിചാരേതബ്ബം – അവിനിബ്ഭോഗരൂപാനം കിം അഞ്ഞമഞ്ഞം സംസട്ഠതാ, ഉദാഹു വിസംസട്ഠതാതി? വിസും ആരമ്മണഭാവേന സുവിഞ്ഞേയ്യനാനത്തത്താ ന സംസട്ഠതാ, നാപി വിസംസട്ഠതാ സംസട്ഠാതി അനാസങ്കനീയസഭാവത്താ. ചതുന്നഞ്ഹി ഖന്ധാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം സംസട്ഠസഭാവത്താ രൂപനിബ്ബാനേഹിപി സോ സംസട്ഠഭാവോ അത്ഥി നത്ഥീതി സിയാ ആസങ്കാ, തസ്മാ തേസം ഇതരേഹി, ഇതരേസഞ്ച തേഹി വിസംസട്ഠസഭാവതാ വുച്ചതി, ന പന രൂപാനം രൂപേഹി കത്ഥചി സംസട്ഠതാ അത്ഥീതി തദാസങ്കാഭാവതോ വിസംസട്ഠതാ ച രൂപാനം രൂപേഹി ന വുച്ചതീതി. ഏസ ഹി തേസം സഭാവോതി. ചിത്തസംസട്ഠസമുട്ഠാനാദിപദേസു സംസട്ഠസമുട്ഠാനാദിസദ്ദാ ചിത്തസദ്ദാപേക്ഖാതി പച്ചേകം ചിത്തസദ്ദസമ്ബന്ധത്താ ചിത്തസംസട്ഠാ ച തേ ചിത്തസമുട്ഠാനാ ചാതി പച്ചേകം യോജേത്വാ അത്ഥോ വുത്തോ. ഉപാദിയന്തേവാതി ഭൂതാനി ഗണ്ഹന്തി ഏവ, നിസ്സയന്തി ഏവാതി അത്ഥോ. യഥാ ഭൂതാനി ഉപാദിയന്തി ഗയ്ഹന്തി നിസ്സീയന്തി, ന തഥാ ഏതാനി ഗയ്ഹന്തി നിസ്സീയന്തി, തസ്മാ ഉപാദാ. അഥ വാ ഭൂതാനി അമുഞ്ചിത്വാ തേസം വണ്ണനിഭാദിഭാവേന ഗഹേതബ്ബതോ ഉപാദാ.

൭൫-൮൨. സംകിലിട്ഠത്തികേ വുത്തനയേനാതി സം-സദ്ദം അപനേത്വാ കിലിസന്തീതി കിലേസാതിആദിനാ നയേന.

൮൩-൧൦൦. കാമാവചരാദീസു അയമപരോ അത്ഥോ – കാമതണ്ഹാ കാമോ, ഏവം രൂപാരൂപതണ്ഹാ രൂപം അരൂപഞ്ച. ആരമ്മണകരണവസേന താനി യത്ഥ അവചരന്തി, തേ കാമാവചരാദയോതി. ഏവഞ്ഹി സതി അഞ്ഞഭൂമീസു ഉപ്പജ്ജമാനാനം അകാമാവചരാദിതാ കാമാവചരാദിതാ ച നാപജ്ജതീതി സിദ്ധം ഹോതി. നിക്ഖേപകണ്ഡേപി ‘‘ഏത്ഥാവചരാ’’തി വചനം അവീചിപരനിമ്മിതപരിച്ഛിന്നോകാസായ കാമതണ്ഹായ ആരമ്മണഭാവം സന്ധായ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം, തദോകാസതാ ച തണ്ഹായ തന്നിന്നതായ വേദിതബ്ബാ. യദി പരിയാപന്നസദ്ദസ്സ അന്തോഗധാതി അയമത്ഥോ, മഗ്ഗാദിധമ്മാനഞ്ച ലോകുത്തരന്തോഗധത്താ പരിയാപന്നതാ ആപജ്ജതി. ന ഹി ‘‘പരിയാപന്നാ’’തി ഏത്ഥ തേഭൂമകഗഹണം അത്ഥീതി? നാപജ്ജതി സബ്ബദാ പവത്തമാനസ്സ പച്ചക്ഖസ്സ ലോകസ്സ വസേന പരിയാപന്നനിച്ഛയതോ. അഥ വാ പരിച്ഛേദകാരികായ തണ്ഹായ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ആപന്നാ പടിപന്നാ ഗഹിതാതി പരിയാപന്നാ.

അനീയ-സദ്ദോ ബഹുലാ കത്തുഅഭിധായകോതി വട്ടചാരകതോ നിയ്യന്തീതി നിയ്യാനീയാ, നീ-കാരസ്സ രസ്സത്തം യ-കാരസ്സ ച ക-കാരത്തം കത്വാ ‘‘നിയ്യാനികാ’’തി വുത്തം, നിയ്യാനകരണസീലാ വാ നിയ്യാനികാ. ഉത്തരിതബ്ബസ്സ അഞ്ഞസ്സ നിദ്ദിട്ഠസ്സ അഭാവാ നിദ്ദിസിയമാനാ സഉത്തരാ ധമ്മാവ ഉത്തരിതബ്ബാതി ‘‘അത്താന’’ന്തി ആഹ. രാഗാദീനന്തി രാഗാദീനം ദസന്നം കിലേസാനം സബ്ബനിയതാകുസലാനം വാ. തേഹി നാനപ്പകാരദുക്ഖനിബ്ബത്തകേഹി അഭിഭൂതാ സത്താ കന്ദന്തി അകന്ദന്താപി കന്ദനകാരണഭാവതോ. യസ്മാ പന പഹാനേകട്ഠതാവസേന ച ‘‘സരണാ’’തി ആഹ, തസ്മാ ‘‘രാഗാദീന’’ന്തി വചനേന രാഗദോസമോഹാവ ഗഹിതാതി ഞായതി. രണ-സദ്ദോ വാ രാഗാദിരേണൂസു നിരുള്ഹോ ദട്ഠബ്ബോ, രണം വാ യുദ്ധം, ‘‘കാമാ തേ പഠമാ സേനാ’’തി (സു. നി. ൪൩൮; മഹാനി. ൨൮, ൬൮, ൧൪൯; ചൂളനി. നന്ദമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൪൭) ഏവമാദികാ ച അകുസലാ സേനാ അരിയമഗ്ഗയുദ്ധേന ജേതബ്ബത്താ സയുദ്ധത്താ ‘‘സരണാ’’തി വുച്ചന്തീതി. അരണവിഭങ്ഗസുത്തേ (മ. നി. ൩.൩൨൩ ആദയോ) പന സദുക്ഖാ സഉപഘാതാ സഉപായാസാ സപരിളാഹാ മിച്ഛാപടിപദാഭൂതാ കാമസുഖാനുയോഗാദയോ ‘‘സരണാ’’തി വുത്താതി ദുക്ഖാദീനം രണഭാവോ തന്നിബ്ബത്തകസഭാവാനം അകുസലാനം സരണതാ ച വേദിതബ്ബാ.

പിട്ഠിദുകാ സമത്താ.

സുത്തന്തികദുകമാതികാപദവണ്ണനാ

൧൦൧-൧൦൮. വിജ്ജാരാസന്തോഗധധമ്മാ വിജ്ജാസഭാഗതായ തദേകദേസേ വിജ്ജാകോട്ഠാസേ വത്തന്തീതി വുത്താ. വജിരസ്സ യത്ഥ തം പതതി, തത്ഥ അഭേജ്ജം നാമ കിഞ്ചി മണിപാസാണാദി നത്ഥി, ന ച തേന ഗമനമഗ്ഗോ വിരുഹതി, ഏവമേവ അരഹത്തമഗ്ഗേന യത്ഥ സോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മിം സന്താനേ അഭേജ്ജോ കിലേസോ നാമ നത്ഥി, ന ച ഭിന്നോ പുന വിരുഹതീതി വജിരുപമതാ വേദിതബ്ബാ. തദുപചാരേന ബാലാ യഥാ ‘‘മഞ്ചാ ഘോസന്തീ’’തി. കണ്ഹാഭിജാതീതി അപായാ വുച്ചന്തി മനുസ്സേസു ച ദോഭഗ്ഗിയം. തപനസ്സ വാ ദുക്ഖസ്സ ഹിതാതി തപനിയാ.

ദാസാദീസുപി സിരിവഡ്ഢകാദിസദ്ദാ വിയ അതഥത്താ വചനമത്തമേവ അധികാരം കത്വാ പവത്താ അധിവചനാ. യസ്മാ പന അധിവചനനിരുത്തിപഞ്ഞത്തിപദാനി സമാനത്ഥാനി, സബ്ബഞ്ച വചനം അധിവചനാദിഭാവം ഭജതി, തസ്മാ തേസുപി വചനവിസേസേസു വിസേസേന പവത്തേഹി അധിവചനാദിസദ്ദേഹി സബ്ബാനി വചനാനി അത്ഥപ്പകാസനസാമഞ്ഞേന വുത്താനീതി ഏതേനാധിപ്പായേന അയം അത്ഥയോജനാ കതാതി വേദിതബ്ബാ. അഥ വാ അധി-സദ്ദോ ഉപരിഭാഗേ, ഉപരി വചനം അധിവചനം. കസ്സ ഉപരി? പകാസേതബ്ബസ്സ അത്ഥസ്സാതി വിദിതോവായമത്ഥോ. അധീനം വാ വചനം അധിവചനം. കേന അധീനം? അത്ഥേന. തഥാ തംതംഅത്ഥപ്പകാസനേ നിച്ഛിതം, നിയതം വാ വചനം നിരുത്തി. പഥവീധാതുപുരിസാദിതംതംപകാരേന ഞാപനതോ പഞ്ഞത്തീതി ഏവം അധിവചനാദിപദാനം സബ്ബവചനേസു പവത്തി വേദിതബ്ബാ. അഞ്ഞഥാ സിരിവഡ്ഢകധനവഡ്ഢകപ്പകാരാനമേവ അഭിലാപാനം അധിവചനതാ, അഭിസങ്ഖരോന്തീതി ഏവംപകാരാനമേവ നിദ്ധാരണവചനാനം നിരുത്തിതാ, തക്കോ വിതക്കോതി ഏവംപകാരാനമേവ ഏകമേവത്ഥം തേന തേന പകാരേന ഞാപേന്താനം പഞ്ഞത്തിതാ ച ആപജ്ജേയ്യാതി.

൧൦൯-൧൧൮. ഫസ്സോ വേദനാതി സബ്ബദാപി അരൂപധമ്മാനം ഫസ്സാദിനാമകത്താ പഥവിയാദീനം കേസകുമ്ഭാദിനാമന്തരാപത്തി വിയ നാമന്തരാനാപജ്ജനതോ ച സദാ അത്തനാവ കതനാമതായ ചതുക്ഖന്ധനിബ്ബാനാനി നാമകരണട്ഠേന നാമം. നമനം അവിനാഭാവതോ ആരമ്മണാഭിമുഖതാ, നമനഹേതുഭൂതതാ നാമനം. അഥ വാ അധിവചനസമ്ഫസ്സോ വിയ അധിവചനം നാമമന്തരേന യേ അനുപചിതബോധിസമ്ഭാരാനം ഗഹണം ന ഗച്ഛന്തി, തേ നാമായത്തഗ്ഗഹണാ നാമം. രൂപം പന വിനാപി നാമസാധനം അത്തനോ രുപ്പനസഭാവേന ഗഹണം ഉപയാതീതി രൂപം.

൧൧൯-൧൨൩. ഇതോ പുബ്ബേ പരികമ്മം പവത്തം, ഇതോ പരം ഭവങ്ഗം, മജ്ഝേ സമാപത്തീതി ഏവം സമാപത്തീനം അപ്പനാപരിച്ഛേദപഞ്ഞാ സമാപത്തികുസലതാ. വുട്ഠാനേ കുസലഭാവോ പുബ്ബേ വുട്ഠാനേ പരിച്ഛേദകരണഞാണം. ലക്ഖണാദിവസേന അനിച്ചാദിവസേന ച മനസി കരണം മനസികാരോ.

൧൨൪-൧൩൪. സുചിസീലതാ സോരച്ചം. സാ ഹി സോഭനകമ്മരതതാതി. സമ്മോദകസ്സ, സമ്മോദകോ വാ മുദുഭാവോ സമ്മോദകമുദുഭാവോ, സണ്ഹവാചതാ. ‘‘അഗുത്തദ്വാരതാ’’തി വുത്തേ കേസു ദ്വാരേസൂതി ന പഞ്ഞായതീതി ‘‘ഇന്ദ്രിയേസൂ’’തി വുത്തം. സമ്പജാനാതീതി സമ്പജാനോ, തസ്സ ഭാവോ സമ്പജഞ്ഞം. തദപി ഞാണം യസ്മാ സമ്പജാനാതി, തസ്മാ ‘‘സമ്പജാനാതീതി സമ്പജഞ്ഞ’’ന്തി ആഹ. അപ്പടിസങ്ഖാനേ നിമിത്തേ വിസയേ വാ. വീരിയസീസേനാതി വീരിയപാമോക്ഖേന. ഉപ്പന്നം ബലന്തി വീരിയോപത്ഥമ്ഭേന ഹി കുസലഭാവനാ ബലവതീ ഥിരാ ഉപ്പജ്ജതീതി തഥാ ഉപ്പന്നാ ബലവതീ കുസലഭാവനാ ബലവന്തോ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാതിപി വുച്ചന്തി. കസിണനിമിത്തം വിയ സഞ്ഞാണം വിയ സവിഗ്ഗഹം വിയ ച സുട്ഠു ഉപലക്ഖേതബ്ബാകാരം ‘‘നിമിത്ത’’ന്തി വുച്ചതി. സമഥോ ച ഏവം ആകാരോതി ‘‘നിമിത്ത’’ന്തി വുത്തോ. തഥാ ഹി സോ പച്ചവേക്ഖന്തേന പച്ചവേക്ഖണതോ ഗയ്ഹതീതി. ഉദ്ധച്ചമിവ ചിത്തം ന വിക്ഖിപതീതി, വിക്ഖേപപടിക്ഖേപോ വാ അവിക്ഖേപോ.

൧൩൫-൧൪൨. സീലമേവ പുനപ്പുനം ആസേവിയമാനം ലോകിയം ലോകുത്തരമ്പി സീലം പരിപൂരേതീതി ‘‘സീലപരിപൂരണതോ’’തി വുത്തം. സീലസ്സ സമ്പദാതി കാരണസീലമ്പി ഫലസീലമ്പി സമ്പന്നസമുദായസ്സ ഏകദേസവസേന വുത്തം. അഥ വാ ‘‘കതമേ ച ഥപതി അകുസലാ സീലാ? അകുസലം കായകമ്മം അകുസലം വചീകമ്മം പാപകോ ആജീവോ’’തി (മ. നി. ൨.൨൬൪) വുത്തത്താ സബ്ബമ്പി കുസലാകുസലം ‘‘സീല’’ന്തി ഗഹേത്വാ തത്ഥ കുസലസീലം നിദ്ധാരേത്വാ ‘‘സീലസമ്പദാ’’തി വുത്തം. ഏവം ദിട്ഠിസമ്പദാപി വേദിതബ്ബാ.

ദിട്ഠിവിസുദ്ധി ഖോ പന യഥാദിട്ഠിസ്സ ച പധാനന്തി കമ്മസ്സകതഞാണാദിസങ്ഖാതാ ദിട്ഠിവിസുദ്ധി ചേവാതി പടിപാടിയാ ദിട്ഠിവിസുദ്ധി ദിട്ഠിവിസുദ്ധി ഖോ പനാതി ച പദദ്വയസ്സ സമാനത്താ പഞ്ഞാ. യഥാദിട്ഠിസ്സാതി നിബ്ബത്തിതപ്പകാരദിട്ഠിസ്സ നിബ്ബത്തേതബ്ബപധാനാനുരൂപദിട്ഠിസ്സ വാ യഥാദിട്ഠിപവത്തകിരിയസ്സ വാ. സംവേഗോതി സഹോത്തപ്പം ഞാണം, ഓത്തപ്പമേവ വാ. സമത്തം തുസ്സനം തിത്തി സന്തുട്ഠി, നത്ഥി ഏതസ്സ സന്തുട്ഠീതി അസന്തുട്ഠി, അസന്തുട്ഠിസ്സ ഭാവോ അസന്തുട്ഠിതാ. വീരിയപ്പവാഹേ പവത്തമാനേ അന്തരാ ഏവ പടിഗമനം നിവത്തനം പടിവാനം, തം അസ്സ അത്ഥീതി പടിവാനീ, ന പടിവാനീ അപ്പടിവാനീ, തസ്സ ഭാവോ അപ്പടിവാനിതാ. വിമുച്ചനം നാമ ആരമ്മണേ അധിമുത്തതാ കിലേസേഹി സബ്ബസങ്ഖാരേഹി ച നിസ്സടതാ ച. പടിസന്ധിവസേനാതി കിലേസാനം തംതംമഗ്ഗവജ്ഝാനം ഉപ്പന്നമഗ്ഗേ ഖന്ധസന്താനേ പുന സംദഹനവസേന. അനുപ്പാദഭൂതേതി തംതംഫലേ. അനുപ്പാദപരിയോസാനേതി അനുപ്പാദകരോ മഗ്ഗോ അനുപ്പാദോ, തസ്സ പരിയോസാനേ.

സുത്തന്തികദുകമാതികാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുകമാതികാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കാമാവചരകുസലപദഭാജനീയവണ്ണനാ

൧. ‘‘യേ വാ പന…പേ… അരൂപിനോ ധമ്മാ’’തി ഇദം ‘‘ഫസ്സോ ഹോതീ’’തി ഏവമാദികം വിയ ന വിസും ‘‘തേപി ഹോന്തീ’’തി ഹോതി-സദ്ദേന സമ്ബന്ധം കത്വാ വുത്തം, ഉദ്ദിട്ഠാവസേസേ ച പന ഗഹേത്വാ ‘‘ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ’’തി അപ്പേതും വുത്തന്തി അപ്പനായ അവരോധിതം. ഏവഞ്ച കത്വാ നിദ്ദേസേപി ഏതസ്സ പദഭാജനീയം ന വുത്തന്തി. സരൂപേന പന അദസ്സിതത്താ ‘‘അത്ഥീ’’തി വത്വാ ദുതിയേന ഹോതി-സദ്ദേന സമ്ബന്ധോ നിദ്ദേസോ ച ന കതോ, സങ്ഖേപേന പന ഉദ്ദിസിത്വാ സങ്ഖേപേനേവ യേ വാ പന ധമ്മാ നിദ്ദിട്ഠാതി ഏതസ്സ ധമ്മസ്സ ഉദ്ദേസേ അവരോധോ യുത്തോ. ധമ്മനിദ്ദേസേ ച നിദ്ദേസാവസാനേ വുത്തസ്സാതി.

പുച്ഛാപരിച്ഛേദവചനേനേവ പുച്ഛാഭാവേ വിഞ്ഞാതേ പുച്ഛാവിസേസഞാപനത്ഥം ആഹ ‘‘അയം കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ’’തി. പഞ്ചവിധാ ഹീതി മഹാനിദ്ദേസേ (മഹാനി. ൧൫൦; ചൂളനി. പുണ്ണകമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൧൨; മേത്തഗൂമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൧൮) ആഗതാ പുച്ഛാ ദസ്സേതി. ലക്ഖണന്തി ഞാതും ഇച്ഛിതോ യോ കോചി സഭാവോ. അഞ്ഞാതന്തി യേന കേനചി ഞാണേന അഞ്ഞാതഭാവം ആഹ. അദിട്ഠന്തി ദസ്സനഭൂതേന ഞാണേന പച്ചക്ഖം വിയ അദിട്ഠതം. അതുലിതന്തി ‘‘ഏത്തകം ഇദ’’ന്തി തുലാഭൂതായ പഞ്ഞായ അതുലിതതം. അതീരിതന്തി തീരണഭൂതായ പഞ്ഞായ അകതഞാണകിരിയാസമാപനതം. അവിഭൂതന്തി ഞാണസ്സ അപാകടഭാവം. അവിഭാവിതന്തി ഞാണേന അപാകടീകതഭാവം. അദിട്ഠം ജോതീയതി ഏതായാതി അദിട്ഠജോതനാ. അനുമതിയാ പുച്ഛാ അനുമതിപുച്ഛാ. ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിപുച്ഛായ ഹി ‘‘കാ തുമ്ഹാകം അനുമതീ’’തി അനുമതി പുച്ഛിതാ ഹോതി. കഥേതുകമ്യതാതി കഥേതുകമ്യതായ.

പഭേദതോ ധമ്മാനം ദേസനന്തി മാതികാദേസനം ആഹ. തത്ഥ ഹി പുരതോ കുസലാദികേ പഭേദേ വത്വാ പച്ഛതോ ധമ്മാ വുത്താതി ‘‘പഭേദവന്തദസ്സനത്ഥ’’ന്തി നിദ്ദേസം ആഹ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – മാതികായ സവിസേസനാ ധമ്മാ വുത്താ, തേ ച വിസേസിതബ്ബത്താ പധാനാ, പധാനഞ്ച ഇതികത്തബ്ബതായ യുജ്ജതീതി ധമ്മാനമേവ പധാനാനം പുച്ഛിതബ്ബതാ വിസ്സജ്ജിതബ്ബതാ ച ഹോതി, തസ്മാ തേ പുച്ഛിതബ്ബേ ദസ്സേതും ‘‘കതമേ ധമ്മാ’’തി വുത്തം, തേ പന വിസേസവന്തോ പുച്ഛിതാതി ദസ്സേതും പുന ‘‘കുസലാ’’തി വുത്തന്തി ഏവം പഭേദവന്തദസ്സനത്ഥം അയം പദാനുക്കമോ കതോതി. ‘‘ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ’’തി വിസ്സജ്ജനേപി ഏവമേവ യോജനാ കാതബ്ബാ. ‘‘പഭേദതോ ധമ്മാനം ദേസനം ദീപേത്വാ’’തി ഏതസ്സ അത്ഥം വിവരിതും ‘‘ഇമസ്മിഞ്ഹീ’’തിആദിമാഹ. അനേകപ്പഭേദാ ദേസേതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ. തസ്മാതി അവോഹാരദേസനതോ ധമ്മാനമേവ ദേസേതബ്ബത്താ തേസഞ്ച ഘനവിനിബ്ഭോഗപടിസമ്ഭിദാഞാണാവഹനതോ പഭേദവന്താനം ദേസേതബ്ബത്താ ‘‘കുസലാ…പേ… ദീപേത്വാ’’തി ഏതേന സമ്ബന്ധോ. ഏവമേവ ഹി യഥാവുത്തദീപനസ്സ ഹേതും സകാരണം പകാസേതും പുന ‘‘ധമ്മായേവാ’’തിആദി വുത്തന്തി. ധമ്മാതി സാമഞ്ഞമത്തവചനേന സമൂഹാദിഘനവസേന ഏകത്തഗ്ഗഹണം ഹോതീതി ഏകത്തവിനിബ്ഭോഗകരണം ഘനവിനിബ്ഭോഗഞാണം ആവഹതി പഭേദദേസനാ, തഥാ കുസലാദിധമ്മാനം അബ്യാകതാദിഅത്ഥാനഞ്ച ദീപനതോ ധമ്മപടിസമ്ഭിദാദിഞാണഞ്ച ആവഹതി. ‘‘പഭേദവന്തദസ്സനത്ഥ’’ന്തി ഏതം വിവരിതും ‘‘ഇദാനി യേ തേനാ’’തിആദിമാഹ. പഭേദ…പേ… യുജ്ജതി ഇതികത്തബ്ബതായുത്തസ്സ വിസേസനത്താ. അഥ വാ ഉദ്ദേസോ ധമ്മപ്പധാനോ, പുച്ഛാ സംസയിതപ്പധാനാ, ന ച ധമ്മഭാവോ സംസയിതോ, കുസലാദിഭേദോ പന സംസയിതോതി നിച്ഛിതസംസയിതവസേനായം പദാനുക്കമോ കതോ.

ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം വചനേ. കിമത്ഥമാഹ ഭഗവാതി തം ദസ്സേതും ആഹ ‘‘സമയേ നിദ്ദിസി ചിത്ത’’ന്തി. പരിയോസാനേതി സമയേ ചിത്തനിദ്ദേസസ്സ ‘‘യസ്മിം…പേ… ആരബ്ഭാ’’തി ഏതസ്സ പരിയോസാനേ. തസ്മിം സമയേതി തസ്മിം ചിത്തുപ്പാദസമയേ. ചിത്തേന സമയം നിയമേത്വാന അഥ പച്ഛാ ബോധേതുന്തി സമ്ബന്ധോ. വിജ്ജമാനേപി ഭോജനഗമനാദിസമയനാനത്തേ സമവായാദിനാനത്തേ ച യഥാവുത്തചിത്തനിയമിതാ വിസേസിതാ അഞ്ഞസ്മിം സമയേ യഥാധിപ്പേതാനം ഫസ്സാദീനം അഭാവാ ചിത്തനിയമിതേ സമയേ ഫസ്സാദയോ ബോധേതും വിസേസനമേവ താവ ചിത്തം ദസ്സേതും സമയേ ചിത്തം നിദ്ദിസീതി അത്ഥോ. വിസേസിതബ്ബോപി ഹി സമയോ അത്തനോ ഉപകാരത്ഥം വിസേസനഭാവം ആപജ്ജതി, വിസേസനഭൂതഞ്ച ചിത്തം തദുപകാരത്ഥം വിസേസിതബ്ബഭാവന്തി. സന്തതിഘനാദീനം അയം വിസേസോ – പുരിമപച്ഛിമാനം നിരന്തരതായ ഏകീഭൂതാനമിവ പവത്തി സന്തതിഘനതാ, തഥാ ഫസ്സാദീനം ഏകസമൂഹവസേന ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യകിച്ചഭേദവസേന ഏകാരമ്മണതാവസേന ച ഏകീഭൂതാനമിവ പവത്തി സമൂഹാദിഘനതാതി.

കാലഞ്ച സമയഞ്ചാതി യുത്തകാലഞ്ച പച്ചയസാമഗ്ഗിഞ്ച. ഖണോതി ഓകാസോ. തഥാഗതുപ്പാദാദികോ ഹി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ ഓകാസോ തപ്പച്ചയപടിലാഭഹേതുത്താ. ഖണോ ഏവ ച സമയോ. യോ ‘‘ഖണോ’’തി ച ‘‘സമയോ’’തി ച വുച്ചതി, സോ ഏകോവാതി അത്ഥോ. മഹാസമയോതി മഹാസമൂഹോ. സമയോപി ഖോതി സിക്ഖാപരിപൂരണസ്സ ഹേതുപി. സമയപ്പവാദകേതി ദിട്ഠിപ്പവാദകേ. തത്ഥ ഹി നിസിന്നാ തിത്ഥിയാ അത്തനോ അത്തനോ സമയം പവദന്തീതി. അത്ഥാഭിസമയാതി ഹിതപടിലാഭാ. അഭിസമേതബ്ബോതി അഭിസമയോ, അഭിസമയോ അത്ഥോ അഭിസമയട്ഠോതി പീളനാദീനി അഭിസമിതബ്ബഭാവേന ഏകീഭാവം ഉപനേത്വാ വുത്താനി, അഭിസമയസ്സ വാ പടിവേധസ്സ വിസയഭൂതോ അത്ഥോ അഭിസമയട്ഠോതി താനേവ തഥാ ഏകത്തേന വുത്താനി. തത്ഥ പീളനം ദുക്ഖസച്ചസ്സ തംസമങ്ഗിനോ ഹിം സനം അവിപ്ഫാരികതാകരണം. സന്താപോ ദുക്ഖദുക്ഖതാദിഭാവേന സന്താപനം പരിദഹനം.

‘‘ഇധാ’’തി വചനം അകുസലേസു അബ്യാകതേസു ച കേസുചി ഖണസ്സ അസമ്ഭവതോ. നനു കുസലാനഞ്ച നവമേന ഖണേന വിനാ ഉപ്പത്തി ഹോതീതി? നോ ന ഹോതി, ന പന നവമോ ഏവ ഖണോ, ചതുചക്കാനിപി ഖണോതി വുത്താനി. സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേന അത്തസമ്മാപണിധിഖണമന്തരേന നത്ഥി കുസലസ്സ ഉപ്പത്തീതി ഖണോ ഇധ ഗഹിതോ. ഇന്ദ്രിയവിസയമനസികാരാധീനം വിഞ്ഞാണന്തി ഏവമാദി സാധാരണഫലം ദട്ഠബ്ബം. നവമോതി അട്ഠക്ഖണേ ഉപാദായ വുത്തം. ചതുചക്കം വത്തതീതി പുന പതിരൂപദേസവാസാദിസമ്പത്തി ചതുചക്കം വിപരിവത്തതീതി അത്ഥോ. ഓകാസഭൂതാനീതി അത്തനോ നിബ്ബത്തിയാ ‘‘ഇദാനി ഉപ്പജ്ജന്തു കുസലാനീ’’തി അനുമതിദാനം വിയ ഭൂതാനി.

ചിത്തകാലോതി ധമ്മേനേവ സതാ കാലോ വിസേസിതോ, ന തസ്സ പവത്തിത്ഥ പവത്തിസ്സതി പവത്തതീതി ഏതേന അവത്ഥാവിസേസേന, നാപി തസ്സ വിജാനനകിച്ചേന, തസ്മാ ഏവംവിധേ ധമ്മേ ഉപാദായ പഞ്ഞത്തോതി വുത്തോ. കമപ്പവത്താ വിസേസാ ഏവ പടിപാടീതി ബീജഭാവോ ച പടിപാടീതി വത്തുമരഹതീതി ഇമിനാധിപ്പായേന ‘‘ബീജകാലോതി ധമ്മപടിപാടിം ഉപാദായ പഞ്ഞത്തോ’’തി ആഹ. ധമ്മപടിപാടിം വാതി അട്ഠകലാപധമ്മേ സന്ധായാഹ. സഞ്ചിതാ വിയ ഗയ്ഹമാനകാലാ ഏവ കാലസഞ്ചയോ, യഥാ വാ തഥാ വാ കാലോതി ഏകം സഭാവം ഗഹേത്വാ അഭിനിവേസം കരോന്തസ്സ തദഭിനിവേസനിസേധനത്ഥം ‘‘സോ പനേസ സഭാവതോ അവിജ്ജമാനത്താ പഞ്ഞത്തിമത്തകോ’’തി ആഹ. ഞത്വാ വിഞ്ഞേയ്യോതി സമ്ബന്ധോ. ഇതരോ പന ഹേതൂതി ഏസ സമയോ പച്ചയോവ വിഞ്ഞേയ്യോ. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം അധികാരേ ന ഹേതുഹേതു സാധാരണഹേതു ചാതി അത്ഥോ. സമവായോ പച്ചയസാമഗ്ഗീ, ഹേതു പന ഏകേകോ പച്ചയോതി അയമേതേസം വിസേസോ വേദിതബ്ബോ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം അനേകപച്ചയദസ്സനേന തംതംദ്വാരികാനം കുസലാനഞ്ച തപ്പച്ചയതം ദസ്സേതി.

പരിഗ്ഗഹോ കതോ അട്ഠകഥാചരിയേഹി. ഏകകാരണവാദോതി പകതികാരണവാദോ, ഇസ്സരകാരണവാദോ വാ. അഞ്ഞമഞ്ഞാപേക്ഖോതി അവയവാനം അഞ്ഞമഞ്ഞാപേക്ഖതായ സമുദായോ വുത്തോ. അപേക്ഖാ ച യാവ സഹായകാരണസമാഗമോ ന ഹോതി, താവ ഫലസ്സ അനിപ്ഫാദനം സമാഗമേ നിപ്ഫാദനസമത്ഥസ്സ നിപ്ഫാദനഞ്ച. സമാഗമോ ച യേസു യുജ്ജമാനേസു നിബ്യാപാരേസുപി ഫലസ്സ പവത്തി, തേസം സബ്ഭാവോതി.

അസാമഗ്ഗീ…പേ… പത്തിതോതി ചക്ഖുരൂപാലോകമനസികാരാനം അസമവേതാനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ അഹേതുഭാവേ സതി സമവേതാനഞ്ച തംസഭാവാവിനിവത്തിതോ ഹേതുഭാവാനാപത്തിതോതി അത്ഥോ. ന ഹി സഭാവന്തരം അഞ്ഞേന സഹിതം സഭാവന്തരം ഹോതീതി. ഏകസ്മിന്തി അന്ധസതേ ഏകേകസ്മിം അന്ധേതി അധിപ്പായോ. അഞ്ഞഥാ യഥാരുതവസേന അത്ഥേ ഗയ്ഹമാനേ ഏകസ്സ അന്ധസ്സ ദസ്സനാസമത്ഥതാ സബ്ബേസമ്പി ന ഹോതി, നാപി ഏകസ്സ അസമത്ഥതായ സബ്ബേസമ്പി അസമത്ഥതാ വുത്താ, കിന്തു സബ്ബേസം വിസും അസമത്ഥതായ ഏവാതി ഉപമാവചനം ന യുജ്ജേയ്യ, നാപി ഉപമോപമിതബ്ബസമ്ബന്ധോ. ന ഹി ഉപമിതബ്ബേസു ചക്ഖാദീസു ഏകസ്സ അസമത്ഥതായ സബ്ബേസമ്പി അസമത്ഥതാ വുത്താ, കിന്തു സബ്ബേസം വിസും അസമത്ഥതായ സഹിതാനം അസമത്ഥതാതി. അന്ധസതം പസ്സതീതി ച അന്ധസതം സഹിതം പസ്സതീതി അധിപ്പായോ അഞ്ഞഥാ വുത്തനയേന ഉപമിതബ്ബാസമാനതാപത്തിതോ. സാധാ…പേ… ഠിതഭാവോതി യേസു വിജ്ജമാനേസു ഫലപ്പവത്തി തേസം സമോധാനേ, യഥാ പവത്തമാനേസു തേസു ഫലപ്പവത്തി, തഥാ പവത്തിമാഹ. ന യേസം കേസഞ്ചി അനേകേസം സമോധാനമത്തം സാമഗ്ഗീ. ന ഹി സദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബസമോധാനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ, കട്ഠകപാലപാസാണസമോധാനം വാ സോതവിഞ്ഞാണസ്സ ഹേതൂതി. തന്തി തം ദസ്സനം. അസാ…പേ… സിദ്ധോതി നായമത്ഥോ സാധേതബ്ബോ വിസും അഹേതൂനം ചക്ഖാദീനം സഹിതാനം ഹേതുഭാവസ്സ പച്ചക്ഖസിദ്ധത്താതി അത്ഥോ. ന ഹി പച്ചക്ഖസിദ്ധേ യുത്തിമഗ്ഗനം യുത്തന്തി.

മനുസ്സത്താദീനം ഖണാവയവാനം സാമഗ്ഗീ ഖണസാമഗ്ഗീ, തം വിനാ സോ നവമചക്കസമ്പത്തിസങ്ഖാതോ ഖണോ നത്ഥി. സാ ഏവ ഹി ഖണസാമഗ്ഗീ സോ ഖണോതി അത്ഥോ. ഖണ…പേ… ദീപേതി അത്തനോ ദുല്ലഭതായാതി അത്ഥോ. ഖണത്ഥോ വാ സമയസദ്ദോ ഖണസങ്ഖാതോ സമയോതി വുത്തോ. സോ യസ്മിം ദുല്ലഭേ ഖണേ സതീതി ഇമസ്സത്ഥസ്സ വിഭാവനവസേന തദായത്തായ കുസലുപ്പത്തിയാ ദുല്ലഭഭാവം ദീപേതി. ഏതേനുപായേന സമവായ…പേ… വുത്തിം ദീപേതീതി ഏത്ഥ ഇതോ പരേസു ച യോജനാ തസ്സ തസ്സ തംതംദീപനേ കാതബ്ബാ.

തസ്സ പുരിസസ്സാതി ‘‘സേയ്യഥാപി ഭിക്ഖവേ ചത്താരോ ദള്ഹധമ്മാ ധനുഗ്ഗഹാ സിക്ഖിതാ കതഹത്ഥാ കതുപാസനാ ചതുദ്ദിസാ ഠിതാ അസ്സു, അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ‘അഹം ഇമേസം…പേ… കതുപാസനാനം കണ്ഡേ ഖിത്തേ ഖിത്തേ അപ്പതിട്ഠിതേ പഥവിയം ഗഹേത്വാ ആഹരിസ്സാമീ’’’തി (സം. നി. ൨.൨൨൮) ഏവം വുത്തജവനപുരിസസ്സ. താവ പരിത്തകോതി ഗമനസ്സാദാനം ദേവപുത്താനം ഹേട്ഠുപരിയായേന പടിമുഖം ധാവന്താനം സിരസി പാദേ ച ബദ്ധഖുരധാരാസന്നിപാതതോ ച പരിത്തതരോ കാലോ. കാലസങ്ഖാതോ സമയോ ചിത്തപരിച്ഛിന്നോ വുച്ചമാനോ തേനേവ പരിച്ഛേദകചിത്തേന ‘‘ഏവം പരിത്തോ അഹ’’ന്തി അത്തനോ പരിത്തതം ദീപേതി. യഥാ ചാഹം, ഏവം സബ്ബോ കുസലചിത്തപ്പവത്തികാലോതി തസ്സ പരിത്തതം ദീപേതി. സദ്ദസ്സ ദീപനാ വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബാ.

പകതിവാദീനം മഹതോ വിയ അണുവാദീനം ദ്വിഅണുകസ്സ വിയ ച ഏകസ്സേവ. ഹേതു…പേ… വുത്തിതം ദീപേതീതി പച്ചയായത്തവുത്തിദീപനതോ തപ്പരഭാവാ ഹേതുസങ്ഖാതസ്സ പരായത്തവുത്തിദീപനതാ വുത്താ. സതി പന പച്ചയായത്തഭാവേ പച്ചയസാമഗ്ഗീആയത്തതാ സമവായസങ്ഖാതേന ദീപിയതീതി അതപ്പരഭാവതോ തസ്സ തംദീപനതാ ന വുത്താ. അനേന സമയേന കത്തുഭൂതേന, അനേന സമയേന വാ കരണഭൂതേന ഭഗവതാ പടിസേധിതോതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ പുരിമാസു ദീപനാസു.

അധികരണവസേനാതി ആധാരവസേന. ഏത്ഥാതി കാലസമൂഹസങ്ഖാതേ സമയേ ഗഹിതേതി അത്ഥോ. കാലോപി ഹി ചിത്തപരിച്ഛിന്നോ സഭാവതോ അവിജ്ജമാനോപി ആധാരഭാവേനേവ സഞ്ഞാതോ ‘‘അധികരണ’’ന്തി വുത്തോ തംഖണപ്പവത്താനം തതോ പുബ്ബേ പരതോ ച അഭാവാ. ഭാവോതി കിരിയാ. കിരിയായ കിരിയന്തരലക്ഖണം ഭാവേനഭാവലക്ഖണം. യഥാ ഗാവീസു ദുയ്ഹമാനാസു ഗതോ, ദുദ്ധാസു ആഗതോതി ദോഹനകിരിയാ ഗമനകിരിയായ ലക്ഖണം ഹോതി, ഏവമിഹാപി ‘‘യസ്മിം സമയേ തസ്മിം സമയേ’’തി ച വുത്തേ സതീതി അയമത്ഥോ വിഞ്ഞായമാനോ ഏവ ഹോതി അഞ്ഞകിരിയാസമ്ബന്ധാഭാവേന പദത്ഥസ്സ സത്താവിരഹാഭാവതോതി സമയസ്സ സത്താകിരിയായ ചിത്തുപ്പാദകിരിയാ ഫസ്സാദിഭവനകിരിയാ ച ലക്ഖീയതീതി ഉഭയത്ഥ സമയസദ്ദേ ഭുമ്മനിദ്ദേസോ കതോ ലക്ഖണഭൂതഭാവയുത്തോതി.

ഉദ്ദാനതോതി ഉദ്ദേസതോ സങ്ഖേപതോ. കിലേസകാമോ വത്ഥുകാമഭാവം ഭജന്തോ കാമനീയവസേന ഭജതി, ന കാമനവസേനാതി കാമനവസേന കിലേസകാമോ ഏവ ഹോതി, ന വത്ഥുകാമോ. ദുവിധോപേസോതി വചനേന ദുവിധസ്സപി സഹിതസ്സ അവചരണപ്പദേസം സങ്ഗണ്ഹാതി. തേന വത്ഥുകാമസ്സേവ പവത്തിദേസോ രൂപാരൂപധാതുദ്വയം അപനീതം ഹോതി. നനു ച ദുവിധോപി സഹിതോ രൂപാരൂപധാതൂസു പവത്തതി രൂപാരൂപാവചരധമ്മാനം വത്ഥുകാമത്താ തദാരമ്മണാനം രൂപാരൂപരാഗാനഞ്ച കിലേസകാമഭാവസിദ്ധിതോതി? തം ന, ബഹലകിലേസസ്സ കാമരാഗസ്സ കിലേസകാമഭാവേന ഇധ സങ്ഗഹിതത്താ. ഏവഞ്ച കത്വാ രൂപാരൂപധാതൂസു പവത്തമാനേസു കാമാവചരധമ്മേസു നികന്തി ഇധ ന സങ്ഗഹിതാ സുഖുമത്താ. ‘‘ഉദ്ദാനതോ ദ്വേ കാമാ’’തി സബ്ബകാമേ ഉദ്ദിസിത്വാപി ഹി ‘‘ദുവിധോപേസോ’’തി ഏത്ഥ തദേകദേസഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞസഹിതതാപരിച്ഛിന്നാ കാമരാഗതബ്ബത്ഥുകധമ്മാവ സങ്ഗഹിതാതി, നിരവസേസോ വാ കിലേസകാമോ കാമരാഗോ കാമതണ്ഹാരൂപതണ്ഹാഅരൂപതണ്ഹാനിരോധതണ്ഹാഭേദോ ഇധ പവത്തതീതി അനവസേസപ്പവത്തിതം സന്ധായ ‘‘ദുവിധോപേസോ’’തി വുത്തം, വത്ഥുകാമോപി ച അപ്പകോ ഇധാപി ന വത്തതി രൂപാരൂപാവചരവിപാകമത്തോ, തഥാപി പരിപുണ്ണവത്ഥുകാമത്താ കാമാവചരധമ്മാവ ഇധ ഗഹിതാ. ഏവഞ്ച കത്വാ സസത്ഥാവചരോപമാ യുത്താ ഹോതി. ‘‘രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതീ’’തി (ധ. സ. ൧൬൩; വിഭ. ൬൨൫) ഏത്ഥ രൂപഭവോ ഉത്തരപദലോപം കത്വാ ‘‘രൂപ’’ന്തി വുത്തോ, ഏവമിധാപി ഉത്തരപദലോപോ ദട്ഠബ്ബോ. അഞ്ഞഥാ ഹി ചിത്തം കാമാവചരാവചരന്തി വുച്ചേയ്യാതി. ആരമ്മണകരണവസേനാതിആദികേ ‘‘കാമോ’’തി സബ്ബം തണ്ഹമാഹ, തസ്മാ ‘‘കാമഞ്ചേസാ’’തിആദി വുത്തം, ‘‘കാമേ അവചാരേതീതി കാമാവചാര’’ന്തി വത്തബ്ബേ ചാ-സദ്ദസ്സ രസ്സത്തം കതം.

രുള്ഹിസദ്ദേനാതി ഞാണസമ്പയുത്തേസു രുള്ഹേന സദ്ദേന, ഞാണസമ്പയുത്തേസു വാ പവത്തിത്വാ അനവജ്ജസുഖവിപാകതായ തംസദിസേസു ഞാണവിപ്പയുത്തേസു രുള്ഹേന സദ്ദേന. അഥ വാ കിഞ്ചി നിമിത്തം ഗഹേത്വാ സതിപി അഞ്ഞസ്മിം തംനിമിത്തയുത്തേ കിസ്മിഞ്ചിദേവ വിസയേ സമ്മുതിയാ ചിരകാലതാവസേന നിമിത്തവിരഹേപി പവത്തി രുള്ഹി നാമ യഥാ ‘‘മഹിയം സേതീതി മഹിംസോ, ഗച്ഛന്തീതി ഗാവോ’’തി, ഏവം കുസലസദ്ദസ്സപി രുള്ഹിഭാവോ വേദിതബ്ബോ. പഞ്ഞാനിദ്ദേസേ ‘‘കോസല്ല’’ന്തി അഭിധമ്മേ (ധ. സ. ൧൬) വുത്തം, തസ്സ ച ഭാവാ കുസലസദ്ദപ്പവത്തീതി കോസല്ലയോഗാ കുസലന്തി അയം അഭിധമ്മപരിയായോ ഹോതി. കുസലന്തി കുസലഭാവം ആഹ.

വിപാകാദീനം അവജ്ജപടിപക്ഖതാ നത്ഥീതി കുസലമേവ അനവജ്ജലക്ഖണം വുത്തം. അനവജ്ജലക്ഖണമേവാതി സുഖവിപാകസഭാവസ്സ ലക്ഖണഭാവനിവാരണത്ഥം അവധാരണം കതം, തംനിവാരണഞ്ച തസ്സ പച്ചുപട്ഠാനതം വത്ഥുകാമതായ കതം. സമ്പത്തിഅത്ഥേന രസേന വോദാനഭാവരസം. ഫലട്ഠേന പച്ചുപട്ഠാനേന ഇട്ഠവിപാകപച്ചുപട്ഠാനം. സഭാവോ കക്ഖളാദിഫുസനാദികോ അസാധാരണോ. സാമഞ്ഞം സാധാരണോ അനിച്ചാദിസഭാവോ. ഇധ ച കുസലലക്ഖണം സബ്ബകുസലസാധാരണസഭാവത്താ സാമഞ്ഞം ദട്ഠബ്ബം, അകുസലാദീഹി അസാധാരണതായ സഭാവോ വാ. ഉപട്ഠാനാകാരോതി ഗഹേതബ്ബഭാവേന ഞാണസ്സ ഉപട്ഠഹനാകാരോ. ഫലം പന അത്തനോ കാരണം പടിച്ച തപ്പടിബിമ്ബഭാവേന, പടിമുഖം വാ ഉപട്ഠാതീതി പച്ചുപട്ഠാനം.

വിജാനാതീതി സഞ്ഞാപഞ്ഞാകിച്ചവിസിട്ഠം വിസയഗ്ഗഹണം ആഹ. സബ്ബചിത്തസാധാരണത്താ യത്ഥ യത്ഥ യഥാ യഥാ അത്ഥോ ലബ്ഭതി, തത്ഥ തത്ഥ തഥാ തഥാ ഗഹേതബ്ബോതി. യം ആസേവനപച്ചയഭാവേന ചിനോതി, യഞ്ച കമ്മുനാ അഭിസങ്ഖതത്താ ചിതം, തം തഥാ ‘‘ചിത്ത’’ന്തി വുത്തം. യം പന തഥാ ന ഹോതി, തം പരിത്തകിരിയദ്വയം അന്തിമജവനഞ്ച ലബ്ഭമാനചിന്തനവിചിത്തതാദിവസേന ‘‘ചിത്ത’’ന്തി വേദിതബ്ബം. ഹസിതുപ്പാദോ പന അഞ്ഞജവനഗതികോവ. ചിത്താനം പനാതി വിചിത്രാനന്തി അത്ഥോ. തദന്തോഗധത്താ ഹി സമുദായവോഹാരേന അവയവോപി ‘‘ചിത്ത’’ന്തി വുച്ചതി യഥാ പബ്ബതനദീസമുദ്ദാദിഏകദേസേസു ദിട്ഠേസു പബ്ബതാദയോ ദിട്ഠാതി വുച്ചന്തീതി. ചരണം നാമ ഗഹേത്വാ ചരിതബ്ബചിത്തപടോ. രൂപാനീതി ബിമ്ബാനി.

അജ്ഝത്തികന്തി ഇന്ദ്രിയബദ്ധം വദതി. ചിത്തകതമേവാതി ചിത്തസ്സ മൂലകാരണതം സന്ധായ വുത്തം. കമ്മസ്സ ഹേതം ചിത്തം കാരണന്തി. തം പന അത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘കായകമ്മാദിഭേദ’’ന്തിആദിമാഹ. ലിങ്ഗനാനത്തന്തി സണ്ഠാനനാനത്തം, ഭിന്നസണ്ഠാനങ്ഗപച്ചങ്ഗവതോ സരീരസ്സ വാ നാനത്തം. വോഹാരവസേന ഇത്ഥിപുരിസാദിഭാവേന വോഹരിതബ്ബേസു പത്ഥനാവിസേസാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തതോ കമ്മവിസേസാ. ഏവമിദം കമ്മനാനത്തം വോഹാരനാനത്തതോ ഹോതി. അപാ…പേ… കാദിതാതി ഏവമാദീസു ആദി-സദ്ദേഹി ഗതിയാ ഉപപത്തിയാ അത്തഭാവേ ലോകധമ്മേസു ച നാനാകരണാനി സുത്താഗതാനി സങ്ഗണ്ഹാതി.

കമ്മനാനത്താദിവസേനാതി ഏത്ഥ കുസലാകുസലവസേന കമ്മനാനത്തം വേദിതബ്ബം. വിസദിസസഭാവതാ ഹി നാനത്തന്തി. കുസലകമ്മസ്സ ദാനാദിവസേന കായസുചരിതാദിഭാവേന ച പുഥുത്തം, അകുസലകമ്മസ്സ ച മച്ഛരിയാദീഹി കായദുച്ചരിതാദീഹി ച പുഥുത്തം വേദിതബ്ബം. ബഹുപ്പകാരതാ ഹി പുഥുത്തന്തി. അന്നദാനാദിവസേന ദാനാദീനം പാണാതിപാതാവിരതിആദിവസേന കായസുചരിതാദീനം ആവാസമച്ഛരിയാദിവസേന മച്ഛരിയാദീനം പാണാതിപാതാദിവസേന കായദുച്ചരിതാദീനഞ്ച പഭേദോ വേദിതബ്ബോ. ഏകേകസ്സ ഹി പകാരസ്സ ഭേദോ പഭേദോതി. നാനത്താദീനം വവത്ഥാനം തഥാ തഥാ വവത്ഥിതതാ നിച്ഛിതതാ. ഏതേനുപായേന ലിങ്ഗനാനത്താദീനി വേദിതബ്ബാനി. കമ്മനാനത്താദീഹി നിബ്ബത്താനി ഹി താനീതി.

പച്ചുപ്പന്നസ്സ ലിങ്ഗസ്സ കമ്മതോ പവത്തിം തദനുക്കമേന പച്ചുപ്പന്നകമ്മസ്സ നിപ്ഫത്തിഞ്ച ദസ്സേത്വാ തതോ അനാഗതലിങ്ഗനാനത്താദിനിപ്ഫത്തിദസ്സനേന സംസാരം ഘടേന്തോ ‘‘കമ്മനാനാകരണം പടിച്ചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പുരിമേന കമ്മവചനേന അവിജ്ജാസങ്ഖാരാ, ലിങ്ഗാദിവചനേന വിഞ്ഞാണാദീനി ഭവപരിയോസാനാനി, ഗതിആദിവചനേന ജാതിജരാമരണാനി ഗഹിതാനീതി ദട്ഠബ്ബാനി. തത്ഥ ഗതീതി നിരയാദയോ പഞ്ച ഗതിയോ വുച്ചന്തി, താസം നാനാകരണം അപദാദിഭാവോ. താ ഹി തഥാ ഭിന്നാതി. ഉപപത്തീതി ഗോമഹിംസാദിഖത്തിയാദിചാതുമഹാരാജികാദിഉപപത്തിയോ, താസം നാനാകരണം ഉച്ചാദിതാ. ഖത്തിയോ ഏവ ഹി ഏകച്ചോ കുലഭോഗഇസ്സരിയാദീഹി ഉച്ചോ ഹോതി, ഏകച്ചോ നീചോ. തേഹി ഏവ ഹീനതായ ഹീനോ, പധാനഭാവം നീതതായ പണീതോ, അഡ്ഢതായ സുഗതോ, ദലിദ്ദതായ ദുഗ്ഗതോ. കുലവസേന വാ ഉച്ചനീചതാ, ഇസ്സരിയവസേന ഹീനപണീതതാ, ഭോഗവസേന സുഗതദുഗ്ഗതതാ യോജേതബ്ബാ. സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണതാതി ഓദാതസാമാദിവണ്ണസുദ്ധിഅസുദ്ധിവസേന വുത്തം. സുജാതദുജ്ജാതതാതി നിഗ്രോധപരിമണ്ഡലാദിആരോഹപരിണാഹേഹി ലക്ഖണേഹി വാ അത്തഭാവപരിപുണ്ണാപരിപുണ്ണജാതതാവസേന. സുസണ്ഠിതദുസ്സണ്ഠിതതാതി അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം സണ്ഠാനവസേന.

അപരമ്പി വുത്തം അജ്ഝത്തികചിത്തസ്സ യഥാവുത്തസ്സ ചിത്തകതഭാവസാധകം സുത്തം ‘‘കമ്മതോ’’തിആദി. കമ്മഞ്ഹി ചിത്തതോ നിബ്ബത്തന്തി തതോ നിപ്ഫജ്ജമാനം സബ്ബമ്പി ചിത്തം ചിത്തകതമേവാതി സാധേതി. കമ്മനിബ്ബത്തതോ ലിങ്ഗതോ പവത്തമാനലിങ്ഗസഞ്ഞാ മൂലകാരണതോ കമ്മതോ ആസന്നകാരണതോ ലിങ്ഗതോ ച പവത്താ ഹോതീതി ‘‘കമ്മതോ…പേ… പവത്തരേ’’തി ആഹ. അഥ വാ ലിങ്ഗഞ്ച സഞ്ഞാ ച ലിങ്ഗസഞ്ഞാ, താ യഥാസങ്ഖ്യം കമ്മതോ ലിങ്ഗതോ ച പവത്തരേതി അത്ഥോ. സഞ്ഞാതോ ഭേദം ഗച്ഛന്തീതി തേ ഇത്ഥിപുരിസാദിലിങ്ഗസഞ്ഞാതോ ഇത്ഥിപുരിസാദിവോഹാരഭേദം ധമ്മാ ഗച്ഛന്തി, തഥാ തഥാ വോഹരിതബ്ബാതി അത്ഥോ. ഇമായ ഗാഥായ അതീതപച്ചുപ്പന്നദ്ധപടിച്ചസമുപ്പാദവസേന ചിത്തകതം ചിത്തം ദസ്സിതം.

ലോകോ ഏവ പജാതത്താ പജാതി പുരിമപാദസ്സ വിവരണം പച്ഛിമപാദോ ദട്ഠബ്ബോ. യഥാ രഥസ്സ ആണി നിബന്ധനാ, ഏവം സത്തലോകരഥസ്സ കമ്മം നിബന്ധനന്തി ഉപമാസംസന്ദനം വേദിതബ്ബം. ഇമായ ച ഗാഥായ അദ്ധദ്വയവസേന ചിത്തസ്സ കമ്മവിഞ്ഞാണകതതാ ദസ്സിതാ. കിത്തിന്തി പരമ്മുഖാ കിത്തനം പത്ഥടയസതം. പസംസന്തി സമ്മുഖാ പസംസനം ഥുതിം. കമ്മനാനാകരണന്തി കമ്മതോ നിബ്ബത്തനാനാകരണം കമ്മജേഹി അനുമിയമാനം കമ്മസ്സേവ വാ നാനാകരണം.

കമ്മസ്സകാതി കമ്മസയാ. കമ്മസ്സ ദായം തേന ദാതബ്ബം ആദിയന്തീതി കമ്മദായാദാ. അണ്ഡജാദീനഞ്ച യോനീനം കമ്മതോ നിബ്ബത്തത്താ കമ്മമേവ യോനി അത്തഭാവപടിലാഭനിമിത്തം ഏതേസന്തി കമ്മയോനീ. ബന്ധനട്ഠേന കമ്മം ബന്ധു ഏതേസന്തി കമ്മബന്ധൂ.

ചിത്തസ്സാതി കമ്മവിഞ്ഞാണസ്സ. തസ്സ പന അലദ്ധോകാസതാ അഞ്ഞേന കമ്മേന പടിബാഹിതത്താ തദവിപച്ചനോകാസേ പുഗ്ഗലസ്സ നിബ്ബത്തത്താ ച വേദിതബ്ബാ. വിജ്ജമാനമ്പി അപരാപരിയവേദനീയകമ്മവിഞ്ഞാണം കാലഗതിപയോഗാദിസഹകാരീപച്ചയവികലതായ അവസേസപച്ചയവേകല്ലം ദട്ഠബ്ബം. ഏകച്ചചിത്തന്തി ചിത്തേന കത്തബ്ബചിത്രേന ഏകച്ചഭൂതം തേന കത്തബ്ബചിത്രമാഹ.

അനുഭവിത്വാ ഭവിത്വാ ച അപഗതം ഭൂതാപഗതം. അനുഭൂതഭൂതതാ ഹി ഭൂതതാസാമഞ്ഞേന ഭൂതസദ്ദേന വുത്താ. സാമഞ്ഞമേവ ഹി ഉപസഗ്ഗേന വിസേസീയതീതി. അനുഭൂതസദ്ദോ ച കമ്മവചനിച്ഛാഭാവതോ അനുഭവകവാചകോ ദട്ഠബ്ബോ. വികപ്പഗാഹവസേന രാഗാദീഹി തബ്ബിപക്ഖേഹി ച അകുസലം കുസലഞ്ച ആരമ്മണരസം അനുഭവതി, ന വിപാകോ കമ്മവേഗക്ഖിത്തത്താ, നാപി കിരിയാ അഹേതുകാനം അതിദുബ്ബലതായ സഹേതുകാനഞ്ച ഖീണകിലേസസ്സ ഛളങ്ഗുപേക്ഖാവതോ ഉപ്പജ്ജമാനാനം അതിസന്തവുത്തിത്താ. ഏത്ഥ ച പുരിമനയേ കുസലാകുസലമേവ വത്തും അധിപ്പായവസേന ‘‘ഭൂതാപഗത’’ന്തി വുത്തം. യം ‘‘ഉപ്പന്നാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ ഉപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഠിതിയാ’’തി (സം. നി. ൫.൬൫൧-൬൬൨; വിഭ. ൩൯൦-൩൯൧) ഏത്ഥ ഉപ്പന്നന്തി ഗഹേത്വാ തംസദിസാനം പഹാനം, വുദ്ധി ച വുത്താ, പച്ഛിമനയേ പന ച-സദ്ദേന കുസലാകുസലഞ്ച ആകഡ്ഢിത്വാ സബ്ബം സങ്ഖതം വുത്തം ഭൂതാപഗതഭാവാഭിധാനാധിപ്പായേന.

വിപച്ചിതും ഓകാസകരണവസേന ഉപ്പതിതം അതീതകമ്മഞ്ച തതോ ഉപ്പജ്ജിതും ആരദ്ധോ അനാഗതോ വിപാകോ ച ‘‘ഓകാസകതുപ്പന്ന’’ന്തി വുത്തോ. യം ഉപ്പന്നസദ്ദേന വിനാപി വിഞ്ഞായമാനം ഉപ്പന്നം, തം സന്ധായ ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ചേതനികാന’’ന്തിആദി (അ. നി. ൧൦.൨൧൭, ൨൧൯) വുത്തം. താസു താസു ഭൂമീസൂതി മനുസ്സദേവാദിഅത്തഭാവസങ്ഖാതേസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു. തസ്മിം തസ്മിം സന്താനേ അനുപ്പത്തിഅനാപാദിതതായ അസമൂഹതം. ഏത്ഥ ച ലദ്ധഭൂമികം ‘‘ഭൂമിലദ്ധ’’ന്തി വുത്തം അഗ്ഗിആഹിതോ വിയ. ഓകാസകതുപ്പന്നസദ്ദേപി ച ഓകാസോ കതോ ഏതേനാതി, ഓകാസോ കതോ ഏതസ്സാതി ച ദുവിധത്ഥേപി ഏവമേവ കതസദ്ദസ്സ പരനിപാതോ വേദിതബ്ബോ.

സബ്ബദാ അവത്തമാനമ്പി ഗമിയചിത്തം പടിപക്ഖപച്ചവേക്ഖണായ അവിക്ഖമ്ഭിതത്താ ‘‘ഉപ്പന്ന’’ന്തി വുത്തം. അന്തരധാപേതീതി വിക്ഖമ്ഭികാ ആനാപാനസ്സതി വിക്ഖമ്ഭേതി. അന്തരായേവാതി ഭൂമിലദ്ധേ സഭൂമിയം അബ്ബോച്ഛിന്നേ വിച്ഛിന്ദിത്വാതി അത്ഥോ. അനതീതം അനനാഗതഞ്ച ഖണത്തയേകദേസഗതമ്പി ഉപ്പജ്ജമാനം ‘‘ഖണത്തയഗത’’ന്തി വുത്തം. ദേസനായ പധാനേന ഗഹിതോ അത്ഥോ ‘‘സീസ’’ന്തി വുച്ചതി. ലോകിയധമ്മഞ്ഹി ദേസേതബ്ബം പത്വാ ദേസനായ ചിത്തം പുബ്ബങ്ഗമം ഹോതി, ധമ്മസഭാവം വാ സന്ധായേതം വുത്തം. അകുസലാതി സബ്ബേപി അകുസലാ ധമ്മാ വുത്താ. ചേതനാതി കേചി. അകുസലഭാഗിയാതി രാഗാദയോ ഏകന്തഅകുസലാ. അകുസലപക്ഖികാതി ഫസ്സാദയോപി തപ്പക്ഖികാ. മനോ തേസം ധമ്മാനം പഠമം ഉപ്പജ്ജതീതി സഹജാതോപി മനോ സമ്പയുത്തേ സങ്ഗണ്ഹിത്വാ അധിപതിഭാവേന പവത്തമാനോ പഠമം ഉപ്പന്നോ വിയ ഹോതീതി ഏവം വുത്തോ. സമ്പയുത്താപി തദനുവത്തനതായ അന്വദേവ അകുസലാ ധമ്മാതി വുത്താ, അനന്തരപച്ചയമനം വാ സന്ധായ മനോപുബ്ബങ്ഗമതാ വുത്താ. ചിത്തേന നീയതീതി അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണം സന്ധായാഹ, തണ്ഹാസമ്പയുത്തം വാ. പഭസ്സരന്തി സഭാവപണ്ഡരതം സന്ധായാഹ. അരക്ഖിതേതി സതിയാ അനുനയപടിഘാദീഹി അരക്ഖിതേ, രാഗാദീഹി ബ്യാപന്നേ, തേഹി ഏവ അവസ്സുതേ. ചിത്തസ്സ പുബ്ബങ്ഗമഭാവസാധനേ അഞ്ഞമഞ്ഞം ബലദാനവസേന സുത്താനുരക്ഖണം, ഇധ വാ ഉപസംഹതാനം ആഭിധമ്മികേഹി വിഞ്ഞാതാനം ചിരകാലപ്പവത്തിവസേന വേദിതബ്ബം.

കതരപഞ്ഞം ത്വന്തിആദി ന പാളിആരുള്ഹം, ഏവം ഭഗവാ പുച്ഛതീതി അട്ഠകഥായമേവ വുത്തം. പഞ്ഞാ പന കിമത്ഥിയാതി ഇദമ്പി ഏകം സുത്തം. ‘‘അഭിഞ്ഞത്ഥാ പരിഞ്ഞത്ഥാ പഹാനത്ഥാ’’തി തസ്സ വിസ്സജ്ജനം.

സാതന്തി സഭാവവസേന വുത്തം, മധുരന്തി മധുരം വിയാതി ഉപമാവസേന. പോനോബ്ഭവികാതി പുനബ്ഭവകരണസീലാ. തത്രതത്രാഭിനന്ദനതോ നന്ദീ, നന്ദിഭൂതോ രാഗോ നന്ദിരാഗോ, നന്ദിരാഗഭാവേന സഹഗതാതി നന്ദിരാഗസഹഗതാതി ന ഏത്ഥ സമ്പയോഗവസേന സഹഗതഭാവോ അത്ഥീതി സഹഗതസദ്ദോ തണ്ഹായ നന്ദിരാഗഭാവം ജോതേതി. നന്ദിരാഗഭൂതാതി ചസ്സ അത്ഥോ. നിസ്സയേതി പാദകേ. രൂപാരൂപാരമ്മണാനന്തി പഥവീകസിണാദിആകാസാദിആരമ്മണാനം. സംസട്ഠേതി ഖീരോദകം വിയ സമോദിതേ ഏകീഭാവമിവ ഗതേ. സഹജാതേതി സമ്പയുത്തസഹജാതേ, ന സഹജാതമത്തേ. ഇധാപീതി ‘‘ഇമസ്മിമ്പി പദേ അയമേവ അത്ഥോ അധിപ്പേതോ’’തി ഇമിസ്സാ അട്ഠകഥായ യഥാദസ്സിതസംസട്ഠസദ്ദോ സഹജാതേ അധിപ്പേതോതി. അരൂപം രൂപേനാതി പടിസന്ധിക്ഖണേ വത്ഥുനാ. ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസോതി അനവസേസസങ്ഗഹേന കതോ അതിസയനിദ്ദേസോ.

അനാഭട്ഠതായേവാതി ‘‘ദിട്ഠം സുത’’ന്തിആദീസു ദിട്ഠതാദയോ വിയ അഭാസിതബ്ബതാ അനാഭട്ഠതാ. സബ്ബാകാരേന സദിസസ്സ ദുതിയചിത്തസ്സ സസങ്ഖാരികതാവചനേന ഇമസ്സ അസങ്ഖാരികതാ വിഞ്ഞായതി, തസ്മാ അഭാസിതബ്ബതായ ന ഗഹിതോതി അത്ഥോ യുജ്ജതി. അധിപ്പായോ പന പാളിയം അഭാസിതത്താ ഏവ തത്ഥ ദേസേതബ്ബഭാവേന ന ഗഹിതോ ന സങ്ഗഹിതോ ന തസ്സത്ഥസ്സ അഭാവാതി. അഥ വാ പാളിയം അനാഭട്ഠതായ ഏവ അട്ഠകഥായം ന ഗഹിതോ ന തസ്സത്ഥോ വുത്തോ. നിയമേത്വാവാതി പരതോ ഏവംവിധസ്സേവ സസങ്ഖാരികഭാവവചനതോ ഇധ തദവചനേനേവ അസങ്ഖാരികഭാവം നിയമേത്വാ.

മനോവിഞ്ഞാണന്തി ഏത്ഥ ദ്വാരം വത്ഥൂതി വുത്തം, ദ്വാരേന വാ തംസഹായഭൂതം ഹദയവത്ഥു വുത്തം. സരസഭാവേനാതി സകിച്ചഭാവേന. അവിജ്ജാ ഹി സങ്ഖാരാനം പച്ചയഭാവകിച്ചാ, അഞ്ഞാസാധാരണോ വാ രസിതബ്ബോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ ഭാവോ സരസഭാവോ, അവിജ്ജാസഭാവോ സങ്ഖാരസഭാവോതി ഏവമാദികോ. ‘‘സരസസഭാവേനാ’’തിപി പാഠോ, സോയേവ അത്ഥോ. അവിജ്ജാപച്ചയാതി വാ സരസേന, സങ്ഖാരാതി സഭാവേന.

ഏകസമുട്ഠാനാദിതാ രൂപധമ്മേസു ഏവ യോജേതബ്ബാ തേസു തബ്ബോഹാരബാഹുല്ലതോ. അതീതാദിഭാവോ രൂപാരൂപധമ്മേസു, ചിത്തചേതസികനിബ്ബാനാനമ്പി വാ യഥാസഭാവം ഏകദ്വിനകുതോചിസമുട്ഠാനതാ യോജേതബ്ബാ. അനാപാഥഗതാതി ചക്ഖാദീനം അഗോചരഗതാ സുഖുമരജാദിരൂപം വിയ വത്ഥുപരിത്തതായ തത്തായോഗുളേ പതിതോദകബിന്ദുരൂപം വിയ ഖണപരിത്തതായ അതിദൂരതായ അച്ചാസന്നാദിതായ അതീതാനാഗതതായ ച. വിസയോ അനഞ്ഞത്ഥഭാവേന, ഗോചരോ ച തത്ഥ ചരണേന വുത്തോ, തബ്ബിസയനിച്ഛയേന മനോ പടിസരണം. അയമത്ഥോ സിദ്ധോ ഹോതി അഞ്ഞഥാ തേസം ധമ്മാരമ്മണഭാവേന ‘‘നേസം ഗോചരവിസയം പച്ചനുഭോതീ’’തി വചനസ്സ അനുപപത്തിതോ. ദിബ്ബചക്ഖുദിബ്ബസോതഇദ്ധിവിധഞാണേഹി യഥാവുത്തനയേന അനാപാഥഗതാനി രൂപാദീനി ആലമ്ബിയമാനാനി ന ധമ്മാരമ്മണന്തി കത്ഥചി വുച്ചമാനാനി ദിട്ഠാനി, ഇതരഥാ ച ദിട്ഠാനി ‘‘ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ രൂപം പസ്സതീ’’തിആദീസൂതി.

ആപാഥമാഗച്ഛതി മനസാ പഞ്ചവിഞ്ഞാണേഹി ച ഗഹേതബ്ബഭാവൂപഗമനേന. ഘട്ടേത്വാതി പടിമുഖഭാവാപാഥം ഗന്ത്വാ. സരഭാണകസ്സ ഓസാരകസ്സ. പകതിയാ ദിട്ഠാദിവസേന ആപാഥഗമനഞ്ച ഭോജനപരിണാമഉതുഭോജനവിസേസഉസ്സാഹാദീഹി കല്യം, രോഗിനോ വാതാദീഹി ച ഉപദ്ദുതം വാ കായം അനുവത്തന്തസ്സ ജാഗരസ്സ ഭവങ്ഗസ്സ ചലനപച്ചയാനം കായികസുഖദുക്ഖഉതുഭോജനാദിഉപനിസ്സയാനം ചിത്തപണിദഹനസദിസാസദിസസമ്ബന്ധദസ്സനാദിപച്ചയാനം, സുത്തസ്സ ച സുപിനദസ്സനേ ധാതുക്ഖോഭാദിപച്ചയാനം വസേന വേദിതബ്ബം. അദിട്ഠസ്സ അസുതസ്സ അനാഗതബുദ്ധരൂപാദിനോ പസാദദാതുകാമതാവത്ഥുസ്സ തംസദിസതാസങ്ഖാതേന ദിട്ഠസുതസമ്ബന്ധേനേവ. ന കേവലം തംസദിസതാവ ഉഭയസമ്ബന്ധോ, കിന്തു തബ്ബിപക്ഖതാ തദേകദേസതാ തംസമ്പയുത്തതാദികോ ച വേദിതബ്ബോ. കേനചി വുത്തേ കിസ്മിഞ്ചി സുതേ അവിചാരേത്വാ സദ്ദഹനം സദ്ധാ, സയമേവ തം വിചാരേത്വാ രോചനം രുചി, ‘‘ഏവം വാ ഏവം വാ ഭവിസ്സതീ’’തി ആകാരവിചാരണം ആകാരപരിവിതക്കോ, വിചാരേന്തസ്സ കത്ഥചി ദിട്ഠിയാ നിജ്ഝാനക്ഖമനം ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തി.

ഗേരുകഹരിതാലഞ്ജനാദിധാതൂസു. സുഭനിമിത്തം സുഭഗ്ഗഹണസ്സ നിമിത്തം. തം സുഭനിമിത്തത്താ രഞ്ജനീയത്താ ച ലോഭസ്സ വത്ഥു. നിയമിതസ്സ ചിത്തസ്സ വസേന നിയമിതവസേന. ഏവമിതരേസു ദ്വീസു. ആഭോഗോ ആഭുജിതം. ലൂഖപുഗ്ഗലാ ദോസബഹുലാ. അദോസബഹുലാ സിനിദ്ധപുഗ്ഗലാ. തദധിമുത്തതാതി പീതിനിന്നചിത്തതാ. ഇമേഹി…പേ… വേദിതബ്ബോ പീതിയാ സോമനസ്സവിപ്പയോഗാസമ്ഭവതോതി അധിപ്പായോ.

ജീവിതവുത്തിയാ ആയതനഭാവതോ ഹത്ഥാരോഹാദിസിപ്പമേവ സിപ്പായതനം. കസിവാണിജ്ജാദികമ്മമേവ കമ്മായതനം. ആയുവേദാദിവിജ്ജാ ഏവ വിജ്ജാട്ഠാനം. അബ്യാപജ്ജേതി ദോമനസ്സബ്യാപാദരഹിതേ രൂപഭവേ. ധമ്മപദാതി ധമ്മകോട്ഠാസാ. പിലവന്തീതി ഉപട്ഠഹന്തി പദിസ്സന്തി. യോഗാതി ഭാവനാഭിയോഗാ സമാധിതോ. വത്ഥുവിസദകിരിയാതി അജ്ഝത്തികബാഹിരാനം വത്ഥൂനം നിമ്മലഭാവകിരിയാ. സദ്ധാദീനം ഇന്ദ്രിയാനം അഞ്ഞമഞ്ഞാനതിവത്തനം ഇന്ദ്രിയസമത്തപടിപാദനതാ. ഗമ്ഭീരാനം ഞാണേന ചരിതബ്ബാനം, ഗമ്ഭീരഞാണേന വാ ചരിതബ്ബാനം സുത്തന്താനം പച്ചവേക്ഖണാ ഗമ്ഭീരഞാണചരിയപച്ചവേക്ഖണാ.

വംസോതി അനുക്കമോ. തന്തീതി സന്തതി. പവേണീതി സമ്ബന്ധോ. സബ്ബമേതം ചാരിത്തകിരിയാപബന്ധസ്സ വചനം. ചാരിത്തസീലത്താ സീലമയം. ‘‘ദസ്സാമീ’’തി വചീഭേദേന വത്ഥുസ്സ പരിണതത്താ തതോ പട്ഠായ ദാനം ആരദ്ധം നാമ ഹോതി, യതോ തസ്സ അത്തനോ പരിണാമനാദീസു ആപത്തി ഹോതി. വിജ്ജമാനവത്ഥുസ്മിം ചിന്തനകാലതോ പട്ഠായ ദാനം ആരദ്ധന്തി തത്ഥ ദാനമയം കുസലം ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ന ഹി ദാനവത്ഥും അവിജ്ജമാനകമ്പി സങ്ഖരോന്തസ്സ കുസലം ന ഹോതീതി. തം പന ദാനമയസ്സ പുബ്ബഭാഗോതി തദേവ ഭജേയ്യ, വുത്തം അട്ഠകഥായം. കുലവംസാദിവസേനാതി ഉദാഹരണമത്തമേവേതം. അത്തനാ സമാദിന്നവത്തവസേന സപ്പുരിസവത്തഗാമജനപദവത്താദിവസേന ച ചാരിത്തസീലതാ വേദിതബ്ബാ.

സവത്ഥുകന്തി ഭേരിആദിവത്ഥുസഹിതം കത്വാ. വിജ്ജമാനകവത്ഥുന്തി ഭേരിആദിവത്ഥും. ധമ്മസ്സവനഘോസനാദീസു ച സവത്ഥുകം കത്വാ സദ്ദസ്സ ദാനം സദ്ദവത്ഥൂനം ഠാനകരണാനം സസദ്ദപ്പവത്തികരണമേവാതി തസ്സ ചിന്തനം വിജ്ജമാനവത്ഥുപരിച്ചാഗോ വേദിതബ്ബോ. ഭാജേത്വാ ദസ്സേസി ധമ്മരാജാ ഇധ ച രൂപാരമ്മണാദിഭാവം, അഞ്ഞത്ഥ ച ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൦൫) ദാനമയാദിഭാവം, അപരത്ഥ ച ‘‘കതമേ ധമ്മാ കുസലാ? തീണി…പേ… തംസമുട്ഠാനം കായകമ്മ’’ന്തിആദിനാ കായകമ്മാദിഭാവഞ്ച വദന്തോ. അപരിയാപന്നാ ചാതി പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനത്താ അഞ്ഞായതനത്താ ച അസങ്ഗഹിതാ.

പരിഭോഗരസോ പരിഭോഗപച്ചയം പീതിസോമനസ്സം. അയം പന രസസമാനതാവസേന ഗഹണം ഉപാദായ രസാരമ്മണന്തി വുത്തോ, ന സഭാവതോ. സഭാവേന പന ഗഹണം ഉപാദായ പീതിസോമനസ്സം ധമ്മാരമ്മണമേവ ഹോതീതി ‘‘സുഖാ വേദനാ ധമ്മാരമ്മണ’’ന്തി വുത്തം. ആരമ്മണമേവ നിബദ്ധന്തി രൂപാരമ്മണം…പേ… ധമ്മാരമ്മണന്തി ഏവം നിയമേത്വാ വുത്തം. കമ്മസ്സ അനിബദ്ധത്താതി കമ്മസ്സ അനിയതത്താ. യഥാ ഹി രൂപാദീസു ഏകാരമ്മണം ചിത്തം അനഞ്ഞാരമ്മണം ഹോതി, ന ഏവം കായദ്വാരാദീസു ഏകദ്വാരികകമ്മം അഞ്ഞസ്മിം ദ്വാരേ നുപ്പജ്ജതി, തസ്മാ കമ്മസ്സ ദ്വാരനിയമരഹിതത്താ ദ്വാരമ്പി കമ്മനിയമരഹിതന്തി ഇധ ആരമ്മണം വിയ നിയമേത്വാ ന വുത്തം. വിനാ ആരമ്മണേന അനുപ്പജ്ജനതോതി ഏതസ്സപി ചത്ഥോ ‘‘യഥാ കായകമ്മാദീസു ഏകം കമ്മം തേന ദ്വാരേന വിനാ അഞ്ഞസ്മിം ദ്വാരേ ചരതി, ന ഏവം രൂപാദീസു ഏകാരമ്മണം ചിത്തം തേനാരമ്മണേന വിനാ ആരമ്മണന്തരേ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വേദിതബ്ബോ. ന ഹി യഥാ വചീദ്വാരേ ഉപ്പജ്ജമാനമ്പി ‘‘കായകമ്മ’’ന്തി വുച്ചതി, ഏവം സദ്ദാരമ്മണേ ഉപ്പജ്ജമാനം ‘‘രൂപാരമ്മണ’’ന്തി വുച്ചതി.

കാമാവചരകുസലം

കായകമ്മദ്വാരകഥാവണ്ണനാ

ഇമസ്സ പനത്ഥസ്സാതി കമ്മദ്വാരാനം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്മിം അനിയതതായ ‘‘ദ്വാരേ ചരന്തി കമ്മാനീ’’തിആദിനാ പകാസനത്ഥം. പഞ്ച വിഞ്ഞാണാനീതി ഏത്ഥ ഛട്ഠസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ തസ്സ ച ദ്വാരസ്സ അനുദ്ദേസോ ദ്വാരദ്വാരവന്താനം സഹാഭാവാ. നിയതരൂപരൂപവസേന ചതുസമുട്ഠാനികകായാ വുത്താതി സദ്ദസ്സ വികാരരൂപാദീനഞ്ച അസങ്ഗഹോ.

പഠമജവനസമുട്ഠിതാ വായോധാതു യദിപി തസ്മിം ഖണേ രൂപാനം ദേസന്തരുപ്പത്തിഹേതുഭാവേന ചാലേതും ന സക്കോതി, തഥാപി വിഞ്ഞത്തിവികാരസഹിതാവ സാ വേദിതബ്ബാ. ദസസു ഹി ദിസാസു യം ദിസം ഗന്തുകാമോ അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനി വാ ഖിപിതുകാമോ, തംദിസാഭിമുഖാനേവ രൂപാനി സാ സന്ഥമ്ഭേതി സന്ധാരേതി ചാതി തദഭിമുഖഭാവവികാരവതീ ഹോതി, അധിപ്പായസഹഭാവീ ച വികാരോ വിഞ്ഞത്തീതി. ഏവഞ്ച കത്വാ ആവജ്ജനസ്സപി വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകഭാവോ യഥാധിപ്പായവികാരരൂപുപ്പാദനേന ഉപപന്നോ ഹോതി, യതോ ബാത്തിംസ ചിത്താനി രൂപിരിയാപഥവിഞ്ഞത്തിജനകാനി വുത്താനീതി. യോജനം ഗതോ, ദസയോജനം ഗതോതി വത്തബ്ബതം ആപജ്ജാപേതി അനേകസഹസ്സവാരം ഉപ്പന്നാ.

വായോധാതുയാ…പേ… പച്ചയോ ഭവിതുന്തി ഥമ്ഭനചലനേസു വായോധാതുയാ പച്ചയോ ഭവിതും സമത്ഥോ ചിത്തസമുട്ഠാനമഹാഭൂതാനം ഏകോ ആകാരവിസേസോ അത്ഥി, അയം വിഞ്ഞത്തി നാമ. തേസഞ്ഹി തദാകാരത്താ വായോധാതു ഥമ്ഭേതി ചാലേതി ചാതി. ന ചിത്തസമുട്ഠാനാതി ഏതേന പരമത്ഥതോ അഭാവം ദസ്സേതി. ന ഹി രൂപം അപ്പച്ചയം അത്ഥി, ന ച നിബ്ബാനവജ്ജോ അത്ഥോ നിച്ചോ അത്ഥീതി. വിഞ്ഞത്തിതായാതി വിഞ്ഞത്തിവികാരതായ. ചിത്തസമുട്ഠാനഭാവോ വിയ മഹാഭൂതവികാരതായ ഉപാദാരൂപഭാവോ ച അധിപ്പേതോതി വേദിതബ്ബോ.

കായികകരണന്തി കായദ്വാരപ്പവത്തം ചിത്തകിരിയം, അധിപ്പായന്തി അത്ഥോ. കാരേതി മഞ്ഞേതി ഏതേന വണ്ണഗ്ഗഹണാനുസാരേന ഗഹിതായ വിഞ്ഞത്തിയാ യം കരണം വിഞ്ഞാതബ്ബം, തസ്സ വിജാനനേന വിഞ്ഞത്തിയാ വിഞ്ഞാതത്തം ദസ്സേതി. ന ഹി വിഞ്ഞത്തിരഹിതേസു രുക്ഖചലനാദീസു ‘‘ഇദമേസ കാരേതീ’’തി വിജാനനം ഹോതീതി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ഹി രൂപേ അഭിനിപാതമത്തം കിച്ചം, ന അധിപ്പായസഹഭുനോ ചലനവികാരസ്സ ഗഹണം. ചിത്തസ്സ പന ലഹുപരിവത്തിതായ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവീഥിയാ അനന്തരം മനോവിഞ്ഞാണേന വിഞ്ഞാതമ്പി ചലനം ചക്ഖുനാ ദിട്ഠം വിയ മഞ്ഞന്തി അവിസേസവിദുനോ, തസ്മാ യഥാ നീലാഭിനിപാതവസപ്പവത്തായ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവീഥിയാ നീലന്തി പവത്തായ മനോവിഞ്ഞാണവീഥിയാ ച അന്തരം ന വിഞ്ഞായതി, ഏവം അവിഞ്ഞായമാനന്തരേന മനോദ്വാരവിഞ്ഞാണേന ഗഹിതേ തസ്മിം ചിത്തേന സഹേവ അനുപരിവത്തേ കായഥമ്ഭനവികാരചോപനസങ്ഖാതേ ‘‘ഇദമേസ കാരേതി, അയമസ്സ അധിപ്പായോ’’തി വിജാനനം ഹോതി.

താലപണ്ണാദിരൂപാനി ദിസ്വാ തദനന്തരപ്പവത്തായ മനോദ്വാരവീഥിയാ അവിഞ്ഞായമാനന്തരായ താലപണ്ണാദീനം ഉദകാദിസഹചാരിപ്പകാരതം സഞ്ഞാണാകാരം ഗഹേത്വാ ഉദകാദിഗ്ഗഹണം വിയ. ഏത്ഥ ഉദകം ഭവിസ്സതീതിആദിനാ ച ഉദകാദിസമ്ബന്ധനാകാരേന രൂപഗ്ഗഹണാനുസാരവിഞ്ഞാണേന യം ഉദകാദി വിഞ്ഞാതബ്ബം, തസ്സ വിജാനനേന തദാകാരസ്സ വിഞ്ഞാതതാ വുത്താതി ദട്ഠബ്ബാ. ഏതസ്സ പന കായികകരണഗ്ഗഹണസ്സ ഉദകാദിഗ്ഗഹണസ്സ ച പുരിമസിദ്ധസമ്ബന്ധഗ്ഗഹണം ഉപനിസ്സയോ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. അഥ പന നാലമ്ബിതാപി വിഞ്ഞത്തി കായികകരണഗ്ഗഹണസ്സ ച പച്ചയോ പുരിമസിദ്ധസമ്ബന്ധഗ്ഗഹണോപനിസ്സയവസേന സാധിപ്പായവികാരഭൂതവണ്ണഗ്ഗഹണാനന്തരം പവത്തമാനസ്സ അധിപ്പായഗ്ഗഹണസ്സ അധിപ്പായസഹഭൂവികാരാഭാവേ അഭാവതോ, ഏവം സതി വണ്ണഗ്ഗഹണാനന്തരേന ഉദകാദിഗ്ഗഹണേനേവ താലപണ്ണാദിസഞ്ഞാണാകാരോ വിയ വണ്ണഗ്ഗഹണാനന്തരേന അധിപ്പായഗ്ഗഹണേനേവ വിഞ്ഞത്തി പാകടാ ഹോതീതി ‘‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച ഏസ കാരേതി മഞ്ഞേ’’തി അധിപ്പായവിജാനനേനേവ വിഞ്ഞത്തിയാ വിഞ്ഞാതതാ വുത്താ.

അയം നോ പഹരിതുകാമോതി അധിപ്പായവിജാനനേന വിഞ്ഞത്തിയാ പാകടഭാവം ദസ്സേതി. ന ഹി തദപാകടഭാവേ അധിപ്പായവിജാനനം ഹോതീതി. സമ്മുഖീ…പേ… യേവ നാമ ഹോതീതി അസമ്മുഖീഭൂതതായ അനാപാഥഗതാനം രൂപാദീനം ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാദിഭാവോ വിയ സഭാവഭൂതം തം ദ്വിധാ വിഞ്ഞത്തിഭാവം സാധേതി. പരം ബോധേതുകാമതായ വിനാപി അഭിക്കമനാദിപ്പവത്തനേന സോ ചിത്തസഹഭൂവികാരോ അധിപ്പായം വിഞ്ഞാപേതി, സയഞ്ച വിഞ്ഞായതീതി ദ്വിധാപി വിഞ്ഞത്തിയേവാതി വേദിതബ്ബാ.

തസ്മിം ദ്വാരേ സിദ്ധാതി തേന ദ്വാരേന വിഞ്ഞാതബ്ബഭാവതോ തേനേവ ദ്വാരേന നാമലാഭതോ തസ്മിം ദ്വാരേ പാകടഭാവവസേന സിദ്ധാ. കുസലം വാ അകുസലം വാതി ഠപേതബ്ബം. കസ്മാ? യസ്മാ പരവാദിനോ അവിപാകസ്സ കമ്മഭാവോ ന സിദ്ധോ, ഇതരസ്സ പന സിദ്ധോതി വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകാനം ഏകാദസന്നം കിരിയചിത്താനം വസേന തികം പൂരേത്വാ ഠപേതബ്ബം.

ദ്വാരേ ചരന്തി കമ്മാനീതി ഏത്ഥ അയമധിപ്പായോ – യദി ദ്വാരാ ദ്വാരന്തരചാരിനോ ഹോന്തി, ദ്വാരസമ്ഭേദാ കമ്മസമ്ഭേദോപീതി കായകമ്മം കായകമ്മദ്വാരന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞവവത്ഥാനം ന സിയാ, കമ്മാനമ്പി കമ്മന്തരചരണേ ഏസേവ നയോ. യദി പന ദ്വാരാനമ്പി ദ്വാരഭാവേന കമ്മന്തരചരണം കമ്മാനഞ്ച ദ്വാരന്തരചരണം ന സിയാ, സുട്ഠുതരം കമ്മദ്വാരവവത്ഥാനം സിയാ. ന പന കമ്മാനം ദ്വാരന്തരേ അചരണം അത്ഥി, കിന്തു ദ്വാരേ അഞ്ഞസ്മിഞ്ച ചരന്തി കമ്മാനി അഞ്ഞാനിപി. യസ്മാ പന ദ്വാരേ ദ്വാരാനി ന ചരന്തി, തസ്മാ അദ്വാരചാരീഹി ദ്വാരേഹി കാരണഭൂതേഹി കമ്മാനി ദ്വാരന്തരേ ചരന്താനിപി വവത്ഥിതാനി. ന കേവലം കമ്മാനേവ, തേഹി പന ദ്വാരാനിപീതി ഏവം കമ്മദ്വാരാനി അഞ്ഞമഞ്ഞം വവത്ഥിതാനി ‘‘യേഭുയ്യേനവുത്തിതായ തബ്ബഹുലവുത്തിതായ ചാ’’തി വുച്ചമാനായ വവത്ഥാനയുത്തിയാ. തത്ഥ ദ്വാരാപേക്ഖത്താ കമ്മാനം കായകമ്മാദിഭാവസ്സ അദ്വാരചാരീഹി ദ്വാരേഹി വവത്ഥാനം ഹോതി, ന പന ദ്വാരന്തരചാരീഹി കമ്മേഹി ദ്വാരാനം അവവത്ഥാനം കമ്മാനപേക്ഖകായദ്വാരാദിഭാവേഹി ദ്വാരേഹി വവത്ഥിതാനം കായകമ്മാദീനം കായകമ്മദ്വാരാദിവവത്ഥാനകരത്താ. അഥ വാ ദ്വാരന്തരേ ചരന്താനിപി കായാദീഹി ഉപലക്ഖിതാനേവ ചരന്തി പാണാതിപാതാദീനം ഏവംസഭാവത്താ ആണത്തിഹത്ഥവികാരാദീഹി വുച്ചമാനസ്സപി കായാദീഹി സാധേതബ്ബസഭാവാവബോധതോ, തസ്മാ ന കമ്മന്തരസ്സ അത്തനി ചരന്തസ്സപി ദ്വാരന്തരം സനാമം ദേതി, നാപി കമ്മം ദ്വാരസ്സ, തംതംദ്വാരമേവ പന കമ്മസ്സ കമ്മഞ്ച ദ്വാരന്തരേ ചരന്തമ്പി അത്തനോയേവ ദ്വാരസ്സ നാമം ദേതീതി സിദ്ധം അഞ്ഞമഞ്ഞവവത്ഥാനം. പുബ്ബേ പന ദ്വാരേസു അനിബദ്ധതാ കമ്മാനം ദ്വാരന്തരചരണമേവ സന്ധായ വുത്താ, ന ഏതം വവത്ഥാനന്തി.

തത്ഥാതി തേസു ദ്വാരകമ്മേസു. കായകമ്മസ്സ ഉപ്പജ്ജനട്ഠാനന്തി തംസഹജാതാ വിഞ്ഞത്തിയേവ വുച്ചതി. കിഞ്ചാപി ഹി സാ തസ്സ കേനചി പകാരേന പച്ചയോ ന ഹോതി, തഥാപി കമ്മസ്സ വിസേസികാ വിഞ്ഞത്തി തംസഹജാതാ ഹോതീതി തസ്സ ഉപ്പത്തിട്ഠാനഭാവേന വുത്താ യഥാവുത്തനിയമേന അഞ്ഞവിസേസനസ്സ കമ്മസ്സ വിസേസനന്തരേ ഉപ്പത്തിഅഭാവാ. കായേന പന കതത്താതി കായവിഞ്ഞത്തിം ജനേത്വാ തായ ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദാദിനിപ്ഫാദനതോ അത്തനോ നിപ്ഫത്തിവസേന ‘‘കായേന കതം കമ്മ’’ന്തി വുത്തം. കാരണഭൂതോ ഹി പനേത്ഥ കായോതി.

അഞ്ഞമഞ്ഞം വവത്ഥിതാതി ഏത്ഥ കമ്മുനാ കായോ കായകമ്മദ്വാരന്തി ഏവം വവത്ഥിതോ, ന കായോ ഇച്ചേവ. യഥാ സൂചികമ്മുനാ സൂചികമ്മകരണന്തി വവത്ഥിതാ, ന സൂചി ഇച്ചേവ, തഥാ ഇദമ്പി ദട്ഠബ്ബം. അഞ്ഞമഞ്ഞം വവത്ഥിതാതി ച അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസേസിതാതി അത്ഥോ. ഏവം സന്തേതി യഥാവുത്തം വവത്ഥാനനിയമം അഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘ദ്വാരേ ചരന്തി കമ്മാനീ’’തിആദിവചനമേവ ഗഹേത്വാ ചോദേതി. തത്ഥ ഏവം സന്തേതി കമ്മാനം ദ്വാരചരണേ അഞ്ഞമഞ്ഞേന ച വവത്ഥാനേ നാമലാഭേ വിസേസനേ സതീതി അത്ഥോ.

കായകമ്മദ്വാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വചീകമ്മദ്വാരകഥാവണ്ണനാ

ചതൂഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതാതി ഏത്ഥ സുഭാസിതഭാസനസങ്ഖാതാ അപിസുണവാചാ, ധമ്മഭാസനസങ്ഖാതോ അസമ്ഫപ്പലാപോ, പിയഭാസനസങ്ഖാതാ അഫരുസവാചാ, സച്ചഭാസനസങ്ഖാതോ അമുസാവാദോ ചാതി ഏതാ വാചാ തഥാപവത്താ ചേതനാ ദട്ഠബ്ബാ. സഹസദ്ദാ പനാതി തസ്സ വികാരസ്സ സദ്ദേന സഹ സമ്ഭൂതത്താ വുത്തം. ചിത്താനുപരിവത്തിതായ പന സോ ന യാവ സദ്ദഭാവീതി ദട്ഠബ്ബോ, വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദോ ന സോതവിഞ്ഞേയ്യോതി പവത്തേന മഹാഅട്ഠകഥാവാദേന ചിത്തസമുട്ഠാനസദ്ദോ വിനാപി വിഞ്ഞത്തിഘട്ടനേന ഉപ്പജ്ജതീതി ആപജ്ജതി. ‘‘യാ തായ വാചായ വിഞ്ഞത്തീ’’തി (ധ. സ. ൬൩൬) ഹി വചനതോ അസോതവിഞ്ഞേയ്യസദ്ദേന സഹ വിഞ്ഞത്തിയാ ഉപ്പത്തി നത്ഥീതി വിഞ്ഞായതീതി.

ചിത്തസമുട്ഠാനം സദ്ദായതനന്തി ഏത്ഥ ച ന കോചി ചിത്തസമുട്ഠാനോ സദ്ദോ അസങ്ഗഹിതോ നാമ അത്ഥീതി അധിപ്പായേന മഹാഅട്ഠകഥാവാദം പടിസേധേതി. ഛബ്ബിധേന രൂപസങ്ഗഹാദീസു ഹി ‘‘സോതവിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തി ‘‘ദിട്ഠം സുത’’ന്തി ഏത്ഥ ‘‘സുത’’ന്തി ച ന കോചി സദ്ദോ ന സങ്ഗയ്ഹതീതി. മഹാഅട്ഠകഥായം പന വിഞ്ഞത്തിസഹജമേവ ജിവ്ഹാതാലുചലനാദികരവിതക്കസമുട്ഠിതം സുഖുമസദ്ദം ‘‘ദിബ്ബസോതേന സുത്വാ ആദിസതീ’’തി സുത്തേ പട്ഠാനേ ച ഓളാരികസദ്ദം സന്ധായ ‘‘സോതവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി വുത്തന്തി ഇമിനാ അധിപ്പായേന അസോതവിഞ്ഞേയ്യതാ വുത്താ സിയാ. സദ്ദോ ച അസോതവിഞ്ഞേയ്യോ ചാതി വിരുദ്ധമേതന്തി പന പടിക്ഖേപോ വേദിതബ്ബോ. വിഞ്ഞത്തിപച്ചയാ ഘട്ടനാ വിഞ്ഞത്തിഘട്ടനാ. വിഞ്ഞത്തി ഏവ വാ. ഘട്ടനാകാരപ്പവത്തഭൂതവികാരോ ഹി ‘‘ഘട്ടനാ’’തി വുത്തോ. സങ്ഘട്ടനേന സഹേവ സദ്ദോ ഉപ്പജ്ജതി, ന പുബ്ബാപരഭാവേന. പഥവീധാതുയാതി ഇദം വായോധാതുയാ വിയ ചാലനം പഥവീധാതുയാ സങ്ഘട്ടനം കിച്ചം അധികന്തി കത്വാ വുത്തം, വികാരസ്സ ച തപ്പച്ചയഭാവോ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. തബ്ബികാരാനഞ്ഹി ഭൂതാനം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ പച്ചയഭാവോതി. അഞ്ഞമ്പി സബ്ബം വിധാനം കായവിഞ്ഞത്തിയം വിയ വേദിതബ്ബം.

തിസമുട്ഠാനികകായം…പേ… ന ലബ്ഭതി. ന ഹി ചാലനം ഉപാദിന്നഘട്ടനന്തി. ചാലനഞ്ഹി ദേസന്തരുപ്പാദനപരമ്പരതാ, ഘട്ടനം പച്ചയവിസേസേന ഭൂതകലാപാനം ആസന്നതരുപ്പാദോതി. ഉപത്ഥമ്ഭനകിച്ചമ്പി നത്ഥീതി ഉപത്ഥമ്ഭനേന വിനാ പഠമചിത്തസമുട്ഠാനാപി ഘട്ടനാകാരേന പവത്തതീതി ഘട്ടനത്ഥം ഉപത്ഥമ്ഭനേന പയോജനം നത്ഥി, ലദ്ധാസേവനേന ചിത്തേനേവ ഘട്ടനസ്സ ബലവഭാവതോ ചാതി അധിപ്പായോ. ഉപത്ഥമ്ഭനം നത്ഥി അത്ഥീതി വിചാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

വചീകമ്മദ്വാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മനോകമ്മദ്വാരകഥാവണ്ണനാ

അയം നാമ ചേതനാ കമ്മം ന ഹോതീതി ന വത്തബ്ബാതി ഇദം യസ്സ ദ്വാരം മനോ, തംദസ്സനത്ഥം വുത്തം. കപ്പേതീതി ‘‘ത്വം ഫുസനം കരോഹി, ത്വം വേദയിത’’ന്തി ഏവം കപ്പേന്തം വിയ പവത്തതീതി അത്ഥോ. പകപ്പനഞ്ച തദേവ. കിം പിണ്ഡം കരോതീതി ആയൂഹനത്ഥവസേന പുച്ഛതി. ഫസ്സാദിധമ്മേ ഹി അവിപ്പകിണ്ണേ കത്വാ സകിച്ചേസു പവത്തനം ആയൂഹനം, തത്ഥേവ ബ്യാപാരണം ചേതയനം, തഥാകരണം അഭിസങ്ഖരണന്തി. തേഭൂമകസ്സേവ ഗഹണം ലോകുത്തരകമ്മസ്സ കമ്മക്ഖയകരത്താ.

മനോകമ്മദ്വാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കമ്മകഥാവണ്ണനാ

ചേതയിത്വാ കമ്മം കരോതീതി ഏത്ഥ യസ്മാ പുരിമചേതനായ ചേതയിത്വാ സന്നിട്ഠാനകമ്മം കരോതി, തസ്മാ ചേതനാപുബ്ബകം കമ്മം തംചേതനാസഭാവമേവാതി ചേതനം അഹം കമ്മം വദാമീതി അത്ഥോ. അഥ വാ സമാനകാലത്തേപി കാരണകിരിയാ പുബ്ബകാലാ വിയ വത്തും യുത്താ, ഫലകിരിയാ ച അപരകാലാ വിയ. യസ്മാ ച ചേതനായ ചേതയിത്വാ കായവാചാഹി ചോപനകിരിയം മനസാ ച അഭിജ്ഝാദികിരിയം കരോതി, തസ്മാ തസ്സാ കിരിയായ കാരികം ചേതനം അഹം കമ്മം വദാമീതി അത്ഥോ. കായേ വാതി കായവിഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതേ കായേ വാ. സതീതി ധരമാനേ, അനിരോധിതേ വാ. കായസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ കായസഞ്ചേതനാ. ഏത്ഥ ച സുഖദുക്ഖുപ്പാദകേന കമ്മേന ഭവിതബ്ബം, ചേതനാ ച സുഖദുക്ഖുപ്പാദികാ വുത്താതി തസ്സാ കമ്മഭാവോ സിദ്ധോ ഹോതി. സഞ്ചേതനിയന്തി സഞ്ചേതനസഭാവവന്തം. സമിദ്ധിത്ഥേരേന ‘‘സഞ്ചേതനിയം, ആവുസോ…പേ… മനസാ സുഖം സോ വേദയതീ’’തി (മ. നി. ൩.൩൦൦; കഥാ. ൫൩൯) അവിഭജിത്വാ ബ്യാകതോ. സുഖവേദനീയന്തിആദിനാ പന വിഭജിത്വാ ബ്യാകാതബ്ബോ സോ പഞ്ഹോ, തസ്മാ സമ്മാ ബ്യാകതോ നാമ ന ഹോതി. ഇതരദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. യഥാ പന സുത്താനി ഠിതാനി, തഥാ ചോപനകിരിയാനിസ്സയഭൂതാ കായവാചാ അഭിജ്ഝാദികിരിയാനിസ്സയോ ച മനോദ്വാരാനി, യായ പന ചേതനായ തേഹി കായാദീഹി കരണഭൂതേഹി ചോപനാഭിജ്ഝാദികിരിയം കരോന്തി വാസിആദീഹി വിയ ഛേദനാദിം, സാ ചേതനാ കമ്മന്തി ദ്വാരപ്പവത്തിയമ്പി കമ്മദ്വാരാഭേദനഞ്ച കമ്മദ്വാരവവത്ഥാനഞ്ച ദിസ്സതി, ഏവഞ്ച സതി ‘‘കായേന ചേ കതം കമ്മ’’ന്തിആദിഗാഥായോ (ധ. സ. അട്ഠ. ൧ കായകമ്മദ്വാര) അതിവിയ യുജ്ജന്തി.

ലോകുത്തരമഗ്ഗോ ഇധ ലോകിയകമ്മകഥായം അനധിപ്പേതോപി ഭജാപിയമാനോ തീണി കമ്മാനി ഭജതി. മനേന ദുസ്സീല്യന്തി കായികവാചസികവീതിക്കമവജ്ജം സബ്ബം അകുസലം സങ്ഗണ്ഹാതി, മിച്ഛാദിട്ഠിസങ്കപ്പവായാമസതിസമാധിം വാ. തമ്പി ചേതം ‘‘മനസാ സംവരോ സാധൂ’’തി (സം. നി. ൧.൧൧൬; ധ. പ. ൩൬൧) വുത്തസ്സ സംവരസ്സ പടിപക്ഖവസേന വുത്തം, ന സീലവിപത്തിവസേന. ന ഹി സാ മാനസികാ അത്ഥീതി മഗ്ഗസ്സേവ ഭജാപനം മഹാവിസയത്താ. ബോജ്ഝങ്ഗാ ഹി മനോകമ്മമേവ ഭജേയ്യും, ന ച ന സക്കാ മഗ്ഗഭജാപനേനേവ തേസം ഭജാപനം വിഞ്ഞാതുന്തി.

കമ്മപഥം അപ്പത്താനമ്പി തംതംദ്വാരേ സംസന്ദനം അവരോധനം ദ്വാരന്തരേ കമ്മന്തരുപ്പത്തിയമ്പി കമ്മദ്വാരാഭേദനഞ്ച ദ്വാരസംസന്ദനം നാമ. ‘‘തിവിധാ, ഭിക്ഖവേ, കായസഞ്ചേതനാ അകുസലം കായകമ്മ’’ന്തിആദിനാ (കഥാ. ൫൩൯) കമ്മപഥപ്പത്താവ സന്നിട്ഠാപകചേതനാ കമ്മന്തി വുത്താതി പുരിമചേതനാ സബ്ബാ കായകമ്മം ന ഹോതീതി വുത്തം. ആണാപേത്വാ…പേ… അലഭന്തസ്സാതി ആണത്തേഹി അമാരിതഭാവം സന്ധായ വുത്തം, വചീദുച്ചരിതം നാമ ഹോതി അകമ്മപഥഭാവതോതി അധിപ്പായോ. ‘‘ഇമേ സത്താ ഹഞ്ഞന്തൂ’’തി പവത്തബ്യാപാദവസേന ചേതനാപക്ഖികാ വാ ഭവന്തി കായകമ്മവോഹാരലാഭാ. അബ്ബോഹാരികാ വാ മനോകമ്മവോഹാരവിരഹാ. സസമ്ഭാരപഥവീആദീസു ആപാദയോ ഏത്ഥ നിദസ്സനം.

കുലുമ്ബസ്സാതി ഗബ്ഭസ്സ, കുലസ്സേവ വാ. തിസ്സോപി സങ്ഗീതിയോ ആരുള്ഹതായ അനനുജാനനതോ ‘‘തവ സുത്തസ്സാ’’തി വുത്തം. ദസവിധാ ഇദ്ധി പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ ഇദ്ധികഥായ ഗഹേതബ്ബാ. ഭാവനാമയന്തി അധിട്ഠാനിദ്ധിം സന്ധായ വദതി. ഘടഭേദോ വിയ പരൂപഘാതോ, ഉദകവിനാസോ വിയ ഇദ്ധിവിനാസോ ച ഹോതീതി ഉപമാ സംസന്ദതി. തവ പഞ്ഹോതി ഭാവനാമയായ പരൂപഘാതോ ഹോതീതി വുത്തോ ഞാപേതും ഇച്ഛിതോ അത്ഥോ. ആഥബ്ബണിദ്ധി വിജ്ജാമയിദ്ധി ഹോതി. സത്തമേ പദേതി മണ്ഡലാദിതോ സത്തമേ പദേ.

വചനന്തരേന ഗമേതബ്ബത്ഥം നേയ്യത്ഥം, സയമേവ ഗമിതബ്ബത്ഥം നീതത്ഥം. കിരിയതോ സമുട്ഠാതി, ഉദാഹു അകിരിയതോതി തേനാധിപ്പേതം സമ്പജാനമുസാവാദം സന്ധായ പുച്ഛതി, ന ഉപോസഥക്ഖന്ധകേ വുത്തം. തത്ഥ അവുത്തമേവ ഹി സോ അനരിയവോഹാരം വുത്തന്തി ഗഹേത്വാ വോഹരതീതി. വാചാഗിരന്തി വാചാസങ്ഖാതം ഗിരം, വാചാനുച്ചാരണം വാ.

ഖന്ദസിവാദയോ സേട്ഠാതി ഖന്ദാതി കുമാരാ. സിവാതി മഹേസ്സരാ, മിച്ഛാദിട്ഠിയാ നിദസ്സനത്ഥമിദം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. നത്ഥികദിട്ഠാദയോ ഏവ ഹി കമ്മപഥപ്പത്താ കമ്മന്തി. ചേതനാ പനേത്ഥ അബ്ബോഹാരികാതി കായദ്വാരേ വചീദ്വാരേ ച സമുട്ഠിതാപി കായകമ്മം വചീകമ്മന്തി ച വോഹാരം ന ലഭതി അഭിജ്ഝാദിപ്പധാനത്താ. ‘‘തിവിധാ, ഭിക്ഖവേ, മനോസഞ്ചേതനാ അകുസലം മനോകമ്മ’’ന്തി പന വചനതോ സഭാവേനേവ സാ മനോകമ്മം, ന അഭിജ്ഝാദിപക്ഖികത്താതി ‘‘അഭിജ്ഝാദിപക്ഖികാവാ’’തി ന വുത്തം. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ കായങ്ഗവാചങ്ഗാനി അചോപേത്വാ ചിന്തനകാലേ ചേതനാപി ചേതനാസമ്പയുത്തധമ്മാപി മനോദ്വാരേ ഏവ സമുട്ഠഹന്തി, തസ്മാ ചേതനായ അബ്ബോഹാരികഭാവോ കഥഞ്ചി നത്ഥീതി അധിപ്പായോ.

‘‘തിവിധാ, ഭിക്ഖവേ, കായസഞ്ചേതനാ കുസലം കായകമ്മ’’ന്തിആദിവചനതോ (കഥാ. ൫൩൯) പാണാതിപാതാദിപടിപക്ഖഭൂതാ തബ്ബിരതിവിസിട്ഠാ ചേതനാവ പാണാതിപാതവിരതിആദികാ ഹോന്തീതി ‘‘ചേതനാപക്ഖികാ വാ’’തി വുത്തം, ന ‘‘വിരതിപക്ഖികാ’’തി. രക്ഖതീതി അവിനാസേത്വാ കഥേതി. ഭിന്ദതീതി വിനാസേത്വാ കഥേതി.

കമ്മകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചക്ഖുവിഞ്ഞാണദ്വാരന്തി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ദ്വാരം. ചക്ഖു ച തം വിഞ്ഞാണദ്വാരഞ്ചാതി വാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണദ്വാരം. ചക്ഖു വിഞ്ഞാണദ്വാരന്തി വാ അസമാസനിദ്ദേസോ. തം പന ചക്ഖുമേവ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. ‘‘ചക്ഖുനാ സംവരോ സാധൂ’’തിആദികായ (ധ. പ. ൩൬൦) ഗാഥായ പസാദകായചോപനകായസംവരേ ഏകജ്ഝം കത്വാ കായേന സംവരോ വുത്തോ, തം ഇധ ഭിന്ദിത്വാ അട്ഠ സംവരാ, തപ്പടിപക്ഖഭാവേന അസംവരാ അട്ഠ കഥിതാ. സീലസംവരാദയോപി പഞ്ചേവ സംവരാ സബ്ബദ്വാരേസു ഉപ്പജ്ജമാനാപി, തപ്പടിപക്ഖഭാവേന ദുസ്സീല്യാദീനി അസംവരാതി വുത്താനി. തത്ഥ ദുസ്സീല്യം പാണാതിപാതാദിചേതനാ. മുട്ഠസ്സച്ചം സതിപടിപക്ഖാ അകുസലാ ധമ്മാ. പമാദന്തി കേചി. സീതാദീസു പടിഘോ അക്ഖന്തി. ഥിനമിദ്ധം കോസജ്ജം.

വിനാ വചീദ്വാരേന സുദ്ധം കായദ്വാരസങ്ഖാതന്തി ഇദം വചീദ്വാരസല്ലക്ഖിതസ്സ മുസാവാദാദിനോപി കായദ്വാരേ പവത്തിസബ്ഭാവാ അസുദ്ധതാ അത്ഥീതി തംനിവാരണത്ഥം വുത്തം. ന ഹി തം കായകമ്മം ഹോതി. സുദ്ധവചീദ്വാരോപലക്ഖിതം പന വചീകമ്മമേവ ഹോതീതി. ഏത്ഥ അസംവരോതി ഏതേന സുദ്ധകായദ്വാരേന ഉപലക്ഖിതോ അസംവരോ ദ്വാരന്തരേ ഉപ്പജ്ജമാനോപി വുത്തോ. ദ്വാരന്തരാനുപലക്ഖിതം സബ്ബം തംദ്വാരികാകുസലഞ്ചേതി വേദിതബ്ബം. ഏവഞ്ച കത്വാ കമ്മപഥസംസന്ദനേ ‘‘ചോപനകായഅസംവരദ്വാരവസേന ഉപ്പജ്ജമാനോ അസംവരോ അകുസലം കായകമ്മമേവ ഹോതീ’’തിആദി ‘‘അകുസലം കായകമ്മം ചോപനകായഅസംവരദ്വാരവസേന വചീഅസംവരവസേന ച ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ സഹ അവിരുദ്ധം ഹോതി. അസംവരോ ഹി ദ്വാരന്തരേ ഉപ്പജ്ജമാനോപി സദ്വാരേ ഏവാതി വുച്ചതി, സദ്വാരവസേന ഉപ്പന്നോതി ച, കമ്മം അഞ്ഞദ്വാരേ അഞ്ഞദ്വാരവസേന ചാതി ഏവം അവിരുദ്ധം.

അഥ വാ ഏത്ഥാതി സുദ്ധം അസുദ്ധന്തി ഏതം അവിചാരേത്വാ ഏതസ്മിം ചോപനേതി വുത്തം ഹോതി. ഏവം സതി ദ്വാരന്തരോപലക്ഖിതം കമ്മപഥഭാവപ്പത്തതായ വചീമനോകമ്മം ചോപനകായഅസംവരദ്വാരേ ഉപ്പന്നം, സേസം സബ്ബം തംദ്വാരുപ്പന്നാകുസലം വിയ ‘‘ചോപനകായഅസംവരോ’’തി വുച്ചതി. കമ്മപഥഭാവപ്പത്തിയാ ദ്വാരന്തരുപ്പന്നം കായകമ്മഞ്ച തഥാ ന വുച്ചതീതി കമ്മപഥസംസന്ദനവിരോധോ സിയാ, തദവിരോധം തത്ഥേവ വക്ഖാമ. സീലസംവരാദയോ പഞ്ച നിക്ഖേപകണ്ഡേ ആവി ഭവിസ്സന്തി. തത്ഥ ഞാണസംവരേ പച്ചയസന്നിസ്സിതസീലസ്സ, വീരിയസംവരേ ച ആജീവപാരിസുദ്ധിയാ അന്തോഗധതാ ദട്ഠബ്ബാ.

അകുസലകമ്മപഥകഥാവണ്ണനാ